The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Complete

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

*** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook. Details Below. ***

*** Please follow the copyright guidelines in this file. ***

Title: La Divina Comèdia: Complete

Author: Dante Alighieri

Translator: Ermes Primiano Culos

Release date: July 3, 2005 [eBook #16190]

Most recently updated: May 28, 2019

Language: Friulian

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/16190

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMÈDIA: COMPLETE ***

LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

CONTENTS

DANTES COMEDY IN FRIULIAN

Translators note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul

INFIÈR

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjacuatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin[209]

Cjànt Trentacuatrèin

PURGATORI

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèsin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjacuatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèsin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin

PARADÌS

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjaquatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin

FOOTNOTES

DANTES COMEDY IN FRIULIAN

Translators note

Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. Whats Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old Saxon language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasantsyou know, the lower sortwent on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them. Notheir masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli. Italian has beenand continues to bethe educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking Friulan in a public, polite setting, would give away your peasant origin, and that wouldnt do. But lets not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the classical Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulianthe lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolinis Casarsacope with the supreme sophistication of Dantes language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dantes muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul

Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis raòns. Ta li mès ùltimis vìitis a San Zuan iai notàt che i zòvins a no ùin cuai maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuai sempri a si esprìmin in taliànencja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta uansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuai sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul riultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curioitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca uàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la preervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incurioarà a lei Danteca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà traduuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé chi saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis traduùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjaarsacal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par tradui Dante a no mi ocorarès altra raòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paeùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèa di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt uà il furlàn coma il so dolce stil novo invensi dal toscànche lì a è stada na roba ca mia incurioìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj uàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è uàt par indicà la sìlaba ca risèif l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par eempli nòta e notà. Par raòns di semplicitàt a no sòn uàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cau di nòta e notà, la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è uada par indicà il sun da la j in peràulis coma jò e cjàa. 2. La z a è sempri dolsa, coma ta li peràulis zìn e zìmul. 3. La s a è cuai sempri dura, coma in ta li peràulis stala, strapàs e mestri. Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par eempli sdrondenà, sbati, e slungjà. Cuant che la s in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic ?, coma in ta scju eèmplis chì: caua, muliìn, Cjaarsa. 4. La c o la g seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la c o a la g il sun mol coma ta li peràulis dincj e grancj o pùr dongja e stangja. 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la c dura e la q.Eigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra lùltima e basta), càus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al ua cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mia tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mia pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjaarsa, iai uàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardià la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.

INFIÈR

Cjànt Prin

A metàt strada dal nustri lambicà

mi soj cjatàt in ta un bosc cussì1 scur

chel troj just i no podevi pì cjatà.

A contalu di nòuf a è pròpit dur:

stu post salvadi al sgrifava par dut

che al pensàighi al fà di nòuf timòur!

Che colp amàr!  Murì al era puc pì brut!

Ma par tratà dal ben chi vevi cjatàt

i parlarài dal altri chi vevi jodùt.

I no saj pròpit coma chi eri entràt:

cul grant sùn chen chel momènt i vevi,

la strada justa i vevi bandonàt.

Necuàrt chen riva in sù i zevi

pròpit là ca finiva la valada

se tremarolan tal còu chi sintevi

in alt jodùt i vevi la so spalada

vistida belzà dai ràis dal planeta

cal mena i àltris dres pa la so strada.

Mancu poura aloramaladeta

sintùt i vevi che'n tal còu a lunc duràt

mi veva'n che nòt di dolòu, puareta.

E coma chèl che cuj so sfuàrs da mat

al è rivàt da londa a la riva

al vuarda di nòuf il perìcul scjampàt,

cussì jo cu la mìns ca mi buliva

voltàt davòu mi eri a vuardà il pàs

che maj, ma maj, lasàt al à zent viva.

Dopo èsimi ripoàt dal strapàs

mi eri metùt a zìn sù pa la riva,

faìnt chel piè fer sempril fòs il pì bas.

Jòt tu, in ta la culìna, viva,

na lins tant svelta e lieruta

cu na pièl macjada ca la vistiva

davànt di me dut taun colp si buta

e tant intrìc a mi dà, sta trapela

che'n davòu e tant mi poca la trojuta!

In ta sta matìna amondi biela

al zeva sùl soreli cun che stèlis

che cun luj a èrin cuant chel amòu divìn al veva

par prin movùt dùtis che ròbis bièlis;

cussì che i vevi raòn di sperà

da la linsa dal pèl pituràt e lìs

cul timp el dòls da la stagjòn cal era;

ma ben i no savèis se poura che fàt

mi veva'l jodi un leòn che da la siera

ben cuntra di me si veva slancjàt

cul cjavòn alt e na fàn rabiòa

che laria stesa, po, a veva tremàt.

E na lupa par sigùr bramoa

par via da la so gran magresa

a cuj volèvia fàighila peloa?

a mi a mi era di tanta gravesa

cul teròu cal vegneva fòu dai so vuj

che vìa luj il sperà da laltesa!

E coma chèl che da fà si dà doma par luj,

cuant cal riva il momènt cal pièrt su dut

al stenta alòr di cròdighi ai so puòrs vuj;

cussì i eri restàt jòn ta chel trojùt

parsè chel nemàl mi pocava sensa pàs

fin là che d'jodi'l soreli i no vevi pì podùt.

Intànt chi mi ruvinavi là a bàs

davànt daj vuj no mi èria capitàt

chèl che scoltàt puc i vìn tai timps pasàs.

Cuant che davànt di me si veva mostràt

Mierere di me, ghi vevi sigàt,

se sotu tu, ombrena o omp fàt?

E luj cussì: Omp no; omp i soj zà stàt,

e i mès a èrin dùcjus doj lombàrs;

tant il un2 che l altri bon mantovànl è stàt.

Nasùt sub Julio, encja se un puc tars,

vivùt i'ai a Roma sot il bon Augùst

tal timp dai dìus dal dut fals e buiàrs.

I soj stàt poèta e cjantàt i'ai dal just

fi dAnchie, vegnùt uchì da Troja,

dopchel Iliòn bruà jodùt oh al veva cun disgust.

Ma tu, di vignì chì parsèi àtu voja?

Parsèi no scjàlitu la culinuta

che di dut sè ca è di bon ninvoja?

Sotu tu chel Virgìlio, font maj suta,

che dal bièl parlà maj no ti sòs sidìn?

ghi vevi rispundùt cun la front basuta.

O! dai altri poètas onòu e rimpìn,

i speri cal zòvil grant lei e amòu

ca mian fàt zìn sercia dal to lumìn.

Ti sòs tu il me mestri e autòu;

chèl ti sòs che da chèl iai cjòlt

il stil bièl che cussì tant mia fàt onòu.

Jòt che lupa che fàt fà mia un ziravòlt:

liberèimi di ic, tu chi ti sàs tant,

che ic cussì tant lasàt mi'a stravòlt.

Cambia strada prima da zì ndavànt,

al veva dita, vìnt jodùt li me làgrimis,

se stu brut bosc ti vùs lasà scjampànt,

che la bèstia che par chè ti plànzis

a no lasa nisùn pasà par sta via.

A lu copa e bastacussì a lu mpedìs.

A è tant colma di cativèria

che maj vuèita a no è di brama

sempri a si stonfarès, sta  bruta tròja!

Cun tancju nemaj a fà da putana

e pì ncjamò a saràn fin chel Veltri3          a la farà ben crepà, sta rufiana.

Chistu nol mangiarà nè cjera nè peltri,

ma cognosensa, amòu e gran virtùt,

e luj al vivarà tra feltri e feltri.

Sta puora Italia a varà alòr salùt

che par chè a è muarta la Camiluta

ferida cun Euriàl, Turn e Niùt.

Chistu a la scorsarà da cjaa e viluta,

fin ca la varàn tal Infièr ributada,

ndà chenradiada è linvìdia bruta.

Jò pal to ben i ghi lai zà pensada;

tenti davòu di me; stami visìn;

i zarìn fòu di chì par leterna strada,

indulà che i disperàs a sìghin,

e si lamèntin li ànimis vècis

che dùtis la seconda muàrt a bràmin;

t jodaràs, po, chès ca sòn contèntis

tal gran fòuc, parsè ca spèrin di zì lì,

un bièl dì, fra li ànimis beàdis.

Dopo, se cun lòu i ti volaràs zì,

ti zaràs cun ànima ben pì degna:

e cun ic ti lasarài al me partì;

chel imperatòu che lasù al regna

par chjòi soj stàt ribèl al so alt comànt,

par chel post, jòt, a mi stima ànima ndegna.

Chìl stà chèl che di dùt al è comandànt,

chì al è il so post e la so sitàt:

beàt chèl che chì al clàma ndavànt!

Ti implori di nòuf, poeta laudàt,

par chel diu che tu no tiàs cognosùt,

fàn mòut chi scjampi stu mal disgrasiàt,

mènimin ta chel post chi tias jodùt,

chi vuej jodi la puarta di San Pièri

e chej chal jodi a tiàn tant displaùt.

Movùt si veva, e jò stàt dongja ghi'eri.

Cjànt Secònt

Il dì al steva finìnt, el imbrunì

al cioleva i nemaj ca sòn in cjera

da li fadìis sos, e doma jò uchì

mi preparavi par scombati che guera

tant dal cjaminà e pì da la pietàt

che'n dut jodi i faraj comca era.

Judàimi, Mùis; e Nzèn4, tenti alsàt.

O mìns che scrìt ti'as chel chiài jodùt,

jodi uchì si farà la to nobilitàt.

I ài tacàt: Poèta, vuàrdimi dùt,

jòt se di virtùt in dai asaj, e còu,

prin di vèimin tal pas pì alt metùt.

Tu ti dìs che di Silvio il genitòu,5          encjamò corutìbil, al imortàl

sècul zùt al è, cun cjàr e pièl par fòu.

Però, sel aversari di ogni màl

stàt bon cun luj al è pensànt al alt efièt

che da luj vegnùt al sarès, e'l cuj e'l cual,

no ghi par un gran màl al omp di intelèt,

che luj al era di Roma e dal impèr

dal grant empìreo par pari elèt:

e chè, po, a volej dii dut il vèr,

stabilid'a è stada coma il post sant

ndà cal vìf il sucesòu dal grant Pièr.

Par chist andada che tu ti ghi dàs vànt,

al veva cjatàt fòu ròbis che a vinsi judàt

lu vèvin, fin pal Papa, pìndavànt;

il Vas6 delesiòn si era pur inoltràt

par partàighi cunfuàrt a chej puòrs fedej

che di podej salvasi a vèvin speràt.

Ma jò parsèi vègniu? Non dee di miej?

I no soj jò Enèa, e nència Pauli;

ca cròdin chi lu mèriti, a'n d'ee, po, di chej?

A è par chistu che se jòi mi lasi zì lì

dal dut mat i pòl vignì considerát:

tu chi ti sàs, dìs tu, ch'i no rivi jò fin lì.

E coma chèl che pì nol vòu il bramàt,

e nòuf pensèis a ghi càmbin propòit,

che sè che prin al era, dut al è cambiàt;

cussì iài fàt jòn ta chel post scurìt,

parsè che'n tal pensej bandonàt i'ai l'imprea,

che pròpit bruta a mi'era dal prinsìpit.

Se jò i ài ben capìt la to intea,

rispundùt mi à la bun ombrena,

ti sòs un bièl puc pauròus, no zova scua;

e sta poura tanti vòltis il omp a frena

e ghimpedìs di creà ròbis bièlis;

cussì a fàn li bèstis cuant ca àn  ombrena.

Par che da stu timòu lìbar ti sèdis,

i diarài di te dut chèl chi saj

da cuant ch'i'ai par prin jodùt i to pensèis.

Lì i'eri cun chej che pìn alt no zaràn maj,

e una, beàda fra li beàdis,

clamàt mi'a, e jò dìt ghi'ai, Dìmi, daj.

Ghi luèvin i vuj pì da li stèlis,

e scuminsiàt a veva, dolsa e buna,

cun vòus da ànzuln ta li peràulis:

O tu buna ànima mantovana,

famoa encjamòn tal mont e'n sù,

e fin chel mont al dura e si lontana,

il me bon compaj, e no par cau,

n ta chel rivòn deèrt tant al èmpedìt

dal cjaminà che dal timòu al vòu zì jù.

Poura i'ai cal sedi cussìnsiminìt

chjò tars al judalu mi sedi levada,

coma ch'i ài di luj lasù capìt.

Adès mòviti: cun peràula ornada

e cun sè che pì a zova par tègnilu sù,

jùdilu, chjò mi sìnti consolada.

Beatrìs jò i soj, chi ti prej da ca sù;

i vèn dal post ndulà chi vorès tornà;

parlà mi fàl amòu cal è pin sù.

Cuant chi torni cul me signòu a tabajà,

di te i mi lodaraj tant spès cun luj.

Taùt a veva: e pront jò a favelà.

O fiòla di virtùt, unica par cuj

la nùstra rasa ancolma pì di dùt

chel cjèl che tant mancu grancj al à i sìrcui.

Tant mi plàs il òrdin chi ài risevùt,

chel ubidì, se belzàl fòs, al sarès tàrs:

dìs pur il to volej; al sarà sintùt.

Ma dìmi parsè che riguàrt no tias cuj muàrs

di vignì ca jùn tal scur di stu centri

da chel grant post, ndulà che di tornà ti àrs.

Volìnt tu cul savej zì tant in dentri,

i ti dìs sùbit, ghi veva rispundùt,

parsè  chi noai poura di stu post chi èntri.

Si à di tèmi doma di chèl, di dut

chèl, cal podarès a àltris fàighi mal;

daltri no, ca nocòr cal sedi temùt.

Jòi soj fata, par gràsia di Diu, tal,

che tocjada i no vèn da la vustra mièria,

e par chèl stu grant fòuc no mi è letàl.

Fèmina gentìl7 a stà lasùn pensej e sèria

par chistimpedimìnt che par me ti vàs,

che dal judii ver lasù cori no si pòl via.

Chìsta a ghia fàt sen a Lùsia8, pìn bàs

e ghia dita: Al à di tel to fedèl

amondi biugna; chistu adès ti lu sàs.

Lùsia, che cuntra a è di ogni crudèl,

vegnuda a è li ndulà chieri jò,

beàda, sintada cun lantìca Rachèl.

Dìt a veva: Beatrìs, lode di Dio,

no jùditu chèl che tant ben ti à volùt,

che par te al bas e volgàr ghi à dìt adìo?

No sìntitu il so planzi penòus e crut?

No jòditu la muàrt chal stà combatìnt

ta che curìnt chel mar nol à maj vinsùt?

Tal mont cussì svelta no è maj stada zènt

a fàl so còmut o di vej un so perìcul scjampàt,

coma me, che dopo un momènt

i soj vegnuda jù dal me post beàt,

fidada duta dal to onèst parlà

cal onora te e chej cal àn scoltàt.

Dopo di vèjmi fàt dut stu raonà,

sia voltàt cuj vuj luìns di làgrimis,

chè sensa tontonà svèlt mi soj movùt

ei soj vegnùt da te, lì chi ti èris;

scorsà fàt i vevi che troja chi ti vèvis temùt,

che sbrisà fàt ti veva da li rìvis jùstis.

Duncja se ee? Parsè rèstitu fer e mut?

Parsè iatu cussì tanti pòuris?

Sù, dati coragiu, no butati jù dal dut!

Vuarda che tre fèminis benedètis

a si cùrin di te lasùn tal cjeli,

el me favelà ti promèt ròbis bièlis.

Coma i florùs che di nòt il gèli

a jungriignìs, e cun la prima lus

a si vièrzin duciu dresn tal so steli;

cussì cun me, che di virtùt ieri mùs,

a colp sintùt mi eri plen di coragiu;

e dìt i'ai, comun che dùbis non dà maj vùs:

O se buna chè che judàt mi'a ca jù,

e tu pur che ubidìt tias sùbit

a sè che dìt ti à, cun tant ben di lasù!

Deideri metùt ti mi'as tal còu e spìrit,

cussì che pì ndavànt i vuej zì cun te:

tornàt i soj pròpit tal prin propòit!

Và, chun volej besòu ni unìs, te e me:

tu duce, tu maestro e tu paròn.

Cussì ghiai dita, e dopo ca sia movùt,

entràt i sojn ta chel alt e vert stradòn.

Cjànt Ters

PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA VAL DISGRASIADA,

PAR ME A SI VÀ LÀ DAL ETERNO DOLÒU,

PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA ZENT PIERDUDA.

IL JÙST AL À MOVÙT IL ME GRANT FATÒU:

I SOJ DA LA FUARSA DIVINA STÀT FÀT,

DAL DUT SAVEJ E GRANT, E DAL PRIN AMÒU.

NUJA DAVÀNT DI ME AL È MAJ STÀT CREÀT,

FÒU CHE CHÈL CHE COMA MEL È SEMPRI CHÌ.

DUTL SPERÀ BANDONA NA VOLTA ENTRÀT.

Sti peràulis, scùris coma l imbrunì,

jodùt I vevi scrìtis insima dun puartòn;

e jò: Mestri, jùdimilis a capì.

E lùj a mi, coma un che dut al sà e benòn,

Chì a è miej bandonà ogni suspièt;

chì aè miej ca mori ogni bruta raòn.

I sìn tal post rivàs ca nol è maj cujèt.

Tjodaràs zent che di mal an dà par dut

e che pierdùt a à il ben dal intelèt.

E avìnt la so man ta la me metùt,

cun mua ridìnt, ca mia dàt cunfuàrt,

cun lujn ta li ròbis segrètis i soj zùt.

Uchì làgnis, suspìrs, e planzi fuàrt

si sintèvin ta laria sensa stèlis,

che jò dal me lagrimà mi soj necuàrt.

Lènghis divièrsis e strambolotàdis,

colps di ràbia e peràulis di dolòu,

vòus sù, vòus jù, cul sbati di mans judàdis,

a fèvin un mulinà di rumòu

cal era sempri lìn ta laria scura:

coma'l scombati di vint e savolòn, òu!

Alòr jò, pecjadòu, cun gran primura

dit i'ai: Mestri, sè ca è chi sìnt?

E cuj soni chej ca làn cussì dura?

E luj a mi: Chistu grant vilimìnt

a làn li ànimis puarètis di chej

che fàt no àn nè mal nè ben, vivìnt.

Misturàdis a sòn cun chel scjap intej

di chej anzùi ca no si sòn ribelàs,

ma nencja stàs ghi sòn a Diu fedej.

, il Alt iu à fòu butàs;

nencja dal profònt infièr no sòn volùs;

e cussì, po, nisuna gloria paj danàs.

E jò: Mestri, sè ca àn chej uchì vegnùs

che sempri si lamèntin e cussì tant fuàrt?

E luj a mi: Ti lu dìs si ti lu vùs.

A no'an chìscjus speransa da la muàrt;

la so vita svuàrba a è tant basa,

ca nvidièjn dut sè ca no ghi fà part.

Fama di lòu il mont a no ghin lasa;

tant Bontàt che Gjustìsia jù trata mal:

lasànju lì ca sòn; vuarda e pasa.

E jò, rivuardànt, jodùt iai un segnàl

che zirànt cussì tant svelt al zeva

che al jòdilu ben al pareva mal;

e davòu na fila lungial veva

di zent, che jò i no varès maj crodùt

che cussì tanta la muàrt disfada an veva.

Dopo chi vevi qualchidùn cognosùt,

necuàrt mi'eri da lombrena di chèl

che par viltàt fàt al veval grant rifiùt.9

Capìt i vevi pròpit a volu che chèl

scjap che chì i'jodevi a èrin i pauròus

rifiutàs dai amìs e dai nemìs dal cjèl.

Scjù puòrs disgrasiàs maj vivùt a vèvin;

dùcjus nùs a èrin, e becàs par dut

da èspis e da moscjòns a vegnèvin.

Rigàdis di sanc ghi vèvin li mùis rindùt;

ai so piè simplombaval pantàn di làgrimis

el vegneva da vièrs schifòus lecàt dut.

Vìnt sùbit dopo notàt altri tròis,

e zent jodùt ta la riva dun grant flun;

dìt i vevi: Mestri, aè miej chi ti còntis

cuj ca sòn chej là e parsè che ognidùn

al pàr tant pront di zì ta che altra banda:

lus an dè pucja e i non cognòs nencja un.

E luj a mi: Dut ti sarà avonda

clar cuant chi fermarìn i nustri pàs

là dal Acherònt, ta la so banda.

Alora cuj me vuj vergognòus e bàs,

temìnt chel me tabajà puc ghi plaès

finn riva dal flun dìt mi'eri: Tàs.

Aloran taun barcjòn cuj i jòdiu adès?

Un vecjàt10 dut blanc dal pelàn stravècju,

cal sigava: Guaj a vuàltris, spirs maladès!

No rivarèis maj i poscj als a jòdiu:

i vuèi menavin ta che altra riva,

ndà chen cjàlt on frèit, il scur al vèn sempri jù.

E tu chi ti sòs chì, ànima viva,

và via da scjù chì, ca sòn dùcjùs muàrs.

Ma jodùt chi no lasavi la riva,

dìt al al veva: Par altra via o puàrs

par pasà'n spiàgja ti rivaràs, no chì:

una barcjuta, jòt, ti menarà pì tars.

El me capo a luj: Caròn, stà fer lì:

al vòu cussì ndulà che dut si pòl vej

e sè ca si vòu; nòsta domandà di pì.

E èco che fers 'èrin stàs chej cragnòus pej

dal barcjadòu di che lìvida palùt,

cuj vuj coma bòris ròsis, puc biej.

Ma scju spirs, ognidùn dal dut nut,

simpalidìvin e batèvin i dincj

apena ca sintèvin il parlà crut:

a bestemàvin Diu, pari, mari e parìncj,

la zent el post el timp ei gragnej

da la so siminsae via cuj dincj.

Sul pì tars, tegnìnsi stres insièmit, chej,

frignànt fuàrt, èco ca zèvin tal salvadi rivòn

cal cjoj sù chej che di Diu no vòlin savej.

Cuj vuj in bora, chel demòni, Caròn,

a ghi fà un sen e dùcjus al cjoj sù;

par chej ca vàn plan, al è'l remo bastòn.

Coma che dautùn li fuèis a còlin jù

una dopo laltra, fin che da li bràghis

dùtis in cjera a còlin jù da la sù,

cussì a era cun che brùtis simìnsis

di Adàm, che dal rivòn si butàvin,

unauna, comchel usièl chi ti clàmis.

E jù chen ta londa scura a zèvin,

ma prima ncjamò di rivà par di là,

chì di cà àltris tàntis a vegnèvin.

Cjàrl me bon zòvin, dìt al veva'l me mestri ulà,

chej ca vàn a murìn ta lira di Diu,

dùcjus da ogni paìs a vègnin cà;

indà che prons a sòn di trapasà chel flun la jù,

spronàse coma!da la gjustìsia dalAlt;

cussì che, timòu o no, no si pòl, po, fermàju.

Par chì, maj nisùn al pasa sensa tuàrt;

però, se Caròn di te si lagna,

zà ti sàs il parsè dal so lamìnt fuàrt.

A la fin di chistu, sta scura cjampagna

tremàt a veva tant fuàrt che pal spavìnt

il sudòu la front encjamò mi bagna.

Lagrimànt a veva la cjera soflàt fuàrt un vint,

e di un un colòu ros lampà i vevi jodùt,

che cjòlt mi veva a colp ogni sintimìnt;

e jù chensiminìt a cjaf in jù i'eri zùt.

Cjànt Cuàrt

Ròt dut ta'un colp si era chel sun profònt

daun rumoràt ch'i vevi alòr sintùt,

comun cha colp sveàt al torna tal mont.

En zìru i vevi il vuli ripoàt movùt;

sù i'eri a colp levàt e'i vevi atòr vuardàt

par cognosil post ndulà chieri vegnùt.

I vevintivàt di èsimi'n tal orli cjatàt

di che valada dal buròn doloròus

che sensa fin al risèif un lamìnt scunfinàt.

Scùr e profònt al era stu buròn nulòus,

tant che par cuant chi vuardavi tal font,

nuja'i no jodevi ca nol fòs dal dut pietòus.

Adès vèn, chi zìn jùn ta stu svuàrp di mont,

tacàt al veva il poeta, palidùt:

jò prin i saraj e tu ti saràs secònt.

E jò, chel so colòu i vevi ben jodùt,

dìt ghi vevi: Comai faràju, s'i ti pènsis

che coragju tias da dami in dut?

E luj: Il grant patì di che persònis

ca sòn ca jù mi fàn tant impalidì

dal dolòu che tu poura ti lu stìmis.

Zìn, chi vìn tanta strada da fàn ta stu dì.

Cussì diìnt partìt al era e menàt

mi vevaal prin sìrcul cal mbràsa chel abìs lì.

Ta chel post chì, da chèl ch'i vèvin scoltàt,

no'l era tant il planzi ma'l suspirà

che tremàl feva dut par leternitàt.

Chistu al eraun patì sensa turtura

par cussì tàncjus di lòu da no crodi:

frùs, fèminis e òmis an dera na vura.

Il bon Mestri a mi: No vutu di

chej spìris lì chi ti conti cuj ca sòn?

Prima di zì ndavànt i vuej fati jodi

che lòu maj pecjàt no'an, ma'i mèris ca àn

no bàstin, parsè che maj noan vùt batièin,

cal parta a chel crodi cal è par te tant bon.

Vìnt lòu vivùt davànt dal Cristianèin,

Diu noan vùt ocaiòn di adorà;

e un di chìscjus i soj jò medèin.

Par difiès cussì, e no par mal operà,

i sìn pierdùs, e dom di chistu ufindùs:

che dut i deideràn, sensa nisùn sperà.

Fàt tant mal mi vèvin i pensèis apena sintùs

ma cuancju di lòu dal pì grant valòu

jodùt i vevi, e dùcjus in ta chel limbo tegnùs!

Còntimi, Mestri, còntimi, signòu,

par volej èsi sigùr (i vevi scuminsiàt)

di che buna fede ca vìns ogni eròu:

fòu da stu post chì, cal vedi meritàt

o no, no ee maj nisùn stàt beàt?

Capìt a volu il me significàt,

al veva dita: Dut nòu i eri'n ta stu stàt

cuant chjodùt i vevi un grant omp e potènt,

cun un clar sen di vitòria coronàt.11

Cun luj al era il pari da la zent,

il fi Abèl e lànima di Noè,

e di Moè, legista e ubidiènt;

il vecju Abramo e Davìt il re,

Israèl cun so pari e cuj so fioj,

e Rachèl che tant al voleva vej cun sè:

chìscjus e àltris . èrin da Luj;

e tias di savej che prima di lòu

nisùn si salvava, sa noèrin ànzui.

Al parlava mai no stèvin in davòu;

scjavasànt il bosc i paràvin via,

stu bosc plen di spìris dogni colòu.

No èrin ncjamò tant lontàns zùs vìa

dal post dal sun, cuant chiai jodùt un fòuc

chel scur di chel mont al scorsava via!

Ièrin encjamò un puc lontàns dal lòuc

ma mi veva dut taun colp parùt di jodi

se zent in gamba ca vegneva da stu lòuc.

O tu che siènsa e àrt bon ti sòs da godi,

cuj sonu chìscjus caan cussì tant rispièt?

Che coma i àltris no sòn si pòl ben crodi.

E luj: Di cussì tant onòu a sòn sogèt,

e cussì ben lasù di te a sòn tratàs,

chel cjèlju gràsia en davànt ju mèt.

Intànt na vòus sintùt i vevi uchì a bàs:

Fèjghi tant onòu a stu grant poèta:

altòrnal spirt di chèl ca ni veva uchì lasàs.

Cun la vòus adès di nòuf cujèta,

cuatri spìris jodùt i vevi vignì uchì,

cu la mua nè trista nè contenta.

Il me bon mestri tacàt al veva cussì:

Vuarda chel là, cu la spada'n ta la man,

che cjaminànt al stà davànt di chej tre lì.

Chistu al è Omero, poeta sovràn,

l altril è Oràsio, satìric, cal vèn;

Ovidiol vèn ters e par ultin Lucàn.

Però coma che ogni un al convèn

tal nòn cal à sunàt cuna vòus besola,12          a mi fàn onòu, e di stu chì a fàn ben.

Jodùt cussì i vevi duta la biela scuèla

di chel siòr cal à cussì alt il cjànt,

che pìn alt daj àltris comaquilal svuàla.

Stàs ca èrin un puc insièmit, raonànt,

vièrs me si èrin voltàs e fàt mi vèvin bon sen,

el me mestri ridùt mi veva, e tant.

Pì onòu encjamò fàt mi vèvinoh in plen!

e consideràt mi vèvin un da la so schiera,

cussì che sest i eri tra chel grant inzèn.13

Zùs cussì i èrin fin là da la lumiera,

parlànt di ròbis chel tail è bièl,

pròpit comal parlà ndulà cal era.

Rivàs i èrin al piè di un nòbil cjascjèl,

circondàt sièt vòltis da grandi mùris,

e difindùt dut atòr da un rìvul bièl14.

Chistu i vìn nu pasàt coma cjèris dùris;

cuj grancj poès i soj entràt par sièt puàrtis

ca niàn partàt ta un pràt di èrbis vèrdis.

Uchì a era plen di zent cun mùis gràvis,

che di grant autoritàt a parèvin;

tant puc a parlàvin, ma cun vòus dòlsis.

Cussì, tiràs un puc in bànda i si èrin,

in ta un post vièrt, luminòus e alt,

che jodi dùcjus cuàncjus i podèvin.

Pròpit lin davànt, in ta chel bièl vert di smàlt,

li grandi ànimis a mi vèvin mostràt,

che di vej jodùt iài ncjamò tant riguàrt.

Elèctra cun tancju compàis i vevi notàt,

che fra chej cognosùt i vevi Ètor e Enèa,

e Sear dut armàt cul vuli 'nflamàt.

Jodùt i vevi Camila e Pantasilèa

da laltra banda, e encja il re latìn

cal era lì cun so fia Lavinèa.

Jodùt i vevi il Brut, scorsadòu diTarcuìn,

Lucrèsia, Gjùlia, Màrsia e Cornèlia;

en banda, besòu, jodùt i vevi Saladìn.

Dopo chun puc alsàt i vevi li sèis par aria,

Jodùti vevi'l mèstri di chej ca sàn15          sintàt cuj grancj'da la filoofia.

Dùcjus lu mìrin, dùcjus onòu ghi fàn:

uchì jodùt pur i vevi Socrate e Plàton

che davànt daj àltris sempri visìn ghi stàn;

Democrito chel mont a cau al pòn,

Diogene, Anasagora, e Tal,

Empedocle, Eraclito e Zenòn;

E jodùt i vevi'l bon risevitòu dal cuàl

di Diòscoris i parlie pur Orfèo,

Tulio, Lino, e chel Seneca moràl;

Euclidel geometra e Tolmèo,

Ipocrate, Avicena e Galièn,

Averòis el so timòn, Aristotèo.

I no pòs jò dii di dùcjus in plen

parsè chiài encjamò tant da contà,

ei fàs, nol contà, ogni tant a vàn a sen.

Intànt, daj sèis chi èrin, in doj i sìn cà:

el duca, cal sà, mià menàt via di là,

fòu da la calma, là ca si sìnt tremà;

là che nuja, po, no si pòl pì luminà.

Cjànt Cuìnt

Cussì, zìnt jù, il prin sìrcul i vevi  lasàt

e jùn tal secònt, che mancu spàsiu al à,

ma di dolòus e lamìns tant pì colmàt.

Mìnosorìbil!a si sìnt rugnà:

al vuarda li còlpisn ta chistentrada,

el lasal codòn ca si rangj a gjustisià.

I dìs che cuant che ànima mal nasuda,

a ghi vèn davànt, duta si confesa;

luj, che di pecjadòus sintìnt avonda,

a la mètn tal infièr comche ben al sà:

a si rodolèa la coda atorotòr,

secònt cuant jù ca varès da zì a stà.

Sempri tàntis di lòu a ghi stàn intòr;

unauna a vàn al so judìsi;

a dìin e jòdin, e dopo jùn tal fòr.

O, sòtu chì tal post daj dolòus tu, sì?

dìt mi veva Mìnos al vèimi ulì jodùt,

pal momènt bandonànt il so ufìsi,

Atènt dal entrà e no fidati di dut:

cròt puc a la grandesa da lentrada!

El me siòr a luj: Parsè sìghitu, brut?

Nosta mpedìl destìn da la so strada:

al à volùt cussì ndulà ca si pòl

sè ca si vòu; pì di tant no domandà.

A chistu punt il penòus lagnasi nol

àju tacàt a sìnti! Ulà i eri vegnùt

chel grant planzi pierdi mi feval contròl.

Rivàti eri ndulà chel luil era mut,

eun rugnì si sinteva da temporàl

cuant che'l mar al è da vins contràris sbatùt.

Maj si straca sta bufera infernàl,

ma i spirs a malmena e strisina,

a ju svolta e sbàt coma che fà al sàl mal.

Cuant ca rìvin davànt da la ruvina,

a sìntin tant sigà, planzi e lamìns,

e bestemà fuàrt la virtùt divina.

Capìt i vevi chea sta sorta di turmìns

danàs a èrin i pecjadòus carnaj,

chal apetìt a sotomètin la mìns.

E comche làlis a pàrtin i sturniej

fis coma nùlis cuant cal fàl grant frèit,

cussì chel vìnt i spirs mal nasùs, chej,

jù sbalotèa chì, lì, sù, jù, pròpit tant;

nisuna speransaa ghi dà maj cunfuàrt,

no di finì, ma dun sufrì mancu grant.

E coma i grù chen alt a cjàntin da muàrt,

fasìntn ta laria na riga lungja,

cussì jodùt i'ai vignì, strisinànt tuàrt,

chombrènis chel vintl partava dongja.

Par chistu dìt i vevi: Cuj sonu, Mestri,

chej che laria nera cussì tant ju stangja?

La prima di lòu che tu i tias estri

di cognosi, rispundùt mi vev'alora,

a era regina di lènghisun mostri!

Ai vìsis dal cuàrp butada, sta siora,

i plaèis libidinòus a veva fàt lècit,

par scuà chej che per chej ic a era siora.

Semiràmis a era, e dic a è stàt scrìt,

che suseguìt a veva Nino, dopo vèjlu spoàt:

a regnava cjèris chel Sultàn al à par dirìt.

Laltra a è chè ca si veva par amòu copàt,16          rompìnt fede cu la sinia dal so omp;

dopo a vèn Cleopatra, spirt mpasionàt.

E Èlina pur tjòdis, che par un omp

tant timp coròt a à; e tjòdis il grant Achìl

che finn fin par amòu al à lotàt, puòr omp.

I tjòs Paride, Tristàn, e pì di mil

òmbris mostrànt e nominànt mi'era zùt,

chamòu scurtàtl vivi ghi veva'n mòut sìmil.

Dopo che'l me bon insegnànt i vevi sintùt

nomà che siòris antìchis ei so siòrs,

e pietàt sintùt e'i sintimìns cuai pierdùt,

scuminsiàt i vevi, Poeta, dami la vòus

par parlà cun chej doj che nsièmit a vàn

e lierùs a somèin n ta stu vint estròus.

E luj a mi: Tiu jodaràs cuant ca saràn

pì visìns; alora tu tiumploraràs

pal amòu ca ju mòuf, e lòu a vegnaràn.

Alòr apena chel vint visìns ju veva menàs,

clamàs i'u vevi: O ànimis afanàdis,

parlàini pur, se à àltris no ghi displàs.

Coma colòmbis da voja clamàdis,

àlis alsàdis en tal dols nit fèrmis,

a vègnin par laria dal volej partàdis;

cussì lòu, li zens di Didòn lasàdis,

a nù vegnùdis a èrin par laria tonfa,

cussì fuàrt che stàdis a èrin d'afièt clamàdis.

O tu ànima dal cussì tant bon fà,

che viitànt ti vàs par stu vint scur

nù, chel mont tinzùt di sànc i vìn timp fà,

sel re dal universo no ni fòs dur,

di còu lu prearèsin di dati pas,

a ti chel nustri grant mal ti fàun dòu pur.

Di chèl che scoltà e che parlà vi plàs,

nui scoltarìn ei vi parlarìn a vuàltris

mentri chel vint, comcal è cal fà, al tàs.

Jò, scoltàit, i soj nasudan ta li bàndis

dongja il mar ndulà chel Po al vèn jù

par mètisìn pas cuj so tributàris.

L amòu, che tal còu bon si taca sùbit sù,

su chistu chì dal bièl aspièt si veva pojàt

e cjòlt mi'era stàt; il coma nol vòu zì jù.

L amòu chel amànt al vòu sempri riamàt,

dàt mi veva di chistu un plaej cussì fuàrt

che, coma chi tjòs, no mià ncjamò lasàt.

L amòu menàt ni veva a la stesa muàrt:

maladèt chèl che la vita nia robàt.

Sti peràulis di lòu tocjàt mi vèvin fuàrt.

Puòrànimis, i vevi pensàt, sè ca àn pasàt!

Sbasàt i vevi'l cjàf, e tegnùt tant bas,

fin chel poeta Sè atu? mi veva domandàt.

Rispundùt ghi vevi cussì:  O sè sfurtunàs!

Cuancju pensèis dols, cuancju deidèris,

che menàt a àn scju chìn tal doloròus pàs!

A lòu ziràt, movùt da chisti ròbis,

tacàt i vevi: Francesca, il to sufrì grant

e lagrimà tant dòu mi fàn, tu ti lu capìs.

Ma dìmi, al timp dal dols suspirà e tant,

a sè e coma vi àja l amòu concedùt

di savej chèl chi stèvis deiderànt?

E ic a mi: Noè nuja di pì brut

chel recuardasi daj momèns pi biej

n ta la mièria; e chistul to mestri lu sà dut.

Ma se la prima radìs ti vòus savej

dal nustri amòu, se pròpit ti lu vòus,

alora planzìnt contàtilu i vuej.

I stèvin na dì leìnt chel toc gustòus

di Lanselòt el amòu cal sinteva:

besoj i èrin e par nuja sospetòus.

Pì di na volta i vuj ni voltava

chel lei, e palidùs i restàvin;

ma doma un momènt ni ruvinava.

Cuant chi leèvin comchel ridi amàt

al vegneva tant busàt da tal amànt,

chistu che di me no sia maj distacàt,

la bocjamià busàt el à tremàt tant.

Galeòt al eral lìbri el so autòu:

da chel dì leùt i no vèvin pì ndavànt.

Mentri che un daj spirs al contava di còu,

Chel altri al planzeva, cussì che di pietàt

mi soj sintùt mancjà, coma un cal mòu.

E jùi eri zùt, coma un cuàrp muàrt colàt.

Cjànt Sest

Al tornà da la mìns, che sierada siera via

pa da la grant pietàt daj doj cugnàs,

che plen lasàt mi vèvin di malincunìa,

turmìns nòufs e tancju altri spirs tormentàs

imi jòt atòr: che uchì i mi movi,

o chi mi vòlti ulà, par dut i jòt danàs.

Isojn tal ters sìrcul, ndulà chel plovi

eterno al è, maladèt, frèit e tant grèif;

chì dut al è sempril stes; maj nuja ca zovi.

Tampiesta grosa, aga sporcja, e nèif

a si discàrga in ta chistària nera

ea marsìs la cjera che dut chistu a risèif.

Cerberus, crudèl e orìbil fiera,

al zeva cainànt cu li so tre gòlis

su zent impantanada che chì a era.

Vuj nflamàs, barbòn grisignòus e grìs,

pansòn sglonf e òngulis lùngis,

al sgrifa, al spela el sventra i spìris.

La plòja ju fà sigà coma càgnis:

si ripara ognidùn'n tal altri cjantòn

e sempri si stuàrzin, chisti carògnis.

Cuant ch jodùt ni veva, Cerberus, stu vieròn,

li bòcis vierzùt al veva e li sgrìnfis mostràt;

dut il cuàrp si moveva di stu bestiòn.

Il me duca al veva li so mans sbasàt,

e cul puj plen di fangu fàt si vevandavànt

en ta li gòlis afamàdis lu veva casàt.

Coma un cjàn che bramànt al vèn bajànt

e si cujèta cuant che alc nenfra'i dincj ghi vèn metùt

e par divoralu tant da fà si dà, lotànt,

cussì a fèvin chès, dal aspièt sporc e brut,

di Cèrberus, il demòni; ogni so bajà un repetòn,

che ogni danàt sort al voleva èsi dal dut.

I zèvin su lòmbris che sbatùdis a sòn

da stu scrosòn di ploja, ei piè i pojàvin

su li vanitàs17 che vera zent no sòn.

Distiràdis par cjera dùtisa èrin,

fòu che una che svelta si veva sintàt

cuant chjodùt a veva che davànt ghi zèvin.

O tu chen ta stu infìèr ti sòs entràt,

dìt mi veva, dìs cuj chi soj, s'i ti lu sàs:

stàt ti sòs tu, prin che jòi fòs disfàt, fàt.18

E jò a ic: Il tant dolòu chi ti às,

forsi da la me mins a ti tira fòu:

i càmbius tos, purtròp, in mins no mi sòn restàs.

Ma dìmi cuj chi ti sòs che stu dolòu

ti às e chista tant granda pena

che, se no la pì granda, a fà tant dòu.

E luj a mi: La to sitàt, che tant a è plena

d invidia che zà fòu a vèn daj òrlis,

tegnùt mi veva in ta na vita serena.

Vuàltris sitadìns Cjaco i mi clamàvis:

par via di che stupida di gola

isojn ta la plòja, com'che tu ti jòdis.

E jo, puorànima, no soj besola;

sti àltris a sufrìsin il stes afàn

pa la stesa colpa, e dìt nol vev' altra peràula.

Ghi vevi rispundùt: Cjaco, il to malàn

miè peànt, e al lagrimà minvida;

ma dìmi, si ti lu sàs, a sè ca vegnaràn

ducju chej da sta sitàt dividuda;

san dè di drès; e dìmi la raòn

che di tant malvolej a è batuda.

E luj a mi: Dopo na lùngja tensiòn,

a vegnaràn al sanc, e la part salvàdia,

che altra fòu a butarà cun violensa e pasiòn.

Pìndavànt a susedarà che chista si sesti via

entri tre àis, e ca zedi a vinsi laltra

par fuarsa di chèl, po, ca la sà lungja.

Par un bièl puc i cjàfs als a tegnarà,

pocànt chej àltris amondi in jù,

coma, po, che di diplàighi a vès na vura.

Di drès a'n dè doj, ca sòn puc scoltàs sù:

supiàrbia, invìdia evarìsia sòn

li tre falìscjs che rovàns i còus ni tègnin, a nu.

Dìt alora'l veva sè che fàt mi veva compasiòn;

e jò a luj: Di pì i vuej ch'i ti minsègnis:

di pì parlà alora fami un regàl bon.

Farinàta el Teghiàl, zent chèrin dègnis,

Jàcu Rusticùs, Rigo el Moscja

e daj àltris chal ben fà sinzegnàvin19, dìs

ndulà ca sòn, che djòdiu i vuej riscjà;

che jò iai pròpit tanta voja di savej

sa sòn la sù o se l infièr ju pescja.

E luj: Lòu a sòn nenfra lànimis dal neri pintej:

divièrsis còlpis ju tira vièrs il font:

si ti vàs pin jù, ti jodaràs ben chej.

Ma cuant che lasù ti saràs in tal dols dal mont,

i speri chi ti mi metaràs in mìns di àltris:

basta; di dìiti di pì i no soj pì pront.

Da chì, di sbiègu mi deva ocjàdis;

mi sbircjava, e dopun puc al veva i vuj sbasàt,

el rest, cun che altr ànimis infangàdis.

El duca a mi: Pì nol vegnarà sveàt

fòu che dal sun da langèlica tromba,

cuant ca vegnarà la nemiga potestàt:

ognùn al riodarà la so puora tomba,

sùl cjolarà la so cjàr e figura,

el sintarà chèl che sempril rimbomba.

Scjavasàt i vèvin sta sporcja mistura

di ombrènis e plòja, zìnt amondi plan,

tocjànt un puc da la vita futura:

fin chjò dìt i vevi: Mestri, scjù turmìns caan,

a cresarànu dopo la gran sentensa

o pì pìsul al doventaraja dopo ogni so afàn?

E luj a mi: Tòrna ta la to siensa,

ca vòu, cuant che pì a è la roba perfeta,

che pì si sintl ben, ma encjal mal sintensa.20

Par che lòuognidùn di sta zinìa maladeta

in vera perfesiòn maj pì no zaràn,

di là pì che di cà chistu ognùn si speta.

Atòr di che strada zùs i èrin man a man,

parlànt tant di pì di chèl chjò iài dita;

e rivàs i èrin indulà ca è pì malàn:

e Pluto, il grant nemìc, a è chì cal stà.

Cjànt Siètim

Papè Satàn, papè Satàn, alepì!21          al à tacàt Pluto cu la so vòus ràuca;

e chel omp gentìl che tant al sà, e pì,

par dami cunfuàrt dìt mi veva: Vèn cà,

no vej poura, che par tant che lujl provi,

di lasà sta riva no ni tegnarà.

Alora, voltàt vièrs chèl dal sglonf lavri,

dìt ghi veva: Lupo maladèt, tàs sù:

cu la to ràbia roeèiti pur par dentri.

A no è sensa raòn chi zìn chì jù:

Cussìl è volùtn tal alt, ndà che Michèl

vendicàt si'a par che ribeliòn la sù.

Coma vèlis sglonfàdis daun vint puc bièl

a còlin spleasàdis a bas dal àrbul,

cussì colada a eran cjera sta bèstia crudèl.

E rivàs i èrin tal orli dal cuàrt sìrcul

entrànt sempri pì ta la riva dulìnt

ca nsàca dutl mal dal mont, grant e pìsul.

Ahi, gjustìsia di Diu! Cuj tègnian mint

i nòufs patimìns e dolòus chiài jodùt?

Parsè cjastiani cussì? dii i intint.

Coma ca fà londa ulàn ta chel stret brut22          ndà ca si ròmp cun chè ca vèn dal altri mar,

cussì a convèn chuchì la zent si tegni lontanùt.

Che chì a era pì zent dal sòlit a era clar;

da na banda e da laltra, sigànt fuàrt,

remenànt pèis cun un sfuàrs grant e clar,23

a si sbatèvin intòr, e sintìnt tuàrt,

ognidùn si zirava e voltava ndavòu,

sigànt: Parsè cussì tirchio? e Parsè no, stuàrt!

A si ziràvin lì ca era puc luòu,

dapardùt par na banda e basta,

e via cul sigà plomp di dolòu;

alòra si voltàvin, sensa sosta,

pal so miès sìrcul ta che altra gjostra.

E jò, cul còu cal steva mal e basta,

dìt i vevi: Mestri, fami 'na mostra

da la zent ca è uchì: soni dùcjus clèrics

chej tonsuràs a la nustra sinistra?

E luj a mi: Dùcjus stàs a èrin stràbics

di mìns cussì tant in ta la so vita,

che spèis bùnis maj fàt no vèvin24, scjù lambìcs.

A vègnin zà ben bajàs, al à dita,

cuant ca rìvin in taj doj puns dal sìrcul

indulà che colpa contrària a ju smista.

A èrin, chìscjus, prèdis, che di tèt pelòus sul

cjàf no'n vèvin, coma pur pàpis e cardinài,

che crumìros a èrin, grant e pìsul.

E jò: Mestri, fra chìscjus, ognidùn tramaj,

i varès jò da cognosi qualchidùn

di chej che 'nfangàs si sòn di scju mài.

E luj: Pensèis strans ti às, ogni un:

pa la vita gnoranta ca jua tant sporcjàs,

scurs doventàs adès a sòn, ognidùn.

A pararàn via par sempri a fà fracàs:

chìscjus25 fòu a vegnaràn dal sepulcri

cul puj sieràt, ei àltrìs cuj cjàfs spelàs.

Il mal dà e il mal tegni il mont pulcri

a ghià cjòlt, e menàsn ta sta barufa:

sèdin se ca sèdin, jòi no ju mpulcri.26

Adès ti jòs, fiòl me, ca no fàn mufa

i bens metùs in man da la Furtuna,

che di lotà par chej la zent maj si stufa;

parsche dut il oru cal è sot la luna,

e cal è zà stàt, achistànimis stràchis

a no ghi zovarès, nencja, po, a una.

Maestri, dìt ghi vevi, adès ti mi dìis:

Chìsta Furtuna che tu tias minsonàt,

sè ca è, chei bens dal monta àn ta li sgrìnfis?

E luj: Puori creatùris, cuant stonàt

chi vèiscuanta gnoransae chist vi ufìnt!

Adès capìs ben il me significàt.

Chèl che dutl savej al à sempri preìnt,

i cjèlos fàt al à e ghia dàt la guida,

cussì chogni partn togni part a và risplendìnt,

e la lus par dut compaj al fida;

cussì cu li ròbis bièlis dogni dì:

al vòu ca vegni ogniduna in tal mòut spartida

che ulì sempri ferma no resti, di dìn dì;

ma che da zent a zent e sanc a sanc

sensa l impedimìnt dal omp a zedi.

Parsche la zent a vàn sù en jù, flanc a flanc,

seguìnt da la Furtuna il judìsi,

che platàt al è comna biàtan tal fanc.

A no è contrast fra ic el vustri cognosi:

chìsta a prejòt, a gjùdica, e a proseguìs

a regnà; pur altri dìus a fàn cussì.

Li so permutasiòns a no àn pàuis:

la necesitàt cori la fà a fuàrt,

cussì spes zens a'n d'è ca si mùtin, e tàntis.

Chìsta a è chè ca risèif sempri tant tuàrt

encja da chej ca varèsin da plaudìla;

a ghi dàn colpa, lòu, cun vòus ca à dal stuàrt;

Ma ic a è cuj beàs; colpa non dè ulà:

cun laltri prin creatùris contenta,

a si la gòt a zirà la so rodela.

Adès zìn jù là che di pietàt an dè tanta;

zà a cola ogni stela chen sù a zeva

cuant chjò movùt mi'eri, e al èl pì stà vietàt.

Zùs ièrin atòr dal sìrcul; ulì si jodeva

na fontana ca boleva e colava

in ta un fosàl che da lìl vegneva.

Ulì na vura laga scura a rugnava

e nu, zìnt davòu di che onda cjalinòa,

jù i èrin zùs, paun troj chen bandal menava.

Styx si clama sta zona paludoa;

uchì a còr sta puora roja, vegnìnt jù

al piè di sta riva gria e pietoa.

E jò, che da chì i vuardavi fis la jù,

jodùt i vevi zent nfangadan ta chel pantàn:

nus e cul muu che dùcjus a tegnèvin in jù.

Chìscjus si malmenàvin cu la man

e cul cjàf e cul pet e encja cuj piè,

e a si sbranàvin cuj dincj, plan a plan.

Aloral bon mestri: Fiòl me bon, chì a è

lànima di ognidùn vinsùt da lira;

ivuej pur che tu ti vègnis a crodi che

sot da laga a è zent ca suspira

e ca fà bulì chistaga fin parzora

coma chel vuli a ti dìs, là cal zira.

Dal fangu a dìin:Vilìs ièrin na vura

n ta laria dolsa chel soreli al legrìs,

roeàs dentri da rabia e malora.

Adès  i sìn chì malcontènsn ta scju fàngus grìs.

Chist ìn27 a lu sgorgolèin scju puòrs brùs

chen peràula clara no tiu sìntìs.

Cussì da stu cragnòus di post via isìn zùs.

Tegnìnsi tra la riva secja el miès,

e vuardànt chej ca vèvin in ta sta melma il singlùs,

dongja di na tor i stèvin rivànt adès.

Cjànt Otàf

Jòi dìs, zìnt ndenànt, che amondi prima

chi rivàsin al piè di che alta tòr

i nustri vuj a èrin zà zùs insima,

nta che do flamùtis chi ghi vèvin jodùt ntòr

e naltra che da lontàn ni feva sen:

se fadìja a cjòlighi'l vuli dintòr!

Jò, vièrs il mar voltàt cul còu dut plen,

dìt i vevi: Chistu sèl dìia, e sè cal rispùnt

chel altri fòuc, e cujl ee ca lu mantèn?

E luj a mi: In ta londa sporcja belzà tant

ti pòdis tu jodi chèl ca si speta,

sel fangu fumòus no lu plata a stu punt.

Na cuarda noa maj pocàt da sè saèta,

ca corès via par laria finuta

comchjòiai jodùt na nàf pisuluta

vignì par aga vièrs nu, sta navuta,

governada da doma un galeòt,

cal sigava: Ti sòs chì, ànima bruta!

Flegiàs, Flegiàs, nosta fà tantl simiòt,

dit al veva il me siòr, in ta sta grota:

ti nias doma pasàntn ta chistu caòt.

Coma chèl chel grant ingàn al scolta,

ca ghiè stàt fàt, e al è dopo malcontènt,

cussì Flegiàs: rabian daveva, e tanta.28

Il me duca al era alòr montàt in barcja, atènt

che jò dopo di luj i ghi zès dentri;

che plenaa era alòr cun me preènt.

Dentri i sìn entràs, cun me al centri,

e seànt a zeva la prua antica

n ta laga tant di pì che se vùt a vès altri.

Cuant ch'i pasàvin la palùt muarta par cà,

davànt di me metùt si'era un infangàt a plen

che dìt al veva: Prin da lora, se fatu cà?

E jò a luj: Jòi no resti, encja si vèn;

e tu cuj sotu, chi ti sòs cussì brut?

E luj: I soj un che dal planzi no si tèn.

E jò a luj: Cul planzi e pur cul lut,

spìrit maladèt ti sòsn ta scju ledàns.

Ti cognòs, encja s'i ti sòs spòrc par dut.

Alòrl schifòus pojàt'l veva sul lèn li mans,

mal Mestri, necuarzùt, jù a lu veva pocàt,

diìnt: Còr jù di chì cun chej altri cjàns!

Sùbit dopo, il cuèl a mi veva 'mbrasàt,

e busàt pur, diìnt: Ti sòs plen di sdegnu;

beàda ic29 che par te a si à ncintàt!

Chel lì tal mont stàt plen di orgòliu;

bontàt non dè ca imbielisi 'l so recuàrt:

par chèl stu danàt tant furiòus al è ca jù.

An dè tàncjus lasù adès ca fàn riguàrt,

che chì fasìnt a stàn doma pursitès,

lasànt di sè stes un pensà brut e fuàrt.

E jò: Mestri, sè chi mi la godarès

a jòdilu a tufasin ta sta melma,

prin di bandonà stu lac nualtri stes.

E luj a mi: Pìn davànt ca si rema

e ca si jòt, e pì ti saràs pasùt:

gòditi pur, po, chista granda brama.

Sùbit dopo i vevi il grant turmìnt jodùt

che fàt a veva di luj chista cragnòa zent.

che Diu ncjamò i làudi e ringrasi dut!

Dùcjus a sigàvin: A Filìp Arzènt!

E stu puòr disgrasiàt di spirt fiorentìn

sè stes si roeàva, chel sacramènt.

Altri no vi dìs, dopo che chì lasàt lu vèvin;

man ta lorèlis sintùt i vevi un rumòu che

costrèt mi veva a vuardà fìs là chi zèvin.

Il bon mestri dìt al veva: Adès, fiòl me,

si visina la sitàt dal nòn di Dit,

cu la so zent sèria, che sì tantan dè.

E jò: Mestri, li so moschèis, siai capìt,

là in ta la val i pòl zà ben jodi;

ròsis coma il fòuc a sòn, i soj pròpit

sigùr.  E luj mi veva dìt: Ben ti pòdis crodi

che l eterno bruà li mostra ròsis,

coma chen ta stinfièr ti pòsis ben jòdi.

Nu pur rivàs i èrin dentri da li fòsis

ca circòndin che cjera sconsolada:

dut di fièr a pareva ca fòsin fàtis.

Dopo vèighi atòr fàt na granda zirada,

rivàs i èrinndulà che chèl dal timòn

Vegnèit fòu, sigàt al veva , che chì a è lentrada.

Jodùs i'n vevi jò pì di mil tal puartòn,

plovùs dal cjèl, che rabiòusa dièvin:

Stu chì nol somèa muàrt; par sè raòn

al ee cà ndulà che dùcjus muàrs i sìn?

E il me bon mestri ghi veva fàt sen

di volèighi parlà, sensa me visìn.

Alora calàt a vèvin l'àlis dal so disdèn,

e dìt a vèvin: Vèn tu, besòu, sensa chèl

ca sia zardàt di entràn ta stu terèn.

Cal torni besòu, chel màt, se di fà chèl

al sà e bon al è; che tu chì ti restaràs

chen ta stu troj scur compagnàt ti'as stu strambèl.

Pensa ben, letòu, a cuant che jòi mi disperàs

al sun di che peràulis maladètis,

che poura i vevi di restà frai danàs.

Bonl me duce, che pì di vòltis

sièt ti mias tegnùt tant cont e liberàt

da gran dificultàs, can dera tàntis,

nosta lasami, i ài dìt, cussì disfàt;

e sel pasà pìn davànt a ni è proibìt,

tornàn ndavòu pal troj che chì nia menàt.

E chel siòr che fin chì mi veva sistìt,

dìt mi veva: Nosta temi, che il nustri pas

nisùn cjòinilu al pòl: da Tal, po, ni è dàt.

Ma stami atènt, el spìrit strac chi ti às,

tenlu sù e nudrìslu di bon sperà

che jò no ti lasaràin ta stu mont bàs.

Cussìl và, e besòu lì i soj cal era

il me dols pari, e jòi restin forsi,

chel si el non tal cjàf mi fèvin guera.

Masa lontàn i eri par chi lu sintesi,

ma luj ulà cun lòu tant a lunc nol era stàt:

e dentri ognidùn al era svelt tornàt a mètisi.

I nustri versàris li puàrtis ghi vèvin sieràt

in mua al me siòr, che fòu al era restàt,

e vièrs me vegnùt al era cun pas moderàt.

Cuj vuj par cjera e li sèis che mostràt

no vèvin baldansa dìt al veva suspirànt:

Fòu da sti puori cjàis mian sieràt.

E a mi: Tu, parsè chi mi rabièi tant,

nosta vej poura, che jòi vìns sta prova,

che lòu dentri a lòtin tant, ma tant.

Sta so tracotànsa no è miga nova;

belzà a làn uadan ta puarta pì nota30,

chencja dès, sensa cjadenàs a zova.31

Insima di ic ti jòdis la scrita muarta:32          e zà da chì di ic al vèn jù pa la riva,

pasànt par chej sìrcui sensa na scorta,

un tal che par luj dut vièrt ni vegneva.

Cjànt Nonu

Chel colòu vil che di fòu mi veva tocjàt

jodìnt il me duca tornà indavòu,

pitòst dentri di sè si veva ritiràt.

Si'era a colp fermàt, comun cal sìnt rumòu,

parsè chel vuli nol mena tant ndavànt

in taun scùr e caligu d'un cussì gros spesòu.

E pur a nu ni tòcja vinsi lotànt,

tacàt al veva, si no...Tal33 si veva ufrìt:

Oh, chaltri al rivàs i vorès cussì tant!

Ben jodùt i vevi comcal veva platàt sùbit

il scuminsià cun altri cal veva dita,

ma divièrs di chèl che primal veva dìt;

ma la poura nol veva podùt evità,

parsè chjòi ghi devi a la peràula rota

pì pèis si no a chès cal veva dopo dita.

In tal font di chista conca puareta,

no vègnia maj jù nisùn dal prin scjalìn

che par pena di sperà pì no ghi speta?

Cussì ghi vevi domandàt; e luj: Mo i jodìn,

al veva dìt: a no càpita spes che un di nu

al cjamìni là ndulà che nu i zìn.

Naltra volta, a è pur ver, i soj vegnùt chì jù,

cativàt da la Eritòn, che strìa,

chen taj cuàrps a riclama i spirs da lasù.

Da puc mieri da la cjàr liberàt via,

che ic mi veva fàt entrà dentri di chel mur,

par mètighi un spirt dal sercli di Giudèia.

Chèl al è il post pì bas e il pì scur,

el pì lontàn dal cjèl che dut al zira:

isaj ben comcal còr; però stà ben sigùr.

chista palùt, che tanta spusa a suspira,

a circonda sta doloroa sitàt

ndà chi no entrarìn pì sensira.

Di pì al veva dìt, ma in mins no miè restàt,

parsè chel vuli a siera zà voltàt

e che tòr da la pican bora vuardàt,

nda ca si èrin alsàdis, ròbis da mat,

tre nfernàl fùriis di sanc macjàdis;

che forma feminìl a vèvin, el àt;

nglusàdis aèrin dìdris bièlis vèrdis

cun madràs invensi di cjaviej, e sbis,

ca sbuigàvin ta che frons tant fièris.

E luj, che ben al cognoseva sti sèrvis

di che regina che tanta lagrimèa,34          Vuarda, dit al veva, sti bèlvis dErìnis.

Chista sinistraè la Megerèa;

chè che a destra a plàns a è Alèt;

tal miès, al veva finìt, a è Tesifonèa.

Cun lòngulis a si sgrifàvin il pet;

a sbatevìn li mans e a bestemàvin il alt

che par timòu mi eri strinzùt al poèt.

Medua a vèn ben, ei lu farìn di smalt,

a dièvin sti strìis vuardànt in bas:

maladèt chel Tesèo, el so asàlt.

Vòltitin davòu e tèn i vuj sieràs;

che sel Gorgon si mostràs e tu ti lu jodès,

tornà no si podrès pìn taj nustri pas.35

Cussì dìt al veva il maestro; e luj stes

mi veva ziràt, e bastàt no ghi vèvin li me mans,

manglusàt al veva cun li so mans li mès.

O vuàltris chi vèis ulà i intelès sans,

miràit la dutrina ca sinfonda

sot il vel daj vers chi stèis leìnt e strans.

Zàl vegneva sù par sta sporcja donda

un grant fracàs di suns, plen di spavìnt,

che tremà al feva ogni sponda;

nol era stàt fàt daltri che da un vint

scjaldinòus, par via di contrari pasiòns,

cal ferìs il bosc e, zìnt cussì faìnt,

bràghis al romp e sbàt via cun scju soflòns;

cuantàriis ca si dà, zìnt via polvaròus,

faìnt scjampà bèstis e pastòus daj mons.

I vuj mi veva vierzùt e dìt: Adès ti vòus

indresà i vuj vièrs che splum antica

par la via, là chel fun al è pì sindiòus.

Coma rànis cuant ca jòdin madràs cà

o là, da laga a sparìsin dùtis

en ta la cjera a si vàn a platà;

jodùt alòr iai tantànimis distrùtis

scjampà via di front di un che cul pas

il Styx al scjavasava a gjàmbis sùtis.

Dintòr dal cjàf a si sclariva chel gras

di calìgu cu la man cal menava spes ndavànt;

altri a non dera ca lu disturbàs.

Da la sù, si sà, al era vegnùt stu sant;

voltàt mi eri al mestri, ca mi veva fàt sen

chi stes cujèt e chi mi inchinàs tant.

Ahi cuant ca mi pareva plen di disdèn!

A la puarta al vèn; e cun che bacheta

a la vièrs, coma ca no vès vùt ritèn.

O casàs dal bon cjèl, zent maladeta,

al veva luj dìt in ta lorìbil entrada,

ndulài cjolèiu sta rogansa bruta?

Parsè puntà cuntra chèl chel alt al  manda,

il fin dal cual nol pòl maj vignì fermàt,

e chea vòltis pì dolòu ncjamò vi dà?

Cuntra'l destìn no ee 'nvàn che un il cjaf al sbàt?

Chel Cèrber vustri, chognùnl recuarda,

al è ncjamòn barba e'n gola ben spelàt.

Si veva dopo voltàt vièrs la strada lorda,

sensa fani motu, ma dut someànt

a unomp che ben altri ròbis al vuarda

che chèl di che zent ca ghi stà lì davànt;

e nu i piè movùt i vèvin vièrs la cjera,

sintìnsi sigùrs dopo chel parlà sant.

Lì i èrin entràs sensa rabia o guera;

e jò, chi vevi pròpit tanta gola

di jodi sè che sta fortesa a siera,

apena entràt, vuardàt i vevi cà e là;

e a ogni man jodùt i vevi un grant prat

che nè dolòu nè grant turmìnt al veva ulà.

Coma che al Arli daun Rodàn stagnàt,

e coma a Pola, visìn dal Cjarnàr,

lì che da lItalia a tèn il cunfìn bagnàt,

dut al è doventàt un grant sepulcràr,

cussì a era chìn ta dùtis li bàndis,

doma che chì dut a era tant pi amàr;

di tòmbis e flàmisn dera tàntis,

e ogni tomba li flàmis a bruàvin,

cussì chel fièr al era mol e pront paj fàbris.

Ducju i so cujèrtis a si vierzèvin

e a mandàvin fòu pietòus lamìns,

che da puarès e ufindùs a parèvin.

E jò: Maestri, cuj a soni che zèns

che, soteràdis dentri di che tòmbis,

a si pòl sinti ca sòn di dolòu plens?

E luj a mi: Chìa sòn i ereiàrchis

cuj so disèpuj di ogni stamp, e ben

pì chi ti cròdis a sòn li tòmbis càrghis.

Chì sìmil cun sìmil soteràt al vèn,

e i monumìns a sòn pì e mancu cjals.

Di zì a man destra a mi veva dopo fàt sen;

e  pasàs i èrin  tra i martìrs e i murs als.

Cjànt Dècim

A zì par un troj segrèt a si era 'des metùt,

tra i murs da la cjera e i sepùlcris,

il me mestri, e jò davòu ghi eri zùt.

O màsima virtùt, che par scjù sèrclis gris

ti mi mènis, dìt ghi vevi, com ca ti plàs

pàrla e sodisfa i me deidèris.

Chej chen ta sti tòmbis a sòn distiràs,

si podarèsia jòdiu? A sòn zà alsàs

ducju i cujèrtis, e da nisùn badàs.

E luj a mi: A saràn dùcjus sieràs

cuant che da Josefàt36 chìa tornaràn

cun chej cuàrps che la sù a sòn stàs lasàs.

Il so simiteri da sti bàndis aan

chej che cun Epicuro a sòn butàs,

che ànima e cuarp muàrs al stes timp a fàn.37

Però a la domanda chi ti mi fàs,

chì dentri ti saràs sùbit sodisfàt,

coma pur il deideri chi ti mi tàs.

E jò: Bonl me duca, i tèn spostàt

da te il còu me doma par dii puc,

e tu a chist ti mias ben preparàt.

O, tu, Toscàn che par la sitàt dal fòuc

vìf i ti vàs cul parlà cussì onèst,

resta pur còmut uchìn tal nustri lòuc.

Dal to mòut di tabajà a si capìs prest

in ta cual nòbil paìs chi ti sòs nasùt,

che a chèl forsi ghi soj stàt masa molèst.

Stu sun al era sùbit ben clar fòu vegnùt

da na tomba, ma jòi mi eri visinàt

pauròus al me duce, e lì mi eri tegnùt.

E luj a mià dìt: Stà fer; se àtu fàt?

Jòt là che Farinata sia alsàt sù:

ti lu jodaràs dut adès cal è levàt.

Jòi lu vevi zà cuj me vuj fisàt sù;

e luj si levava cul pet e cu la front

coma se cul infièr a la vès tant sù.

E svelt cu li so mans il duca, e pront,

tra li tòmbis pocàt mi veva vièrs di luj

diìnt: Di sè chi ti ghi dìs, tèn ben cont.

Rivàt apiè da la so tomba, i so vuj

fisàt mi vèvin, e dopo, un bièl puc sdegnòus,

domandàt mi veva: I to parincj a soni cuj?

Jò chi eri di ubidì dut bramòus

nuja no ghi vevi platàt ma dut vierzùt;

alora li sèis al veva alsàt e la vòus;

Cuanta rogansa cuntra di me caan vùt,

al veva dìt, e cuntra i mès e la me part;

cussì che do vòltis juai mandàs fòu dal dut.

Butàs fòu sì, ma a sòn tornàs da ogni part,

ghiai dìt, luna e laltra volta;

ma i vùstris a noan ben capìt che art.

A chistu punt, da la tomba discujèrta

jodi si veva fàt di naltri spirt la mua:38          in zenoglòn al era, visìn di nombrena pì alta.

In ziru al veva vuardàt, cun laria curioa

dun cal voleva jodi sieri besòu;

e dopo vej cunsumàt il curioà,

planzìnt al veva dita: Se tal tant neri dolòu

di sta preòn ti vàs par altesa di inzèn,

me fì ndulà cal è? Làtu lasàt fòu?

E jò a luj:  Dut di besòu i no vèn:

chèl cal speta là, par chì a mi mena,

che forsil vustri Guidol vevan disdèn.

Sè cal dieva e la so granda pena

mi vèvin zàl nòn di stu chì sugerìt;

ma la risposta, po, a era cussì plena.

Levàt sù a colp, al veva sigàt: Sè àtu dìt?

Dìs sù! Al à vùt? Nol ee pìn vita?

Il dols lumìn daj so vuj nol vèn pì ferìt?

Cuant che rindùt si veva cont dal eità

che jò fàt i vevi prin di rispùndighi,

colàt al era lì che par sempri al resta.39

Ma chel altri dal còu grant, sul sè chi ghi

vevi dita restàt al era, cul stes aspièt,

sensa motu, roba da no cròdighi;

e al era sùbit tornàtn ta chel prin sogèt,

Se lòu a sòn bòis,  al veva dìt, di tornà,

chèl a mi da pì turmìnt di chistu lièt.

Un sincuanta vòltis sjodarà mpijà

la mua di che siora che chì a regna,40          e'i ti savaràs cuant pèis cal àl tornà.

E se maj il mont dols a ti impegna,

dìmi: Parsè sonu sempri cussì spietàs

cuntra i mès in ta ogni so lagna?

Alòr jò a luj: Il turmìnt el grant fracàs

caa fàt lArbia di ros colorada,

pròpit cussì a fàn fàn taj nustri palàs.

Vìnt scjasàtl cjàf e dàt na suspirada,

Uchì no soj stàt doma jò, al veva dìt;

cun raòn cuj àltris i soj zùt in strada.

Ma doma jòi soj stàt, là cal à sufrìt

ognidùn pal mal da la puora Firensa,

chèl che tant al à lotàt pal so dirìt.

Pal ripoà da la vustra siminsa,

i lu vevi preàt, liberàimi da chel dùbit

cal tèn duta ngropada la me siènsa.

I sìnt chi sèis bon djodi, siai ben capìt,

sè chel timpl varà cun lujn davànt

ma il preìnt no lu cognosèis sùbit.

Nui jodìn, comchèl che di lustri non dà tant,

li ròbis, al à dìt, ca ni sòn lontànis;

che tant ncjamòl risplìntl duce pì grant.

Pì ca si visìnin o ca sòn, pìa sòn vànis

pal nustri ntelèt, e saltri nol vèn,

nujai savìn da li ròbis umànis.

Però ti pòs capì chi no vìn l inzèn

di podej cognosi pì lontàn di chel punt

cuant che il futùr sieràt ni èn plen.

Alora, coma par colpa me compùnt,

dìt ghi vevi: Dièighi duncja a chel colàt

chel so frùt al èncjamò cuj vifs, apùnt;

e se puc fà al rispundi mut i soj stàt,

fèighi savej chi luai fàt belzà pensànt

tal mòut sbaliàt chi mi vèis puc fà spiegàt.

E zàl me mestri mi zeva clamànt;

che jòi ghi vevi preàt al spìrit pì a man

cal diès cun cuj cal era lìn davànt.

Dìt mi veva: I soj chì, lì che pì di mil a stàn:

che dentri al è il secònt Federic,

el Cardinal; i àltris ulì iu lasàn.

Si veva pojàt jù, e jò vièrs lantìc

poeta i vevi voltàt i pas, ripensànt

a chel parlà ca mi era parùt nemìc.

Movùt si veva; e dopo, cussì seguitànt

mi veva dìt: Parsè sotu cussì stupidìt?

E jò i ghi vevi ben rispundùt, zìnt indavànt.

Tèn cont di sè che la to mins aa capìt

cuntra di te, chel sàviu mià comandàt.

Adès speta chì, al à dìt levànt il dèit:

Cuant chen front dal dols raj ti saràs rivàt

di chè41 chel vuli bièl a à cal jòt dut,

da ic ti savaràs ndà chi ti sòs aviàt.

Un puc dopol piè a sinistra al veva metùt:

lasàtl mur i vèvin ei èrin zùs vièrs il miès

par un troj cal zevan ta na val chjodùt

i vèvin che da butà fòu mi feva 'dès.

Cjànt Undicèin

In tal orli di un rivòn alt e salvadi,

plen in ziru di grandi pièris spacàdis,

scjàps pì crudej i èrin rivàs a jodi;

e chìn ta che orìbilis soflàdis

da la pusa chel buròn sù al buta,

jodùt i vèvin da visìn tra i cujèrtis

chèl dun grant sepulcri cun sù sta scrita

chì: Anastai papa jòi protès,

giavàt da Fotin da la via dreta.

Prima di zì jù, da spetà ni convegnarès

par abituà un ninìnl nustri nas

al brut odòu; dopo da 'mpuartani no varès.42

Cussìl mestri; e jò: I sarìn compensàs,

ghi vevi dìt, sercjànt chel timp nol finisi

pierdùt. E luj: Coma me pensàt tias.

Fiòl me, nenfra scju claps a sòn da notasi,

di nòuf al veva tacàt, tre sirculùs

che pì stres a si fàn cul pì sprofondasi.

A sòn dùcjus plens di spirs maladès e brus;

ma par che uchì ti basti doma la vista,

capìs parsè che a ristrìnzisi a sòn zùs.

Ogni malìsia che òdiun cjèl a cjata,43          a à coma fin lingjùria, e ogni fin tal,

par fuarsa o imbroj, zent mal a fà stà.

Ma parsche l imbroj al è dalomp un mal,

a Diu tant ghi displàs, che par chèl sot

imbrojòns a stàn patìnt dolòu fatàl.

Daj violènsl prin sìrcul al è plen, i cròt;

ma parsche violèns siè vièrs tre persònis,44          in tre ziròns al è dividùt, cussì i lu jòt.

A si pòl a Diu, a sè, e ai àltris

fàighi violensa; a lòu, i dìs, e a ròbis sòs,

coma chi ti capiràs da sè chi dìs.

Muàrt violenta e ferì pì ca si pòs

al pròsin si ghi dà, en tal so vej

ruvìnis, incèndios e un robà al ingròs;

cussì i sasìns o chej ca sòn crudej,

chej ca guàstin o ca fàn preda, tormentàs

tal prin ziròn a vegnaràn chej.

Da sè stes a pòsin i òmis vignì copàs

o danegjài so bens; man tal secònt

ziru nol vàll pentìsi di scjù danàs,

no mpuàrta coma ca si prìvin dal mont,

o a zùjn di scomèsis e a pièrdin sè caan,

oa plànzin là chel spirt al varès dèsighi gjocònt.45

Zì cuntra di Diu a si pòl e fasi dan,

o maledilu o pur negalu cul còu,

diìnt: di bontàt so tal mont i sercjàn invàn;

ma al sigilèa il ziròn minòu

cul so sen tant Sodoma che Caorsa,46          e chèl cal bestema Diu dentri e fòu.

L imbrojà, cal beca ognuna cosiensa,

l omp usàl pòln ta chèl chin luj si fida

coman ta chèl che di fidasi nol àusa.

Chista maniera di trufà a juda

a copàl vìncul dal amòu naturàl;

duncjan tal sìrcul secònt a si nnida

lipocriia, il lusingà, encjal

robà, magìis, falsitàs, rufianà,

simonìa, baratà e altri mal.

Altri manièris l amòu a fàn ruvinà:

chel naturàl e chèl chen pì si zonta,47          cal crèa che fede speciàl e buna;

par ultin, tal sìrcul minòu, là cal stà

il centri dalunivèrs e Dit pur,

ognùn cal tradìs sempri ardìnt al resta.

E jò: Mestri, amondi clar e sigùr

Al èl to raonà, e ben ti fàs clar

stu buròn e il pòpul cal tèn tant dur.

Ma dismi: chej di chel fàngu paludàr,

malmenàs dal vint e che la ploja pur a sbàt

ca sincùntrin cun parlà tant amàr,

parsè no dentrin ta la rovana sitàt

a vègnini, se Diul vòu, cussì punìs?

e s'a nol vòu, parsèl àja ognidùn li butàt?

E luj a mi: Il devià tant a mi stupìs,

dìt al veva, dal to inzèn di là cal era;

che la to mins a èn taltri, ben lu capìs.

Àtu ben preìnt che sesiòn intera

ndulà che la to Etica a trata

di che tre ròbis48  chal Alt ghi fàn guera:

incontinensa, malìsia, e mata

bestialitàt? E comche lincontinensa

Diu mancu a ufìnt e mancu  colpaa parta?

S'i ti consìderis ben sta sentensa,

e s'i ti tèns in mins cuj ca sòn chej

che lasù di fòu a fàn penitensa,

tjòdis che scju traditòus volentej

a làsin, e parsè che cun puc fastidi

la divinvendeta a ua i so marcej.

O soreli chi ti sànis ogni mal jodi,

ti mi contèntis tant cuant chi ti risòlvis,

comcuant che, no savìnt, dubità i podi.

Encjamòn davòu i vuej chi ti tòrnis,

dìt i vevi, là ndulà che uùriaa ufìnt,

secònt te, la divin bontàt, el grop ti dìsfis.

La filoofia, mi veva dìt, se ben sintìnt,

a no deriva doma da una part,

comche la natura a cjòi la so curìnt,

ma dal intelèt divìn e da la so art;

e se ben che la to Fiica i ti jòs,

alinìsi ti notaràs, sensa tuàrt,

che la vustrart, la natura, cuant ca pòs,

a seguìs, comchel mestri al fàl student;

a Diu la vustrart a è comche gnesa ghi fòs.

Da chisti dos, se tu i tias preènt

la Gènei dal prinsìpit, a convièn

ca è miej tacà a vivi e a vansà la zent;

e parsè chuùria altra viaa tèn,

tant natura che chè ca ghi stà davòu

a dispresa, en taltri a spera in ben49.

Ma vègnimi davòu, che di chì iai gust zì fòu;

che i Pes a slìtin sùn tal oriònt,

e lOrsa di stà sù cul Coru a vòu,

e al scjalìn làn davànt ghi fìn front.

Cjànt Dodicèin

Al eral post alpìn ndà che zì jù pal rivòn

si podeva e, par altri che lì al era,50          ognidùn al era par poura plen di causiòn.

Comchen tal flanc na frana intera

che di cà di Trent l Adige a veva sbatùt,

o par taramòt o par mal sostèn di cjera,

che dinsima dal mont, ndà ca si veva movùt,

fin a bas a era la rocja fracasada,

che da lasù cualsìasi'l sarès vegnùt;

cussìl buròn cu la so bruta strada;

en tal orli di chel turmìnt di rocja

lorìbil bèstia51 di Cretaera pojada,

che concepìdaera stada da la falsvacja;

e cuant che jodùt ni veva, se stesa si veva muardùt,

comchèl che dentri al à la rabian clòcja.

Il me sàviu ghi veva sigàt a chel brut:

Cròjtu tu che chìl sedil duce dAtèn,52          chèl che tal mont la muàrt tia dàt e uchì metùt?

Via di chì, bèstia: che chèl che chìl vèn

nol e stàt maestràt da la to sòu53          mal vèn par jodil vustri sufrìn plen.

Coma chel toru cal vèn lasàt zì fòu

al stes timp ca ghiè stàt dàt il colp mortàl,

saltùs al fà ma nol sà sè cal vòu,

cussìl Minotàur jodùt i vevi, cul stes mal;

ma chèl, atènt, sigàt al veva: Còr tal pas:

intànt cal è in furia, a è miej tacàl cal.

Alòr paj pieròns tacàt i vèvin a zìn bas,

stìnt atèns, parsè che spes si movèvin

cuant che pèis nòufs ghi vegnèvin ntòr pojàs.54

Pènsitu tu, dìt al veva 'ntànt chen jù i zèvin,

forsi a sta ruvìna caa da vuardiàn

lira che domàt i'ai di chel mostru Cretìn?

Capìs chistu: cuant che, belzà a è cualchi  àn,

che vegnùt i eri jòn ta stu bas infièr,

sti ròcis no vèvin encjamò fàt stu dan;

ma sigùr a è che puc prima (chistul è pur ver)

cal vegnès chel tal55 che na granda preda

ghi veva cjòlt a Dit in ta chel sìrcul primièr,

da dut atòr la val sporcja e fonda,

tremàt a veva chjò pensàt i vevi chel univèrs

al sintès amòu, che par chèl an dè che avonda

a cròdin che al càos il mont spes ghi và vièrs;

e a chistu punt chista rocja vecja

a è rodolada jù a è in sens invièrs.

Ma vuarda la jù a val, ca sjòt encja

chel grant flun di sanc chen chèl al bulìs

chèl che di uà violensa al altri si macja.

O voja svuàrba e fùriis màtis

che tant ni spironejnn ta sta vita curta,

en ta laltra ogni danàt tant al surfrìs!

Na gran fòsa jodùt iai bigulota56          coma chè che dutl plan a imbràsa

second sè che dìt a veva la me scorta;

e tra ic el piè dal rivòn, na fasa

di centàurs a filava, di frècis armàs

comchen tal mont a uàvin zì a cjasa.

Jodìnt chi vegnèvin jù, si sòn fermàs

e da la so filan tre fòu a sòn vegnùs

cun àrcos e frècis belzà preparàs;

e da lontànl prin sigàt al veva: N ta stu bus,

par cual sufrì i vegnèiu jù da lasù?

Dièit a colp oi vi còpi, intindùs?

Il mestri dìt ghi veva: Ghi rispundìn nù

a Chiròn, che dongja i jodìn luj stes:

mal tia zùt la voja che lasù spes a vèn sù.

Dopo mi veva tocjàt e dita: Chèl al è Nès,

che muàrt al è pa la bièla Deianìra57          e di sè vendicàt sia da sè stes.

E chèl di miès, che al pet a si mira,

il grant Chiròn al è, che nudrìt al veva Achìl;

chel altri al è Fol, che stàt al era plen dira.

Atòr da la fòsa a vàn a mil a mil,

saetànt li ànimis vagabòndis

ca tèntin di bandonà 'l orìbil aìl.

Visinàs si èrin a li fièris snèlis:58          Chiròn cjòltl veva na frècia, e cul so cul

la barbal spartiva da li mosèlis.

Liberàtl bocjòn dal barbòus ostàcul,

dìt ghi veva ai so compàis: Vi sèiu necuàrs

che sè che chèl davòul tòcja al mòufn ta stu sìrcul?

Cussì no pòsin fà i piè dai muàrs.59          El me bon duca, che zà zùt ghi'era dret,

lì che omp e nemàl unìs a èrin fuàrs,

rispundùt al veva: Al è ben vìf, ea stu puarèt

mostràighi a mi convièn la val scura:

necesitàt chì ni custrìns, nol dilèt.

Lasàt l alelùia par nustra cura,

tal60 consegnàt mi'a chistu còmpit nòuf:

a nol è lari, nè jò ànima lara.

Ma par che virtùt pa la cual i mòuf

par chista strada salvàdia i me pas,

dani un daj tòs, che adès no si mòuf,

ca ni guidi al di là daj poscj sanganàs

e cal pàrti stu chì fin là insima,

ca nol e spirt e svualà nol pòl cuj so bras.

A si veva Chiròn voltàt vièrs chej di prima

e a Nes ghi veva dìt: Volta e guìdiu

e protèiu se naltri scjàp vi ferma.

Cussì, ben compagnàs si èrin movùs la jù

lunc l orli dal lac cal boleva dut ros,

e i bulìs a sigàvin O Diu!

A èrin sot fin ta li sèisn ta stu pastròs;

el grant Centàur al veva dìt: Chej a sòn tiràns,

chen tal sanc en tal vej fàt a àn li sòs.

Chì a si lamèntin daj so crudej dàns;

chì al è Lesandro e Dionìiol fièr,

che a Sicilia dàt ghi'a tàncju brus àns.61

E che front caa il so pèl cussì ner,

al è Asolìn; e chelaltri cal è blont,

al è Ubìs daj Èstis che, comca è pròpit ver,

distudàt 'l è stàt dal fiàstri sù tal mont.

Alòr mi soj voltàt al Poet, cal à dìt:

Chistu adèstiè prin e jo ti soj secònt.62

Puc pìn davàntl Centàur si veva 'nserìt

in tana zent che finn ta la so gola

a pareva che fòu a vegnès da stu lìcuit.

Nòmbra mostràt ni veva in banda, besola,

diìnt: Chel là al à 'mpiràt in tal templi di Diu

chel còu chel Tamìs ncjamò nol mola.

Dopo, zent che fòu dal flun, i jodevi la jù,

il cjàf e dut il so pet a tegneva,

e di lòu, tàncjus rivàt i eri a cognòsiu.

Cussì, puc a puc, pì bas a si feva

chel sanc, cussì cal scuetava doma i piè;

alòr encja nu visìns dal pas si zeva.

Comche da sta part pusìbil jodi tiè

chel bulì che sempri al và calànt,

dìt al veva il Centàur, tias pur di crodi che

da staltra, puc a puc, si stà visinànt

il so font, indulà che , tènlu ben preìnt,

che infàm di tirània a gemìs tant.

La divin gjustìsia cà a và spunzìnt

chel Àtila chel mont tant al à flagelàt,

coma Pir e Sest; e a và in eterno molzìnt

il lagrimà, chel bulì a ghia molàt,

a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat,

che a li stràdis tanta guera ghiàn fàt.63

Dìt chistu, voltàt si veva el splàs  ripasàt.

Cjànt Tredicèin

Nès a nol era ncjamò par di là rivàt

che nuàltris entràs i èrinn ta un bosc

che da nencja un troj al era  segnàt.

Fuèis vèrdis non dèrin, ma di colòu fosc;

nencja bràghis lìsis, ma gropolòis;

milùs non dera, ma bachètis cun tosc:

a no àn brùsis cussì spinòis e dènsis

chej nemaj salvàdis chen òdiu a àn

tra Cecina e Cornet64 che cjèris cultivàdis.

Chì li bruti Àrpis65 il so nit a fàn

ca vèvin scorsàt da li Strofàdis i Trojàns

cul avìs ca veva da rivàighi un grant dan.

Cun làlis làrgis e mùis e cuej umàns,

sgrìnfis taj piè, e pànsis plumòis,

a si lamèntin in ta chej àrbuj strans.

El bon mestri: Prin che pìn dentri ti zèdis,

capìs che adès ti sòs tal secònt ziròn,

tacàt al veva a dismi: e lì ti rèstis

fin chi ti rìvis talorìbil savolòn:66          però stà tènt; lì ti jodaràs ròbis

che peu di sè ca si crodarès a sòn.

Dapardùt a pareva ca vegnèsin làgnis,

ma i no jodèvin nisùn ca li feva;

fèr i eri restàt, cu lidèis cunfundùdis.

Chjòi vès crodùt i cròt che lujl crodeva67          che li vòus a vegnèvin fòu da sti bràghis

da zent che da nuàltris si platava.

Mal mestri al veva dita: Se tu ti spàchis

una da li frascjùtis che lì a stàn,

i pensèis tos a vegnaràn dùcjus sclarìs.

Alòr un puc ndavànt slungjàt i vevi la man,

e cjòlt da un grant àrbul na braguta;

el tronc sigàt68 al veva: Parsè stu dan?

Cuant chensanganada a era sta frascjuta,

dìt al veva di nòuf, Parsè chi ti mi spàchis?

Dal to spirt la pietàt a ee dut suta?

I sìn stàs òmis, e adès i sìn plàntis:

la to man pì buna stada a sarès

encja si fòsin stàs ànimis di sbìsis.

Coma che se un stec vert da bruà ti vès

ta na banda, laltra lagrimà tjodarès

el alsasi dal vint cjulà la farès,

cussì da la stecja rota in tal momènt stes

sanc e peràulis fòu a sghisàvin; e ic jù

mi era zuda; e jò fer, comche vùt poura i vès.

Se lujl vès crodùt prima di colà jù,

il me sàviu al veva dìt, puòrànima,

chèl che contàt i ài tal me libri lasù,

a no ti varès la man pojàt insima;

ma miè fadìja capì coma chi ghiai fàt

fà roba me par me dura, e no doma.

Ma nvènsi di fàighi tegnil to venc curàt,

dìsghi di te, chel to onòul rinfrèscj'

in ta chel mont lasù cuant cal sarà tornàt.

El tronc: Il to dols dii ben lu pescj';

i no pòs tai; i speri ca no vi pei,

parsè chun puc a raònà minvìscj.

I soj pròpit chèl che li do clafs i vevi

dal còu di Federic, e liai dopràdis

sierànt lì, vjerzìnt là, comchi volevi,

el segrèt ghiài cjòlt a cuai ducju i òmis:

fede ghiài partàt al gloriòus ufìsi,

cussì tant chàn sufrìt i me pols e durmìdìs.69

La trojuta70 che maj da chel ospìsi

di Sear a veva movùt i vuj putàns,

muàrt comùn, e daj palàs dai grancj vìsi,

a vevanflamàt cuntra di me dùcju i spirs malsàns;

che nflamàs a vèvin tant inflamàt Augùst,

che i me miej onòus cambiàs si èrin in malàns.

Il spìrit me, par via di un spresànt gust,

crodìnt chel murì mi cjolès dal disdèn,

ingjùst a mi veva fàt cuntra di me just.71

Par li radìs nòvis di chistu puòr len,

vi zuri che disleàl no ghi soj maj stàt

al me siòr, che donòu al era cussì plen.

Cuant che un di vun tal montl sarà tornàt,

che cunfuàrt ghi dedi a la memoria me, ca sìnt

encjamò il colp che linvìdia ghia dàt.

Taùt al veva, e dopo: Al stà taìnt,

dìt mi vea il poeta; nosta pièrdi il momènt;

ma pàrlighi se cussì tias in mint.

Alòr jò a luj: I sarès pì contènt

s'i ti ghi domandàs tu se chjoi vorès;

joi no pòl: masa pietàt i sìnt al momènt!

Cussì al veva di nòuf tacàt: Sel omp al fès

di so volontàt sè chi ti ghi domàndis,

spìrit incarceràt, gust a si varès

s'i ti diès comche lànima sunìs

a chiscju lencs; e dìini, s'i ti pòs,

se spirs da àrbuj cussì a sòn maj partìs.

Fuàrt alòr soflàt al veval tronc, comchi tjòs,

e convertìt chel vint in ta sti peràulis:

Contavi i pòs sè che ben i cognòs.

Cuant ca partìsin lànimis feròcis

dindulà che stàdis a sòn disradiàdis,

tal sìrcul siètim da Minos a sòn mandàdis.

A còlin tal bosc, e non ta bàndis sielzùdis;

ma là ndulà che furtuna li distira,

a bùtin coma blavan ta li sèdulis.

Da frosc ognuna a doventa planta salvàdia e dura:

lÀrpis, che dopoa si màngin li so fuèis,

a càuin dolòu che fòu a làsin na vura.

Coma làltris i zàrin ta li nustri sàlmis,

ma nencjuna a podarà rivistìla;

che vej li ròbis a no è just chi vìn distruùdis.

Chì li strasinarìn, e dentri ta la

selva a saràn i nustri cuàrps mpicjàs,

ognùn tal àrbul da la sombrena crudela.72

Nuàltris ièrin encjamò al tronc leàs,

crodìnt che Pieri altri al volès dìini,

cuant che surprindùs daun grant rumòu ièrin stàs,

coma chèl chin maniera sìmil vignì

al sìntl cinghiàl e la cjàsa dal so post,

e al sìnt da li bèstis e fràscjsl grugnì.

A stu punt, da la me sinistra, pitòst

nus e scravagnàs, doj a scjampàvin fuàrt,

el bosc dut a distruèvin, puòr post.

Chel davànt al veva dìt: Vèn chì, vèn chì, O Muàrt!

El altri, ca pareva che masal tardàs,

al sigava: Lan, mancu svèltis in gran part

li to gjàmbis no èrinn tal gjostrà dal Topàs.

E cuant che forsi pì no ghi la podeva,

luj e un barùt a si èrin ingropàs.

Par davòu di luj il bosc simpleniva

di càgnis nèris, bramòis e, corìnt,

com levrièris che un, cjasànt, al molava.

Ta chèl calera colàt jù metùt ghi vèvin il dint,

e sbranàt lu vèvin un toc a la volta,

e via strisinàt a vèvin ogni so toc dulìnt.

Alora cjapàt par man mi veva la me scorta

e partàt là di chel bar cal planzeva

invàn pal sanc di ogni ramasa rota.

O Jàcu da SantAndrèa, al dieva,

sè ti àja zovàt uami da ripàr?

Colpa me se la vita to puc di bon a veva?

Cuant chel mestri ghi era li visìn, clar

ghi veva dìt: Cuj èritu che par sti ferìdis

ti sòflis cul sanc stu cjacarà penòus? Dìs clar.

Alòr luj: O ànimis che rivàdis

i sèis a jodi la strage imoràl

da li me fràscjs da me stes sbregàdis,

cjolèilis sù da chel bar cal stà tant mal.

Jòi soj da la sitàt che cul Batista73          cambiàt a à il prin paròn, e chel tal

cu la so art sempri la farà trista,

e sa no fòs parsè che tal Punt Vecju

di luj a resta ncjamò un puc in vista,

chej sitadìns che rifàta a làn dal jù

su la sinia dÀtila vansada,

invàn par rifala si varèsin dàt sù.

E la me cjaa i vevi'n in fòrcja74 cambiada.

Cjànt Cuatordicèin

Sicomche lamòu dal me post di nàsita

mi veva'l còu strenzùt, cjapàt sù i vevi li ramàsis

e'ndavòu tornàdis a chèl in fin di vita.

Sùbit rivàs i èrin là ca si spartìs

il secònt ziròn dal ters, e indulà

che dal Just sjòdin li orìbilis ròdis.

Par ben mostrà li ròbis ca èrin là,

i diaraj chi èrin rivàs ta un grant prat

cherba verda non daveva, nencja zala.

Dal bosc doloròus al èl prat atòr ghirlandàt

coma chel bosc al è dal grant fosàt:

chìn talorli dal splàs i vèvin i pas fermàt.

Par dut a era savolòn sut e mpacàt

el post ghi someàva tant a chèl che

sot daj piè di Catòn al era stàt pestàt.75

O vendeta di Diu, cuant timòu che

vignì ti ghi fàs a ognùn cal lès

chèl che dut manifèst stàt a mi è!

Tanti ànimis nùdis jodùt i vevi, e chès

in mòut mieràbil a planzèvin

e ognùn a pareva chel stes sufrì nol vès.

Cers di lòu su la schena si distiràvin;

altra zent si sintava dutatenta,

e àltris pur sempri a si movèvin.

La zent chenziru a zeva a era tanta,

e mancu chè che sdrajada a era al turmìnt,

ma peu di dut a stèvin chej da la lengata.

Cun colà lent, su dutl savolòn presìnt

a plovèvin fàldis infogàdis,

coma di nèif in ta li àlpis sensa vint.

Comche Lesàndri in ta che bàndis cjàldis

da lIndia jodùt al veva nsima daj so fans76          fin in cjera flàmis colà sàldis;

che par pestasà metùs si èrin, visìns e lontàns,

luj e li so schièris, par chel vapòu

si distudàs prin cha cauàl zès altri dans;

cussìl vegneva jù l eterno calòu;

el savolòn al impijàva comla lescja

sot l asalìn, el radoplaval dolòu.

Sensa maj ripoà aera lintrescja

da li puòri mans, che chej fòucs pì visìns

via a scjasàvinche arsùra frescja.

Scuminsjàt i vevi: Maestro, tu chi ti vìns

duti li ròbis, fòu che ognùn demoni fuàrt

chjodùt i vìn al entrà e chencjamò ni sòn in mins,

cujl ee chel grant ca par ca no si vedi necuàrt

dal fòuc, sdrajàt comcal è e cul vuardà brut,

ca no si rìnt nencja la ploja, che tant a àrt?

E chel stes che cont si veva ben rindùt

chjò ghi domandavi al me duca di luj,

al vevafreysty sigàt: Vìf e muàrt: il stes i soj in dut.

Se Gjove al stracal so fàbri77 da cuj

tant infastidìt cjòlt ghi veva la saèta

che a la fin da bàtimi a veva, e pì di un puj;

o se lujl stufai àltris una la volta

a Monzibièl ta la fuina nera,

sigànt Bon Vulcan, ajùta, ajùta!,

cussì comche fàt al vevan ta la lota di Flegra,78          e me cal saèti cun granda fuarsa

a nol podarès vej vendeta legra.

Alòr il me duce parlàt al veva cun fuarsa,

tant chjò no lu vevi maj cussì fuàrt sintùt:

O Capànio, pa la raòn ca no sindolsa

la to rogansa, i ti sòs tu punìt:

nisùn martiri, fòu da la to rabia,

al tegnaràl to teròu di dolòu mplenìt.

Dopo, cun me,  pì serèn, al veva paràt via

diìnt: chel lì al è stàt un daj sièt regnàns

che Tebe judàt a àn; el a vùt, e l para via,

a veju Diundisdèn, ca lu cròt caua daj so dans;

ma, coma che jòi ghiai dìt, i so dispiès

a no sòn par luj nencja un puc malàns.

Adès stami davòu, e i no volarès

ch'i ti metès i pièn tal savolòn ardìnt;

ma dentri tal bosc tèn i piè strès.

Taìnt i èrin rivàs ulà cal zeva surgìnt

un rìvil picinìn da la foresta;

tant ros al era che di butà fòu i sintevi muvimìnt.

Comche dal Bulicàm79  a vèn fòu na rojuta

che dopo li pecjadòris si spartìvin,

cussìn tal savolòn a zeva ic duta.

Il so font e li dos bàndis a èrin

fàtis di piera, coma pur i màrgins;

par chèl necuàrt mieri che pal pas i zèvin.

Fra dut chèl chiai volùt chi ti tegnès a mins,

dopo che nui sìn entràs pa la puarta

che ducju a pòsin pasà o zighi visìns,

na roba ca no à notàt  la to vista,

e ca varès da vej, al è stu rìvul chì,

che sù di sèl distuda ogni flamuta.

Sti peràulis dìtis li veval duce a mi;

alòr jò preàt lu vevinca mingrandìsil past,

che la vojal era zà zùt a ngrandimi.

In miès dal mar si pòs cjatà un post guàst,

al veva alòr dita, ca si clama Creta,

ca veva un re cal tegneval mont cast.

Ulà a è na montagna dal dut bondanta

di aga e di fràscjs, cul non dIda;

comna roba vecja a è adès deerta.

Rhea a la sielzuda comna cuna fida

par il so frutùt, e par platalu dut

sal planzeva, a deva na sigada.

In tal mont un grant vecjul è stàt jodùt

cal tèn li spàlis voltàdis vièrsl Egjt,

e Romal jòt, ndà chel sperà al à metùt.

Il so cjàf al è di oru fin finìt,

e di pur arzènt a sòn i so bras e pet,

e di ram fin lì chel cuàrp a si divìt;

da lin jù dutl è fàt di fièr sclet,

al di fòu dal piè destri cal è di madòn;

el stàn ta chèl pì chen ta 'l altri dret.

Duti li pars, fòu che l oru, ròtis a sòn

da na fesùra ca gota làgrimis

ch'l sclap a làsin cul zì da la stagjòn.

E zìnt ju a sbùin li altri ròcis

faìnt l Àcheront, il Styx, e l Flegetonta;80          e dopo a vàn jù cun che altri gòtis,

en fin a rìvin là che pì no si dismonta:

a fàn pur Cocit; e sè ca sedi che posa,

pì tars tjodaràs, però chì no si conta.

E jò a luj: Se sta pìsula fosa

a deriva da lasù tal nustri mont,

parsè i jodinu ch'encja in ta stu post si'ngrosa?

E luj a mì: Tu ti sàs chel post81 al è rotònt;

e se pur a è ver chi ti sòs vegnùt jù tant

pa la sinistra, zìnt la jù vièrs il font,

no tias encjamò il sìrcul ziràt dut cuant:

duncja, sa vèn fòu cualchicjusa di nòuf,

nosta maraveàti pì di chel tant.

E jò di nòuf: Mestri, ndulà ca si mòuf

Flegetònt e Lete pur? che dal un i ti tàs,

e l altril vèn fàt, ti dìs, cuant che chì a plòuf?

Ta duti li to domàndis ti mi plàs,

al veva rispundùt, mal bulì da laga rosa

da risolvini a veva una chi ti mi fàs.

Lete tjodaràs, ma fòu di sta fosa,

ndulà ca vàn lànimis a lavasi

cuant che pentìt sia ognànima colpoa.

E nfìn: Belzà a è ora di lontanasi

dal bosc; stà atènt davòu di vegnimi:

i òrlis a no sòn nfogàs; lì tegnìnsi,

parsè che lì a no è nuja ca sinflami.

Cjànt Cuindicèin

Adès si movìn par un daj durs màrzins;

el fun da la ròja fern altl stà e tant,

che dal fòuc al salva aga e àrzins.82

Coma i Flamèncs tra Brugia e Gujsènt,

temìnt  il mar alt che vièrs lòu si buta,

a fàn ripàr par chel mar nol vegni ndavànt;

e comca fàn pur i Padovàns luncl Brenta

par difìndi li so vìlis e cjascjej,

princhel cjàlt a sìntin Cjarnia e Carinta83;

in maniera sìmil a èrin fàs chej,

encja se no pròpit cussì als e grancj,

ma èrin lo stes dal so mestril volej.

I si èrin zà tant lontanàs da scjù poscj

che scjù àrbui no varès pì djodi podùt,

nencja sei boscs a fòsin stàs tant pì grancj,

cuant che na fila dànimis i vèvin jodùt

ca vegnèvin lunc l àrzin, e ognuna

mi fisava coma cuant ca si scurìs dut

un al vuarda n altri sot na nova luna;

e cussì vièrs di nu li sèis a spisàvin

comcal fàl vecju sartòu cun vista puc buna.

Da tal famèa cjalàt cussì da visìn,

cognosùt da un i eri stàt, ca mi veva tiràt

la mània e sigàt: Ben si cognosìn!84

E jò, cuant che a mil bras al veva slungjàt,

fìs vuardàt lu vevi tal so brustulìt di aspièt,

cussì che mpedìt no ghi veva'l so muu bruàt

di cognòsilu, po, al me intelèt;

e sbasànt la me man vièrs la mua,

rispundùt ghi vevi: Sèiu chì vu, Siòr Brunèt?

E luj: Ol me bon fiòl, al pòsia ausà

un puc di timp cun te il Brunèt Latìn

di stà, si ghi dìn timp ai àltris di avansà?

E jò dìt ghi vevi: Stèimi pur visìn;

e si volèis che cun vu i mi sinti,

và ben, se benl và cun chèl dal me cjamìn.

Fiòl me, al veva dìt, se alc un di scju chìl vòu disti,

el resta fer, par sent àis al stà dopo sdrajàt

e i so bras dal fòuc nol pòsin pì asìsti.

Ma và pur indavànt: jò ti staraj al lat;

daj me compàis i tornaraj dopo jù,

che ognidùn al plans da eterno danàt.

Di zì jùn strada i no vevil coràgju

par stà cun luj, mal cjàf bas i tegnevi

comun cal riverìs chej ca sòn pìn sù.

Al veva tacàt: Sè cal è cal destini

di fati vignì chì prin dal ùltin sen?

e dìs di chèl chjodi ti fà par indlà zì

Lasùn alt, ulà cal è ogni dì serèn,

ghi vevi rispundùt, ta na val mi soj pierdùt,

prin ca vès la me etàt tocjàt il plen.

Domalièj di matinal è chist susedùt:

chistu sia fàt jodi, tornànt jò ulà,

e a cjàa di nòuf mi partarà par stu post tant brut.

E luj a mì: Seguìs pur la to stela

e maj ti sbaliaràs di rivà tal gloriòus puàrt,

se ben mi soj necuàrt ta la vita biela;

e se jòi no fòs cussì da timp muàrt,

jodìnt chel cjèl a tiè stàt cussì benèvul,

ghi varès dàt a la to òpera cunfuàrt.

Ma chistu ingràt e malìn di pòpul

che da Fieul al è vegnùt jùn timp antìc,

e cal tèn encjamò dal mont il perìcul,

si farà par te, pal to ben fà, nemìc:

e a è raòn, che par scjù schers crudej

a no convièn pròpit fà frutà dols il fìc.

Da timps antìcs a vegnèvin clamàs svuarbej;

sta zent a è avàra, invidiòae rogànta:

da luànsis sòs di tègniti a è miej.

La to furtuna tant onòu ti planta

che na part e laltra di te a varàn fàn,85          ma lerba dal bec a sarà distanta.

Cal fedi strage il bestiàn fieolàn

di sè stes, e ca nol toci la planta

che forsi ncjamò fòu a vèn dal so ledàn,

chen chèl a rivìf la siminsa santa

di chej romàns ca èrin restàs cuant

che stàt fàtl eral nit di malìsia tanta.

Sel me volejl fòs stàt tant pì mportànt,

rispundùt ghi vevi, vu ncjamò no sarèsis

da lumana natura lasàt dibant;86

chen mins encjamò miè fisa e mintristìs

la cjara e buna imagin paterna

di vu cuant chen tal mont cul zì da lòris

minsegnàvis comche l omp a sieterna:

e cuant chi podaraj, mentri chi vif,

il nòn vustri i vuej falu lasù tornà.

Sè chi mi contàis tal me cjàf i lu scrìf,

e cont lu tegnaraj par spiegà cun altri test

a ic87, se là i rivaraj, par intìf.

I vuej doma ca sedi ben manifèst,

che sè la cosiènsa  no mi impedìs,

la Furtuna i confrontaraj, cun alc di sest.

A no sòn nòvis par me sti capàris:

ca ziri pur Furtuna la so roda

comca vòu, e i contadìns li so sàpis.

Il me mestri alora in ta la banda

destra a si veva ndavòu voltàt a vuardami;

e dìt al veva: Ben scoltada se ben notada.

Ma lo stes a cjacarà i zaraj a mètimi

cun Ser Brunèt, par cjatà fòu cuj ca sòn

i compàis sos pì famous, com'ch'i stimi.

E luj: Savej di cualchidùn al è bon;

di chej àltris a sarès di tai tant miej,

chi vìn puc timp, e ròbis da dii tàntis a sòn.

Che dùcjus a èrin clèrics ti varès di savej

e leteràs grancj e di fama granda,

e dal stes sporc pecjàt tal mont a èrin chej.

Prisiàn tacàt ghi stà a che zent lorda,

cun Checo dAcors pur; encja d' jòdilu,

se di un tal schifo voja ti'n vès vuda,

chèl ti varès podùt, encja se trasmutàt lu

vèvin (dal servo daj serfs) dal Arno al

Bachiliòn, la chel so malàn zùt al era a lasalu.

I diarès di pì, mal contalu sensa fal

masa lunc al sarès, parsè che jòi jòt

fun nòuf ca si leva sù dal savolòn da la val.

A riva zent cu la cual no pòl stàighi sot:

ti racomandi tant il me Teòu,88          chen ta chèl encjamò i vìf, pur uchì sot.

Alòr a si veva voltàt comun coridòu

cal còr  a Verona 89cul colòu dut vert

paj cjàmps, e al somèa di dùcju lòu

chèl cal vìns, e sensaltri no chèl cal pièrt.

Cjànt Sedicèin

Rivàt zà i eri indulà ca murmurava

laga ca colavan tal altri sìrcul,

pròpit comun vespàr cal sbuinava,

cuant che tre òmbris jodùt al veva'l me vul

vignì fòu daun scjàp cal pasava

sot di che dura plòja ca no bàt maj màncul.

Vièrs nu a vegnevognuna e a sigava:

Fèrmiti tu che dal vistìt ti somèis

un che dal nustri puòr paìs90 al riva.

Puòr me, se plàis ca vèvin parfìn ta li sèis,

nòvis e vècis, da flàmis cauàdis!

Encjamò mal i mi sìnt al pensàlis.

Si veva fermàt il mestri a li so sigàdis;

vièrs me voltàt si veva e dita: Speta.

A scjù chì biugna uàighi corteìis.

E sa no fòs par chel fòuc cal saèta,

ca è natura dal post, jòi diarès

che miej a è par te che  par lòu di fà  svelta.

Esìnt nu lì fèrs, di nòuf tacàt a vèvin chej puarès

il vers antìc91; e cuant ca èrin da nu rivàs,

chej tre na roda fàt a vèvin di sè stes.92

Comca fàn i campiòns, nus e sudàs,

cuant ca studièjn comotegni vantàgju,

prinche al bàtisi a vegnìn impegnàs;

cussì zirànt, ognidùn in sù en jù

mi vuardava, cussì che par na bandal cuèl

si stuarzeva ma ai piè no ghi zeva davòu.

E Sel mal di stu post mol ma tant crudèl

dispièt a mi fà e al nustri preà,

al veva un tacàt, e al bruamìnt da la pièl,

ca posi la nustra famal to spirt pleà

par dìini cuj chi ti sòs che cuj piè vifs

ognùn a ti jòt cussì sigùr l infièr freà.

Chistu, che li so tràcis i me piè a pèstin restìfs,

e che dut nut e spelàt al èn strada,

grant al è stàt pì di chèl che crodi tintìvs:

Nevòut  al è stàt da la buna Gualdrada;

a si clamava Guido Guera, en vita

tant fàt al veva cul cjaf e cu la spada.

L altri davòu di mel savolòn al pesta:

Luj al è Teghiàr Aldobrànt, e la so vòus

tal mont a sarès da godi e basta.

E jò, chi soj metùt cun lòun ta sta cròus

ieri Jàcu Rusticùs, e, tenti di mins ben vièrt,

la me fèmina dàt mi veva ducju i malàns.93

Se jòi fòs stàt ndà che dut a è di fòuc cujèrt,

nenfra di lòu di sot i mi sarès butàt,

e'l me siòr al varès sufrìt, chèl al è cèrt;

ma parsè chjò i mi sarès cuèt e bruàt,

la poura vinsùt a veva la me buna voja

che dimbrasàju mi veva ngoloàt.

I vevi alòr tacàt: Dolòu, no malìsia,

la vustra condisiòn dentri a mia fisàt,

tant che tantghi volarà par zì via,

apena che stu me siòr mia contàt

peràulis che par chès pensàt i vevi

che sè chi sèis, cussì vi vevi pensàt.

Di là daj vùstris i soj, ei scoltavi

sempri lòpera vustra ei biej nòns

che cun tant gust i sintevi e contavi.

L amàr i lasi eai milùs i vaj che prons

prometùs mi sòn stàs dal me duca onèst;

ma jùn tal miès iai prin da zì, paj rivòns.

Ca condui par tant timp cun chistu bon sest

lànimal to cuàrp, luj dita'l veva di nòuf,

e dopo ca lui pur la to fama cul rest,

ma dìs se l onèst e bon vivi si mòuf

ncjamòn ta la nustra sitàt comna volta,

o se zùt al èl soreli envensi a plòuf;

che Gulièlmo Borsej, ca si lamenta

cun nu da puc e al è là cuj compàis,

asaj cul so dii a ni tormenta.

La zent nova e ducju chej so guadàis

e vìsis a sòn a dismiura generàs,

Firènse, in te, cussì che zà ti sìns li plàis.

Cussì iai sigàt, cun mua e vuj alsàs;

ei tre, che capìt a vèvin chistu coma risposta,

vuardàs si èrin comdavànt dal ver mpipinotàs.

Sè chaltri vòltis cussì puc ti costa,

a vèvin rispundùt, il sodisfà dùcjus,

beàt tu se cussì ti pòsis parlà a pusta!

Cussì, si ti scjàmpis da scju poscj tant brus

e a jodi ti tòrnis li bieli stèlis

e dii ti podaràs: I sìn zùs,

fà che di nu a la zent ti pàrlis.

A stu punt ròt a vèvin la roda, eal scjampà

àlis a parèvin li gjàmbis sos snèlis.

Un frosc derba i no varès podùt  gjavà

prima che cussì svels sparìs a fòsin;

alòr il mestril troj just volùt al veva cjapà.

Ghi eri zùt davòu, e puc ndavànt i èrin

che zài sintèvin il rumòu da laga,

chal parlà apena i si sintèvin.

Coma chel flun che pur sempri al vaga

ben prin dal Monviso, vièrs il levànt,

a sinistra dal Apenìn, faìnt na riga

ca si clama Agacujèta in sù, tant

prin che jù a val al zèdin tal bas lièt,

e a Forlì cun chel nòn nol và pì ndavànt,

ulà al rimbomba nsima di San Benedèt

dalAlp, par colà n ta na cascata

che a fà la part di pì di mil a si mèt;

cussì, in front di na riva dut rota,

sintùt i vèvin il fracàs di che aga tinzuda,

che èco alòr rumòu e orèla n lota.

Jòi vevi ntòr na cuarda rodolada

e cun ic i vevi pì vòltis pensàt

la lonsa di cjapà da la pièl macjada.

Dopo vej dut chel torzeamìnt molàt

coma chel duce mi veva comandàt

data ghi la vevi ta un grop dut invilusàt.

Alòr luj si veva voltàt vièrs il destri lat

e un bièl puc pì lontàn da la sponda

stu arnèis al veva n ta stu profònt casàt.

E pur alc di nòuf al à pròpit da dà,

i mi dievi a me stes, al nòuf sen

chel mestri cul vuli al zarà a secondà.

Ahi cuant ai òmis stà atèns a ghi convièn

visìn di chej ca no jòdin doma lòpera,

ma jodia vòlin sè chel pensejl ritèn.

E mi veva dìt: Adès chì sù al vegnarà

chèl chi speti e chel to pensejl insumièa:

a è alora miej che a tè a si fedi mostrà.

Sempri a chel ver cal à mua di buìa

l omp al à da tègnisi pì cal pòl dal dii

par che buiàr a nol zedi a someà;

ma paj vèrs di stachistu i no pòl tai

comèdia, i ti zuri, cjàr letòu,

che lòu a no zaràn par tant timp a lui,94

se jodùt noai par làjar plendi dolòu

vignì nodànt na figura in sù

ca deva maravèa al còu sigùr,

cussì comcal tornan sù chèl cal và jù

a molà làncora ca singròpa

o taun scoj o altri chel mar al siera sù,

en sù al torna, cunun grant colp di talpa.

Cjànt Diisietèin

Èco la bèstia cu la coda spisa

ca pasa montàgnis, ca ròmp murs e àrmis;

èco chè che par dut il mont a spusa!

Cussì tacàt al veva il me duca a contàmilis;

e fàt sen ghi veva di vignìn tal orli,

lì chel màrmul chadès i uàn al finìs.

Cun cjaf e pet che sporcja figura di imbroj lì

vegnuda fòu a era; ma oh cuant puc gust

d'jòdila ca era; ma la coda lasada a la veva dentri lì.

La so mua a era mua di omp just,

tant buna a ghi someàva la pièl,

e dun sarpìnt gros dut il rest dal fust;

do gjàmbis pelòis a veva fin sot il cuèl;

schena, pet, e dùtis dos li bàndis

di grops e risòs cujèrtis èrin, dut puc bièl:

cun pì colòu e cussì ben tesùdis

Tartars o Turcs maj fàtnoan tal tèlis,

nè maj no'n d'à la Aràcne ideàdis.

Comche a vòltis i jodìn li bàrcis,

ca sòn un pucn ta laga eun puc par cjera,

e coma ulà tra cjòchis sgjvìgnis todèscjs95

il bìvar si tèn pront pa la so guera96,

cussì la bruta bèstia a si pojava

sul orli di piera chel savolòn al siera.

In ta laria duta la so coda a zuisava,

strinzìnt in sù la velenoa fòrcja

che comun scorpiòn la so punta armava.

Il duc dìt al veva: Tacàn a la largja

a fà un puc di strada vièrs che bruta

e trista bèstia che ulà simbancja.

Ma jùi èrin zùs vièrs la destra tetuta

e in tal orli i vèvin fàt un dèis pas

par scansàl savolòn e la flamuta.97

E cuant che ulì di ic i èrin rivàs,

pì lontàn jodùt i vèvin in tal savolòn

cèrs che visìn dal buròn a èrin sintàs.

Uchì il mestri: Sicomche tant benòn,

e a font, i ti cognòs chistu sìrcul,

a mia dìt, và, e jòt la so condisiòn.

Và pur a raonà cun lòu, ma n pìsul:

in tal fratìmp i parlaraj cun chista,

chuài volìn li so spàlis da èrcul.

Cussì ncjamò n sù par lestrema cresta

di chel siètim sercli pròpit dut besòu

i eri zùt, ndà che che puora zent a stà.

Fòu daj so vuj al scopiàval so dolòu;

di cà, di là, si judàvin cu li mans

tant da chel savolòn cjàlt che dal vapòu:

pròpit coma che destàt a fàn i cjàns

cun ghigna o cun sata cuant che muardùs

a sòn da puls, da mòscjs o da tavàns.

Cuant chin mua di cèrs i mes 'èrin zùs,

indulà chel fòuc doloròus al cola,

cognosùt no vevi nisùn, ma lì a èrin dùcjus

cu na borsuta jù dal cuèl, a pìndula,

ca veva un cert sen e un cert colòu,

chognùn al someàva di gòdila.

E cuant che jò, vuardànt, mi eri metùt cun lòu,

ta na borsa zala jodùt i vevi un blu98          che di mòut e mual veva di leòn, òu.

Dopo, parànt via stu post a vuardalu,

jodùt in d'avevi naltra comal sanc rosa

cu nàucja blancja pì dal butiru.

E un che cu na scrofa blu e grosa

segnàt al veva il so sachetùt blanc,

dìt mi veva: Se fatu tu n ta sta fosa?

Và via; e parsè chencjamò ti ziral sanc,

tias di savej chel me visìn Vitaliàn

a sinistra si sintarà dal me flanc.

Cun chiscju florentìns i soj padovàn:

tanti vòltis lorèlis mian intronàt

sigànt: cal vègni pur l cavalièr sovràn,

cal varà borsa cun tre cjavròns menàt!

Chì fàt sl veva na bocjàta e butàt fòu

la lenga comun nemàl ca si tènl nas lecàt.

E jò, temìnt dinfastidìl me signòu,

che da puc di stà puc mi veva viàt,

da che puorànimis tornàt i erindavòu.

Cjatàt i vevi chel me ducal era montàt

belzà tal schenòn di chel crudèl nemàl,

e dìt mi veva: Adès tenti fuàrt encoràt.

Ormaj cussì i zìn jù n ta stu fosàl:

monta davànt, che jòi vuej èsin tal miès,

cussì che la coda no podarà fà dal mal.

Coma chèl chintòr al sìnt il brividès

da la cuartana, cun lòngulis blàncis,

e che doma vuardàl vert al tremarès;

tal ieri jò al sinti che peràulis;

ma la vergogna mi li veva ben sunàdis,

chen front dal paròn al serf ghi da pì fuàrsis.

I mi eri cussì sestàt su che spalàtis:

Mut i eri restàt cuant che dii i volevi,

ma i no vevi podùt: Fà chi ti mimbràsis.

Luj belzà mi veva judàt cuant che mal i stevi,

e pìncjamò; apena chi eri montàt,

mi veva tant judàt che dur mi tegnevi;

e dita'l veva: Geriòn, mòuf il cuarpàt:

chei zìrus a sèdin larcs e il zì jù puc:

pensa al pèis nòuf ca tiè stàt cargàt.

Comche la navuta a vèn fòu dal so lòuc

puc par puc prima da lasà il so puàrt,

e dopo chen dut si sinteva tal so zòuc,

là cal eral pet, il so codòn stuàrt

al veva, e comna biata si veva movùt,

e cu li sgrìnfis laria movùt al veva fuàrt.99

Pì poura di cussì i no cròt cal vès vùt

Fetòn cuant che bandonàt al veva i frens,

el cjèl, comchi savìn, si veva cuèt cuai dut;

e nencjal puòr Icar cuant chei rognòns

si veva sintùt splumà da la cjalda cjera,

cul sigà dal pari, Brut vivi ti tèns!

O se poura! Di fòu altri no era

che arian t'ogni banda, e dut platada

a era ogni vista fòu che la bèstia ntera.

Jodinla che ic plan planìn a è lì ca noda:

a zira e a và jù, ma jòi no mi necuàrs

fòu che dal vint sot la mua, e la soflada.

A destrai sintevi zà chej rumòus fuàrs

che sotl feval svuatarà da li àghis

chei me vuj djodi la jù no èrin avàrs.

Ma poura vùt i vevi di sbrisà jù da li bàndis,

ndà ch' jodùt i vevi fòucs, e planzi i vevi sintùt;

che jò tremànt strenzùt i vevi di nòuf li gjàmbis.

Alòr jodùt i vevi sè chi no vevi prin podùt,

il zì jù e il zirà par chej grancj' maj

che plan plan si fèvin visìn dapardùt.

Coml falcòn che stàt al è su làlis asaj,

che sensa jodi nè lescja nè usièl,

dii ghi fà al falconièr, Ventu jù, tramaj!,

e al vèn jù, strac, ma ben pur sempri snel,

faìnt sent ròdis e lontàn si depòn

dal so mestri, spresànt e plen di fièl;

cussì ni veva metùt jùn tal font Geriòn,

ulìn tal piè di che parèit di rocja

e, discargàt chèl cal veva tal schenòn,

svignada si la veva, coma daun arco na frecja.

Cjànt Dicjotèin

Al è un post ca si clama Malbòls in tal infièr

dut di piera e colòu tra fièr e cjalìn,

coma chel sìrcul ca ghi stà dut atòr.

In tal miès di stu cjamp di malignitàt plen

a si jòt un pos na vura larc e profònt,

e di stu post i vuej adès spiegàl dièn.

Chel sercli ca sjòt par dut cussì rotònt

tra il pos e il piè di chel rivòn dur,

al tèn dividùt di dèis valàdis il font.

Coma là ndulà che par vuardà l mur

pì e pì fòsis a circòndin i cjascjej,

il post ndà ca sòn a sjòt ben di sigùr,

la stesa figura chì a faèvin chej;

e comdal entrà di tàlis fortèsis

fin a la riva di fòu a sjòdin pontiej,

cussì da che parèit di piera daj scòis

sjodeva ca zèvin sovràrzins e fosàs

fin tal pos, ndà ca èrin troncàs e unìs.

In ta stu post, da la gran schena scjasàs

di Geriòn si èrin cjatàs, el poèta

a sinistral era zùt, seguìt daj me pas.

A man destra a era ncjamò zent puareta,

nòufs turmìns par lòu e tancju frustadòus,100          che n plen a colmàvin la prin buata.

Tal pì bas a èrin nus i pecjadòus:

dal miès in cà ni vegnèvin incuntri,

di là, cun nu, ma pì svèls cjaminadòus,101

comchei Romans cuj so  pelegrìns dentri

in tal àn dal Giubilèo, sù e jù pal punt

a veva la zent di pasà un mòut scaltri,

che da na banda dùcjus  a pùntin, apùnt,

vièrsl cjascjèl102 e a vàn a San Pieri;

in ta che altra, vièrs la culina ca ghi stàn front.

Di cà, di là, insima di chel clap neri

jodùt i vevi diàus cornùs cun gràndi vìscjs

ca ju frustàvin davòu visìn di lì chieri.

Ahi, comche a lòu ghi fèvin vignì li plàis

cu li primi legnàdis! E lì nisùn

li secòndis al spetava nè li tèrsis.

Mentri chi zevi, i me vuj cun chej di un

scuntràs si èrin, e jò dìt ghi vevi sùbit:

Di jodi stu chì, po, i no soj a diùn;

cussì chjò di parlàighi mi sintevin dèbit:

el me dols duca cun me si era fermàt,

e permetùt mi veva di stàighi un puc nsièmit.

E di platasi crodùt al veva chel danàt

sbasànt la mua, ma ghi veva ben puc zovàt

chi ghi vevi dìt: Tu chel vuli n cjera tias butàt,

se i to lineamìns no tias falsàt,

Venedìc ti sòs tu, di Cjaanemìs;

man ta stu bròut picànt se ti àja menàt?

E luj a mi: Puc volentej i lu dìs;

ma mi cunvìns la to clara favela,,

ca mi recuarda ben i me vècjus dìs.

Jòi soj stàt chèl che la Ghisobièla

iai menàt a fàighi voja al marchèis,

ca dii se ca vòu la sporcja novela.

Ei no sojl ùnic chì chi plàns Bolognèis;

ànsi, al è chistu post tant plen,

che chej poscj a dovèntin sempri pì vuèis103

ulà che la zent a dìs sipa tra Savena e Ren;

e se di chist ti vòus vej testimoni,

tèn ben a mins il nustri tiràt di sen.104

Sul dii chistu al era stàt viscjàt da un demòni

cu la scoria, ca ghi veva pur dita, Via,

rufiàn! Fèminis chì non dè da trufani.

Di nòuf i eri zùt cul ducen compagnìa;

puc a puc, dopo cualchi pas, i rivàvin

là ndulà chun scoj mi feva da via.

Plan planìn chèl lu vìn uàt comscjalìn;

e ziràs a destra sù par la schegja,

lasàt i vèvin chej chin eterno a ziràvin.

Cuant chi èrin là nsima da la bolgja

di sot par dàighi pas a chej puòrs sbatùs,

il duc al veva dìt: Ferma, e fàighi slungjà

il vuli sù di te a chiscju àltris mal nasùs,

che di lòu no ti ghias ncjamò jodùt la mua

sicoma che par là chi zìn nu a mo sòn vegnùs.

Da chì i vuardàvin chej che sensa paua

a vegnèvin vièrs di nu da laltra banda;

svels a zèvin, e la viscja ghi era caua.

El bon mestri, sensal me domandà,

mi veva dìt: Da nocjada a chel grant cal vèn

el pàr che par dolòu lagrima pì nol à:

se aspièt da re chencjamò al ritèn!

Chèl al èl Gjàson che cul sen e cul còu

il montòn ai Còlcis ghi veva cjòlt ben.

Pasàt al era par liula di Len, besòu,

dopo che lardìdis fèminis spietàdis

dàt la muàrt ai so màscjus ghi vèvin, òu.

Chì cun sen e cun peràulis ornàdis,

Isifìl al veva nganàt, che zovenuta

che prin a veva duti li àltris nganàdis.

Chì lasada la veva, plena, besoluta;

chista colpa a stu martìr lu condana;

e encja di Medea si fà vendeta.

Cun lujl và chèl che coma lujl ingana:105          ca basti stu chì di chista prima val

savej e di chej chin sè a intana.

Zà ièrin ulà ndulà che sta streta cal

cul àrzin secònt a và ancroasi,

e a fà di chèl unaltri arcda schenàl.

Da chì i vèvin sintùt zent lamentasi

in tal altri bus, zent che sempri a sborfa

mentri ca si mèt besola a menasi.106

Cujèrtis a èrin li rìvis di mufa

fata dal flat di sot ca simpasta,

e che cuj vuj e cul nas al feva barufa.

Il font al è uchì tant scur ca nol basta

par nija par jodi sensa montà nsima

dal arc, ndulà chensima dal scoj al stà.

Chì i érin vegnùs; e jùn ta la fosa colma

jodùt i vevi zent tufadan ta un ledàn

vegnùt da ceso umàn, cuj saja maj coma.

Mentri che la jù i provavi a jodi lontàn,

jodùt i'n vevi un cul cjàf cussì sporc di merda

che se làic al era, o predi, doma lòu lu sàn.107

Mi veva chèl sigàt: Sè zent chi sèis ingorda!

Parsè vuardà me pì che chej àltris brus?

E jò a luj: Parsè cheben mi riguarda

tiai na volta jodùt cuj cjaviej sus

e Alèsiu Intermenei da Luca ti sòs:

e ti minterèsis pì daj àltris, dùcjus.

E luj alòr si veva dàtn ta la sucja un colp gros:

Ca jù mian implombàt plen di chej lechès

che maj sasiàt mi vèvin prin di stu pos.108

Sùbit dopo il duca: Jòi pocarès,

mi veva dita,  i vuj un puc pìn davànt,

cussì che la mua miej jodi ti podarès

di che sporcja sdrondina ca stà gratànt

il cjàf so cun l'òngulis smerdojòis

che prin a cola jù e dopon piè si stà voltànt.

Tàide a è, la putana che dìtis

cussì ghi li veva al so druid, Iàju gràsis

gràndis da te? Ànsi, maraveòis!

E ca sèdin chì li nustri ocjàdis sàsis.

Cjànt Dicjanovèin

O Simon magu109, o disgrasiàs di compàis

che li ròbis di Diu, che di bontàt

aan di èsi spois e invensi i adulteràis

par oru e arzènt, cal è un orìbil pecjàt;

adès  a è miej chi vi suni la tromba

dal momènt chi sèis dentri tal ters fosàt.

Zà ièrin, insima di che altra tomba,

zùs in sù di chel scoj pròpit in ta la part

che tal bièl miès da la bolgja a plomba.

O grant savej, cuant granda ca è che art

chi ti mòstrisn tal cjèl, in cjera e pal mont;

el just che par dut ti fàs, comcal è fuàrt!

jodùt jòi vevi 'n ta li rìvis en tal font

la piera lìvida mplenida di bus

dùcjus larcs compàis e ognùn rotònt.

Pì grancj no èrin chej apena jodùs

di chej dentri dal me bièl San Zuan,110          che da batieatòus uàs a sòn zùs;

un di chej, zà al è cualchi bièl àn,

i lai ròt parsche dentri un a si nnegava:

e ca tàin li cjàcaris, ca fàn doma dan.

Da la bocja di ognùn, fòu ghi vegneva

diun pecjadòu il piè111 e da li gjàmbis

fin tal gros, el rest dentri a ghi steva.

Li plàntis ghi èrin a dùcjus impijàdis;

e li zuntùris a dèvin colps cussì sclès,

che ròt a varèsin vencs e cuàrdis fuàrtis.

Comchel flameà là cal è un grisignès

a si mòuf in sù e jù pa la scusa,

cussì lì daj talòns ai dèicj  al eral stes.

Cujl ee chèl, mestri, che rabia nol lasa

e cal svuisèa tant pì daj so compàis,

ghi vevi dìt, e che pìl supa sù la flama rosa?

E luj a mi: S'i ti vòus chen ta chej scòis

ti parti ca sòn taj rivòns pìn jù mpostàs,

da luj ti savaràs di luj e da li so plàis.

E jò: Par me a và dut ben sè ca ti plàs:

tu ti sòsl siòr me e jòi ghi staj visìn

al to volej, ei ti sàs sè ca si tàs.

I èrin alora rivàs in tal cuàrt àrzin:

voltàs si vèvin, e a man sancal pas i vèvin metùt

fin che ulà in tal buaròt stret ièrin.

Il bon mestri dal flanc so nol veva volùt

chi mi liberàs, e cussì rivàs i èrin tal post rot

di chèl che cuj piè al veva sempri planzùt.

O cuj sotu che chèl di sù ti tèn sot,

ànima puareta, coma pàl plantada,

i vevi tacàt a dii; s'i ti pòs, fàun mot.

Comun frari ieri che confesiòn ghi dà

a un cjan di sasìn, che apena mbuàt,

Và ndavòu, ghi dìs, par tegnil murìn banda.112

Sòtu zà chì dut dret, al veva chèl sigàt,

sòtu zà chì dut dret, tu, Bonifasi?

Da divièrs àis il scrìt buiàr 'l è stàt.

Sòtu tu belzà di chel posiedi sasi

che par chèl no tias vùt poura di inganà

la biela siora113 par dopo fàighi strasi?

Di stuc esìnt restàt, la me mins lontana

dal capì sè ca ghiera stàt rispundùt;

cuai scuarnàt, altri fàt no vevi che il mona.

Alòr Virgìlio dìt mi veva, cal veva jodùt:

Cussì dìs: No soj chèl, no soj chèl chi ti cròs;

e jò dìt i vevi comca mi veva imponùt.

Il spirt alòr dut stuarzùt al veva i piè sòs;

ma dopo, e cuai planzìnt e suspirànt

mi veva dìt: Duncja, se vùtu da chèl chi tjòs?

Se di savej cuj chi soj ti sòs calàt tant,

e vegnùt jù par sti rìvis di corsa,

ti diaraj chiai pur vistìt il grant mant;

e l è tant ver chi soj stàt fi da lorsa,114          plen di voja di avansà i orsàs;

la sù a àn, e jòi soj chì in borsa.

Sotl me cjàf a sòn zài àltris stàs strisinàs,

che prin di me a sòn vegnùs simonegjànt,

en ta li fesùris da la piera platàs.

Ma

La jùi colaraj encja jò dut taun colp cuant

che chìl sarà chèl chi pensavi che tu ti fòs.

cuant che puc fà vegnùt ti mi sòs davànt.

Ma pì al è zàl timp che jòi me piè i scòs

e che cussì mi cjati cul cul in sù

che lujl restarà plantàt cuj so piè ros:

che dopo di lujl vegnarà un schifòus chì jù,

da la Fransa, un pastòu tant sensa lès,

tal ca è miej che luj stes e mel cujèrzi sù.

Un nòuf Gjasònl sarà, di cuj a si lès

taj Macabej; e coma ca ghiè mol stàt

il so re, cussì a luj chèl che re al èn Fransa adès.

Jòi no saj chì se jòi eri stàt masa mat,

cuant che rispundùt ghi vevi in chistu metri:

Alòr dimi: cuàncju bes al àja domandàt

il Nustri Signòu prinche a San Pieri

li clafs di lasù ghi vès slungjàt via?

Vègnimi davòu, ghia dìt, dut lì, ti siguri.

Nè Pièr nèi àltris a ghian cjòlt a Matia

oru e arzènt, cuant cal è stàt sielzùt

pal post di chèl chel Signòu al veva tradìt via.

Ma stà ben chì, chi ti vèns punìt dut;

e vuarda pur la moneda mal cjolta

chàrdi tia fàt cuant che cuntra Carli ti sòs zùt.

E sa no fòs parschè ncjamò mi vieta

la riverènsa da li clafs gràndis

che tu ti vèvisn ta la biela vita,

iuarès peràulis tant pì dùris:

chè la vustravarìsial mont mal a fà stà,

pestànt zens bùnis e alsànt ches trìstis.115

Di vu pastòus necuàrt sial Vangelista,

cuant che chè116 ca è sintada nsima da làghis

cuj rea putanava, a luj ghieran vista;

che nasùd a era cun sièt cjàfs, lu savèis,

e che asistid a era daj dèis cuàrs

fin che l omp so sielzùt al varès stràdis virtuòis.

Di oru e darzènt Diui vèis fàt, stuàrs:

puc a vi sepàra dal idolatri

fòu che luj un, e vuàltris ni preàis sentenàrs!

Ah, Tinùt, di cuant mal chi ti sòs stàt mari,117          no la to conversiòn, ma lereditàt

che da te al à cjòlt il prin siòr pari!

E mentri sti nòtis ghvevi cussì cjantàt,

o che rabia o cosiensa lu muardès,

cu li dos gjàmbis al veva scalsetàt.

Jòi cròt che al me duca a ghi plaès,

parsche contènt sempri atèntl steva,

il sun di dut sè chi vevi dita adès.

A stu punt, cuj bras a tracuèl stret mi veva:

e dopo chieri stàt dut stret tal so pet,

di jù chièrin al era tornàt ulà chen sùl zeva.

E no si stracava di tègnimi tant stret;

cussì partàt mi veva fin tal colm dal arc

che dal cuàrt al cuìnt àrzin al parta dret.

Chì, plan planìn al veva pojàt jù l so carc,

plan planìn parsè chel post sporc al èra e dur

che nencja par cjàvris nol sarès stàt parc.

Da chì naltra val jodùt i vevi la jùn tal scur.

Cjànt Vincjèin

Di castigu nòuf mi convièn fà daj vers

e dàighi materiàl al vincjèin cjànt

da la prima cansòn, ca è chè daj somèrs.

Jò i mi eri zà disponùt dut cuant

a rivuardà la jù tal discujèrt font,

che di planzi tormentàt si steva bagnànt;

e jodùt zent i vevin ta chel valòn rotònt

vignì, taìnt e tant lagrimànt, al pas

ca fàn li orasiòns in ta chistu mont.

Comchel me jodi jùghi zeva sempri pìn bas,

stran a era jodi comcal era stravoltàt

ognùn da la barba al pet, cal è pìn bas;

che vièrs i rognòns il cjàf al era ziràt

e di vignì ndavòu ghi convegneva,

chè di zì ndavànt nol podeval puòr danàt.

Paràlii a podarà èsi chognùnl veva

par stravoltasi pròpit cussì dal dut;

ma i no cròt che di stu mal cussìl steva.

Se Diu a ti lasa, bon letòu, fà frut

da la to lesiòn, pènsighi ben tu stes

comche fàt i vevi a tègnimi in mua sut,

cuant che la figura di nuàltris puarès

cussì stuarta jodùt i vevi chel planzi daj vuj

li culàtis a ghi bagnava pròpit tal miès.

Cuant chi planzevi, pojàt in tun daj spiguj

di chel scoj dur, cussì che la me scorta

Sotuncjamò tant stùpit? dìt mi veva luj.

Chì a vìf la pietàt cuant chè ben muarta:118          cujl pòsia èsi pì disgrasiàt di chèl

cal dìs chal divìn judisi di vej pietàt no ghimpuarta?

Alsal cjàf, àlsilu, e jòt chèl che par chèl

sia vierzùt ai vuj dai tebàns la cjera;

par chèl ghi sigàvin dùcjus: Anfiarèl,

ndà i vatu? Parsè làsitu la guera?

e a no restava che zìn jùn ta li vàlis

fin a Minos, chognùnl brinca, la fiera.

Vuarda ben cal à fàt pet da li spàlis:

parsè chjodi l à volùt masa ndavànt,

ndavòu al jòt e par lì ghi vàn li gjàmbis.119

Jòitu Tireias, che 'l aspièt al à cambiàt tant

cuant che da mascju n fèminal è doventàt,

e ogni toc dal cuàrp si veva cambiàt, dut cuant;

e prima, e dopo, di bati ghi veva tocjàt

cu la vìscjai doj sarpìns involusàs

par che la forma di mascju ghi fòs tornàt.

Arònt si schenan pansa di Tireias,120          chèl, che taj mons di Luni, ndà cal svangja

il Cararèis, chei cjàmps di sot l tèn cultivàs,

al à vùt in taj màrbui blancs, la spelòncja

par cjaa, dindulà chedjodi li stèlis

el mar dostrusiòn a'n daveva pucja.

E che là ca si stà cujerzìnt li tètis,

che tu not jòdis, cu li strèsis disfàdis,

e a à di là dùtis li pars pelòis,

Manto a è, ca è zudan ta tanti cjèris;

e stabilìt sian fin ulà chjò i soj nasùt;

e a mi plàs duncja cheun puc ti mi scòltis.

Dopche so pari fòu di vita'l era zùt,

e serva vegnuda a era la sitàt di Bac,

chista pal mont par tant timp aa vivùt.

La sù ta la bielItalia al è un lac,

ai piè da lAlp ca sjera lAlemagna,

insima di Tiràl, e cal àn nòn Benac.

Da pì di mil fontànis, i cròt, si bagna

tra Garda, Val Camonica el Penìn,

da laga che tal lac lasù si stagna.

Al è un post lantal miès indulà chel Trentìn

pastòu e chèl di Brèsia el Veronèis,

segnàl podarès, sal fès chel stes cjamìn.

Peschièr al è lì, bièl e fuàrt arnèis

par fà front ai Bresiàns o Bergamàscui

cuj rivòns intòr chen jù ghi vàn lièis.

Chì a càpita che dut sè ca vèn daj rìvui

e chen tal grin dal Benac pì nol stà,

flun si fà la jùn ta chej biej vers pàscui.

Apènche laga a cori di nòuf si presta,

no pì Benac ma clamàt al vèn Mincju

fin a Governàl, ndà chin tal Po si svuèjta.

Puc al à corùt prin di cjatasin val la jù,

indà ca si slargja e simpaluda;

e destàt a intiva a sbasasi tant pì'n jù.

Pasànt par uchì, la vèrgin cruda

jodùt a veva cjeran tal miès dal pantàn,

sensa coltivasiòn e, di zent, nuda.

Lì, par scjampà dogni consorsi umàn,

cuj so serfs a fà la maga si veva fermàt; ì'n jù

lì a veva vivùt e lì i so vuès a stàn.

I òmis, che pus in ziru si varès cjatàt

si èrin dopo riunìsn ta chel post, fuàrt

par via dal pantàn par dut cumulàt.

La sitàt fondàt a vèvin su chel vuesàn muàrt;

e par chè chel post par prin a veva sielzùt,

Mantua lan clamada, e sensa tuàrt.

Il nùmar da la so zent al era zà cresùt

prima chel cjastronà dal Casalodi

da Pinemònt ingàn al vès risevùt.

Però stà tènt che se maj ti vès da jodi

un che da la me cjera altri ti contàs,

buiàrl sarès; il ver tu tias di crodi.

E jò: I raònamìns chi ti mi fàs

a sòn cussì juscj ei ghi cròt cussì tant

che i àltris a sarèsin cjarbòns distudàs.

Ma dimi da la zent ca vàn davànt,

s'i tjòs cualchidùn di mèritn ta la fila;

lì al èl me pensej; il rest nol è mportànt.

Alòr dìt al veva: Chèl che da la mosela

la barba jù ghi vàn ta li spàlis scùris,

stàt al eracuant che volùt a vèvin la Grecja svueitala,

lasàntn davòu domchej pa li cùnis

oràcul, el via dàt al veva cun Calcànt,

a Aulid, di molà via li cuàrdis.

Eurìpilo al vevan nòn, e cussì cjantànt

a và taun punt la me alta tragèdia:

chist ti sàs, chel libri121 ti lu cognòs dut cuant.

Chelaltri che n cuàrp al è puc e nuja,

Michel Scot al è stàt, cal era, tegnìn in mint,

in gamba cun chel so magic imbrojà.

Jòt là Guido Bonàt; e jòt pur Asdìnt,

che di podej tornà al spac eal coràn

al vorès, ma masa tars pentìnt.

Jòt che puòris che guièla lasàt a àn

el tesi el filà, par doventà nduvìnis;

fà striamìns a volèvin, com'che i màgus a fàn.

Ma paràn via; che zà a sòn visìnis

daj doj emisfèros, e a tòcin londa

sot di Sìvilia, Caìn e li spìnis122;

e belzà stanòt la luna era tonda:

recuàrditi benòn com ca tia zovàt

na volta n ta che selva profonda.

Cussì luj, mentri che' davànt i vèvin paràt.

Cjànt Vincjunèin

Cussì di punt in punt, di altri tabajànt

chel me drama di cjantà no si cura,

i èrin rivàs; e i si cjatàvin tal pì alt cuant

chi si vèvin fermàs par jodi laltra fesura

di Malbòls indulà che ognidùn invàn al plàns;

e a era, miràbil djodi, dut scura.

Coma chen tal arsenàl daj venesiàns

la pecja tichignòa dunvièr a bòl

par spalmà, da li nafs ca spàndin, i legnàns

che di navigà no pòsin; ma chèl cal pòl,

a si fà na naf nova; naltri al comeda

li brèis di chès che viagjàt a àn, da pol a pol;

un al inclàuda a popa, e un in banda;

un rèmos al fà e naltri sù al fà cuàrdis

o al tersaròu o artinòu tacòns ghi dà;123

cussì, no par fòuc, ma par mans divìnis,

la jù a boleva na malteca densa

ca inviscjava dùtis dos li rìvis.

Jòi la jodevi, mai la jodevi sensa

jodi altri che bòlis chel bulìl feva;

dutsi sglonfava, e dopo a era di nòuf lisa.

Mentri chel me vuli jù al jodeva,

il me duca, diìnt Stà tènt, stà tènt!,

a sè tiràt mi veva, lì che luj al steva.

Mi eri alòr voltàt coma chèl cal è contènt

di jodi chèl ca sarès miej cal scjampàs

ma chel timòu dal momènt ghi cjoj l intènt,

tant che, par jodi, nol è bon di fàun pas;

e par davòu di me jodùt i vevi un diàu ner

che sun scoj corìnt al vegneva dal bas.

Ahi cuant cal era in tal aspièt fièr!

e cuant chen tal fàl pareva nsidiòus

cun làlis spleàdis e cul piè lièr!

Il so schenòn, alt al era e musculòus,

e jù al pocava un pecjadòu cuj so flancs,

e pa li cragnòlis al tegneva'l cragnòus.

Dinsimal punt dìt al veva: O Malbràncs,

chì al è un daj ansiàns di Santa Zita!

Metèilu sot vuàltris chi no sèis maj stracs,

chi vuej zì di nòufn ta maniera dreta

là che ogni omp baratadòu al è, fòu che Bontùr;

un no al è un sì, basta bes n sacheta.

Ta la Bolgja butàt lu veva, e pal scoj dur

voltàt si veva; e maj al era stàt mastìn molàt

cussì svelt a còrighi al lari davòu.

Chèl tufàt si veva e dut stuàrt sù al era tornàt;

mai demònis che dal punt a vèvin un tet,

sigàt a vèvin: Chìl Sant Volt nol vèn tratàt:

chì no si noda miga coman tal Serclèt!

Ma s'i no ti vòus da nu vignì sgrifàt,

nosta fà nsima di sta melma un tet.

Dopo vèilu cun tancju rimpìns rimpinàt,

dìt ghi vèvin: Cujèrt a è miej che chì ti bàlis;

para pur via a baratà, uchì platàt!124

A è cussì che li còghis a li sistèntis

ghi fàn tufà n miès da la cjaldera

la cjàr, par ca no galegi, cuj fièrs a pùntis.

Il bon mestri Par ca no somej vera

chi ti sòs uchì, mi veva dìt, và a platati

pì chi ti pòdis davòu di na piera;

e se nofèa mi vegnès a bati,

nosta vej poura, che jòi ai dut a punt;

in taltri timps iai dovùt cussì combati.

Taun tic e tac zùt al era di là dal punt;

e comcal era rivàtn ta la riva sesta,

un còu bon da vej vùt al veva, e di vèilu chì apùnt.

Cun chel furòu e grant menà di sata

ca ghi còrin i cjàns davòu dal singarèl,

che sùbit al domanda s'al pòl uchì fà sosta,

cussì a èrin vegnùs fòu chej di sot dal puntièl

e cuntra di luj mostràt a vèvin ducju i so rimpìns,

ma luj sigàt al veva: Nisùnl sedi crudèl!

Prin di vignì becàt daj vustri rimpìns,

a scoltami cal vegni un di vundavànt;

rimpinàimi dopo se cussì i vèis in mins.

Dùcjus a vèvin sigàt: Malacoda, vàn davànt!;

un alòr si veva movùt, ei àltris fers a èrin restàs;

e a luj ghi era zùt, diìnt; Ghi zòvia tant?

Jòdimi chì, Malacoda; miga ti crodaràs

chi sedi vegnùt, al veva dìtl me mestri,

sigùr chi mi varèsismpedìt il pas,

sensal volej divìn el destìn destri?

Lasàit chi zedi, chen tal cjèl a è volùt

chjodi ghi fedi aunaltri stu cjamìn silvestri.

Aloral so fà rogànt tant jù ghi era zùt,

chel so rimpìn ai piè ghi era colàt,

e ai àltris ghi veva dìt: Ca nol vegni spunzùt.

El duca a mi: O tu che sintàt

cussì cujèt ti sòs taj scòis dal punt,

torna pur, che chì n pas ti saràs lasàt.

Mi eri a colp movùt e a luj congjùnt;

mai diàus si èrin dùcjus fàs indavànt,

che temùt i vevi che dacòrdu a fòsin a stu punt:

in ta stu mòut i vevi jò zà jodùt ogni fant

cal vegneva fòu dopo'l pàt di Cjavrona,

se stes jodìnt fral nemìc, chan dera tant.

I vevi jò visinàt duta la me persona

dongja dal me duca, ei vuj no ghi cjolevi

da la parènsa so, ca no era buna.

Sbasànt i rimpìns, A tocjalu i provi,

un ghi veva dìt a 'n altri, in tal so schenòn ?

e rispundùt ghi vèvin: Sì, falu ben movi!

Ma chel demòni che cul me bon paròn

al discoreva, a si era a colp voltàt

diìnt: Calma, calma, Scarmiliòn!

A nu ni veva dopo dìt: Roba da mat

il sorpasà stu scoj, parsè ca si jòt un fracàs

par dut, e fin il sest arc al è spacàt.

E se di parà via ndavànt vi plàs,

i varèsis da zì sù par chista creta;

visìn a ghi è naltri scoj cal parta a un pas.

Alièj, sinc òris prin di stora puareta,

ben mil e duìnta e sesànta sèis

àis a sòn che sta strada a è ca sì sgreta.125

I mandi via par là chiscju me compàis

par jodi se nisùn di lòu fòu si scjàsa:

zèit cun lòu che sans e salfs i restarèis.126

Vèn avànt, Alichìn, e Pestabrusa,

al veva tacàt a dii, e tu pur Cjagnàs;

e chei dèis al guìdi il Barbarìsa.

Encja Lìbicos cal vègni e Draghignàs,

Coma pur Siriàt palotàt e Sgrifacjàn,

Farfarèl enfìn Rubicànt daj mas.

Zèighi atorotòr di chel bulìnt di ledàn:

tegnèit cont di chìscjus fin talaltri scoj,

che dut ntej al pasa nsima dògni fosàn.

Oh, mestri, puòr me, se jòdiu chì chi soj?

i vevi dìt. Daj, paràn via sensa scorta,

se tu ti sàs zì; a è miej chi zìni besoj.

Se tu ti sòs necuàrt, combenaltra volta,

no jòditu ca stàn i so dincj crustànt,

e di minàcis an plen la mua bruta?

E luj a mi: Nostèsi pauròus cussì tant:

lasa ca ncrùstin i dincj tant ca vòlin,

cussì a fàn paj puarès ca si stàn lesànt.

Par l àrzin di sinistra adèsi zèvin;

mantànt si tegneva ognidùn di lenga strèt:

dal duca so dùcjus  un sen a spetàvin;

e luj alòr cul so cul trombetàt al veva, e sclet.127

Cjànt Vincjaduèin

Jodùt iai jò soldàs in marcja metùs

prons par combati e par fà di sè mostra;

encja scjampànt indavòu iuai jodùs;

drapej iai pur jodùtn ta la banda vustra,

o Aretìns, e encjal zì daj cavalerìs

el combati daj turnamìns, el gjostrà;

a sun di tròmbis o di cjampànis,

cun tambùrs e cun segnaj di cjascjej,

e cun ròbis forèstis e nostrànis;

ma maj, pròpit maj, cun un mulinà cussì intej,

jodùt iai cavalièrs mòvisi o pedòns,

nè pur nàfs ca jù nè stèlis in taj cjej.

Nui zèvin ndavànt cuj dèis demòns:

O che nòbil compagnìa! Ma cuj sans

in gliia e in taverna cuj cjochetòns.

Ma là da la pèula a era la me mins,

par capìghi da la bolgia dutl inzèn

e comche dentri a vegnèvin cuètis li zens.

Comche i delfìns, cuant ca ghi mandin un sen

ai marinàrs cul arc da la so schena,

che di salvasi dal velièr si prepàrin ben,

cussì, mo, par lierìsi da la pena,

cèrs daj pecjadòus jodi a fèvin il gobòn,

e sùbit lu platàvin comla balena.

E comtal orli da laga a sòn

taun fosàl li rànis cul muu di fòu,

cussì chei piè a si plàtin el pansòn,

cussìl steva par dut ogni pecjadòu;

ma cuant ca si visinava Barbarìsa,

a colp a sparìvin sot dal buliòu.128

Un iai jodùto se schifo e spìsa!

cal spetava lì, comcuant che un al incùntra

na rana ca stà e naltra ca sclapìsa;

e Sgrifacjàn, ca ghi era zùt cuntra,

ingancjàt lu veva paj so tichignòus di cjaviej

e tiràt sù, cal someàva na lodra.

Il nòn di dùcjus zài savevi di savej,

cussì ben notàs iu vevi cuant ca Erin stàs elès;

mai nòns ca si dèvin forsi no èrin chej.

O Rubicòn, jodìn comchi ti ghi mès

intòr li sgrìnfis par gjavàighi la pièl!

a sigàvin ducju nsièmit i maladès.

E jò: Mestri, prova, s'i ti pòl fà chèl,

cjatà fòu cuj cal è chel puòr disgrasiàt

chai so versàris al è par lasàighi la pièl.

Il me duca a chèl si veva visinàt

domandànt dindulà cal era, e chèl:

Tal regnu di Navara i soj stàt latàt.

Me mari dàt mi vevaun siòr par chi servìs chèl,

ic, che generàt mi veva daun farabùt,

che distruzùt siveva e lasàt nencja un pel.

Pì tars, serf dal bon re Tebàlt i eri zùt:

là i mi eri metùt a fàl baratadòu;

e adès, par chèl, chì chi soj, ta stu cjaldùt.

E Ciriàt, che da la bocjal veva fòu

da li bàndis do palòtis comi pursìs,

sìntis a ghi li veva ben fàtis par davòu.

Tra li gjatàtis èco ca vèn la surìs;

ma Barbarìsa cuj so bras lu veva sieràt,

dììnt: Stèitn là mentri chi lunforcìs.

E al me mestri la mua ghi veva voltàt:

Domanda pur, al veva dìt, se pì ti vùs savej

di luj, prin che daj àltris al vegni disfàt.

Duncjal duc: Dìs sù: daj àltris i varès miej

savej se cualchidùn di lòu al è latìn129          sot sta pece. E chèl: Puc fà i eri cun chej

ca vèvin tra di lòu un di là visìn:

magari jò ncjamò cussì cujerzùt!

chi no temarès nè òngula nè rimpìn.

E Libicòs, Ma vutu vej pròpit dut?

al veva dìt; e cjapàt ghi veva'l bras cul rimpìn,

che, tirànt, sbregàt via ghi'n veva un tocùt.

Encja Draghignàs volùt al veva daun colp di rimpìn

la jùn ta li gjàmbis; mal so decuriòn

si veva voltàt atorotòr cun brut murbìn.

Cuant ca era un puc calada la tensiòn,

a chè, che la ferida si veva sbircjàt,

domandàt ghi veva il duca: Atensiòn!

Cujl ee chèl che, ti dìs, da puòr disgrasiàt

tias lasàt par vignìn ta sta riva?

Al era il frari Gomita, al veva tacàt,

chèl di Galura, che tancju mbròis al veva,

e vìnt vùt i nemìs dal so siòr in man,

ben tratàs, i'u veva chognùn si la godeva.

Si veva fàt dà i so bes e lasàs fòu di man,130          comche luj al dìs; en taj altri còmpis encja

al era stàt baratòu, ma grant, po, e sovràn.

Al pratica cun stu siòr Michel Zancja

di Logador; e di contà di Sardegna

e da li so lènghis, stràcan sìntin pucja.

Ma puòr me, jodèiu l altri cal grugna:

vi diarès di pì, ma poura iai che chèl

si prepari a gratami la rogna.

E Barbarìs stes, voltàt a Farfarèl,

chei vuj al stralunava, pront par bati,

ghi veva dìt: Via di chì tristàt dusièl.131

Se vuàltris i volèis jodi o sinti,

tacàt al veva chel danàt, ca nol era feso,

Toscàns o Lombàrs, jò ju faraj vignì;

ma ca stèdin i Malebràncs encjamò n ceso,

par no vej di temi da li so vendètis;

e jò, sintàt coma chi soj chì, po,

par un chi soj, i farài vignì tantànimis brùtis

cuant chi fiscjaraj, comcal è nustri uu

di fà cuant che cualchidunl mèt li sàtis.

Sintùt chist, Cagnàs alsàt al veva'l muu

e scjasànt il cjàf al veva dìt: Sìnt se malìsia

che par butasi jù al à pensàt sù!132

Alòr luj, cal era plen di furbìsia,

al veva rispundùt: Malisiòus i soj, sigùr;

s'i pòs ghi faj ben ai mès cualchi malagràsia.

Al contrari daj àltris, Alechìn dur

nol era stàt, ma ghi veva dìt: Se tu jù ti vàs,

galopànt i no ti vèn in davòur,

ma svualànt parzora da la pece ti mi sintaràs:

lasàn il orli, el rivàl coma scut,

par jodi se pì di nu ti valaràs.

O bon letòu, èco chì naltri zogùt:

ognùn dal àrzin i vuj al veva voltàt;

e il prin di dùcjus, Cagnàs, il pì crut.

Il Navarèis il so timp al veva ben uàt:

fisàt al  eva i pièn cjera e tic e tac

al era saltàt e da Barbarìsa si veva molàt.

Colpa ognidùn sintùt al veva di stu distàc

ma pì chèl che cauàt al veva'l difièt;

però si veva movùt e sigàt: Tiai, viliàc!

Ma puc ghi veva zovàt: che li àlis al suspièt

no ghi la vèvin fata: chèl sparìt al era là di sot,

eLechìnndavòu al veva svualàt, alsànt il pet:

pròpit cussì a fà la rasa di bòt:

cuant chel falc si visina, jù a si tufa,

e luj, zìntn sù, a si sìnt comun pipinòt.

Pestabrùsa, dut rabiòus da la trufa,

davòu ghi era zùt svualànt, e al era nvaghìt

che chèl al vivès, par vej na barufa.

Sicoma chel baratòu al era sparìt,

mostràt ghi veva li sgrìnfis al so compaj

ensima dal buaròt si vèvin asalìt.

Ma l altri al era falc pì scaltri che maj

e dopo vèjlu ben sgrifàt, ducju doj

plombàs a èrin in ta chel bulìnt di staj.

Il cjalt a colp spartìt al veva i doj;

ma di tornàn alt no ghi la fèvin, nencja volìnt;

cun l'àlis tichignòis restàs a èrin besoj.

Barbarisa alòr, cuj altri sièt dulìnt,

cuatri an veva fàs svualàn ta laltra riva

cun ducju i gàncjus, e svelt faìnt,

di cà e di là ognidùn tal so post al zeva:

i rimpìns a slungjàvin vièrs chej impecjàs,

che ognidùn la cjàr sot la pièl zà cuèt al veva;

e cussì iu vèvìn lasàs, ducju mpacjàs133.

Cjànt Vincjatreèin

Sidinùs, besoj, e sensa compagnìa

i zèvin, un davànt e 'l altri dopo,

coma che'n tal zì i fràris a pàrin via.

Mi veva partàt ta la fiaba di Isopo

il pensej daj tramàis ca barufàvin,

chè ca conta da la rana e surìs, po;

che tant comcumò e adès a si somèjn

i uns ei àltris, sa si tèn ben da mins

comche dacòrdu a vàn prinsìpit e fin.

E comchun pensej al nàs dàltris visìns,

cussì da chel pensej 'n altri al era vegnùt,

che doplàt mi veval timòu taj sintimìns.

Jò lu jodevi cussì: Tegnìnt cont di dut,

par caua nustra scjù chì sòn stàs befàs,

tant chadès a stàn pasànt un momènt brut.

Se mal intensiòn e rabia sòn spoàs

lòu mi coraràn indavòu pì crudej

daj cjàns chal lièvri davòu ghi còrin, famàs.

Zà si stèvin indresànt i me cjaviej

da la poura, e vuardànt sempri ndavòu,

i vevi dìt: Maestri, no ee pròpit miej

chti ni plàtis ducju doj? Jò iai timòu

daj Malbràncs; davòu a mi stàn vegnìnt:

a mi par che di rivà chì ncjamò puc ghi vòu.

E luj: Se un spièli i fòs dut luìnt,

la to imàgin di fòu no tegnarès

prin di chè che dentri a ti da turmìnt.

A sòn apena rivàs i to pensèis taj mès,

cun chej stes timòus daj mès el stes aspièt,

cussì che par ducju dojl me consejl èl stes.

Sa nol èl rivòn a destra masa dret

dimpedìni ta laltra bolgia di zì jù,

i scjamparìn di stimàgin di cjàsa134, i scomèt.

No vèvin nencja tacàt a zì in jù

cuant che no tant lontàn, cun làlis tiràdis

par vìgnj a cjòini, rivàs i èrin a jòdiu.

Il me duc mi veva sùbit cjapàt sù, jòi dìs,

comche la mari, sveàda dal rumòu,

visìn jodìnt li flàmis impiàdis,

a cjoj sùl fì ea cor, sensa jodin davòu,

avìnt amondi pì di luj che di sè cura,

tralasànt par chèl di metisi majuta 'ntòr, òu ;135

e jù dinsima da la riva dura

a pansa n sù al era zùt jù da che creta

che una da li bàndis dal fosàt a siera.

Taun canàl noa maj aga corùt svelta

cussì par fà cori roda di mulìn

cuant che ic pì visìn da li pàlis a stà,

comil me mestri cuant chjù dal orli i zèvin,

cun me che ben stret mi veva al so pet,

coma chi fòs fì so, no doma un compajn.

Apena chei so piè tocjàt a vèvin il lièt

dal sest buaròt, belzà a èrin lòu lasù

tal orli, sensa, po, podej fani dispièt;

che volùt a veva la providensa dal pìn sù

fàju minìstros da la fosa cuìnta,

mal podej zì via di lì ghi veva cjòlt sù.136

La jùi vèvin cjatàt zent lustra, e tanta,137          che plan planìn a zeva atòr cuj so pas,

planzìnt, straca tant, e sensa grinta.

Mantelìnis a vèvin cun capùcjos bas

di front dai vuj, fàs dùcjus secònt il taj

di Clugnì, ndà che daj fràris a èrin uàs.

Ndoràs a èrin di fòu, e lùstris pì che maj,138          ma dentri dùtis di plomp, peànt, mo, e tant,

comi condanàs di Fedrìc ei so guaj.

Oh se fadìjal etèrno partà di stu mant!

Nui vèvin ncjamò paràt via a man sanca,

insièmit cun lòu, il so planzi scoltànt;

ma pal grant pèis, che zent lì, chera straca,

a zevan davànt cussì plan che compàis

nòufs i cjatàvin ca zèvin pì svels ucà.

Par chèl jò al duca: Di scju puòrs tramàis

an dese di chej ca si cognòs di fàt o nòn?

Sin jòdia cualchidùn ta scju viavàis?

E un chel toscànl cognoseva benòn,

Stèit fers lì chi sèis, di davòu ni veva sigàt,

vuàltris chi corèisn tal scur di stu buròn!

Forsi i varèis sè ca via nteresàt.

Alòr il duca voltàt si veva e dìt: Fèr,

e dopo và ndavànt, tu, cul so pas ralentàt.

Apena fermàt, doj premurònschistu al è ver

jodùt i vevi chen spìrit èsi cun me a volèvin;

ma plan, che chì a era stret el pèis coma fièr.

Cul vuli di travièrs, cuant che chì a èrin,

fìs mi vuardàvin, sensa fà peràula;

voltàs sièrin dopo a sè stes e si dièvin:

Stu chì al par vìf da comcal mòuf la gola,

e sa sòn muàrs, cuj ghi dàjal privilègju

di zì lìbars dal gran pèis da la stola?

Dopo a mi: O Toscàn chal colègju

di chej puòrs dipòcritis ti sòs vegnùt,

di dìni cuj chi ti sòs no vèjlun disprègju.

E jò a lou: Nasùt i soj e cresùt

ta la gran sitàt dal bièl Arnon riva

ei soj chì cun chel cuàrp chiai sempri vùt.

Ma vuàltris cuj sèiu, che tant luignànt

il dolòu vi còr jù pa li mosèlis?

Se pena i vèiu ca à un luòu cussì grant?

E un dìt al veva: Sti mantelìnis zàlis

a sòn fàtis di plomp tant gros chei pèis

sos a fàn tant cjulà li so balànsis.

Fràris Godìns i sìn stàs, e bolognèis;

chistu Loderingo e jò Catalan

ièrin clamàs, e a Firense ni vèis

eleùs, ndà che prin sielzùt domùn an dàn

par tegni la so pas, e'i sìn stàs taj

chei efiès là dal Gordingo139 ncjamò a stàn.

Jò i vevi tacàt: O fràris, i vustri maj;

No vevi dìt di pì, chal vuli un mi era vegnùt

cal era'n cjera in cròus metùt cun tre paj.

Cuant che jodùt ni veva a si ers dut cuntuarzùt,

in ta la barba cun grancj suspìrs soflànt,

el frari Catalàn, ca si era necuarzùt,

mi veva dìt: Chel conflit chi ti stàs oservànt

al veva consiliàt i Farièos cavera miej

pal pòpul un omp ai martìrs mandà ndavànt.

A travièrs al èe nùtdi stu troj intej,

comchi ti jòs; e a è just cal sinti

dognùn cal pasal gran pèis cal à da vej.

Cussì a è volùt chencja so misièr al stenti

ta sta fòsa, ei àltris dal consìlio:140          grant dàn paj Ebrèos; chistin mins tènti.

Alòr maraveàt al era stàt Virgìlio

di chèl cal era dut distiràt in cròus

e pestasàt ta stu eterno eìlio.

Ghi veva alora 'ndirisàt al frari sta vòus:

Vi displaarèsia, podìnt, di dìni

sen davànt a destrandè post pì spasiòus

par podej fòunuàltris dojzìghini,

sensa vej da costrìnzi i ànzui nèris

di vignì fòu da stu font a butani.

Al veva duncja rispundùt: Pì chi no ti spèris

a si visina un scoj che dal grant sìrcul

al taca e al cujèrs dùtis li bòlgis,

fòu che chista; chìl para vial pericul:

mai podèis ben zì sù par chista frana141          chensimal rivòn a fà un puc di rincùl.

Il duca, penseròus, al era jù di vena;

ma dopo: Buiàr al è stàtn ta sta fogna

chèl chei pecjadòus par cal rimpina.142

El frari: Contà iai sintùt a Bologna

daj vìsis di stu diau, che fra chej iai sintùt

cal è pari dal fals, sta gran carògna.

Alora il duc a cjaminà si veva metùt,

cun encjamòn mua un sen di rabia;

e jò pur daj ncargàs viai soj zùt,

seguìnt dal me bon duc la segnada via.

Cjànt Vincjacuatrèin

Là ndulà chel àn al èncjamò zovenùt

cuj ràis dal soreli dalAcuàri tempràs

e zà li nòs dì èsi compàgnis dal dìan volùt,

cuant chen taj cjàmps a sòn da la brua lasàs

i sens luìns da la so biela sòu blancja,

ma ai ràis cjàls a vègnin sùbit platàs;

chel pastòu che roba par li piòris ghi mancja,

al leva sù, al vuarda, el jòt ducju i pras

ca lùin blancs; a si batl cjàf, e duncja

in cjaal torna; al scjàsa rabiòus i bras,

comun puòr diàu ca nol sà pròpit se fà;

dopo al torna fòu el sperà ghi rinàs

jodìnt che il mont a si vòu dut rifà,

lì par lì; e al cjoj sù la scoria,

e li so piòris vièrs il pàscul zì a li fà.

Plen di poura ieri cuant che dal duc laria

jodùt i vevi che la so fronta turbava,

mal serèn stu mal al scorsava sùbit via;

chè, cuant che nu al punt guàst si rivava,

il me duca vièrs di me a si'era voltàt

cul bièl fà che al piè dal montzàl mostrava.

I bras al veva vierzùt, e dopo vej pensàt

un puc sul miej mòut di podej frontà

la frana, in sù cuj so bras mi veva pocàt.

E coma chèl cal fà ma encja atènt al stà,

el pensa sempri sul se fà pì 'ndavànt,

cussì, cuant chi èrin rivàsn ta la cresta

dun scoj, zàl vulil vevan taun clap pìndavànt

e dìt mi veva: Tenti ben durn ta che piera lì,

ma stà tènt ca no sedi una ca stà sbrisànt.

No si podeva zì cun tant di cjapièl ulì,

che nu alora, luj liej, e jò pocàt,

sùi scalàvin, cun man e piè, che parèit lì.

Sa no fòs che dal rivòn lì chieri mpostàt

pì dalaltril orli al era a man,

no saj luj, ma jò, po, i sarès lì restàt.

Ma parsè chel Malbòls vièrs chel ledàn

da la cort pì'n bas al và semprin rivan jù,

li rìvis dogni un daj fosàs a àn

un àrzin cal vàn sù e un cal vàn jù:

mai èrin lo stes plan plan rivàs ta la punta

ndà che lùltima piera a steva par colà jù.

Di tirà flat i fevi fadìa, e tànta,

che cuant chi eri sù i no la podevi pì,

ànsi sintàt mi eri apenan cresta.

Àlsiti sù, poltròn; no ti pòs stà chì,

mi veva dìt il mestri; che sintàs in pluma

no si otèn fama, nè stànt tal jèt di dì;

e cuj che sensa dic la vital cunsuma,

amondi puc di sèn ta la vital lasa,

coma fun in aria o in aga la spluma.

Leva sù: vìnsl vilimìnt ca ti sbasa

cun chel spirt chogni batàlia al vìns,

se il cuàrp peànt a no lu sclisa.

Da scalà tias encjamò tancju scjalìns;

no basta da scju chì èsi partìt:

daj, mostral to mèrit, s'i ti mi ntìns.

Alòr mi soj levàt e mostràt furnìt

di lena miej di chèl chi mi sintès,

e dìt i vevi: Và, che jò i soj fuàrt e ardìt.

I vìn tacàt a zì sù par chel scoj stes

cal era stret, ncrepàt e malmetùt

e rìpit tant pì di chèl di puc di prin dadès.

Zìnt sùi parlavi par no someà fiacùt,

cuant che dalaltri bus i vevi sintùt na vòus

che di fà peràulis a varès puc podùt.

Sè cal veva dìt no vevi capìt nencja dal colm rocjòus

di chel arc che punt ghi fà chì al fosàt:

in mòtu al era e scura la so vòus.

Mai vuj vifsencja sin jù ieri voltàt

a no podèvin rivàn font, pal grant scur;

alora jò: Tu ti sas, Mestri, sè ca tocja vej fàt

par rivàn ta laltr àrzin e zì jù dal mur;

parsche, comchjò i sìnt ma i no capìs,

cussì la jù i jòt ma cognosi a miè dur.

Dii i podarès, al veva dìt. ma nujai ti dìs

chel fà; parsè che la onesta domanda

sia da seguì cul fà e no cun cjacaràdis.

Nuàltris i èrin zùs jù dal punt par che banda

ndulà ca si unìs cul otàf àrzin;

da chì la bolgia i la vìn ben joduda;

e jù jodùt i vevi ca sintorgolàvin

sarpìns orìbils di dùtis li sòrtis

che al recuardajuncjamò mi tormèntin.

Nisùn pì vant, Libia, pa li to dùnis!

che se di jàcui, fàres, e calìdros

ti prodùis, e àltris coma li cèncris,143

nè si tancju nemaj mpestàs e lùdros

tias maj mostràt, nencjan duta lEtiopia

o adiritura insima dal Mar Ros.

N tà stu sbuighès di sbis fàighi spìa

si podeva a lampaurida zent nuda,

sensal sperà dun bus o litropìa144:

daj madràs ghi era stada ogni man leàda;

par davòu ghimbuàvin cjàf e coda,

e par davànt a èrin duta nangropada.

Èco che a un cal era da sta banda

intòr ghi veva svuisàt un sarpìnt e muardùt

là che la cadopa a è cul cuèl unida.

Il scrivi na i tant svelt noai  maj jodùt

comche chèl siampijàt e bruàt, e dut

in sinia colànt a sia riduùt;

e cuant chin cjera a si era cussì distruùt,

il pòlvar si'era metùt a rifasi da sè

e chèl di prima l era tornàt dut par dut:145

par chej che di dut a sàn, cussì a è

che la fènis a mòu e dopo a rinàs

cuant cha la fin dal cuint sècul visina a è:

nè dèrba nè blava in vita no pàs

ma doma di gòtis dincèns e damòma,

e nard e mìra a ghi sònl ùltin imbràs.

E comchèl cal cola, e nol sà coma,

par fuarsa dun brut spirt chen cjera lu tira,

o di cualchaltri malàn chel omp al doma,

cuant ca si alsa e intòr si mira,

dut stupidìt da chel grant patimìnt

cal veva sufrìt, vuardànt al suspira;

cussìl pecjadòu dal so 'nsiminimìnt.

O potènsa di Diu, cuant ca è severa,

che cussìa slavinèa cuant ca stà punìnt!

Il duca ghi veva lòr domandàt cuj cal era;

e chèl: I soj plombàt da la Toscana

puc timp fàn ta sta salvadia di galera.

La vita bestiàl mia plaùt, no lumana,

parsè che mul i soj stàt; ei soj Vani Fus,

bèstia, e Pistòja miera na tant degna tana.

E jò al duca: Ca no si la svìgni da stu bus!

Domàndighi par se colpa cal è ca jù;

che jòi lu ai jodùt comomp di sanc e rabiòus.

Il Fus chistu al era ben rivàt a capilu

e vièrs di mel cjàf el so spirt al vev' alsàt

e plen di vergogna si podèva jòdilu;

dopo al veva dìt: Pì mi displàs chti mias cjatàt

in ta che mieria ndà chi ti mi jòs

che cuant che da laltra vita isoj stàt troncàt.

Negà chèl chi ti mi domàndis i no pòs:

chì jù i soj metùt parsè che jòi soj stàt

ta la sacristìa lari di mòbui e cros,

e di chistu 'n altril è stàt acuàt.

Ma par che tu di sta vista no ti gòdis,

se maj chiscju poscj scurs ti varàs lasàt,

di sè chi ti vii i vuej chi ti scòltis:

Pistoja daj Nèris a vèn dimagrida:

dopo a rinova Firense zent e uànsis.

Vapòu Martel tira fòu di Val Magrada

cal è di nulòns scurs inglusàt;

en ta na violenta burascjada

insìma dal Cjàmp Picènl combatil vegnarà fàt;

alòr luj a colpl caligu al scorsarà

cussì che ogni Blanc al vegnarà ferìt.

Ei ti lai dìt parsche displaej ti farà.146

Cjànt Vincjasincuèin

Il lari, a la fin da li so peràulis,

li mans mostràt al veva cun dùtis dos li fìghis,

sigànt: Ciò, Diu, èco chì li to miùris!

E sùbit mièrin li sbìsis amìghis,

parsè che una il cuèl a ghi veva 'nsiarpàt

compar dighi: Nuja pì i ti dìis;

un'altra ghi era zuda atòr daj bras, e leàt

intaun grop cjàf e coda là ndavànt,

cussì ca nol varès maj pì nuja scjasàt.

Ahi, Pistòja, parsè no statu pensànt

dinsiniìti e di fà colà i to murs,

chè dompal mal la to siminsa a và ndavànt?

In ta stu 'nfièr, ta nisùn daj so sìrcui scurs,

nol è maj stàt cuntra Diu spirt cussì rogànt,147          nencja chèl colàt a Tebe, jù daj murs.

E par sempri mut al era zùt via scjampànt,

e jò jodùt i vevi un sentàuri dut rabiòus

che Ndà cal èl crùt? al vegneva clamànt.

I no cròt che Marema cussì tancju schifòus

di madràs vùt a vès coma lujn ta la schena

fin lì che omp al pardi ducjui colòus.

Davòu da la cadopa, in ta la schena,

cu làlis vièrtis, pojàt al era un dragòn;

e chèl al brùa ognùn chel cau lì lu mena.

Dìt al veva'l mestri me: Chistu al è Cacòn

che sot la pica dal Mont Aventìn

pì vòltis un lac di sanc fàt al veva, il bestiòn.

A nol và cuj so fràdis148 pal stes cjamìn,

pa la trufa che 'l imbrojòn al veva fàt

di che gran mandria che vùt al veva visìn;

alora il so fà da furfànt si era fermàt

sot li menàdis di Èrcul, che forsi

sent ghin  eva dàtis, ma doma dèis ghi vèvin bastàt.149

Lujl parlava; chel altri lu jodeva zì;

dut ta un colp tre spirs a èrin lì capitàs,

che nè jò nè luj necuarzùs si èrin, lì par lì,

fin che sigàt a vèvin: Comai sèiu chì frai danàs?:

aloral nustri parlà i vèvin smetùt,

e vièrs di lòu atèns si èrin voltàs.

Jòi no ju cognosevi; ma a era susedùt,

coma ca era tanti altri vòltis capitàt,

che prin na roba, dopo naltra i vëvin sintùt.

E cussì: Cjànfa ndulà cal è restàt?

Jò alora, par chel ducal stès atènt,

il me dèit da barba a nas i vevi pojàt.

Adès tu, letòu, di crodi stà ben atènt,

che chès chi conti, a no sòn maravèis,

chjò stes chi li ài jodùdis li cròt a stènt.

Mentri chjò a lòu ghi alsavi li sèis,

un grant sarpìnt cun sèis piè si veva butàt

intòr dun di lòu, e svelt comi pensèis

cuj piè di miès la pansa ghi veva ntorgolàt

e cun chej davànt i bras ghi veva cjapàt;

li mosèlis pur a ghi veva dopo ben becàt;

i piè di davòu ta li cuèsis al veva slungjàt

e la so coda tal miès ghi veva metùt,

e davòu la schena di nòuf distiràt.

Lèdera sù par un àrbul i noai maj jodùt

ca si rimpìna comstorìbil fiera

chen tal cuàrp da laltra si veva ncjastràt par dut.

I doj cuàrps si èrin dopo unìs comse cjera

cjalda a fòsin stàs, misturànt il so colòu,

tant ca nol pareva pì, nencjùn, chèl cal era,

coma ca si forma davànt dal bruòu

da la cjarta un colòu cal è tant scur

ma ca nol è neri, encja sel blanc al mòu.

Iàltris lu vuardàvin, ognùn puc sigùr

e sigànt: Ejlà, coma chi ti stàs cambiànt!

Jòitu chi no ti sòs pì doj, nè un pur.

Zà a stèvin i doj cjàfs domun doventànt;

a someàvin, chìscjus, do figùris miscjàdis

in ta na mua; e no pì dos da chì ndavànt.

Doj bras si èrin fàs da cuatri menàdis;

cuèsis cu li gjàmbis, e pansa e pet,

in ròbis maj jodùdis si èrin cambiàdis.150

Anulàtl era ogni inisiàl aspièt:

nè doj nè un stimàgin sformada

a pareva; e plan si veva movùtn ta stu stret.

Comche la sbisa sot da la scoria granda

daj dìs cjaniculàrs, zìntn ta na nova brusa

a và scjavasànt la stradan ta na lampada,

cussìl pareva, vegnìnt vièrs la pansa

daj altri doj, un madrasàt impijàt,

lìvit e scur, comna barba gria;

en tal bugnìgul, là che par prinl vèn  supàt

il nustri alimìnt, un di lòu si veva mpiràt

e davànt di luj al era sùbit dopo colàt.

Chel impiràt, sidìn, al veva doma vuardàt;

ànsi, cùj piè fermàs, al sbadajàva,

coma che sun o fièvra lu vès tacàt.

Lujl sarpìnt, el sarpìnt lujl vuardava;

un pa la plaja e laltri pa la bocja

fun a soflàvin el fun si scuntrava.

Cal tai ormaj Lucàn ulà cal tocja

daj puòrs diàus di Sabèl e di Nasìdio,

e che ben al sinti sè ca ghi và dongja.

Cal tai di Cadmo e dAretus Ovìdio;

che se chèl in madràs e laltra in font

poetànt al convertìs i no lu nvidièj jò;

che maj, ma maj, do natùris front a front

al à tramutàt, cussì che li dos fòrmis

a cambiàsi di sostansaghian fàt front.

Insièmit tegnùt si vèvin a sti règulis,

che il sarpìnt la coda al veva 'nforcjàt

el ferìt strenzùt al veva ben ben li tàlpis.

Li gjàmbis pur cu li cuèsis si vèvin tocjàt

encolàt cussì che dopun puc la zuntura

zuntura a no varès pì someàt.

La coda rota a cjoleva la figura

ca si pierdevan talomp, e la so pièl

si feva mola, e chè dalomp dura.

I bras, jòt ben, si ritiràvin sot il cuèl,

e i doj piè dal madràs, che curs a èrin,

tant si slungjàvin cuant che chej a zèvin sot pièl.

I piè davòu a sintorgolàvin

doventànt il coso che 'l omp al plata,

mentri che dal so, puòr omp, in doj si fèvin.

Intànt che al un e al altri si cambiava la fumata

in colòu nòuf, e ghi feva vignìl pel sù

par chì, e par lì ghi deva na lisaduta,

un a si era levàt el altri al era colàt jù,

ma sensa distudà chej triscj di fanaj

che sot di chej ducju doja cambiàvin muu.

Chèl dret tiràt si veva vièrs li tèmpis asaj,

e di duta che roba che là a era zuda,

lorèlis si vèvin formàt, che vùt nol veva maj.

E da la matèria pìn davòu restada,

cun pucja in mua un nas si veva formàt

e cul rest na bocja domp ghi era formada.

Chèl pojàt, il muu ndavànt al veva slungjàt

e li orèlis ritiràt dentri dal cjaf,

comche daun lacaj a vèn cussì spes fàt;

e la lenga, chunida a era, e claf

di tant trabascjà, sclapada si era; e chè a fòrcja

ntal altri sierada si era; el fun fer, da sclaf.

Lànima, che doventada era bèstia,

a scjampava subulànt par il fosàt,

endavòu ghi vàl altri, cal spuda el tabàja.

Ma èco cal veva li spàlis nòvis voltàt,

diìnt al ters: I vuej che Buoso151 al zedi

e ca si strisìni ben in ta stu buàt.

Cussì la zinìa di sta bolgia jodi

mutà e tramutà podùt i vevi, e ca

mi scuil nòuf se sempri sclet i no pòl èsi.

Cunfùs i me vuj mi era capitàt cà

ca fòsin un bièl puc, el me spìrit pur;

lo stes i'u vevi ben jodùs zì via di cà;

fra lòu al era Pùcjo Sciancàt, par sigùr,

e luj al era l unic da li tre figùris

la forma di prima a tègnisi dur:

chel altril era chèl152 che tu, Gaville, ti plànzis.

Cjànt Vincjasejèin

Gòt, Firense, para via a dati vànt,

bàt pur par mar e par cjera li to àlis,

chen tal infièr al èl to nòn ca si spant!153

Ca jù iai cjatàt sinc daj to grancj làris,

sitadìns tos, par me vergogna granda,

e tu in grant onòu no ti ti àlsis.

Ma sel ver a sinsumièan matinada,

tu ti vegnaràs a provà fra puc timp

la maldisiòn, e pì, da Prat augurada.154

Se cussì zàa fòs, al sarès il so timp:

ca susedi pur, che cussì ghi tocja!

Pì mal i staraj cul zì ndavànt dal timp.

I èrin partìs, e sù par chej tocs di rocja

che prin a zì jù a ni vèvin judàt

al era zùt il duca, che fàt mi veva da clocja;155

e proseguìnt par chel solitari trat,

tra che schègis e che pùntis dal scoj,

sensa la man il piè si varès blocàt.

Sè mal che sintùt i vevi, e encja dès chi soj

chì i sìnt cuant chen mins mi vèn chèl chiai jodùt,

chen ta dut il me inzèn i no mi poj,156

ca no si dii che chì a mancjava virtùt;

cussì che, se stela buna, o encja miej,

mi veva dàt dal ben, i no vorèsn me nvìdia vej vùt.

Cuant chei contadìns si ripòin taj pajòj

in taj dìs che chèl che il mont al sclarìs

a si tèn mancu platàt ai nustri vuj,

e comca scambièjn post muscjns e mòscjs,

tanti luìgnis a sjòdin jù n valada

ndà chel daràt al è e li vendèmis;

di altritanti flàmis a era pur luminada

lotava bolgia, comche jò mi eri necuàrt

da là ca sjodeva la part pì fonda.

E coma chèl che cuj òrs vendicàtl veval tuàrt

jodùt al veval cjàr di Elìja al partì,

cuant chei cjavaj in sù si èrin butàs fuàrt,

che zighi davòu cuj vuj nol podeva pì,

fòu che djodi la flamuta besola

comna nuluta, chin sù al jodeva zì;

cussì a si mòuf ognuna pa la gola

dal fosàt, che nisuna a mòstral platàt;

ogni flama a tèn un pecjadòu e no lu mola.

Dinsimal punt in jùi vuardavi, pleàt,

che s'i no mi vès taun clap tegnùt dur,

jùi sarès colàt sensa vignì pocàt.

El duca, chjò i stevi atènt si veva necuàrt luj pur,

mi veva dìt: A sòn spirs dentri li flàmis;

ognùn singlusa di chèl cal àrt sigùr.

Mestri me, rispundùt ghi vevi, sè chti mi dìis

mi fà stà pì sigùr; ma zài vevi crodùt

che cussì a fòs; ma iai pur gust chi ti mi còntis.

Cuj een tal fòuc cal è cussì dividùt,

lasù, cal parl flamà da la foghera

ndà chEntòcli cul fradi157 al era stàt metùt?

E luj a mi: Là dentri a si martìra

l Ulìs e Diomèt, e cussì nsièmit

a vàn a la vendeta coma lira;

in tà la flama si sinteval planzi, fit,

da la vuàita dal cjavàl cal era puarta

di ndà che chèl che fondàt al veva Roma al era partìt.

Al eral planzi, dentri, da lart che, muarta,

Deldàmia ncjamò a sufrìs par Achìl,

e pur dal Paladil dolòu a si parta.

Se dentri di chel sfavilà ghie pusìbil

parlà, i vevi dìt, Mestri, jòi ti vuej preà

e preà di nòuf chel me preàl vali par mil,

che dut par nuja nol sedil me preà

che che ncuarnada di flama chì a vegni:

jòdiu i vorès cussì tant chin jù ti mjòs pleà.

E luj a mi: Il to preà i vuej tegni

in granda stima, e ben i lu scolti;

ma fà che la to lenga si ritegni.

Lasa chi parli jò, che jòi ti parti

sè chi ti vòus; che lòu no volarèsin

forsiparsè che grècs a èrinscoltati.

Dopo che la flama vegnuda niera visìn

ndà chal me duc ghi pareva just il lòuc,

cussì ghi veva dìta lòu che lì a scoltàvin:

O vuàltris chi sèis in doj dentri dun fòuc,

sjò iai di vun vita alc meretàt,

se da vuàltris meretàt iai tant o puc,

cuant chiain tal mont li àltis rìghis creàt,

stèit fers li; ma l un di vu cal dii cà

ndulà che, pierdùt, al è muàrt e soteràt.

Il cuàr pì alt da la flama antica

tacàt al veva a mòvisi bruntulànt

coma chè chel vìnt lu scjasàs in là en cà;

alora la puntan cà en là zirànt,

nencja ca fòs stada na lenga ca parlàs,

comna curìnt la vòus a veva fòu sgorgàt: Cuant

chiai lasàt Circe, che cun chel so làs

mi veva par pì dun àn dongja Gaeta tegnùt leàt,

prima che cussì Enea la clamàs,

nèl ben chi volevi al fì, nè la pietàt

pal me pari vecju, nèl dovùt amòu

che a Penelope podùt i varès vèighi dàt,

mi veva dentri podùt vìnsi chel ardòu

chi vevi di doventà dal mont espèrt,

e daj vìsis dal omp e di ogni so valòu;

mai mi eri dret butàt'n tal mar alt e vièrt

cun na navuta e cun che compagnia

pìsula ca no mi veva maj lasàt deèrt.

Da spiàgja a spiàgja ieri zùt, fin in Spagna,

fin in Maròc, e in Sardegna encja,

en ta lìulis chel stes mar al bagna.

Jò ei compàis ièrin zent straca e vecja

par cuant che rivàs i èrin ta chel post stret

indulà che Èrcul i sens lasàt al veva'n rocja

par chel omp nol zès pìn là dal stret:

da la man destra lasàt i vevi Sivìl;

e da che altra belzà bandonàt Set.

O fràdis, dìt ghi vevi, che par sent mil

perìcuj i sèis rivàs fin a sta fin dal mònt,

in ta sta vèa, ca ni è fina comun fil,

daj sèns chencjamò ni rèstin ta stu mont,

no stèit dii di no a lesperiensa

di chel mont sensa zent, di là dal tramònt.

Consideràit ben la vustra siminsa:

fàs no sèis stàs par vivi da salvàdis

ma par zìn sercja di virtùt e cognosensa.158

Cun stu discòrs stàdis ghi èrin ben ingusàdis

ai compàis li raòns par parà ndavànt,

che par fermàju i varès fàt grandi fadìis;

e voltàt la nustra popa vièrsl levànt,

i rèmos àlis a doventàvin p ar stu mat di svuàl;

plan plan a man sanca i zèvin voltànt.

Belzà dùtis li stèlis dal polo austràl

a jodeva la nòt, el nustri al era tant bas

che jù al stevan compagnìa dal scuàl.

Sinc vòltis a èrin stàs impijàs e sieràs

chej lumìns ca èrin sot da la luna,

dopo chi vèvin scjavasàt chel grant pas,

cuant chjodùt i vèvin, encjamò lontana,

na montagna 159scura e alta tant

che cussì maj non vevi joduda nisuna.

La vista dàt ni veva legrìa, fin cuant

ca veva da stu nòuf post na bufera tacàt

ca veva ben batùt la prua làn davànt.

Naf e aga tre vòltis zì n ziru a veva fàt:

a la cuarta la popa zuda a eran sù

e la pruan jù, comca era destinàt,160

fin chel mar sù di nu ni veva sieràt jù.

Cjànt Vincjasietèin

La flama era zà ndresada e cujèta,

dopol so parlà, e via da nu a zeva

cu la licensa dal me bon poèta,

cuant che naltra che davòu ghi steva

i vuj mi veva fàt voltàn ta la so punta

da ndulà chun sùn confùs al vegneva.

Comal nemàl siciliàn, cun dentril lamentà

di chèle par prin cun chèl al mugnava

che al falu, trist al era stàt, cussì si conta;161

cu la vòus dal aflìt al bovolava

tant che, encja sal era dut fàt di ramp,

lo stes a pareva che na vura al sufriva;

cussì, sensa vej nè bus nè altra via di scjàmp

da cuant chen tal fòuc, in taun sclopetà da mas

si convertival so puòr parlà, lamp a lamp.

Ma dopo cal veva tacàt il so viàs

vièrs la punta, e dàt ghi veva chel guìs

a la lenga cuant che'n sùl zeva dal bas,

dii i vèvin sintùt: O tu chi ti sìntis

la me vòus e chel to parlà al è lombàrt,

ei tias dìt: Istra ten va; di più non tadì ,162

parsè chjòi soj chì forsi un pucn ritàrt

nòsta zì, ma tabàja pur cun me un puc:

t'jòdis ca no mi displàs a mi, e jòi àrt!

Se tu i ti sòsn ta stu mont svuàrp da puc

colàt da la sùda che biela cjera

latina dandà che la colpa iai, puòr cuc

dìmi sei romagnòi an pàs o guera;

chjòieri di che montàgnis fra Urbìn

el pas ca si vièrs al Tevere, a plera.

Jòi vuardavi in jù, atènt e sidìn,

cuant chel me duc'a mian tal flanc tocjàt

diìnt, Tabàja tu, che chistu al è latìn.

E jò che di dii ieri preparàt,

senseità scuminsiàt i vevi a parlà:

O spirt, ca pàr chi ti sèdis la jù platàt,

la Romagna a no è, nè maj no era, ulà,

sensa guera in tal còu daj so tiràns;

ma al momènt no si jòt ulà nisùn lotà.

Ravèna a è comca è stada da tancju àins:

l àcuila da Polenta là a si cova,

cussì chencja Cerviaa cujèrs cuj so plumìns.

Sta cjera163, che zà fàt a veva la so lungja prova,

e daj fransèis un mar ros di sanc, miga puc,

sot ramàsis vèrdis a si tegneva.

El mastìn vecju e il nòuf da Verùc,

che tant mal a vèvin Montagna governàt,

a siu jòt là ca grugnìsin, e pì di un puc.

Là di Lamòn e Santera, ogni sitàt

guidada è dal leonùt dal nit blanc,

cal cambia banda da unvièr a estàt.

E chè ca vèn dal Savio bagnada di flanc,

cussì comca si cjata tra plan e mont,

tal stes mòut a vìf, sot tiràn e stàt franc.

Madès cuj sòtu? Dìnilu chi lu tegnìn cont:

nostèsi dur pì che cualcaltril è stàt,

sel to nòn al mont al rivaa fàighi front.

Dopo chel fòuc al vevaun bièl puc rugnàt

tal so mòut, la so punta fina l veva movùt

di cà, di là, en fin a chistu ghi veva dàt flat:

Se jòi crodès da rispùndighi in dut

a cualchidùn che maj'l tornàs tal mont,

di flameà sta flama a no varès pì volùt;

ma sicoma che pròpit maj da stu font

nol è maj tornàt vif nisùn, s'i sìnt just,

sensa timòu dinfàmia di disti i soj prònt164.

Omp di guera i soj stàt, e dopo frari cun gust,

crodìnt di fà, cussì sinturàt, penitensa;

e dut a sarès susedùt ta stu mòut just,

sa no fòs pal grant predi165che schifènsa!

ca mia rimetùtn ta li primi còlpis;

e coma e parsè, èco la sostànsa.

Mentri chjò i eri forma cul sancn ta li vènis

che dàt mi veva me mari, il me fà

nol era da leòn, ma da vòlpis.

La furbìsia, la scaltrèsa el imbrojà

ben mi zèvin e tant i uavi la so àrt,

che finn fìn dal mont al era dutun fà.

Cuant chi mi eri jodùt rivàn ta che part

da la me etàt ndà chognùnl dovarès

calà li vèlis e zì ndavànt mancu fuàrt,

il plaej di prin schifo mi fev'adès;

dut pentìt, al mont dìt ghi vevi i me adìos;

ah puòr baovàl! e zovàt a varès.

Chel principe là daj nòufs Farièos,

stìnt faìnt guera dongja dal Lateràn,

e nè cuntra Saracèns nè Gjudèos,

parsè ch ognùn daj so nemìs al era Cristiàn,

e nisùn al era stàt Acri a vìnsi,

nè mercjadànt al era stàt là dal Soldàn;

nè i òrdins sàcris nè pur l alt ufìsi

ghi vèvin fàt da guida, nè in mè il cordòn

che fràris pì màgris a vèvin par strìnzisi.

Ma com Costantìn vùt al veva Silvèstril bon

dentri di Siràt par vuarìlu da la lèvra,

cussì chistu volùt al veva chi lu judàs benòn

par vuarìlu da la so granda fièvra:

volùt al veva chi lu consiliàs, ma'i vevi taùt

pars'che ogni so peràula stramba a era.

E dìt al veva di nòuf: Nosta sospetà dut;

jòi ti asòlf, e tunsègnimi coma fà

par chel Penestrìn al zedi jù dal dut.

Il cjèl jòi pòl ben vièrzi e sierà,

coma chi ti sàs; però a sòn dos li clafs

chel me antecesòu nol à volùt curà.

Alora pocàt mi vèvin i argumìns gràfs

là ndulà chel tai al sarès stàt peu,

e dìt i vevi, Pari me, parsche asolusiòn ti mi dàs

da chel pecjàt chadès mi fà colàn jù,

il prometi al lunc ma il mantegni puc fuàrt

ti farà trionfà tal to alt di la sù.

Francèsc si veva fàt avànt, dopo chieri muàrt,

par me; ma un di chej cjalinòus di cherubìns

al veva dìt: Làsilu chì166. A no mi fà tuàrt.

Al à da zì la jù, fra i me meschìns

par chel consej da ludro cal veva spartìt,

che da chèn cà ghi sìn stàs sempri visìns;

che asòlvi no si pòs chèl ca no sia pentìt,

nè pentìsi e volej al stes timp si pòs,

che stu contradì a nol vèn consentìt.

Oh puòr me! Pì svelt sveàsi nisùnl pòs

coma cuant chengrimpàt mi veva e dìt: Forsi

no ti pensàvis che jòun lòic167 i fòs!

A Minos mi veva partàt, che la coda a voltasi

atòr dal cuàrp si veva metùt vot vòltis,

e dopo che làl era zùt a muàrdisi,

dìt al veva: Stu chì al stà ben là cuj làris;

a è par chèl che jò ndà chi tjòs i soj pierdùt,

e vistìt cussì i sufrìs sti pènis.

Cuant chel so dii al veva cussì finìt dut,

la flama, cun grant dolòu, a era partida,

stuarzìnt e sbatìnt il so spis di cuarùt.

Nu i èrin zùsndavànt, jò e la me guida,

sù pal scoj fin insima dalaltri arc

di chel fosàt ndà che di fìo an pàijn avonda

ducju chej che diunìnt a cjàpin sù tant càrc.

Cjànt Vincjotèin

Cuj podarèsia maj cun peràulis sclètis

dii di chel sanc e di che plàis in plen

ch'i vevi adès jodùt, encja contànt pì vòltis?

A noè nisuna lenga cun chel inzèn

chjudà al posil nustri discòrs, e la mins

jodi a fà di dut chel comprendi lì puc sen.

Se chej a fòsin encjamò dùcjus visìns

che zà in ta la sfurtunada cjera

da la Pulia a vèvin vùt cussì tancju sufrimìns

par via daj Trojàns e da la lungja guera

che di anej a vèvin 'mplenìt doj biej zèis,

comcal dìs Livio, che partàt ai sbàlius nol era,

cun chè chan daveva lasàs pus intèis

par vej contrastàt Berto il Guiscàr;

e laltra che lasàt a à ncjamò vuèsn ta li contèis

di Ceperòn, là ndulà cal è stàt buiàr

ognùn pulieìn, e là da Tajacòs,

ndulà che sens àrmis vinsùt al veval vecju Alàr;

e par cuant che ferìdis fòndis o vuès ros168          sjodevadut chistu nencjal vèn visìn

al oròu di sta nona bolgja là che dut al è sòs.

Caretej non dè che tant par dòvis a spàndin

comun  h'i vevi cun schifo jodùt, dut sbregàt

da la barba fin là che corèis si tìrin:

i bugjej tra li gjàmbis ghi vèvin colàt;

còu e polmòns sjodèvin, e chel puòr sac

cal fà merda di chèl ca sia mangjàt.169

Djodi dut di chistui no eri ncjamò strac

cuant che luj mi veva vuardàt, e vierzùt si veva'l pet,

diìnt: Jòitu chi mi vièrs coma un sac?

Jòt ben cuant strupiàt cal è Maomèt!

Davànt di me al è Ali cal và planzìnt,

ròt in mua da la barba al cjufèt.170

E ducju i àltris che chì ti vàs jodìnt,

seminadòus di scàndul e di scisma,

vìfs a èrin, madès, sclapàs, a stàn puc godìnt.

Un diàu al è cà davòu ca ni sistema,

crudèl cal è, cul taj da la so spada,

e ducju di nòuf al sbugjela cu la so lama

cuant ca rifàn che doloroa strada;

no prin, però, che zìnt atòr, comchi dìs,

ogni ferida si sedi zà sierada.171

Ma tu cuj sòtu che dal scoj i ti vuàrdis,

puc sigùr, forsi, di zì a la pena

che Minos segnàt tia pa li to acùis?

Muàrt nol è  ncjamò, nè colpa lu mena,

rispundùt al veva'l mestri, a tormentalu;

ma par dàighi nesperiènsa pì plena,

a mi, chi soj muàrt, mi convièn menalu

pal infièr ca jù, di zìru in zìr,

e ver al è comchjò ti staj diìnlu.

Cuant che sintùt lu vèvin, pì di sent ca zèvinn zìr

si èrin fermàs tal fosàl a vuardami

par maravèa, dismintiànt il martìr.

Dìghi duncjadès a Fra Dulcìn ca si àrmi

tu chel soreli tjodaràs forsi di nòuf fra puc,

se pì ca nol vòu vignì sùbit a cjatami

ben di vìvars172, che sel timp al siera stu lòuc

la vitòria no ghi zèdi al Novarèis,

che sinò nol vinsarès sensaun grant truc.

Un piè a lu veva zà alsàt di pèis

Maomèt cuant che dìt mi veva sta peràula;

dìt chist, vìa cal era zùt cu li so idèis.

N altri, che un bus al vevan ta la gola

e troncàt il nas fin pròpit sot li sèis,

e nol veva altri che unorèla,

restàt lì a jodi chisti maravèis

cuj àltris, prin dàltris vierzùt al veva la cana,

rosa di sanc ca ghi colava di sot li sèis,

e dìt al veva: O tu, che colpa no ti condana,

e chiai jodùt in ta cjera latina,

sel grant someà a no mingàna,

recuàrda Pieri da la Midiina,

se maj ti tòrnis a jodi chel bièl plan

che da Versèl a Marcabò sinclina.

E fàighi savej a chej doj pì miej di Fan,

al Siòr Guido e encja al Angjolèl,

che sel jodi ndavànt chì no si lu fànvàn,

a vegnaràn butàs fòu dal so vasèl

e maenàs visìn di Catòlica

pal tradimìnt di un tiràn tant crudèl.

Tra lìsula di Cipro e di Majorca,

nol à maj un cussì grant delìt jodùt Netùn

nè da pirata nè da zent argolca.173

Chel traditòu che pur al jòt dom cun un ,

e al tèn la cjera che un tal chì di me

di jòdila al vorès èsi stàt diùn,

a ju farà zì al parlamìnt cun sè;

dopo al farà di mòut che al vint di Folàra

preà ghi zovarà puc, e si sàl parsè.

E jò a luj: Mòstrimi a la clàra

s'i ti vòus che lasù di te i fedi scuela

cuj cal è chèl da la siera amara.

Alòr al veva pojàt la man ta la mosèla

dun so compaj e la bocja ghi veva vierzùt,

sigànt: Èco chì chèl, e nol favela.

Chistu, eiliàt, il dubità ghi veva cjòlt dut

a Sear, afermànt che chèl ben furnìt,

eitànt, dàns al era sempri a pièrdi zùt.

Oh puòr diàu, cuant cal someàva spaurìt

cu la lenga ta la goa tajada,

Curio, che al diil era stàt cussì ardìt!

E un chal veva l' une laltra man troncada,

alsànt i zumpìns pa laria fuscada,

cussì chel sanc ghi veva la mua sporcjada,

sigàt al veva: Encja il Moscja recuarda,

cal à dìtòsti!, Cjàf a à la roba fata,174          che mala siminsa pa la zent tosca a è stada.

Alòr jò: La to ràsa pur a è muarta;

luj, puarèt, cun pì dolòu sul so dolòu,

zùt al era, cuna malinconìa mata.

Jò a vuardàl scjàp i eri restàt ndavòu,

e jodùt i vevi roba chi varès poura

sensa pì prova a contala besòu;

sa no fòs che la cosiènsa mi sigura,

che compagna ca rìnt lomp sigùr di sè,

sot la corasa di sìntisi pura.

Jodùt i vevi comchencjamòl fòsn front di me

un cuàrp sensa cjàf chavànt al zeva

comialtri puòrs disgrasiàs davànt di me;

el cjàf troncàt paj cjaviej al tegneva,

pindulànt da la man comun lampiòn;

e chèl mi vuardava e Puòr mè! al dieva.175

E a sè stes si feva lustri benòn,176          e a èrin doj in un e un in doj:

e coma maj, ben al sà chèl dal lamp e tòn.

Cuant che sùbit sot al era dal nustri scoj,

a ni vev alsàt il bras cul so cjàf, dut,

par chel so parlài sintèsin ducju doj.

E dìt al veva: Adès tjòs stu patimìnt brut

tu che, rispirànt, ti vàs jodìnt i muàrs:

vuarda s'i tin cjàtis naltri cussì crut.

E parsche tu che nòvis ti mi pàrtis, sensa cuàrs,177          tias di savej chjòi soj Bertran dal Bornio, chèl

ca ghia dàt al Re zòvin chej crus cunfuàrs.

Jòiai fàt pari e fì doventàl un dal altri ribèl:

pì no ghia fàt Achitofèl a Absalon

e David cun chel becotà da crudèl.178

Di zent ben unida iai fàt diviiòn;

par chèl chel me puòr sarvièl al è stàt spartìt

dal so prinsìpit, stu tronc, che prin ghi era paròn.

Da chìl me cuntrapatì179, comchi vèis capìt.

Cjànt Vincjanovèin

Al jodi che zent e che plàis stranìsimis

a si vèvin i me vuj cussì tant'ncjocàs,

ca èrin di làgrimis doventàs cunètis;

ma Virgìlio a mi veva dìt: Sè chi ti fàs?

parsè ghi vani i to vuj ncjamò dongja

là che scjù puòrs spirs a sòn cussì mal cunsàs?

Cussì no tias fàtn ta nisunaltra bolgja:

se tu ti cròs di rivà a contàlis,

sta val par pì di vincj mìis a para via!

La luna a è belzà sot di nuàltris:

a ni resta puc dal timp a nu concedùt,

e altrin dè da jodi che tu no tjòdis.

Se tu ti vès, i ghi vevi sùbit rispundùt,

tindùt a la raòn che par chè jòi vuardavi,

forsi di stà pì a lunc ti mi varès permetùt.

Intàntl zevae jò davòu ghi stevi

il duca; jò zài ghi fevi risposta:

La dentri di sta cava, i zontavi,

ndulà chjòi vevi i vuj fisàs a pusta,

i cròt che un spirt dal me sanc al planzi

la colpa che la jù cussì tant a costa.

No dati, al  e a tacàt il mestri a dii,

tant pensej par luj dadès in davànt:

tìndighi a altri e lasa che luj al pàusi:

chjòi luai jodùt al piè dal pontùt, cuant

che cul so dèit fuàrt a ti minacjava

e Geri dal Bièl al zeva nominànt.

Intànt sè che dutl to timp al ocupava,

al era in tìndighi a chèl dAltafuàrt,

en là no ti vuardàvis, e lujl partiva.

O bon il me duca, che violenta muàrt

ca no èncjamò vendicada, ghi vevi dìt,

dal parìnt chel dionòu fàt ghi veva tuàrt,

lua rindùt disdegnòus180; el è partìt

sensa parlami, comche jòi la pensi:

e chèl par luj di simpatìa miamplenìt.

Cussì i parlàvin fin lì ca tocja èsi

par prin podej dal scoj laltra val jodi,

sa fòs pì lustri, fin in font, o cuai.

Cuant ch'i èrin tal ùltin clàustri rivàs a zì

di Malbòls, cussì che chej bràfs di fràris

jòdiu dùcjus i podèvin pròpit lì,

di lamìns i vevi sintùt divièrsis frecjàdis,

ca vèvin di pietàt li pùntis infieràt;

chjò cu li mans mi eri sieràt lorèlis.

Cuant dolòu al vegnarèsia coletàt

se da Valdichiàna a vegnèsin destàt,

cun ducji maj di Sardegna e dal Maremàt

en ta na fòsal fòs il dut insembràt?

Cussì a era chì, cun che gran pusa

di zent ca si marsiva zà da un bièl tràt.

Zùs i èrin pal ùltin àrzin, sensa paua,

lunc il scoj lunc, sempri a la sinìstra,

fin là chjodùt i vevi daj lamìns la caua:

là a era, vièrs il font, là cal minìstra

chel siòr dal alt l infalìbil gjustìsia,

punìnt i falsadòus che li al regìstra.

Pì malincònic cuj al crodarèsia

ca fòs stàt in Egina181 cun ducjui malàs

cuant ca eran aria tanta malìsia

chei nemaj taj pàscuj a èrin dùcjus colàs,

encja i vièrs, e dopo li zens antìchis,

secònt chej poès ca ni còntin scjù fàs,

coma li furmìis si èrin rinovàdis;

chì a era djodin ta che valada scura,

lànimis languì chì e là ngrumàdis.

N ta spàlis o pansa diritùra

daj àltris èrin pojàs, e chèl a gjàt

plan plan al zeva ta la viùta puora.

E nu, pas a pas, sidìns i vèvin cjaminàt,

vuardànt atòr e scoltànt chej disgrasiàs

nisùn daj cuajl varès podùt stàndresàt.

Doj in d'avevi jodùs un sul altri pojàs,

comche li padèlis si mètin a sujà,

dùcjus da cjàf a piè di rògnis macjàs;

ei no vevi maj jodùt un cussì fuàrt stringhià

da nisùn frutùt spetàt dal so paròn,

o che la strìnghial menava par falu sveà,

comche ognùn si menava sveltl spisòn

da lòngulis intòr pa la gran ràbia

dal spisà che maj ju farà stà pì benòn;

li rògnis cun lòngulis a gratavin via

comcal fàl curtìs dal cogu cu li scàis

di pès gràndis pì di na scàja.

O tu che cun i to dèicj i ti ti dismàis,182          al veva tacàt a dìghil duca a un di lòur

e che ogni tant ti fàs di lòu tanàis,

dìni se cualchi latìn al èn tal dolòur

di stu post, e che n'ongula ti bastàs

in etèrno a fà chistu lavòur.

Latìns183 i sìn, che tu tjòs cussì guastàs,

ducju dòj, al veva rispundùt planzìnt;

ma cuj sotu che sta domanda ti ni fàs?

El duca: Jòi soj un che jùl stà vegnìnt

cun chistu vif chì, da scoj a scoj,

e di mostràighi l infièr a luj  i intìnt.

Alòr si èrin a colp separàs, chej doj,

e tremànt ognùn si veva vièrs me voltàt,

e àltris pur: i doj no èrin besoj.

Il me bon mestri si era vièrs di me premuràt,

diìnt: Dìghi pur a lòu sè chi ti vòus.

Vìnlu luj volùt, cussì i vevi alòr tacàt:

Sel vustri pensàdi chist i soj curiòus

nol resta tal prin mont da lumana mìns,

ma al vif sù encja dopo da la so cròus,

dièimi cuj chi sèis e di cuali zèns:

la vustra sporcja e fastidiòa pena

di fami jodi ca no vi crej brus sintimìns.

Jò ieri dÀrès, e Arbul  da Siena,

dìt al veva un, fàt meti mi veva'n tal fòuc;

ma chèl pal cual i soj muàrt chì no mi mena.

Aè vera però che dìt ghi vevi par zòuc:

Jòi soj bon di stàn aria comna pluma;

e chèlcuriòus dal nòuf amondi puc

volùt al veva chi ghi mostràs lart, e doma

parschè jò no lu vevi fàt Dèdal, a mi veva fàt

bruà da un ca lu tegneva par fì; ma

ta lùltima bolgia da li dèis i soj stàt,

pa lalchimìa che tal mont i vevi uàt,

da Minos, ca nol pòl sbalià, butàt.184

E jò al poèt ghi vevi dìt: Sta vanitàt

si cjàtian tàltra zent che la Sanea?

Sens'altri no'n ta che fransèa, in veretàt!

Alòr chel altri levròus alsàt al veva la mua

e rispundùt: Al di fòu di Strìsa

cal veva savùt benòn coma fà la so spea,

e Nicolò che la costoa uansa

dal garòful al veva luj par prin scuprìt

in tal ort ndà che sùbit a cjàpa la siminsa;

e pur di chel scjàp cal veva pièrdut da stupit

la vigna el gran bosc cun Cjaa dAiàn

el so udìsil veva mostràt l Imbarlumìt.

Ma par chi ti savèdis cuj ca tia dàt na man

cuntrai Sanèis, ingusa vièrs mel to vuli,

cussì che chèl ca ti rispùnt no tjòdis invàn:

chjò i sojl spirt di Capòc tjodaràs ben sì,

chjò iai falsàt metaj cun lalchimìa:

e tias da recuardati, s'i tjòs ben chì,

comchjò i eri pròpit na buna sìmia.185

Cjànt Trentèin

Taj timps che Gjunòn a era rabiada

par via di Semèl cuntral sanc Tebàn,

roba altri vòltis da ic mostrada,

cussì tant mat al era doventàt Atamàn,186          che jodìnt la fèmina cuj so doj fis

zì ndavànt insièmit cun un di lòu par man,

al veva sigàt: I vuej cjapà cu li rètis

la leonesa ei so leonùs al pàs,

e fòu al veva dopo metùt li crudèl sgrìnfis:

Learco al  eva cjapàt, un daj puòrs frus disgrasiàs,

en alt alsàt, a lu veva sbatùt cuntrun mur;

e ic el altri si èrin dopo nnegàs.

E cuant che la furtuna voltàt si veva vièrsl bas scur,

da laltesa daj Trojàns, che dut a ausava,

cussì chinsièmit cul regnul era colàt il re pur,

la puora Ècuba, vilida e sclava,

dopo chjodùt a veva Palisena187 muarta,

e dal so Polidorun ta la riva

dal mar la puareta si'era necuarta,

fòu di sè, dal dut, a veva bajàt comun cjàn;188          cussì tant ca siera di dolòu la so mins stuàrta.

Nè da Tebe nè da chistu post Trojàn

nisùn al à maj jodùt fùriis cussì crùdis

ca becàvin no bèstis ma chèl cal era umàn,

comche do òmbris, pàlidis e nùdis,

che muardìnt a corèvin ta la maniera

dal pursìt che dal pursitàr ti mòlis.

Una ngancjàt a veva Capòc, e ghiera

cuj dincj ta la cadòpa, cussi che, tirànt,

ghi feva gratà la pansa in cjera.

El Aretìn, che restàt al era tremànt,

mi veva dita: Chel spirt là al è Gjani Schichi,

che, rabiòus, al stà iàltris cussì cunsànt.

Ah! ghi vevi dìt, se chel altri a no ti mèt uchì

i dincj intòr, no ti faràs fadìja

a dìni cuj cal è, prin cal sparìsi di chì.

E luj a mi: Chistè lànima vecja

di Mira, linfàma dal pari doventada

compagna, fòu dal amòu sensa macja.

A pecjà cul pari cussì a era vegnuda,

falsificànt in sè la forma di naltra,189          comche ausàt al veva chel là190ca sjòt par strada

par guadagnasi dal cjarùt la siora,191          in sè falsificà il Buoso Donàt,

e faìnt dal testamìnt na camora.

Dopo chei doj rabiòus mi vèvin pasàt,

che jò iu vevi ben di vuli tegnùt,

i  evi alora ialtri malnasùs vuardàt.

Un i'n vevi jodùt cal someàva un liùt,

comche sal fòs stàt dal bas da la pansa

troncàt dal rest chel omp al à biforcùt.

La bruta idropiìa, che puc benòn

a sesta che pars chel umòu al convertìs,

cussì chel muu a nol rispùnt al pansòn,

a ghi feva tegni ben vièrs i làvris

coma cal fà il tìic, che pa la sèit

un vièrs la barba el altrin sù al invertìs.

O vuàltris che di pena i sèis al vuèit

in ta stu mont di dolòu, el parsè i nu lu saj,

dìt ni veva a nu, vuardàit e tindèit

al mestri Adam e a ducju i so maj;

tant in daj vùt da vif di chèl chiai volùt,

e adès doma brama par un pu di aga iai.

Pa li vèrdis culìnis ogni rivulùt

dal Ceentìn cal và jù in tal Arno

e frèsc e mol al fàl so canalùt,

a miè sempri vif in taj vuj, in eterno,

e limàgin so sempri pì mi sùja

chel mal ca mi scarnìs, magàri cussì no.

A mi tormenta la dura gjustìsia,

ca cjoj ocaiòn dndulà chiai pecjàt192          e mi fà suspirà di malinconìa.

Là a è Romèna, là ndulà chiai falsàt

la lega cul sen di San Zuan Batìsta193;

e par chel lasù il cuàrp mian bruàt.

ma se joi jodès chì lànima trista

di Guido, di Sandro o di so fradi,

par Font Branda i no darès la vista.194

Un al è zà dèntri, sa si pòl crodi

che òmbris ca vàn atòr rabiòis;

ma no zova, che chì, leàt, miè puc da jodi.

Si vès li me gjàmbis asaj bùnis

par mòvimi in sentàis un tant cussì,

jòi li varès zà tal troj metùdis,

in sèrcja di luj fra sta scrofòna di zent chì,

cun dut il so ziru di ùndis mìis

e miès, o mancu, di travièrs ca pòl vèighi.

La colpa aè so s'i soj cun tal famèis:

a mian lòu costrèt a bati i florìns

ca vèvin tre caràs di porcarìis.

E jò a luj: Chej doj puòrs diàus a nu visìns,

ca trèmin coma mans bagnàdis dunvièr,

cuj soni cha destra a stàn daj to cunfìns?

Chì i juai cjatàs e chì a sòn, comcal è ver,

al veva dìt,cuant che plovùt i sojn ta sta cava chì,

ei no cròt che maj pì a lasaràn stinfièr.

Chista a è la falsa che acuàt a veva Bepi;195          chelaltri al èl fals Sinòn grec da Troja:196          pa la mala fièvra a spùsin cussì.

E un di lòu dìt al veva Porco boja

par èsi stàt nominàtn taun mòut cussì dur,

e dal pansòn ghi veva batùt la dura cròdia.

Chè fàt a ti veva un sùn coma un tambùr;

e MastrAdàmo ghi veva batùt il muu

cul so bras, cal era altritànt sigùr,

diìnghi: Encja sa miè stàt cjòltl uu

da li me puori gjàmbis, chi no pòl movi,

a mi restal bras par dati casòs in sù.

Alòr luj al veva dìt: Cuant ca tian fàt zì

vièrs il fòuc, cussì svèlt no ti lu vèvis:

ma prima, par fài bes fals, alora sì.

E lidròpic: Di chistl ver ti dìis:

ma nencja tul ver no tias testimoniàt

a Troja, ulà che diil just i ti dovèvis.

Se jòiai dìtl fals, e tu i bes tias falsàt,

al veva dita Sinòn, i soj chì par un fal,

e tu par pì di dognaltri diaulàt!

Recuàrditi, fals zuradòu, dal cjavàl,

al veva rispundùt chèl da la pansa sglonfa;

ben ti stà sognùn lu sà par mont e val!

A tì tant peu se la sèit sclapà ti fà

la lenga, al veva dìtl grec, e laga marsa

che tal pansòn davànt daj vuj ti stonfa.

Alòrl banchej: Ca si sbreghi che strasa

di bocja to pal to mal, comca dovarès;

che se jòiai sèit e l umòu mingrosa,

tu tias bocja sècja e pì dolòus daj mès;

e par zì a lecàl spièli di Narcìs

amondi puc tontonà ti bastarès.197

Jò i eri lì chi ju scoltavi dut fìs,

cuant chel mestri mi veva dìt: Adès jòt chì, fantàt!

a mi bastarès puc par molàtilis!

Cuant chi lu vevi sintùt parlami secjàt,

vièrs di luj mi eri voltàt dut vergognòus,

che stu momènt in mins vif miè restàt.

Coma chèl ca sinsumièa da la so cròus,

tal so sùn al volarès insumiàsi

che chèl cal è a nol è, e doma di chèl cal è bramòus;

no podìnt parlà, i eri restàt jò cussì,

che volìnt scuami, i mi scuavi

lo stès sensa che jò mi necuarzesi.

Che difièt pì grant mancu vergogna ti lavi

di chèl chi tias vùt tu, i saj, luj al veva dìt;

ma adès basta fà làgrimis plovi:

ma pensa chi soj sempri cun te, e sùbit,

sa capitàs che la furtuna ti metès.

in banda di cjacaròns, cul stes èit;

che sìnti scju chì voja basa a sarès.198

Cjànt Trentunèin

La stesa lenga prin mi veva muardùt,

che fàt inrosà mi veva la me mua blancja,

e dopo midiina mi veva'ntòr metùt:

cussì sintùt i vevi ca feva la lancja

dAchìl, che par so pari stada era raòn

prin di bruta e dopo di buna mancja.199

La schena ghi vèvin voltàt al brut valòn,

sù pa la riva ca lu siera torotòr,

scjavasànt sidìns sidìns stu post puc bon.

Nè dì a era nè nòt uchì atòr,

cussì chel me vulil jodeva puc ndavànt;

ma mòndi fuàrt i vevi sintùt sunà un cuàr,

fuàrt, sigùr, encja pì dal tòn pì grant,

che vièrs di luj avìnt brincàt la me atensiòn,

al veva guidàt i me vujn taun post pì avànt.

Dopo la gran sconfìta di che asiòn

chal Grant Carli costàt ghi veva la santa gèsta,

sunàt nol veval Orlànt cun pì terìbil pasiòn.

In davànt ieri zùt un puc e basta

che djodi mi veva parùt tanti tors àltis;

alòr jò: Mestri, dìs, se cjera ee chista?

E luj a mi: I cròt che tui ti vuàrdis

in ta sti tènebris masa a la lungja,

stimànt cussì djodi sè chi no tjòdis.

Tjodaràs ben, se tu là ti ghi vàs dongja

cuant che il sens a singana da lontàn;

ma fà pì svèlt, che dut fra puc si rangja.

Alora cun bièl fà mi veva cjapàt par man,

e dìt al veva: Prin chi rivani pìn davànt,

par chel fàt no ti pari masa stran,

pensa che ulà nisùn al è tòr ma gigànt;

dùcjus a sòn tal pòs, da la riva dut atòr,

dal bugnìgul in jù, e gjàmbis altritànt.

Coma cuant chel calìgu si sclarìs dintòr,

il vuli puc a puc ghi dà figura

a chel cal plataval vapòu atorotòr.

Cussì sbuànt che aria densa e scura,

pì e pì rivànt vièrs da la sponda,

mi veva lasàt liluiòn e cresùt la poura;

ma comche su la muràlia tonda

Monteregiòn di tòris si corona,

cussìl rivòn chel abìs al circònda

al era toregjàt da mièa la persona

di chej gigàns orìbils, che dal alt

Gjove ncjamòl minacja cuant ca tona.

En ta la mua di un zà fèvin i me vuj un salt,

en ta spàlis e pet e pansan gran part,

en taj doj bras ca pindulàvin dal alt.

La natura, sigùr, cuant che lasàt a veva lart

di fà nemaj cussì, fàt ben a veva, si sà,

a cjòighi guerièrs coma chistu a Mart.

E se ic lefàns e balènis di fà

no si pentìs, chèl cal vuarda di sutìl,

ca è just cussì al và sùbit a cjatà;

l omp, dopodùt, al è di pensà tant àbil,

e di fà dal mal al è purtròp partàt,

chel lagnasi al doventa masa sutìl.

Il so muu lunc e gros al era fàt,

coma la pigna di San Pièri a Roma,

el rest al someàva proporsionàt;

cussì che la riva ca era perioma200          dal miès in jù, an mostrava cussì tant

in sù, che zighi taj cjaviej insima

fin par tre di Frìia sarès stàt un vant;

jò pur ghin jodevi un trenta cuàrtis

dal post pìn jù dindà chel omp si tàcal mant.

Raphèl mai amecche zabi almis,

la bocja crudèl a sigà veva tacàt

cussì, e no cun orasiòns pì dòlsis.

El me duca a luj: Òu, puòr disgrasiàt,

tenti pur il cuàr e cun chèl sfòghiti

cuant chi ti vèns da cuàlchi pasiòn nsuriàt!

Il coràn ti las lìn tal cuèlpàlpiti

cal tèn leàt, ànima cunfua,

chel cuàr chen tal to grant pet ti pòs sìnti.

E dopo a mi: Luj stes a si acua;

chistul è Nembròt, e pal so mal pensà

nencjuna di che lènghisn tal mont si ua.

Lasànlu stà e invàn no stìn parlà,

chogni tabajà par luj al è dibànt,

coma'l so paj àltris, che nisùn capìl sà.

Alòr i vèvin paràt via a zì ndavànt,

e di lì a un puc, a sinistra sempri,

chel altri vìn cjatàt, pì salvadi e grant.

Par tegnilu leàt, cuj cal fòs stàtl mestri

i no pòs dii, ma ghi tegneva pleàt

e leàt di front un bras e davòul destri

na cjadena ca lu tegneva ntorgolàt

dal cuèl in jù, di mòut che tal discujèrt

a lu veva almancu sinc vòltis ziràt.

Stu rogànt al veva volùt meti al vièrt

la so potensa cuntra Gjove il grant,

al veva dìtl me duc, e par chèl al à stu grant mèrt.

Fiàl al èl so nòn, el veva fàt cussì tant

cuant che i gigàns ai Dìus ghi vèvin fàt timòu:

i bras cal veva menàt ju varà sempri dibànt.

E jò a luj: Podìnt, mi colarès il còu

di dàighi dal smiuràt Briàreus

ai me vuj ocaiòn di podej jòdilu lòu.

Alòr al veva dita: Ti jodaràs Ànteus

dongja di chì, cal parla e lìbar al è molàt,

ca ni menaràn tal font di chistu bus.

Chèl chjodi ti vòus, che pìn là al è postàt,

al è leàt e fàt coma chistu, tal e cual,

doma che di mual mostra pì crudeltàt.

No è maj stàt teremòt tant infernàl

che na tòr al scjasàs cussì a fuàrt,

comche pront al era stàt a scjasasi Fiàl.

Alòr i vevi jò temùt pì che maj la muàrt,

e nocoreva altri che la poura,

se cjadènis jodùt no ghi vès ta ogni part.

Pìndavànt encjamò i èrin zùs alora,

fin a Ànteus, che ben cuaranta piè,

sensal cjàf, fòu al era da la gran fesura.

Oh tu che ta la furtunada val ca è

chè che tanta Gloria dàt ghi vev a Sipiòn

cuant che batùt l veva il grant Anibale,

tias par preda partàt leòn dopo leòn,

e che se stàt ti fòsisn ta làlta guera

daj to fràdis, sia ncjamò limpresiòn

che vinsùt a varèsin i fìis da la cjera;

la jù mètini e ca no ti vegni schif,

indulà chel gran frèit Còcit al siera.

No fani zì nè a Tìsio nè a Tif:

chist al pòl dà chèl che chì a si brama;

ma adès àlsiti, nosta fà il restìf.

Tal mont ti pòs encjamò rindi fama,

che luj al è vif e a lunc al vivarà

se a sè prin dal timp Gràsia no lu clama.

Dìt cussì  al veval mestri; e chèl, cun primura,

slungjànt li mans, sùl duca al veva cjapàt

ndà chÈrcul strenzùt na volta stàt al era.

Virgìlio, cuant cal steva par èsi alsàt,

dìt mi veva: Vèn chì svèlt chi ti cjapi sù,

e me e luj in fàs ni vevangrimpàt, dìt e fàt.

Comche cuant che la Garsenda201 a sjòtn sù

dal di sotnclinada, cuant che na nula

ghi pasa nsima, a par chintòr ti coli jù;

cussì mi era someàt Ànteus ulà,

cuant chi lu vevi jodùt sbasasi; e alora

i vevi doma chè, po, di svignàmila.

Ma atènt e lierùt, in tal font cal divora

Lusìfar e Gjuda, a ni veva pojàt jù;

e, cussìnclinàt, nol era stàt lì na vora,

ma com àrbul in nàf a si veva levàt sù.

Cjànt Trentaduèin

Sjò i vès li rìmis dùris e ròtis

comca sarès just par chistu buaròt

nda ca spùntin li altri ròcis e dùtis,

il miej dal me pensej i sclisarès fòu, jòt,

tant pì benòn; ma sicòma chi no liai,

i dìs sù, ma cul timòu cal vèn di nòt;202

che coma roba da puc nisùnl tratarès maj

chè di descrivi il font dalunivèrs,

nencja cun lenga ca clama pari e mari:

ma ca jòdin che fèminis203 il me vers

che tant judàt a vèvin Anfiòn a sierà Tebe,

chè dal fàt il dii nol sedi divièrs.

Oh pì dognaltra mal creàda plebe

chi ti sòs tal post ndà chel parlàl è dur;

miej cjàvris èsi chì o bèstis dal bè!

Cuant che rivàs i èrin in font dal pos scur,

sot i piè dal gigànt, masài pì bas,

ei paravi via a vuardàl grant mur,

i vevi sintùt dìimi: Vuarda i to pàs;

stà tènt di no zì a pestà cuj to piè

i cjàfs di chiscju puòrs fràdis disgrasiàs.

Alòr, voltàt, jodùt i vevi davànt di me,

e sot i piè, un lac cussì tant gelàt

che veril pareva, e no aga, par me!

Sensaltri a no sia majn ta stu mòut velàt

dunvièr il cors dal Danubion Austria,

nè là sot dal frèit cjèl Rus il Tanàt,

comca era chì, che se il Tambernìchia

ghi fòs colàt sù, o pur Pierapàna,204          nencjan tal orli al varès cricàt via.

E comche a grasulà si mèt la rana

cul muùt fòu da laga, cuant chal suspirà

daj cjàmps si mèt di nòuf la contadina;

lìvids, fin là che rosòu si mostra,

aèrin scju spirs ca patìvin tal glas,

i dincj batìnt comda la cicognal tra-tra.

La muan jùl tegneva ognùn daj danàs:

da la bocjal frèit e daj vuj il còu peànt,

sjodeva tra lòul sufrì di scju disgrasiàs.

Dopo che atòr i vevi ben vuardàt dut cuant,

vuardàt i vevin jù, lì ca èrin doj cussì stres

che i so cjaviej, jòt tu, si zèvin miscjànt.

Contàimi, vuàltris chi stèis strinzìnt i pès,

i vevi dìt, cuj chi sèis. Lòu ziràt a vèvin i cuej;

e dopo vej vièrs me voltàt i vuj stes,

i so vuj, che prina èrin dentri muliej,

gotàt a vèvin taj làvris, el frèit al vevandurìt

li làgrimis, chei vuj sieràs si vèvin coma spuartej:

stàngja di fièr noa maj len a len unit

cussì fuàrt; che lòu coma doj cjavròns

si vèvin ben strucàt, da rabia ognidùn nguerìt.

E un che pierdùt al veva i orelòns

pal gran frèit cu la mua voltadan jù

al veva dìt: Parsè ti fìstu taj lastròns

chi sìn205? Se savej ti vus cuj ca sòn chiscju,

la val ndà chel Biensio sinclìna,

di Bertol pari al era, e daj fioj ca sòn chjù.206

A sòn fioj dun cuàrp; e di dutla Caìjna

ti pòs zìn sercja sensa cjatà ombra

che pì a mèriti di finìn gelatina;

no chèl cal à vùt il pet rot, e lombra

pur, daun colp par man dArturo, chel re grant;

no Fogasa; e no chistu ca mingòmbra

tant cul cjàf chjòi no pòl jodi pìndavànt

e cal era clamàt Sàsol Mascheròn;

se tosc ti sòs ti sàs di cuj chi staj parlànt.207

Di fami parlà par no dati pì ocaiòn,

tias di savej chieri Cjameòn daj Màs;

e Carlìn i spèti cal discolpil me nòn.

Dopo, mil mùus jodùt i vevi sblancjàs

dal gran frèit; chal pensà mi fàncjadès schifès,

e mi lu farà semprin ta poscj gelàs.

E mentri chi paràvin via vièrs il miès,

ndulà chogni gravesa si raduna,

e che, s'i stes, pal frèit sempri i tremarès,

ca sedi par volej o càu o furtuna

i no savarès, ma frai cjàfs cjaminànt

di sti mùis cul piè i'n d'avevi batuduna.

E ic planzìnt: Parsè mi statu scalsànt?

se tu no ti vèns par fà cresi la vendeta

dal Montvièrt, parsè mi statu molestànt?

E jò: Mestri me, mi postu chì spetà

chjòi vorès cjòimi un dùbit su chistu chì;

ti mi faràs dopo zì pì a la svelta.

Il duca si era fermàt, e jò a dìghi

i eri zùt a chèl chencjamòl bestemava:

Cuj sotu chai àltris ti vàs a cridàighi?

E tu cuj sòtu chel to pièl scalsava

tal Antenòr, al veva dìt, il muu daltri

che, se vif ti fòs, tant mancu a bastava?

Cjàr a pòl èsiti che vif i soj chì dentri,

rispundùt ghi vevi, si ti ti spètis fama,

chjò, frai àltris, il to nòn pur i entri.

E luj a mi: Dal contrari iai brama;

và via, e no dami pi fastidi,

che pucja gola mi fà se chti fàs là nsima!

Alòr pa la cadopa i lu vevi strèt amondi

e dìt ghi vevi: Dìs sùbit il to nòn

o nencjun cjavièl ti podaràs pi godi.

E luj: Gjàvimi pur i cjaviej, cjastròn;

tant no ti dìs cuj chi soj, nè mostràtilu i vuej;

pèstimi pur mil vòltis, encja un miliòn!

Jò ghi vevi zàn man ngrimpàt i cjaviej

e cun gust ghiu tiravi da la sucja,

e luj cuj vujn jùl bajàva comun levriej,

cuant che naltril veva sigàt: Se caè, Bocja?

no ti bàstial scrocà da li gràmulis?

ocòrial bajà? Se dal diàu ti tòcija?

Ormaj, i vevi dìt, nocòr che tu ti pàrlis,

tristàt dun traditòu, che dal to dionòu

i farài ben còri altri cjàcaris.

Via!al veva dìt, e dìs pur sa ti và a còu;

ma no tai, si ti tòrnis frai toscs,

di che lengata chì, cuant chi ti vàs fòu.

Luj chì al è cal plans i bes daj Francèscs:

Jodut iai, ti diaràs, chèl da Duera

là ndulà che i pecjadòus a stàn frèscs.

Se domandàt ti fòs cuj altri ca era,

da na banda tias chèl di Becaria,

che a chèl Firènse ghia seàt la gorziera.

Giani daj Soldanièrs al è chèl là via,

insièmit cun Ganolòn e Tebaldèl,

che di nòt di Faènsa l à vièrt la via.

I vèvin belzà bandonàt chel strambèl

cuant chjòn taun bus i vevi jodùt doj inglasàs

tant chel cjàf dal un ghi feva al altri cjapièl;208

e comche i panès par fàn a vègnin mangjàs,

cussì cuj dincj chèl sù chèl jù al veva tacàt

ndulà che sarvièl e cadòpa a sòn zontàs:

ntà stu mòut Tideol veva roeàt

li tèmplis di Menalìp par disdèn,

comche chistu al feva cul cjàf dal danàt.

O tu chi ti mòstris cun un cussì bestiàl sen

il to òdiu vièrs chèl chi ti stàs mangjànt,

dìimi il parsè, ghi vevi dìt, di stu dièn,

che se cun raòn di luj ti ti stàs lagnànt,

ben savìnt cuj chi sèis e il so pecjàt,

tal mont lasù i podaraj zì di te contànt,

se la me lenga no si varà ntànt secjàt.

Cjànt Trentatreèin209

Alsàt al veva la bocja dal crudèl past

chel pecjadòu, netànt via i cjaviej

dal cjàf cal veva par davòu rindùt guàst.

Alora: Ti vùs ca mi torni dut intej

chel dolòu disperàt che comna smuàrsa

il còu mi strìns, encja prin di contà, domtal pensej.

Ma sel me dii al à di èsi siminsa

ca ghi rindi mal al traditòu da me roeàt,210          tjodaràs coma chel contàl lagrimà nol scansa.

Cuj chi ti sòs i no saj, nè coma capitàt

ca jù ti sòs; ma mi par che fiorentìn

tias di èsi dal coma chi ti mias parlàt.

Tias di savej chi soj il Cont Ugolìn,

e stu chì al è il arcivèscul Rugeri:

adès ti dìs parsè chi ghi soj visìn.

Par efiètdopo che fidàt di luj mi eri

daj so brus pensèis i soj stàt cjapàt

e i soj dopo muàrt; chist nol è misteri;211

però a savej no ti pòs èsi rivàt

i dìs, comche la me muàrt a è stada cruda

a sinti, ma èco lofea ca mia fàt.

Un bus pisulùt dentri da la Muda,212          che par me a vòu dii doma che fàn,

ca dovarès tegni altra zent sierada,

a mi veva belzà mostràt, encja se invàn,

lùnis prin cuant chi vevi vùt chel sùn brut

che dal vignì sbregàt mi veva il velàn.213

Chistu a miera siòr e mestri parùt,

che lupo e lupùs al cjasavan tal mont

che Luca e Pia'l separa dal dut.

Cun càgnis màgris, bramòis fin in font,

i Gualàndos cuj Sismòns e cuj Lanfràncs,

al veva metùt là ndavànt e in front.

Dopo amondi puc a mi parèvin stracs

il pari e fioj214, e cuj so dincj gusàs

mi pareva djòdiu muàrdighi i flancs.

Sveàt bunora, cuj me vuj stralunàs,

sintùt i vevin tal sun i me fioj planzi

uchì cun me, ca volèvin che pan ghi pasàs.

Crudèl ti sòs sel còu no ti ti sìns strinzi,

pensànt a sè chel me còu al sinteva;

si no ti plàns, sè maj ti faraja planzi?

A èrin sveàs; lora si visinava

al mangjà che di sòlit ni partàvin,

ma pal so sun ognùn al dubitava;

i vevi sintùt che di sot anclaudàvin

la puarta da lorìbil tor, e vuardàt

taj vuj i vevi un par un i me fioj, sidìn.

I no vevi planzùt, ma dentri mi eri mpieràt:

lòu sì a planzèvin; el me Anselmùt

al veva dìt: Parsè, pari, mi tentu cussì fisàt?

Nè par chistu i vevi lagrimàt nè rispundùt

durànt chèl dì nè durànt la nòt dopo

fin chel mont il soreli al veva di nòuf jodùt.

Apena chun raj di lus entràt al era lì, po,

n ta stu post di dolòu, e joi vevi jodùt

n ta li cuatri mùis daj fioj la me, comla so,

li me mans pal dolòu i mi eri muardùt;

e lòu pensànt chi fès chistu pa la fàn

di mangjà, a èrin levàs sù, ogni frut,

e dìt a vèvin: Pari, par nu mancu mal e dan

a sarès si ti mangjàs di nu; tu ti nias vistìt

cun sta puora cjàr, e nu ti la tornàn.

Calmàt mi eri par tègnighi sùl spìrit;

chel dì e chel altri i èrin  restàs dùcjus mus;

magàri chognùn di nu al fòs sparìt!

Cuant che nuàltris i èrin al cuàrt dì vegnùs,

Gaddo ai me piè jù si era butàt

e dìt al veva: Parsè no jùditu i to frus?

E lì al era muàrt eorìbil realtàt!

i àltris tre a èrin pur colàs, un par un,

tral cuìnt dì el sest; chè jò i mi eri dàt,

belzà svuàrp, a colàighi insima dognùn,

e par doj dìs clamàs iu vevi dopo ca èrin muàrs:

pì tars, pì chel dolòu, podùt al veval diùn.

Chistu finit di dii, cuj vuj stuàrs,

i dincjsos di nòuf il cranio a  roeàvin

tal dur dal vuès, coma chej dun cjàn, fuàrs.

Ahi, Pisa, grant insùlt dogni sitadìn

dal bièl paìs indulà chel sì al suna,

se i to visìns encjamò no ti punìsin,

ca si mòvin Cjavraja e Gorgona

e ca sièrin pur dal Arno la bocja

e ca nnèghin ognànima Piana!

Chè sel ContUgolìn famal veva encja

di èsi stàt traditòu daj to cjascjej,

a ocorèvia metin cròus ogni bocja?

A èrin ognidùn inocèns scju pivej,

O nova Tebe, Uguicjòn el Brigàt

ei altri dojma belzà i savìn di chej.

Pì ndavànt i sìn zùs, ndulà che stinglasàt

di post rùvit unaltri pòpul al fasa,

no in jù voltàt, ma dut cuant riversàt.

Il planzi stes, lì, planzi no ju lasa,

el dolòu che paj vuj nol pòl vignì fòu,

dentril torna ndà che tant pì singrosa;

eun grop a fàn sti làgrimis di dolòu,

e, doventànt coma un vel di cristàl,

sot li sèis singrùmin cun tant pì mal di còu.

E encja sa è pur ver che, comun caj, pal

tant frèit al veva ogni me sintimìnt

smetùt di fami sìnti, o ben o mal,

lo stes mi pareva di sinti un puc di vìnt:

par chèl jò: Mestri, e chistu cuj lu mòvia?

Vapòu ca jù nol varès miga di èsi preìnt?

E luj a mi: Adès i zìn là via

ndà cal varàl to vuli la risposta

el jodarà la raòn di stu soflà di aria.

E un daj danàs da la frèida crosta

a mi veva sigàt: O ànimis crudèlis,

tant che dàt a vi è lùltima posta,

cjolèimi daj vuj sti làmis dùris,

e ca si sbrochil dolòu chel còu mi sglònfa,

prin che di nòuf singlàsin li me làgrimis.

Alòr jò a luj: Chist i podarès fà,

ma dimi di te, e sjòi no ti asìst,

in fin dal glas i vaj, sensa tant da fà.

Jòi sojl frari Alberìgo, al veva dìt chist;

jòi soj chèl di chel òrt dal mal

che chì dàtul par fic mie dàt, comca è just.

Oh! Sotu belzà muàrt? ghi vevi dìt a stu tal.

E luj a mi: Comcal fà a stàl cuàrp me

la sùn tal mont i no pòs savejn ta sta val.

A à il gran vantàgju sta Tolomè,

chamondi spès lànima chì a cola

prin chel via ghi vegni dàt dAtropoè.215

E par che tu ti zèdis a cjòimila

sùbit daj vuj sta lastra di làgrimis,

ti dìs chapena ca tradìs lànima ulà,

comchiai fàt jò, il cuàrp ghiè cjòlt, comchi dìs,

da un demòni, che dopo ghi la governa

comcal vòu pal rest, po, da li zornàdis.

Intànt ic a sufrìs chìn ta sta tana;

e forsi a jòdin encjamòl so cuàrp la sù

da lòmbra che chì gèlida a sintana.

Tu tias di savej, si ti vèns adès ca jù:

luj l èl sior Branc dOria, e pì àis a sòn

belzà pasàs che chì l è stàt sieràt sù.

Cròitu, ghi vevi dìt, chi sedi un semplicjòn?

Muàrt nol è migancjamò dOria il Branc?

Tal mangjà, bevi e durmì al stà benòn.

Ta chel fosàt la sù, al veva dìt, dal Malbranc,

là ndulà ca bol la tichignoa pès,

rivàt a nol erancjamò Michel Zanc,

che chistul à lasàtn ta la so cjàr e vuès

che un diàu, e un daj so nevòus, il dan

dal tradimìnt insièmit cun luj al fès.

Madès a è miej chi ti mi dèdis na man;

vièrzimi i vuj. E jò no ghiu vevi vierzùs;

e gentìl i eri stàt a èsighi vilàn.

Ahi, Genovèis216, chi sèis daj vùstris ùus

cussì divièrs, e plens di ogni magagna,

parsè no sèiu vuàltrisn tal mont spierdùs?

Che cul pèu spìrit da la Romagna

un tal in daj cjatàt che pal so malfà

il so spirt in tal Còcit zà si bagna,

e la sùl so cuàrp al vàndavànt cul so da fà.

Cjànt Trentacuatrèin

Vexilla regis prodeunt inferni217          vièrs di nuàltris; però davànt, po, mira,

al veva dìt il mestri, si ti lu pòs disèrni.

Coma cuant che un caligu fis al tira,

o che nòt tal nustri emisferi a vèn,

alc da lontàn al pàr un mulìn chel vint al zira,

na roba cussì mi veva parùt tal scur plen;

riparàt mieri dal vint, ca mi feva dut tremà,

davòu dal duc; daltri ripàr noera sen.

Zà ierie cun timòu lu faj rimà

là ndulà che dal dut cujèrtis a èrin lòmbris,

che stecs a someàvin cul glas insima.

In piè an dera e distiràdis àltris;

chista a veval cjàf in sù, e laltra i piè;

naltra, comunarco a pleava cjàf e gjàmbis.

Cuant che zùt al era asaj ndavànt, cun me,

plaej al veva vùt il mestri di mostrami

chèl che bièl djodi al era stàt in sè.

Si veva spostàt un puc, volìnt chi stes fer lì,

e dìt al veva: Èco Dìt218, e èco il post

ndà ca convièn tanta fuarsa ritegni.

Comche gelàt mi eri e doventàt pitòst

fiàc, no domandà, letòu, chi no ti lu dìs,

e diilu i no podarès, nencja gran cost.

Muàrt no soj, ma nencja vif, si ti lu cròdis:

pensa ben tu, si tias un puc di inzèn,

comchi eri, di chist e chèl sensa radìs.219

L imperatòu di chistu doloròus di règn,

dal pet in sù al vegneva fòu dal glas;

e jò pì coma un gigànt mi ritèn

chei gigàns stes a sòn visìn daj so bras:

imagina cuant grancj ca sòn in dut

chej altri poscj dal cuàrp che lujl tèn platàs.

Se luj l era stàt cussì bièl comcal è adès brut,

e cuntral so fatòu al vev alsàt li sèis,

luj stes al era la caua dogni lut.

Oh cuant ca mi èrin parùdis maravèis

che tre mùis chi ghi vevin tal cjàf jodùt!

Che davànt a veva dut ròsis li so plèis;

Davòu  altri dos i vevi jodùt,

metuda ognunan miès da la so spala,

unìdis lì che un gjàl la crestal varès vùt:

la destra era lì, fra blancja e zala;

la sinistra era coma chej nèris

ca vègnin dandulà chel Nil siavala.220

Sot dognuna èrin àlis gràndis

che ben ghi conferìvin aun tal usièl:

coma vèlis a èrin, ma pì grandiòis.

No cun plùmis ma coma chès di pipistrèl

a èrin fàtis, e chès al svintulava

cussì che tre vìns a turbinàvin da chèl.

E par chèl dut Cocit singelava.221          Cun sèis vuj al planzeva, e par tre bàrbis

ghi gotaval planzi el sanc da la bava.222

Cuj dintàs dognuna da li so bòcis

un pecjadòu al era cal roeàva

cussì chen tre a sufrìvin sti brùtis pènis.

Davànt di chèl il muardi nujal pareva

visìn dal sgrifà, cha vòltis la schena

duta svistida di pièl a restava.

Che ànima là cu la pì granda pena,

al veva dìt il mestri, al è Gjuda Scariòt;

dentri al àl cjàf, e fòu li gjàmbis al mena.

Daj altri doj ca àn il cjàf par di sot,

chèl cal pindulèa dal ghignu neri al è Brut

jòt coma ca si stuàrs e coma cal tas223jòt!

Chel altri al è Càssius, cal pàr ben metùt.

Ma a si fà nòt, e a nuàltris adès

ni tocja partì, che dut i vìn jodùt.

Atòr dal cuèl al  eva volùt chei bras ghi metès;

tal post just al veva spetàt a gjàmbis fèrmis

fin chel diàu asaj li àlis al vierzès;

e, rimpinàt ta li velutàdis cuèstis,

a zìn jù al veva a colp tacàt, mans strètis

tal pelàn fis en ta li gelàdis cròstis.

Cuant che rivàs i èrin là che li cuèsis

a tàchin, lì chei flancs a singròsin,

il duca, cun baticòu e grandi fadìjs,

voltàt al veval cjàf lì che li gjàmbis a èrin;

a si veva ngrimpàt pal pel comun cal scala,224          chen infièr mi pareva chi tornàsin.

Tenti dur, però, che par chista scjala,

dìt al veval mestri, che strac al someàva,

da dut stu mal a è miej svignàsila.

Zùt fòu par na sfea chel mur al veva,

al veva volùt che tal orli mi sintàs;

e sùbit dopo vièrs me si voltava.

Jòiai crodùt djodi, cuj vuj alsàs,

Lusìfar coma chi lu vevi lasàt;

mai pièe gjàmbisal vevan sù voltàs;

Se jò insiminìt i eri lì restàt,

la zent ignoranta che ben ghi pensi

a sè post cal era chi vevi apena pasàt.

Al veva dìt il mestri: In piè a tocja alsasi:

la strada a è lùngja el cjaminà al è brut,

el soreli belzà cjàlt al taca a fasi.

Sala da palàs a no erai vevi ben jodùt

lì chi èrin, ma na grota naturàl

cun pavimìnt gropolòus e scur par dut.

Prima chjòi bandoni stu abìs dal mal,

mestri me, i vevi dìt cuant chi eri di nòuf ndresàt,

cjòimi dal eròu ca mi tènn ta sta val:

indà al ee stu glas? e stu chì voltàt

cul cùl in sù? en cussì puc timp comal àja fàt

a èsisil sorèli da sera a prin dì ziràt?

E luj a mi: Pènsitu di èsi restàt

encjamò di là dal miès, ndà che ngrimpàt

mi eri ta che bruta ruja ca tènl mont sbuàt?

Par là ti èris cuant chi eri dismontàt;

e na volta voltàt, tul post ti vèvis pasàt

ndà chun pèis al vèn da ogni banda tiràt.

E i ti sòs adès sot di chel emisfèr rivàt

cal è al opòst dal post cal è dut secjàt,225          chel stes tal colm dal cual al è stàt copàt

chèl cal à vùt di nasi e vivi sensa pecjàt:

tu tias i pièn ta stu post picinìn

cal sarès da la Gjudèca226 il altri lat.

Là a è sera cuant che chì al è matìn:

e chistu, ca nia fàt scjala cul so pel,

ncjastràt al è ncjamò lì comcal era prin.227

Da sta banda chì al era colàt jù dal cjèl;

e la cjera, che prin fòu di chì a era,

par poura di luj a veva fàt dal mar un vel,

e vegnuda a eran tal nustri emisfèr; sta cjera

par scjampàighi via, chel vuèit chì ghi veva lasàt

ca sjòt di cà, e zuda a era parzora.

Al è la jù un lòuc da Belzebù lontanàt

tant comcaè lungja sta caverna,

cal tèn al jodi, ma no al sinti, sieràt

un rìvul che jù al vàn font di sta tana

pal bus di na rocja che luj al veva sbuàt

a modi madràs, e puc sinclina.

Jòe il duca par chel cjamìn platàt

i èrin entràs par tornàn tal clar dal mont;

e sensa curasi di vej ben ripoàt,

i vèvin cjaminàt sù, luj prin e jo secònt,

fin cuant chjodùt i vèvin tanti ròbis bièlis

ca sòn la sùn tal cjèl, par un bus rotònt;

e fòu tornàs i èrin a jodi li stèlis.

PURGATORI

Cjànt Prin

Par zìn tà miej àghis sùa vàn li vèlis

uchìn ta la navuta dal me inzèn,

chen davòua lasa òndis tant crudèlis.

I vuej adès cjantà di chel secònt règn

indulà ca si purgal spìrit umàn

e di zì sùn tal cjèl al doventa dègn.

Ma uchì, santi Mùis, dèimi na man:

vustri i soj; elevàit la me cansòn;

e Calliope a no mi scoltarà invàn,

ma ghi darà al me cjantà chel sun bon

che li puòri Chèchis, cuant ca lu vèvin sintùt,

a vèvin disperàt pròpit a colp dal perdòn.228

Comdun presiòus zefìr il colòu dolsùt229          ca sjodeva in ta chel serèn aspièt

dal aria, pùr, visìn e lontàn, par dut,

ai me vuj a ghi veva di nòuf donàt dilèt

apena vegnùt fòu da laria muarta230          che urtàt a veva tant i vuj mes el pèt.

Il bièl planeta231 cha volej ben ni parta

dut al feva ridi làn tal orient,

el velava i Pes ca ghi fèvin scorta.

A destra il me vuli voltàt si veva, lent,

vièrs l altri polo, ndà che cuatri stèlis

a èrin, jodùdis prin domda la prima zènt.232

Godi al pareval cjèl da li so flàmis:

oh vèdul mont lasùn tal nort, puarèt tant

da no podej mirà sti ròbis bièlis!

Straviàt chì chi vevi i vuj par un istànt,

par dàighi al altri polo na ocjada,

indulà che zà sparìt al eral cjàr grant,233

jodùt i vevi un vecju besòu, in banda,

dal aspièt degnu di vignì tant onoràt,

comche tant rispièt il fì al pari ai dà.

Na barba lungja dun blanc misturàt

coma la so cjavielada al veva,

e chista e chè al vevan tal pèt nsembràt.234

Da li cuatri lus sàntis al ornava

ogni raj la so mua di tal lustri

chel soreli di vejn front mi pareva.235

Cuj sèiu vuàltris che par chel flun neri

i sèis scjampàs da la preòn eterna?

al veva tacàt, dut luminòus, stu pari.

Cuj viaja guidàt, o fàt da lanterna,

in tal vignì fòu da la profonda nòt

che la val infernàl sempri ambruna?236

In ta la lès dal abìs a ee dut rot?

o cambiàdis sònun cjèl li  règulis

chen ta li me crètis, danàs, i vi jòt?237

Il duca alòr mi veva tiràt pa li mànis,

e cun peràulis e cun mans e cun mòtus238          par rispièt mi veva fàt sbasà cjàf e gjàmbis.

E a luj ghi vevi dìt: Besoj no sìn vegnùs:

dal cjèl vegnuda, na fèmina mi veva preàt

chistu djudà ulà ca si pòl zì pierdùs.

Ma sel to volej al è che pì miej spiegàt

i vèdin la nustra condisiòn vera,

alòr nol pòl il to dal me èsi negàt.239

Chistu nol à maj jodùt lùltima sera;240          ma vìnt vùt puc judii, ghi è zùt visìn,

cussì visìn che cuai lì al era.

Coma belzà dìt, mandàt i eri stàt tal so cjamìn

par salvalu241; e a no eraltra strada

che chè par indulà che nu zùs i sìn.

Jodi ghiai fàt duta la zent danada;

e adès i vorès mostràighi chej spìris

ca si pùrghin chì, in ta la to contrada.

Comche chì i sìn rivàs a sòn ròbis lùngis;

ma jù a vèn dalalt na virtùt che judàt mi à

fin chì, che chì luj a tjòt el scolta sè chi ti dìs.242

I speri ca ti plai che chì al è, ndà

chen sercja al và di libertàt243 tant cjàra,

comcal sà chèl che par ic la vital dà.244

Tu, po, no ti làs cjatada amara

a Utica la muàrt, ndà chi tias lasàt

la vestàja245 chel grant dì a sarà tant clara.

No vìn l etèrno decrèt par nuja violàt;

chè chistul vif, e Mìnos me nol lèa;

dal Limboi vèn, ndà che plens di cjastitàt

a sòn di Marsia i vuj chencjamò ti prèa,

o pet sant, che to pur adès ti la tègnis:

par amòu so, mòstrini buna plèa.

Làsini zì paj sièt ziròns chi ti règnis:

a ic di te il bièl fà ghi contaraj,

se dèsi minsonàt la jù ti dègnis.

Di jodi Marsia vùt tant plaej iai

mentri chieri par di là, alòr al veva dita;

da me sè ca volùt, a à vùt; un no, maj.

Adès che par di là dal mal flùn246 si cjàta,

mòvimi a no pòl ic pì, par che lès

che, dopo vegnùt jò fòu, aè stada fata.

Ma se chè dal cjèl247 a ti mòuf e protès,

comchi ti dìis, nocòrin cumplimìns:

mi basta savej che ic chista vorès.248

Duncja, và, mantòr di chistutèn in mins

mètighi un vènc lìs249, e la mua làvighi

da la cragna ngrumadan ta chej brus cjamìns;

ca no zàrès ben, cuj vuj velàs, zìghi

davàntcu la vista nuladadal prin

ministro250, sensal miej di tè mostràighi.

Atòr di stiuluta, da laga visìn,

la jù ndulà che tant fuàrt a sbàt londa,

a si pòl cjatà vèncs tal pantàn muliìn;

nisunaltra ramasan ta sta sponda,

sa sindurìs, par lunc a pòl vej vita,

se a li sbatùdis a no si seconda.251

Na volta prons252, no stèit tornà par chista;253          zèit cul soreli, cal è cuai spuntàt;

lasù a è la riva pì lieruta.

Cussì al era sparìt, e jò sùi eri levàt

sidinùt; ei me pas si èrin ritiràs

lì dal me duca, ei vuj a luj i vevi alsàt.

Luj cussì al veva tacàt: Seguìs i me pas:

voltansi ndavòu, che di cà a sinclina

sta planùra vièrs l orli dal mar, là a bàs.

Il cricà dal dì al scorsava la matina

che ndavànta scjampava, cussì che da lontàn

jodùt i vevi ognonduta picinina.

Movùs si èrin par chel terèn deèrt e plan

comomp cal sèrcja di nòuf la so strada,

che fin ca no la jòt ghi par di zì invàn.

Cuant chi èrin rivàs ndà che la ruada

cul soreli a barufava, e in part,

pal frescùt, dur a tegneva la so sblancjada,

li do mansn ta lerbuta, i mi eri necuàrt,

cul so fà amondi dols al veva pojàt:

e alòr jò, rindùt cont da la so art,

plen di làgrimis la me mua ghi vevi mostràt:

e luj uchì ai vuj ghi veva di nòuf vièrt

chel colòu che l infièr al veva platàt.254

Di lì aun puc rivàs i èrin tal post deèrt

che maj jodùt al veva làghis sos navigàdis

da omp che di tornàl fòs dopo stàt espèrt.255

Il vènc atòr mi veva metùt, comdaltri volùt:256          Se maravèa! che chel ùmil àrbul

da luj sielzùt, ti feva rinasi dal dut,

apena che cun stu vènc ti fèvis un sìrcul.

Cjànt Secònt

Al era zàl soreli al oriònt rivàt,

chèl che cul sercli meridiàn al cujèrs

Gjerualèm cul so punt pì elevàt;

e la nòt, che plan a plan ghi zeva vièrs,

fòu a vegneva dal Gange cu li Balànsis257          che di man ghi còlin cuant ca si fà tars;

cussì che li mosèlis, blàncis e ròsis,

lì che jòi eri da la clarAurora

pa la bièletàt a doventàvin zàlis.258

En ta stu mar lì i èrin nu, a chistora,

coma zent ca pensa al so cjaminà,

cul cuàrp fer, ma cul spirt ca si mòuf bunora.

E jòt tu, coma che prest di matìna

Marte un puc fuscàt a si jòt rosùt,

la jù amònt da lestensiòn marina,

jodùt i vevi, e djodi pur lu speravi dut,259          un lumìn che tant svèltl vegneva pal mar

che nencja svualànt al varès podùt.

Dopo vejghi straviàt al mestril vuli par vej pì clar

il pensej sul lustri chjodùt i vevi,

alòr pìl lueva260, comna flama dal fogolàr.

Da ogni banda che vuardànt lu stevi,

un sàju sè di blanc, e a luj di sot,

unaltri plan plan vignì fòu ijodevi.

Encjamò nol veval me mestri fàt mòt

fin chei blancs puc distàns a parèvin àlis:

vìnt il timonej ben cognosùt, i cròt,

al veva sigàt: Sù, i vuej chei zenoj ti càlis:

èco l ànzul di Diu: unìs li mans:

da chìn sù tin jodaràs di sti ròbis.

Jòt ben ca nol vòu uà strumìns umàns,

cussì ca nol ua nè rèmos nè vèl

ma làlis sos par zìn ta poscj tant lontàns.

Jòt comche drètis li tèn vièrs il cjèl,

el mòuf laria cun sti etèrnis plùmis

ca no cambièjn comcal fàl mortàl pel.

E pì visìn cal vegneva vièrs nuàltris,

stusièl divìn cussì clar al lueva

chel vuli nol rivava a vuardalu fìs,

ma jù sbasàt lu vevi; e èco a riva

cal riva cu na navuta liera

che laga cuai cuai a no tocjava.

A popal celestiàl pilota261 al era,

che beàt al pareva ntòr vej scrìt;

e pì di sent spìris cun luj a'n dera.

In exito Israel de Aegìt262          ducju insièmit a cjantàvin cu na vòus

cun chèl chen ta chel salm a vèn dopo scrìt.

Dopo vèighi fàt il sen da la santa cròus,

dùcjus in ta la spiàgja si èrin butàs:

luj al era zùt, comtal vignì, svèlt e silensiòus.

Chel scjàp di spirs, puarès, ulì restàs,

tòntos, atorotòr par dut a vuardàvin,

comun che sercjàl vòu dut sè ca èn taj plàs.

Par ogni banda, dal dì a saetàvin

i ràis dal soreli, che cu li so saètis

dal miès dal cjèll cjavròn263 via a scorsàvin,

cuant che cun mua alsada sti ànimis

ni vèvin domandàt, Mostràini

coma zìn ta la montagna, s'i savèis.

E Virgìlio al veva rispundùt, Vuardàini,

di stu post nuàltris i no vìn pràtica;

coma vuàltris, pelegrìns i sìn, crodèini.

Un puc prin di vuàltris i sìn rivàs cà

par naltri tròj, tant dur e dirocàt

cadès ni sarà fàsil  zì sù par cà.

I spirs che necuàrs sièrin, dut un tràt,

che dal me tirà flat ierincjamò vif,

palidùs si èrin fàs, ognidùn maraveàt.

E comal mesagèr cal parta l ulìf

zent al clama par sinti ròbis nòvis,

e tal pocà ognidùn si mostra ben atìf,

cussì davànt di me si èrin metùdis

che ànimis furtunàdis a fisami tant,

par puc dismintiànt di zì a fasi bièlis.

Una in d'avevi joduda vignì ndavànt

par imbrasami cun grant sen di afièt

ca mi veva sùbit movùt a fà altritànt.

Oh òmbris vuèitis fòu che  in tal aspièt!

tre vòltis a imbrasala i vevi provàt,

manvàn; vuèitis a tornàvin li mans al pèt!

Maravèan mua i vevi da vej mostràt,

parsche ic suridìnt ndavòu si veva movùt;

e jò, par stàighi visìn, pì dongja mi eri fàt.

Cun tant riguàrt chi smetès a veva nsistùt:

capìt cuj ca era, i la vevi preàda tant

di cjacarami par qualchi minùt.

A veva dìt: Comche ben ti vevi volùt e tant

tal cuàrp mortàl, pur ben ti vuej sleàda:

chì i smèt; ma tu parsè vatundavànt?264

Carol me Casela, par tornàn strada

ndà chadès i soj265, stu viàs i ti mi jòdis fà,

ghi vevi dìt, ma la to ora parsè tant rinviàda?266

E luj: Cun nisùn iai vùt di barufà,

ma chel stes267 cal cjoj chèl e cuant ca ghi plàs,

ndavòu mia lasàt pì vòltis, cun biel fà,

chel volej divìn el so dun stamp a sòn fàs:

ver al è che par tre mèis al à partàt

chej caan volùt entrà, in santa pàs.268

Alora jò, chi eri vièrs il mar voltàt,

ndà che laga dal Tèvar a sinsala,

cun gran bontàt da luj cjòlt sù i eri stàt.

Vièrs che fòs l veva luj adès ndresàt lala;

e a è chì che sempri al vèn cjòlt sù

chèl che jù vièrsl Acherònt nol cala.269

E jò, Se lès nova no tia robàt sù

nè memoria nèl uu dal to bièl cjànt

che li me vòis na voltal cuietava jù,

di consolà ti displaarèsia tant

il me spìrit che cu la me persona

plen di afàn al è stàt vegnìnt in davànt!

Amor che ne la mente mi ragiona,

al veva tacàt cun vòus tant biele dolsa

che dentri ncjamò i la sìnt che ben mi suna.

Jò el me mestri e la zent che fìsa

ghi steva ntòr, a parèvin dùcjus tant contèns,

comche altri no fòs ca tocjàs la mins stesa.270

Nuàltris  i èrin dùcjus fìs e atèns

al so cjantà; ma ècol vecju onèst271          cal vegneva sigànt: Spirs, parsè cussì tant lens?

No stèit èsi negligèns; sèit zent di sest,

zèit zvèls tal mont a cjòivi la scusa272          ca vimpedìs di vej Diu manifèst.

Coma che blava e altra siminsa

a becotejn i colòmpsn ta la verdura,

cujès, tegnìnt la plumarola lìsa,

salc a càpita ca ghi fedi poura,

dut taun colp, èco, a smètin di mangjà,

chè altri aan cal scuèit pìncjamò la so cura;

cussì jodùt i vevi che frescja marmaja

lasà la cansòn e zì vièrs la riva

coma zent che, puc savìnt sè fà, a si sparpàja:

e coma lòu encja nu svels via di lì si zeva.

Cjànt Ters

Mentri chognùn di scju spirs al scjampava,

e a si spierdeva in ta sta cjampagna,

ma vièrsl mont ndà chel just al spùns273 al zeva,

jò di strìnzimi al mestri i vevi vùt biugna:

e sensa di luj ndà i sarèiu zùt?

comai varèsiu scalàt sta montagna?

A mi par che luj rimuàrs al vès sintùt:

O cosiènsa dignitoa e clara,

se amàr ca tiè il fal pì pisulùt!

Cuant chei so piè lasàt a vèvin la primura

che il decoru al fà sempri calà,

la me mins chera prin plena di poura,

si veva calmàt e, comusièl cal taca a svualà,

il me vulin alt al era zùtn ta chel mont

che sùn tal cjèl pì alt dàltris jodi si fà.

Davòul sflameàval soreli, rotònt,

ma rot al era davànt da la me figura

che ai so ràis ghimpedìva di zìn front.

Jòi mi eri voltàt in banda par poura

di èsi stàt bandonàt, cuant ch'i vevi jodùt

besòu davànt di me la cjera scura;274

El me cunfuàrt: Parsè difìditu di dut?

voltàt vièrs me a dìmi al veva tacàt:

di crodi che cun tei soj ti varès podùt.

A è zà sera là cal è soteràt

il me cuàrp cul cual i fevi ombrena:

Napoli a lua, da Brindisi partàt.

Sadès davànt di me nuja si ombrena ,

nosta maraveàti pì che daj cjèlos

ndà che sensintrìc rajn taltri raj al mena.275

A sufrì turmìns cjàls, o chej daj gèlos,

cuàrps coma il me la virtùt a dispòn,

maa no vòu chi savèdin li vìis sos.276

Mat al è chèl cal cròt che la nustra raòn

a rivi a capì linfinita via

dununitàt in tree capì benòn.277

Contentàisi, umana zent, dal quia;278          che s'i vèsis pudùt jodi pròpit dut,

parsè a varèsia parturìt Maria?279

E la vojai jodarèsis, sensa frut,

di chej ca varèsinl deideri calmàt

chen eternonvènsi a ghi era dàt par lut:

dAristòtil e Platòn i dìs, in fàt,

e dàltris pur; e chì al veva sbasàt la front,

e nuja pì l veva dìt, restànt turbàt.

Rivàs i èrin intànt al piè dal mont:

uchì la parèit a zeva sù cussì dreta

che di scalala no vèvin nencja fàt cont.

Tra Lericj e Turbia280, la pì deerta

e salvàdia riva a è na scjala

ben còmuda in paragòn di chista.

Cuj sàja dès pandà chel rìpid al cala,

al veva dìt il me mestri, fermànt il pas,

di mòut cal posi zì sù chel sensala?281

E mentri che luj, penseròus, cul cjàf bas,

pandà zì al era cal meditava,

ei me vuj atòr dal mur a èrin voltàs,

da sinistra jodùt i vevi zent ca vegneva,

spirs che vièrs nu i piè a movèvin,

ma planìn, che cuai fer ognùnl pareva.

Mestri, i vevi dìt, lasa chei to vuj si àlsin:

chì ca sòn chej che consej a ni daràn

s'i no ti lu cjàtis in te medèin.

Alòrn alt al veva vuardàt, e sens' afàn

al veva dìt: Zìn par là, ca vègnin a plèn;

il to sperà, fiòl me, a nol è invàn.

Chel grup di lòu al era ncjamò lontàn,

dopo che nu i vèvin fàt un miàr di pàs,

sì e nò comun clap tiràt da na man,

cuant che di front la rocjasi èrin pojàs

dal grant rivòn, e lì a èrin stàs fers e stres

coma se plèns di dùbis a fòsin stàs.282

O bunànimis, o spirs belzà elès,

Virgìlio al veva scuminsiàt, par che pas

che, i cròt, ognùn di vuàltris al vorès,

dièinindà che cjatà i podìn un pàs

ca ni permeti di zì sempri pìn sù;

che chèl che pì l sà pì l pièrdi timp ghi displàs.

Comagnèlis che pì no sòn sieràdis sù,

fòu, besòlis on grups, a vègnin plan plan,

e àltrisn davòu a rèstin cul vulin jù;

e comca fà la prima li àltris a fàn,

e ghi vàn dongja se ic a si ferma,

cujètis, sensa un bè, el parsè nol sàn;

cussì jodùt i vevi jò vignì la prima

ànima di che mandria furtunada,

timiduta, ma dal mòvisi calma.

Cuant che i prins jodùt a vèvin dividuda

la lus in cjera a la me destra,

e lombrena fin a la ròcja zuda,

spostàs si èrin di lì che lombrena a era,

ei altri spirs chen davòu a vegnèvin,

puc savìnt, il stes a vèvin fàt, vuardànt in cjera.

Jòi vuej che dùcjus chì a savèdin

che chistu chì l è cuàrp umàn chi jodèis;

i ràis dal soreli a è par chèl che  jù no rìvin.283

Nocòrin maravèis, ma da crodi i vèis

ca no è sensa virtùt che dal cjèl a vèn

che stu chìl provi a scalà sti parèis.

Cussìl mestri; e lòu, vìnt capìt dut ben,

Tornàit in davòu, a vèvin dìt; zèinin davànt,

cu la schena da li mans faìnt pur sen.

E un di lòu al veva tacàt: Tu là ndavànt,

cuj chi ti sòs nol saj, ma vuàrdimin mua:

miàtu maj jodùt prin di chistu istànt?

Vièrs luj voltàt, ghi vevi dàt nocjada fisa:

biòndu al era e di gentìl aspièt

ma na sèal veva daun colp divia.284

Cuant chi ghi vevi fàt sen di no, a stu puarèt,285          di vèjlu maj jodùt, Jòt chì, al veva dìt,

e na plàja mi veva mostràt in tal so pet.

Suridìnt al veva dopo dìt: Jòi soj Manfrèit,

nevòut da la imperatrìs Costansa;

ti prej che, cuant chi ti sòs di chì partìt,286

i ti zèdis da me fìa, maripensa

dal onòu di Sicilia e Aragona,

e dìghi che dal sperài no soj sensa.287

Dopo che ferìt i eri stàt di persona

da doj colps mortaj, i mi eri bandonàt

planzìnt a chèl che volentej al perdona.

Orìbil al erognùn daj me pecjàs stàt;

ma bras tant grancj a à la nfinida bontàt,

ca risèif di nòuf chèl che da ic si veva voltàt.

Se il pastòu di Coensa, che cjasàt

mi veva seguìnt di Papa Clement l òrdin,

e mi vès in Diu bon ben oservàt,288

i vuès dal me cuàrp ncjamò a sarèsin

visìn di Benevìnt, in cjàf dal so punt,

proteùs daj claps ca lu soteràvin.289

Adès ju bagna la plòja e ju mòuf il vint

dal di fòu dal cunfin, cuai lunc il Vert,

ndà che sensa lus i'u veva partàs avànt.290          Un cussì maladèt pròpit dut nol pièrt,

ca nol posi tornà al etèrno amòu,

mentri chal sperà ghi resta un puc di vert.291

Veral è che un che fòu di gràsial mòu

da la Santa Glìia, sa la fin si pentìs,

al è costrèt a stà di stà riva al di fòu292

trenta vòltis pì dal timp sensa gràsis,

prin da pentisi, sè pì chel decrèt

scurtàt a nol vegni da buni prejèris.293

Jòt tu se contènt ti pòs fami e cujèt,

diìnghi a la me puora Costansa

comchi ti mias jodùt e di stu divièt;294

che chì par gràsia daj vifs tant siavànsa.

Cjànt Cuàrt

Cuant che par dilèt o encja par dolòr

che na virtùt nustra a comprènt,

lànima cussì ben a ic si fà intòr,

ca pàr che altri no podarès vej che chel intènt;

e chistu al è cuntra chel sbàliu cal cròt

chen nu nànima a à su naltral comànt.295

A susèit che cuant che alc si sìnt o jòt

che fuàrt al tegni lànima ndafarada,

il timp al scòr el omp nol fà nisùn mot;

chè su na roba aè la so mins pojada

mentri che altri a à la so mins intera:

lunaè libera e laltra leàda.296

Di chist i vevi jò vùt esperiensa vera

cuant ch'i vevi sintùt chel spìrit e amiràt;

che ben sincuanta gràdos zùt sù al era

il soreli, e jò i no lu vevi notàt,

cuant che rivàs i èrin ndà che ducju chej spìris

ni vèvin sigàt, Chì l è chèl chi vèis domandàt.297

Bus pì larcs al stropa spes ta li vìs

cun menàdis e ramàsis spinòis

il contadìn cuant che lùa a si scurìs,

di chel trojùt par indulà che partìs

ièrin, nuàltris doj, cun me davòu, besoj,

cuant che chej spirs da nu a èrin sparìs.

Fin sù a Sanleo o jù par chel scoj

di Nol o sù a Bismantove Cacum298          si pòl zì cuj piè, ma àlis a vòlinn ta stu troj;299

cun làlis, i dìs, slancjàdis e cul plum300          tant bramòus, davòu di chèl che fin chì condòt301          mi veva e mi deva di sperà un barlùm.

Sù i zèvin dentri di chel rivòn rot,

tegnìnt i flancs pocàs cuntra la parèit,

uànt piè e mansn ta li ròcis di sot.

Dopo chei nustri flancs tocjàt a vèvin il vuèit302          insima dal muròn dret, tal mancu nclinàt,

Mestri me, se strada i cjapànu? i vevi dìt.

E luj: Si vàn sù da lì chi tias sostàt:

tenti visìn; pur pìn sù i zìn ta stu mont,

fin che cualchidùn cal sà i varìn scuntràt.

Par jodi finn sù, masa alt al eral mont,

el zìn sù al era cussì tant inclinàt

ca someàva dèsin miès dun cuadrant.303

Strac ieri cuant che jò cussì i vevi tacàt:

O bon pari, vòltiti, e chì mira

cuant che, pal pas to, indavòu i soj restàt.304

Fiòl me, al veva dìt, fin chì li gjàmbis tira,

e mostràt  mi veva un puc pìn sù un pajòu picinìn

che da che banda lì dut intòr al zira.

Li so peràulis, che sempri un bon sburt a dèvin,

sfuarsàt mi vèvin di zighi a gjat davòu

fin chel troj livèl i me piè cjatàt a vèvin.

Lì i si èrin sintàs in ta stu pajòu,

e par là chi èrin vegnùs, dal oriènt voltàs,

chel vuardà tant ben mi feva al còu.305

Prin di dut i vuj i vevi puntàt vièrs il bas;

dopo, voltàs vièrs l est, mi maraveàvi

che da sinistra i vegnèvin luminàs.306

Il poet sia ben necuàrt chjò i stevi

mirànt il cjàr da la lus coma un balùc

che tra nu e lacuilòn i jodevi.

Alòr luj a mi: Se Castor e Poluc

dal gran spièli compagnìa tegnèsin,

che lus al parta, sù e jù307, in ta ogni lòuc,

un puc rosùt il Zodiac jodarèsin

encjamò visìn da li Òrsis rotà

se fòu al vegnès dal so vecju cjamìn.

Èco, aè cussì: si ti lu vùs pensà,

tenti ben atènt; imagina Siòn

che cun stu crèt in ta la cjera al stà,308

sì che ducju doj a àn un ùnic oriòn

e divièrs emisfèrs; ndà che la strada

tant mal manovrada era stada da Fetòn,

tjodaràs comche da chistu a sarès uada

par zì da chì a Gjerualèm stesa,

se il to intelèt ben ghi stà a bada.309

Mestri me, maj prin,ghi vevi dìt sensa pàua,

djodi noai podùt sè chjòt clar adès,

là ndulà che dinzèn i parevi sensa,

chel miès sìrcul che pì alt di ducj al stà

ca si clama Ecuatòun ta na certart,

e che sempri traunvièr e soreli al resta,310

pa la raòn chi tias dìt, ma da sta part

vièrsl setentriòn al và, cuant chei Ebrèos

a lu jodèvin là che il cjàlt al è pì fuàrt311,

ma tant contènt i sarès se bon i fòs

di savej cuantn sù chi zìn; chen sùl vàl mont

cussì alt chel me vuli zì tant alt nol pòs.

E luj a mi: Cussì aè cun stu mont:

che al inìsi, a bas, al è sempri dur;

ma pìn sù che lomp al và, pì al vèn tegnùt cont.312

E cuant chel zì ti vèn pì dols e sigùr,

cussì chel zìn sù ti cjataràs amondi liej,

comche seguìnt la curìnt a và na nàf pur,

alora ti saràs al fin di stu troj:

uchì di ripoà l afàn al speta.

Basta; di chistu amondi sigùr i soj.

La so vòus sierapena fata cujèta

che naltra i vèvin sintùt, ca veva à dìt: Encja prin

di rivà tias di stu post na voja mata!

Al sinti sta vòus sùbit ziràs si vèvin,

e a man sanca jodùt i vèvin un pieròn,

che di chèl nè luj nè jò prin necuàrs sièrin.

Lài èrin zùs, ndà che zent i vèvin jodùt benòn

ta lombrena davòu dal clap sintada

e ognùn al someàva un grant poltròn.

E un, strac, tal miès di che zent sdrajada,

sintàt al era, cuj bras atòr daj zenoj

e cu la muan taj so bras sbasada.

O bonl me siòr,ghi vevi dìt, jòitu chi soj

chjòt chèl ca si mostra cussì tant svojàt

che luj eun mus fràdis a sarèsin ducju doj?

Alora voltàt si veva vièrs me e vuardàt,

movìnt la mua un puc sù pa la cuèsa,

e dìt al veva: Và sù tu, che àris ti ti sòs dàt!

I lu vevi alora cognosùt, e la straca stesa

chel flat mi feva tirà penapena

no mi veva'mpedìt di zì da luj, chist si sà;

na volta lì, al vev' alsàt il cjàf apena,

diìnt: Àtu jodùt comchel Fetòn

da la spala sinistral cjàr al mena?

Il dii striminzìt el fà da poltròn

cal veva a mi vèvin fàt un puc ridusà.

Dopo i vevi tacàt: Bielaga, ti sòs benòn

ei soj contènt; ma dimi cualchicjusa:

parsè pròpit chì? Spètitu na scorta?

O àtu encja chì la to vecja uansa?313

E luj: O frari, zì pìn sù nompuarta,

chè a pajàl figo no mi lasarès

l ànzul di Diu sintàt ta la puarta.

A ocòr prin chel cjèl mi fedi zirà adès

fòu di chè, a a lunc, comchiai fàt in vita,

ndà che domin fin iai tiràt suspìrs dres,314

se pì che na bunorasiòn no vegnès dita

par me daun gran bon còu chein gràsia al è:

naltra puc a val, sel cjèl nencja a la scolta.315

E il poeta, belzà davànt di me,

al dieva: Zìn via; che zà daun toc

alt al èl soreli, e là da la riva al è

belzà cal cujèrs la nòt cul so pièl Maròc.

Cjànt Cuìnt

Jò i eri belzà da che òmbris partìt

e davòu ghi zevi a li tràcis dal me duca

cuant che dongja di me, alsànt il so dèit,

un al veva sigàt: Jòt, a nol pàr lui ucà

il raj a sinistra di chèl par di sot316          e coma vìf a somèa cal sedi cà!

Vièrs il sun di sta vòus i me vuj i vevi mòt

e jodùt i vevi ca ocjàvin cun maravèa

me, doma me, el lumìn cal era rot.

Parsèl zìrial to spirt coma na fuèa,317          al veva dìt il mestri, chel zì ti ralèntis?

Se cèntria sè che sta zent a cjacarèa?

Vèn cun me, e ca pàrlin pur scju spìris:

stà ben fer comna tor ca no ghi cola

maj la pica, nencjan ta grandi bufèris;

chè sempri l omp cal à'un pensej ca ghi svuala

sovraltri pensej da sèl lontanal sèn

parschel podej di un chèl dal altril mola.

Se podèviu jò dii sino I vèn?

Cussì i vevi dìt, di che tinta tant cujerzùt

che a vòltis a rìnt l omp di perdòn dèn.318

E intànt a travièrs la riva i vévin jodùt

un puc davànt di nu zent ca vegneva

cjantànt, vers a vers, il Miserere, dut.319

Cuant ca si èrin necuàrs ca nol lasava

il me cuàrp trapasà i ràis dal soreli,

a colp il sàlm in un lunc Oh si mutava;320

e doj di lòu, coma mesagèrs di lì,

vièrs di nu corìnt ni vèvin domandàt:

Parsè i sèiu chì? Alsàit il veli.321

El me mestri: A chej che chì vian mandàt

i podèis ben tornà par ripuartàighi

chel cuàrp di stu chì di cjàr vera al è fàt.

Se par jodi lombra so a sòn fers chì,

comca pàr, alora a sàn zà asaj:

chonòu ghi fèdin, che a lòu al pòl ben zìghi.322

Vapòus impijàs cussì svels i noai maj

jodùt rompil serèn da la prima nòt,

nèl nul davòst cuant chel dì al cala ormaj,323

che di tornà chej premuròus fàt a vèvin mòt;

rivàs là, cuj àltris vièrs nu ognùn si veva voltàt,

comun flun che fòu dalàrzin al vèn a diròt.

Na sgaravana di lòu chì si vèvin aviàt

par preàti, al veva dìt il poeta:

ma và pur, e zìnt tèn ognùn ben scoltàt.

O ànima chi ti vàs par stà contenta324          cuj piè, mans e cjàf da la to nàsita,

a vegnèvin implorànt, il pas ralenta.

Àtu maj jodùt nisùn di nun vita

che di luj di là nòvis ti pòsis contà?

Stà fer chì; daj, slungja la to vìita!325

Muàrt par fuarsa ognùn di nu chì al stà

e fin a lùltima ora pecjadòu:

uchì la lus dal cjèl nia fàt voltà,

cussì che, pentìs e dut perdonànt, fòu

di vita i sìn vegnùs, cun Diu in pas,

chel deideri djòdilu tant nièn tal còu.

E jò: par cuant chi vi tegni oservàs,

i no cognòs nisùn; ma s'i sèis contèns

che alc i fedi, spirs che ben nasùs i sèis stàs,326

dièit pur, e jò lu faraj pal ben imèns

che davòu daj piè di una tal guida

da mont a mont in sercja a vàn i me sens.

E un di lòu tacàt: Ognùn si fida

dal to bon udisi sensa zuralu,

se al to volej fàt no ghi vèn sfida.327

E jò, chi soj chìn front a domandalu,

i ti prej che se maj chel post tjodaràs

fra Romagna e chèl di Carli dAngjolu,328

chen tal preà cortèis par mei ti saràs

a Fan329, di mòut che ben par me a prearàn,

che al pì prest i me pecjàs saràn purgàs.

Ferìt a muàrt i eri stàt, làn tal Padovàn;

il sanc i vevi pierdùt, ca mi veva ospitàt;

tal grin dAntenori mi era stàt fàt stu dàn,

ulà che sigùr i crodevi dèsi stàt:

chel dÈste al eran colpa, ca mi odiàva

tant pì di chèl ca si varès spetàt.330

Ma se jòi fòs scjampàt par là ca si zeva

vièrs Mira, da Oriac, là ca mi vèvin cjapàt,

ulà ncjamò i sarès, ulà ca si rispirava.331

Ta la palùt i vevi corùt dut infangàt,

e da li èrbis intorgolàt jùi eri zùt

en cjera li me vènis a vèvin un lac formàt.

Alòr naltri: Sel to deideri, dut,

ti otèns ca ti tira lasùn tal mont,

par pietàt fà chencjal mel vèdi frùt!332

Da Montefeltro ieri ei soj Boncont:

nè Gjovàna333 nè altri di me si cura;

par chèl jò cun chìscjus basa i tèn la front!

E jò: Ma se mal o brutaventùra

a ti aja tiràt tant fòu dal Campaldìn334          che maj savùt si à da la to sepultura?

Oh, rispundùt al veva luj, jù dal Caentìn

si pasa naga ca si clama lArchiàn,

chensima l Ermo335 al nàs tal Apenìn.

Là ndulà chel so nòn al doventa van,336          rivàt i eri jò cunun bus ta la gola,

che a piè i scjampavi e'insanganavi'l plan.

Chì i vevi pierdùt la vista e la peràula,

ca finiva cul nòn di Maria; e chì

i eri colàt, lasànt la me cjàr besola.

Se caè ver i dìs; il stes ai vifs dìsghi:

il ànzul dal Alt cjòlt mi veva, e chèl dal infièr

al sigava: Parsè mi cjòitu stu chì?

Cun te ti pàrtis l etèrno di stu cuàrp fer337          che par na lagrimuta miè stàt robàt;

ma altri i faraj cul toc che chì l è fer!

Ben ti sàs com chen ta larial vèn adunàt

chel ùmit vapòu che agal doventa

cuant chen sùl vàndà che dal frèitl vèn cambiàt.

Alòr chel mal volej che malìsia tanta

al àn tal cjàf, movùt al veva'l fun el vint

par naturàl virtùt so, tant puc santa.338

Cussì la val, cul dì cal zeva finìnt,

da Pratomàn al grant zòuc  si veva cujerzùt

di caligu, cul nul mparzora bulìnt,

chè laria plena a plovi si veva metùt:

laga a colava en taj fosaj a zeva;

bèvila nol podeval terèn dal dut;

e comchen taj rìvuj pì grancj jù a vegneva,

a coreva vièrsl flun real339, ràpida,

cun fracàs; fermala nisùn al podeva.

Al sbocà dal grant flun la me cjàr frèjda

scuntrad'a la veva lArchiàn furiòus e butada

tal Arno e la cròus tal pet disfada

che fàt i vevi a lota finida:

pal font e rìvis mi menava londa

fin che cujèrt mi veva cu la so preda.340

Sìnt, cuant chi ti saràs tal mont tornàt, ndà

che la straca dal viàs ti sarà zuda via,

la tersànima a veva dìt dopo la seconda,

recuàrditi di me chi soj la Pia:

Siena fàt mi veva, e disfàt la Marèma:341          ben lu sà chèl che anelada342 pria

mi veva e spoada cu la so gjema.

Cjànt Sest

Cuant ca si finìs il zòuc da la zara,343          chèl cal pièrt al resta doloràt,

riujànt i colps344, e dulìnt al impara:

duta la zent a và cul pì furtunàt

chen davànt al và, e un davòu ghi vèn,

cun naltri cal vòu che alc ghi vegni dàt:

parànt via, chistu e chèl al scolta ben,

chèl che la so man al tòcja, pì nol sburta;

cussì si para da chej ca ghi fàn sen.345

Jò pur da ducju chej spirs i stevi in vuàita,

la mua vièrs lòu cà e là voltànt,

e alc prometìnt i la fevi curta.

Chì l Aretìn a si veva fàt ndavànt

che dal crudèl Ghin dal Tac vùt al veva la muàrt,

e l altri che annegasi l era zùt scjampànt.346

Cun mans spuàrtis chìl preàva pur, in part,

Federico Novèl e chèl di Pia

cal veva fàt someàl bon Marzuc fuàrt.347

Jodùt i vevi'l Cont Ors e chel spirt di cjàa

so gjavàt fòu348 par fastidi o invìdia,

secònt luj, no par colpa so o caua;

e chìl sufrìs, chistu Pièr da la Brocja,

mentri caè ncjamò cà chè daj Brabàns,349          che però a pòl èsi ncjamò pì sporcja.

Na volta restàt lìbar da ducju cuans

chej spirs che preàt a vèvin che àltris a preàsin

di mòut che lòu a podèsin prest doventà sans.

Tacàt alòr i vevi, A pàr ca mi nèghin,

O lus me, certi peràulis dal to test350          che decrès dal cjèl il preà a plèjn;

e domdi chistu a prèjn chej di stu post:

invàn al ee alòr dut chèl chognùnl spera,

o no mi eel to dii ben manifèst?

E luj La me peràula a è clara;

e a no è inùtil la so speransa,

se ben la zent a lès la me scritura;

chel tant alt judìsi a no si sbasa

cuant chun fòuc damòu al fàn ta un istànt

chèl cal sodisfa chèl che chì sincjaa;351

E là chjòi stevi stu punt considerànt,

il preà nol comedava il difièt,

parsche a Diuno ghi si fevavànt.352

Ma sencjamò dùbis tias o alt suspièt,

no fermati, che ic ben a ti lu dìs

cu la lus ca è fra il ver e l intelèt:

no saj s'i tintìns; i dìs di Beatrìs:

ti la jodaràs la sù, insimal crèt,

lasù di stu mont, suridìnt e felìs.

E jò: Messèr, fami zì sù svelt e dret,

che zài no mi stràchi pì coma prima;

zài ti jòs se ombrena cal fà il crèt.

I paràn via provànt a zìnsima,

e vuej, al veva dìt, i farìn sè chi podìn;

ma la roba na forma a à che di ic no tias adès stima.

Ma davànt di èsi lasù, tjodaràs prin

chèl ca si plata davòu da la culina,

cussì chei so ràis da tè ròs no vègnin.353

Ma jòitu là che ànima sidina354          che vièrs di nu besoluta a vuarda?

Chè a ninsegnarà la via pì visina.

A ic i èrin zùs: o ànima lombarda,

comchi ti stèvis lì, supiarba e spresànt,

cun tanta dignitàt tal vuli, vuarda!

Ic no ni zeva nuja domandànt,

ma zì ni lasava e oservava dut

comun leòn cuant ca si stà ripoànt.

Par preàla, Virgìlio visìn ghi era zùt,

volìnt da ic savej la via pì dreta;

chè a la so domanda no veva rispundùt,

ma dal nustri paìs e da la vita

domandàt ni veva; el bon duce al veva tacàt:

Mantova, ma doma chist al veva dita

che chèl vièrs di luj a colp avànt si veva fàt,

diìnt: O Mantovàn, jòi soj Sordèl

dal to paìs, e l un al veva l altri mbrasàt.

Ahi serva Italia, di dolòu ostèl,

naf sensa timonej in ta na gran tampièsta,

siora no di provincja ma di bordèl!

Che bunànima era stada oh cussì svelta

al sintil sun tant dols da la so cjera

di fàighi chì al so paeàn fiesta;

e adès da tè no sòn sensa guera

i vifs, che l un l altri si stàn roeànt

par chèl cheun mur o un fosàl al siera.

Puor Italia, vuàrditi atòr endavànt,

vuarda i to mars, e vuarda purl to sèn;

par poscj ca gòdin pas ti vuardaràs dibànt.

Se àja zovàt ca ti scurtàs il fren

il Justiniàn se la sela è vuèjta?

Sensa chèl355 i no varèsin di vergognal plen.

Ah zent chi ti dovarès èsi devota

e lasà ca si sinti Searn sela,

se ben ti capìs sè chel Signòu al nota,356

ma jòt comche la bèstia si ribela

parsche daj spiròns a no vèn coreuda357          e la rèdina no ti sàs uala.358

O Berto todèsc359, no làtu joduda

sta puorItalia doventada salvàdia?

No postu tu domà sta bèstia cruda?

Ca coli pur dal alt la vera gjustìsia

sul to sanc360, e ca sedi nova e clara,

cussì chel sucesòu to gòdila 'l pòdia!

Tant tu che to pari i vèis fàt gara

par dàighi profìt a chej todèscs di distrès,

curànt puc dal ort e dal impèr la cjera.361

Vèn a jodi i Montècs e i Capulès,

Monàldos e Filipèscs, omp sensa cura:

chej mal riduùs e chìscjus pur, puarès.

Vèn, crudèl, vèn, e jòt se vita dura

caan i to siòrs, e cura i so malàns;

e tjodaràs Santaflou362, comca è scura!

Vèn pur a jodi la to Roma ca plans,

puora vedula363, e di nòt a clama:

Sear, parsè sinu cussì tant distàns?

Vèn a jodi cuant che la zent si ama!

E se nisùn ti mòuf a vej di nu pietàt,

vergògniti almancu da la to fama.

E sa mi permèt, Gjove, la to divinitàt,

tu che par nu ti sòs stàt crucifìs,

al eel to vuli just a àltris voltàt?364

O ee preparasiòn che dal abìs

dal to savej ti fàs par fani dal ben,

encja sel coma nisùn di nul capìs?

In ta ogni sitàt dItalia a è dut plen

di tiràns, e un Marcèl al doventa

ogni vilàn cha fà da partiàn al vèn.

O Firense, ti pòs ben stà contenta

di chista digresiòn ca no ti tocja365,

par gràsia da la to zent, ca no stenta.366

Tàncjusan gjustisian còu, ma sta frècja

tars a vèn fòu par no rivà sensa pensej al arc;

mal to pòpul a là doma in bocja.367

Tàncjus a rifiùtin il comùn incàrc368          mal to pòpul al è pront a rispundi,

di volontàt so, el siga: Dèimil carc!

Contenta ti sòs, chi tias di se godi:

tu siora, tun pàs, e tu cun judii!369          Se jòi dìs il just, l efièt si pòs ben jodi.

Atene e Lacedemona370, che cussì

civìlis a èrin che fàt a vèvin lantìchi lègis,

al bon vivi li dos fàt a vèvin sen di sì;

mentri tu ti zèvis tant pa li sutìlis371          ta li to dispoisiòns cha miès novembri

no siancjamò sè chin otobri ti fìlis.

Cuanti di che vòltis in ta stùltin cuadri,372          lès, moneda, ufìsi e costùm

mutàt i ti às e rinovàt menbri!373

E se ben ti ti recuàrdis e ti jòs un barlùm,

in te tjodaràs na puora malada

ca no cjatà pì ripou nencjan tal plum,

e puc ghi zova ogni so zirada.374

Cjànt Siètim

Dopo che sti bieli fièstis a ni veva fàt

cun pì e pì gust tre o cuatri vòltis,

Cuj sèìu, al veva dìt Sordèl, ndavòu tiràt.

Prin chen ta stu mont a fòsin vegnùdis

lànimis dègnis da zì sù da Diu,

soteràt i eri stàt par mans Otaviànis.375

Jòi soj Virgìlio e se colpa i vèviu

altri chel cjèl iai pierdùt par no vej vùt fede?

cussì chej doj; e jo lì a scoltàju.

Comchèl chen front di sè al jòt chan dè

roba ca lu fà plen di maravèis,

che crodi al stenta, el dìs: A èa no è.

Cussìl pareva luj; e dopo jù li sèis,

e cul fà ùmil al era tornàt vièrs di luj

entòr di nòuf ghi veva butàt i bras intèis.376

O Gloria dal Latìn, al veva dìt, par cuj

sè ca pòs la nustra lenga al à mostràt,

o eterno valòu di ndà chiai prin vièrt i vuj,

cual mèrit o gràsia ti àja chì menàt?

Sjòi soj di sinti li to peràulis degnun dut,

dìmin ta cual clàustri dal infièr chi ti sòs stàt.377

No par fà ma par no vej fàt noai podùt

jodi l alt soreli che tu ti deìderis

e che purtròp iai masa tars cognosùt.

Al è un post378 la jù no brut par martìris

ma doma pal scur, ndà che i lamìns

a somèjn suspìrs e no sigà di malòris.

Lì ieri jò cun chej nocèns di ninìns

chèrin stàs muardùs daj dincj da la muàrt prin

chel prin pecjàtl vès molàt i so rimpìns;379

Chì i soj cun chej che vistìs no sièrin

cu li tre virtùs sàntis, e sensa vìsi

li àltris380 cognosùt e seguìt a vèvin.

Ma se tu ti sàs e pòs, un indìsi

dani che pì svels a ni fedi rivà

ndà chel purgatori ver al àl inìsi.

Al veva dìt: I saj ben parndà ca si và,

e lècit miè di zìn sù e zirà atòr;

fin chi pòs i pòl guidati, sa ti và.

Ma jòt coma cal calal dì cà atòr

e di zì lasù di nòt a no si pòs;381          alòr vuardàn di un bièl post chì atòr.

Un pucn làn dè ànimis chi no ti jòs:

s'i ti vòus i pòl menati là di lòu;

gust djòdilis a varàn i sintimìns tòs.

Ma coma? al veva dìt Virgìlio, sun al vòu

zì sù di nòt, al vegnaràja mpedìt

dàltris, o nol podaràja da besòu?

El bon Sordèl n cjera l veva rusàtl dèit,

diìnt, Jòt, nencja sta pìsula riga

no ti pasarès dopo chel soreli l è partìt:

e di altri mpedimìnt non dè miga

chel scur da la nòt par zì pì in sù:382          chèl amondi a la voja ghintrìga.

Cun chel lì si podarès ben tornà in jù,

al piè dal mont, timp pierdìnt zìnt torotòr

mentri chel oriònt il dì al tèn sièràt sù.383

Uchì, un puc maraveàt, il me siòr

al veva dìt: Pàrtini pur là chi ti nias contàt

chencja spetànt si pòl vej plaej, alòr.

Da lì i si vèvin da puc distansiàt

cuant chun intaji vevi notàt tal mont lì visìn,

comchen taj nustri mons daj buròns a vèn fàt.

Ulà, chel spirt al veva dìt, zì i volìn,

ndà chel flanc dal mont al fà un grin;

e pròpit lì il nòuf dì i spetarìn.

Taun troj dun plan inclinàt i cjaminàvin,

che tal flanc da la val a ni menava

e làn tal miès di sta conca i zèvin.

Blanc, ros, oru e arzènt si jodeva;

blu scur, tìntis di avòriu e len lustràt,

e smeràlt fresc intòr si godeva;

da lerba e daj flòus dentri di chel prat

ducju chej àltris colòus sbladìs a èrin,

com che dal grant il pìsul al è superàt.

Erba e flòus no doma coloràs a vegnèvin

da la natura, ma di mil odòus

an feva un besòu, che tant lu gustàvin.

Salve regina in tal vert en taj flòus

ànimis sintàdis cjantà i vevi jodùt

che dal di fòu no si sinteva la vòus.

Prin chel sorelil zedi annidasi dal dut,

al veva dìt il mantovàn, che chì ni veva partàt,

fra chìscjus no vorèis chjò vi guidàs dal dut.

Di stu scjalìn pì ben il aspièt e l àt

di ognidùn i cognosarèis vuàltris

cuant che lòu la jù i varèis viitàt.

Mòtus al fà chèl sintàt pì alt daj àltris

di no vej fàt sè che fàl varès dovùt,

e cul rest nol cjantava cansòns sàcris.384

Rodolf imperatòu al era, che podùt

sanàl varès che plàis dunItalia muarta,

che naltri385 par risanà al à fàt di dut.

L altri ca pàr che cunfuàrt ghi parta386          al regnavan taj poscj ndà che laga a nàs

che Moldan Elba e Elban mar a parta:387

Otacheri al era che coma frut in bras

al era miej di Vincislàu, chel barbùt

di so fi, di vìsis plen, ròbis da mas.

E chèl cal stà cjacarànti dìs di Naùt

cun chel là che di bonari al àl aspièt388          scjampànt e sfigurànt l gìlio, a murì l è zùt.

Vuardàit là coma ca si bàt il pet!

Dèit nocjada encja al altri, cal à fàt

da la so man, cun tant di suspìrs, un lièt.

Pari e misièr a sòn dal fransèis malàt:389          la vita so a sàn ca è sporcja e visiàda;

par chèl chognùn si sìnt tant disturbàt.

Chèl cussì ben tresàt e ca sincuarda,

cjantànt, cun chèl cal àl naòn cussì grant,

dogni virtùtl veva plena la cuarda390

e se dopo di luj rel fòs stàt pì avànt

chel zòvin che davòu di luj al era sintàt,

alòr da vas a vas391 a sarès zùt ben dut cuant;

chist dii no si pòs daj fràdis dal fantàt;

Jacu e Federìc: ognùn al era re,

ma nisùn al era coma'l pari dotàt.392

Ca rispùnti di nòuf amondi rara a è

la probitàt umana, e cussìl vòu

chèl ca la dà393, che da luj da nvocà a è.

Encja al Naòn il me pensejl và, e nol mòu

cun chel altri, Pieri, che cun lujl cjànta,

che Pulia e Provensa zà a sìntin dolòu.394

Tant mancu di so siminsa a vàl stà planta,

Comche pì di Beatrìs e Marghrita

Costansa dal so omp ncjamò si vanta.395

Jodèit il re da la buna vita

sintàt là besòu, Rico dInghiltera:

a la so siminsa sì ca ghi và dreta.

Chèl che fra chìscjus si sbasa fin in cjera,

el vuardan sù, al è Gulielmo Marchèis,

che par chèl Alesandria e la so guera

plani a fàn Monferàt el Canavèis.

Cjànt Otàf

A era zà lora ca voltal pensej

daj navigàns e ghintenerìs il còu

tal dì che saludàt a àn i so amìs miej;

e che ogni nòuf pelegrìn di amòu

a spuns, sel scjampanà al sìnt da lontàn,

ca pàr chel dì al planzi cal è cal mòu;

cuant che jò a sinti i provavi invàn,

e a vuardà mi eri metùt unalma

chen piè di èsi scoltada sen a feva cu na man.

Chì rivada, alsàt a veva ogni palma,

e metùt si veva a fisà vièrs l Oriènte

compar dighi al Alt, Altri no mi calma.396

Cun granda devosiòn Te lucis ante

a veva suspiràt e cun tant dòlsis nòtis

che sùbit estaiàt mi veva stu ante.397

Li àltris pur, tant dòlsis e devòtis,

compagnada la vèvin cun suns tant biej,

e cuj vuj alsàsn ta li ròdis pì àltis.398

Ngusà chì, letòu, i vuj al ver a è miej,

chel vel al è adès cussì tant sutìl,

che fàsil al èl trapasà di alc cussì liej.399          Jò'i vevi jodùt dut chel eèrcit gentìl

sùbit dopo, sidinùt, vuardà in sù

coma cal stes spetànt, pàlit e ùmil;

e jodùt i vevi dal alt vignì fòu en jù

doj ànzui cun do spàdis infogàdis

ma cu li so pùntis rotondàdis sù.400

Vèrdis coma fueùtis apena vierzùdis

a vèvin li blùis, che da vèrdis plùmis

davòu movùdis a èrin e svintulàdis.401

Un sùbit sù di nu al veva pojàt làlis

el altrin tal altri orli ju l era zùt,

cussì che la zentn tal miès tjodèvis.

Il cjàf biòndun lòu i vevi ben jodùt;

man ta la mual vuli si smariva

comche un si cunfùnt ulà ca è tanta virtùt.

Ognùn dal grin di Maria chìl riva,

al veva dìt Sordèl, par protei chista val

dal sarpìnt che fra puc uchì al riva.

Alòr jò, plen di timòu djodi stu tal,

voltàt mi eri atòr e dongja tiràt

dal me duce, tremànt djodi l rivàl.

E Sordèl, Stu avalamìnt nia partàt

tra sti grandòmbris; a lòu ghi parlarìn:

a si la godaràn di vèivi scuntràt.

Tre pas a mi vèvin partàt jù un puchitìn,

fin sot, e un i vevi jodùt ca mi mirava

comche di cognòsimil vès vùt murbìn.402

Par adès l'aria belzà si 'nnerava

ma no gh'impediva a alc fra i so vuj e i mes

di sclarì sè che prin a platava.403

Vièrs me si veva fàt, e jò vièrs luj i vevi fàtl stes:

Gjudice Nin gentìl, cuant ca mi veva plaùt

di jodi chi no ti èris cuj danàs stes!

Il bièl saludà i no lu vèvin sigùr taùt;

domandàt al veva dopo: Cuant sotu partìt

da làghis lontànis404 en ta stu mont vegnùt?

Oh, par dentri di chej poscj triscj, ghi vevi dìt,

i soj vuej vegnùt, ei sojn prima vita,

prin che, cussì zìntndavànt, da laltra i vedi dirìt.

E vìnt ben sintùt sè chi vevi dita,

luj e Sordèl un pucndavòu si èrin tiràs,

coma zent restada un tantìn nsiminida.

Un al mestri el altri a un daj sintàs

si veva voltàt, sigànt: Su, vèn chì, Coràt!

Cual cal èl volej di Diu adès tjodaràs.

E alòr a mi: Tias di èsighi tant grat

a chèl che dal alt cussì ben al plata

il so prin parsè, che lì nol è maj cjatàt,

cuant chi ti saràs aldilà da londata

dighi ca prej par me la me Gjovana

ulà ndà chainocèns risposta ghiè data.

Di volèimi ben, i cròt, so mari no è pì buna

dopo che bandonàt a veva li fàsis blàncis

ca è miej chencjamò a brami, puora fèmina!405

Par via di ic cussì ben si capìs

cuant che'n fèminal fòuc dal amòu al dura,

sel vuli no lu mpìja, o li palpàdis.406

No ghi farà na tant biela sepultura

la vìpera chel milanèis al mèt avànt

comcal varès fàt il gjàl di Galura.407

Cussì luj al dieva, segnàt dut cuant,

tal so aspièt, da chel just risintimìnt

chun bièl puc dentril so còu al zeva nflamànt.

I me vuj, golòus, a stèvin tal cjèl corìnt

fin là che li stèlis a sòn pì tàrdis408,

comna roda che visìn dal miès i stìn jodìnt.

El duca: Fiòl, lasù sè chi ti vuàrdis?

e jò a luj: Là di che tre flamùtis409          ca fàn ardi dut il polon ta sti bàndis.

Alòr luj a mi: Che cuatri stelùtis

chi tjodèvis stamatìna a sòn la jù

e là ca èrin chès a sòn zùdis chìstis.

Lujl parlava, e Sordèl al veva dìt: Jòjtu

là il nustri versari?410 E via'l veva paràt

alsànt il dèit chè lujl podès jòdilu.

In ta che banda che nuja a tèn riparàt

stu pìsul post valàt, al era chel madràs,

forsi, cha Eval mangjà amàr ghi veva dàt.411

Tra lerba e flòus al vegneva, strisànt bas

ogni tant il cjàf, o la schèna voltànt

e lecànt coma nemaj ca si tegnin lisàs.

Jodùt no vevi, nèi pòl dii pì di tant,

comche chej ànzui dal cjèl si èrin movùs,

ma movùs si èrin, un al altri, làn davànt.

Ca sbatèvin li so verdàlis i'u vevi sintùs:

il sarpìnt svignà via i ànzui a vèvin fàt,

en taj so poscj sùbit tornànt a èrin zùs.412

Il spirt ca si veval Gjudice partàt

al so clamà, durànt dut cuant chel asàlt,

dintòr di me nol veva i so vuj gjavàt.

Sen ta la flama ca ti parta in alt

ti cjàtis tal volej tanta sera,

cuant ca bastarès par zìn tal pì alt smalt,

tacàt al veva, se na nuvitàt vera

da la Val di Magra, o di lì visìn

ti sàs, dìmila, chjòi vèn da che cjera.

Là i vegnevi clamàt Corad Malspìn;

i no soj chel antìc, ma da luj soj vegnùt:

ai mès ghiai dàt l amòu che chìl vèn pì fin.413

Oh, ghi vevi dita, joi no soj maj zùt

taj vustri paìs, ma ndàl ee il post

chen Europa cognosùt nol è dal dut?

La fama chonòu ghi dà al vustri post

fuàrt a clama i vustri siòrs e contrada

che pì chei visìns i lontàns a la sàn pitòst;414

ei vi zùri che, se sùi vaj di strada,

la vustronorada zent no sufrirà na vura

pal valòu da la so borsa e spada.415

Dirìta otèn dal uu e natura

che, encja sel mont un cjàf trist stuàrtl tèn,

dreta a stàn taun mont cal fà tanta poura.416

E luj: Adès và, chel soreli a pojàsi nol vèn

par ben sièt vòltis tal lièt che il montòn

cuj so cuatri pièl cujèrs e dur al tèn,417

di mòut che la to tanta biela opiniòn

tal miès dal to cjàf ti vègni nclaudada

da clàus pì gros che stòris dàltris a sòn,

se la corsa dal just418 a no vèn fermada.

Cjànt Nonu

La concubina419 di chel Titòn antìc

zàn tal barcòn dal oriènt simblancjava,

al difòu daj bras dal so amàt amìc;

di gèmis la so front duta lueva,

metùdis jùn figura dal freit nemàl420          che cu la coda al sbateculava;

e la nòt ca zeva sù a pas normàl

dojn daveva fàs tal postndà chi èrin

el ters zàl calava e al zeva a val;421

cuant che jò, che li pars dAdàm mi formàvin,422          vinsùt dal sun, in ta lèrba mi eri sdrajàt,

ulà ndà che dùcjus sinc i si sintàvin.423

A prin dì, cuant chel matutìn anuncjàt

tant bunoruta al vèn da la siiluta,

che dantìchi làgnis a tèn  forsi recuardàt,424

e cuant che la nustra mins singaruta,

pì da la cjàr che dal pensej movuda,

nta viiòns ca àn alc di divìn si buta,

n tal sun mi veva parùt djodi, suspinduda

in alt, unàcuila cun plùmis doràdis,

che par calà pront a era la so alada;

e mi pareva di èsi ulà chèrin stàdis

da Ganimèd bandonàdis li zens sòs

cuant che rapìt stàt al eran ta zònis àltis.425

Jòi pensavi: Forsi chista a à raòns sos

par èsi chì, e forsin ta naltri lòuc

no vòu partani cun che sgrìnfis sos.

Ma parùt mi veva che dopo èsi zudatòr un puc,

comun lamp, terìbil, jù a si lancjàs

e che mè a mi partàs sù vièrs il fòuc.426

Chì a pareva che jòe ic puri ardès;

e cussì cjalt al eral fòuc chi vevi maginàt,

che tramàt al veva chel me sun si rompès.

E comche Achìl stes si veva sveàt,

vuardànt in ziru cuj vuj spalancàs,

sensa savej indà cal era capitàt,

dopo che la mari cul frut ndurmidìtn bras

da Chiron a Schir lu veva trafugàt,427          dandà che dopo i grecs a cjòilu èrin stàs,

cussì sveàt mi eri jò, mal sun scjampàt

mi era dal cjàf, e restàt i eri dut smuàrt

comomp che, spaurìt, al stà lì dut nglasàt.

In banda i vevi domal me cunfuàrt428,

e zàl era alt il soreli pì di do òris,

e vièrs il mar i vevi jò voltàt il sguàrt.

Il me siòr mi veva dìt: Nocòr chi ti tèmis;

dati coragju daj, chi stìn belzà rivànt:

no calà, ma ingruma li to fuàrsis.

Il purgatori al è là chi stìn vuardànt:

jòt làl sbals ca lu circonda torotòr;

par là a si entra, par chel sclap là ndavànt.

Bunoruta, al cricà di stu dì, alòr,

cuant chel me spirt al durmiva via

sui flòus che chel post429 la jù an dà dut atòr,

na siora a era vegnuda, che dìt a veva: I soj Lùsia:

lasàit chi cjòli stu chì cal stà durmìnt;

judalui vuej cal posi parà via.

Sordèl cun laltri gran fòrmis restàt esìnt,

ic a tia cjòlt sù, e cul vignì dal dì

sù a è vegnuda, cun me davòu seguìnt.

Pojàt a tia uchì, ma prin mian fàt jodi

i so vujcussì biejchentrada vierta430;

ic el sun alòr a sòn zùs431, chist tias da crodi.

Comun omp che di dùbis nol à pì scorta

e cal cambia in cunfuàrt la so poura

dopche la veritàt ghi vèn scujèrta,

cussi jò; e comche pì serèn na vura

il duca me mi veva jodùt, sù par chel sbals

si veva movùt, cun me davòu, vièrs laltùra.

Letòu, tu ti jòs ben comchen ta poscj pì als

i menil me sogèt, ma se cun pì art

lumplenìs, no maraveàti di stu sbals.

Si èrin visinàs, e rivàs ta na part

dandà che chèl che prin mi pareva rot

coma che un grant sclap un mur al tèn viàrt,432

ma jodùt i vevi na puarta cun tre scjalìns sot,

di colòus divièrs, che a ic a partàvin,

e un puartej chencjamò nol feva mot.

Comchei me vuj pì e pì si vierzèvin,

sintàt tal scjalìn pì alt plen dun luòu stran

al era un che vuardalun mua no podèvin;

na spada433 nudal veva in man

ca rifleteva i ràis vièrs nuàltris,

che jò spes il cjàf i alsavi, ma invàn.

Dièit sùbit sù: se volèiu vuàltris?

Cussì al veva scuminsiàt, Cuj ca vi parta?

Vuardàit chel zì sù al è dur: chist al è un avìs.

Na siora dal cjèl, di chist esperta,

dìt ghi veval me mestri, puc pìndavànt

a nia dìt: Zèit sù: là ca è la puarta.

Che ic ben vi guidi a vignì indavànt,

cun bièl fà il puartej al veva di nòuf tacàt:

alòr fèivi avànt, s'i lu volèis cussì tant.

E sui èrin zùs; en tal prin scjalìn434 rivàt,

di màrmul blanc, cussì net e lìmpit,

joi mi eri coman taun spièli vuardàt.

Il secònt al era tinzùt pì che scurìt,

di na piera gropoloa, e sècja,

e da tancju sclaps in lunc en larc sculpìt.

Il ters, che in alt na grangròsa macja

dun rosàstri flameànt mi pareva,

comche da un taj il sanc al scor el macja.

In ta stu scjalìn i so piè al tegneva

l ànzul di Diu, in ta lentrada sintàt,

che na piera di diamànt435 a someàva.

Sù par chìscju tre scjalìns a mi veva tiràt

volentej l duca me, diìnt, Domanda,

umil, daj tompedimìns di èsi liberàt.436

Ai so piè butàt mi eri, devòt avonda:

di lasàmi entrà i lu vevi mploràt

man tal pet tre vòltis mi veva prin dàt na batuda.437

Sièt P in ta la front alòr mi veva segnàt

cu la punta da la spada e Lava ben

sti plàis,  al veva dìt, cuant che dentri ti sòs pasàt.438

Sinia suta o encja sut terèn

il stes colòu a vèvin dal so vistìt, e lent

da sot di stu vistìt do clafs439 al otèn.

Una a era di oru e laltra darzènt:

prin cu la blancja e dopo cu la zala

sen ghi veva fàt a la puarta che fàt  mi veva contènt.

Se na claf un nol è bon da uala,440          e stuarta a vàn ta la sieradùra,

luj ni veva dìt, a no si entra alòrn ta sta sala.

Unaè pì buna, ma na vura par laltra

a ocòr lart el inzèn prin ca si vièrzi,

parsche par sdifàl grop tant si lavora.441

Da Pieri i lai vuda, ca mia dita dèsi

pì pront a vèila vièrta che sierada,

basta che la zent ai me piè si sbasi.

Dopo vej la puarta sacra sburtada,

al veva dìt: Entràit, ma tegnèivi ben necuàrs

che fòul torna chèl chendavòu al vuarda.442

E cuant che fòun ta chej càncars dut stuàrs

i spìguj a tègnin di sta puarta sacra,

che di metàl a sòn e a sùnin cussì fuàrs,

che tant noa rugnàt nè mostràt si à amara

la Tàrpea, cuant che cjòlt ghiera stàt il bon

Metèl, ca era par chèl restada magra.443

Jòi mi eri voltàt, atènt, vièrs il prin tòn

e Te Deum laudamus mi pareva

di sinti, un mist di sun dols e cansòn.

Na imàgin sìmil a mi rindeva

chèl chi sintevi, comca susèit a vòltis

cuant che un a cjantà cul òrgano al và;

che sì e no a sintìndin li peràuli

Cjànt Dècim

Entràs ièrin tal sojàr da la puarta

che pal mal amòu puc a era uada,

ch jodia feva dreta la via stuàrta,444

dal sun sintùt i vevi ca vegneva sierada;

e sjòi me vuj i vès vièrs di ic voltàt,

se scua par stu fal a sarèsia bastada?

Sùi zèvin paun trojùt n ta la rocja ntajàt,

che da na banda a laltra si moveva,

comonda che a colp a crès dopo vej calàt.

Chì aè miej sta tèns indulà ca si và,

il me duca al veva tacàt, e tègnisi

tacàs al mur o cà o là chen dentril và.

Plan plan i vèvin cussì dovùt alsasi,

tant che prin la fetuta da la luna

rivada era tal so lièt par pojàsi,

che nu fòu dal sclap vegnùs i èrin a la buna:

ma cuant che fòu i èrin rivàs, lìbars e vièrs,

indulà chel mont indavòu si raduna,

jò amondi stràc e ducju doj incèrs

par ndulà zì, si èrin fermàsn ta chel plan

solitari pì che stràdis taj deèrs.

Dal orli dal straplòmp, cal è puc lontàn,

al piè di che alta riva ca vàn sù,

tre vòltis miurà si pòsl cuàrp umàn.

Tantn cà chen làl me vulil vuardavan sù,

tal flanc di destra en ta chèl di sinistra,

e cussì a era par duta sta curnìs ca sù.445

Lasùi vèvin encjamò fers i pièn cjera

cuant ch jodùt i vevi che riva dut atòr,

che ripidan salita a no era,

maeranvènsi di màrmul càndit e siòr

dintàis cussì ben ornàs che nè Policlèt

nè Natura di miej a'n dàn atorotòr.

L ànzul chen cjera l era vegnùt cul decrèt

da la pas par cussì tant timp lagrimada,446          chel cjèl a vierzeva dal so lunc divièt,

davànt niera in forma rafigurada

taun intaj cal veva di gràsia tanta

da someà na imàgin di vòus dotada.

Zuràt si varès che Ave! l veva dita,

parsche chì limàgin pur di chè sjodeva

che dal grant amòu la claf ghiera stada data;

e dal fà chista ca diès a pareva,

Ecce ancilla Dei, in ta la maniera

chun stamp la cera a tèn e tegneva.

Nòsta fisati domta na figura,

al veva dìt il me bon mestri, e'i lu vevi sintùt

da che banda ndà chel so còu al era.

Par chèl ziràt i vevi jò i vuj, ca vèvin jodùt

davòu di Maria, da ndà cal parlava

chèl che fin uchì a mi veva movùt,447

unaltra storia che la rocja a contava;

par chèl, pasàt Virgìlio, dongja ghieri zùt adès

par chel me sguàrt djòdila benl voleva.

Al era intajàt lìn tal màrmul stes

il cjàr, da nemaj tiràt, cun larca santa,

ca si tèm coma alc che fàt al vèn sensa permès.448          Lì in front a era zent, e duta cuanta,

spartida in sièt còrus, a doj daj me sens449          dìghi a pareva, Èco, sta zenta cjanta.

In chista maniera, al fun dalinsèns

che imaginàt al era, i vuj el nas

dal sì e dal no di discòrs èrin plens.

Ndavànt ghi zeva di stu benedèt vàs,

balànt miès disvistìt, l ùmil salmista,450          e pì e mancu re al era adès stu pajàs.451

Di front di David, in plena vista

taun barcòn di un palàs, Micòl a vuardava

coma na fèmina dolorada ma trista.452          Movùt mi eri lì chel vuli mi tirava,

lì chjodi i podevi naltra storia

che di davòu di Micòl a si luminava.

Figurada chì a era lalta Gloria

dal grant Romàn453 cal veva cussì tant valòu

che sistìt al veva Gregorio a la gran vitòria.

I staj contànt di Trajan, l imperatòu;

e na veduluta a era lì al fren454          duta plena di làgrimis e di dolòu.

Dut intòr il post  pestasàt al era e plen

di cavalièrs, en tal oru làcuilis

sora di lòu il vint al moveva cun vaevèn.455

La puareta, in ta stu bacàn dimàginis,

Vendichèimi, siòr, dii a pareva,

pal me frutùt muàrt; tjòs li me làgrimis.

Adès speta, luj rispùndighil someàva,

fin chjò i tòrni. E alora ic: Siòr me,

comuna che tant dolòu a sufriva,

e si no tornàis? E luj: Chèl par me

tjudarà. E ic: Saltri a fàn dal ben

sè ti zòvia, se il to uàt a nol è?456

Alora luj: Dati cunfuàrt; ben mi convièn

fàl da fà, e nisùn, prin, di chì mi gjava;

cussìl vòul just, e la pietàt mi ritèn.

Chèl ca nol à maj jodùt roba nova457          al à produùt stu viìbil parlà,

cal pàr stran parsche par nu al è roba nova.

Mentri chjò mi la godevi a cjalà

li tanti figùris di asiòns ùmilis,

el gust chel so fabril veva djòdilis là,

Èco, par cà; ma di mòvisi cuant lèntis

sti ànimis, murmuràntl zeval poeta:

scju chì ni faràn jodi laltri scjàlis.

I me vuj, che sta roba a miràvin duta,

par jodi nuvitàs, che tant ghi plaèvin,

vièrs di luj voltàs si èrin, a la svelta.

I no vuej però, letòu, ca ti màncin

i to bòis propòis par zì a sinti

comche Diul vòu che i dèbis a si pàjn.

In tal coma da la pena puc fèrmiti:

pensa a sè ca seguìs, pensa che al peu

dutl mal cul grant judìsi al zarà a smeti.

Jò i vevi tacàt: Mestri, sè chjò i jòt chen sù

al vèn vièrs di nu, a no somèjn ànimis,

ei no saj sè chen tal jodi a mi vèn sù.

E luj a mi: Li condisiòns tant gràvis

dal so turmìnt a bas li fàn stàn cjera,

par chèl i me vuj sigùrs noèrin stàs djòdilis.

Ma vuarda fis ulà: adès ti pària vera

djodi sè che di sot di chej claps a vèn?

Jodi belzà ti pòs comca fàn guera.

Puòrs cristiàns, che di supiàrbian vèis a plen

e chei vuj da la mins pur svuàrps ju vèis, e tant,

muj i sèis di zì là ca no vi convièn,

che di èsi cavalèis i no zèis maj pensànt,

nasùs par formà langjèlica pavèa

che sensonòu e bès vièrs il just a và svualànt!

Entànt chel vustri spirt in altl svualasèa,

besteùtis i sèis in stat imperfèt,

comun vièr cal èncjamò ca simpavèa.458

Coma par sostegni un solàr o tet,

impleàda ogni tant na figura

a si jòt ca unìs i zenòj al pet,

ca fà di sèche ver nol èna pena vera

nasin ta chèl ca la jòt; e cussì fàs

chej i vevi jò jodùt, cuant chjodùs i'u vevi cun cura.

Ver al è che pì o mancu a èrin contràs

secònt ca vèvin pì o mancun schena;

e chèl che pì pasiènsal vevan taj so às,459

planzìnt diil pareva: Oh, basta pena!

Cjànt Undicèin

O pari nustri, che la sùn alt ti stàs,

par nuja limitàt, ma pì par amòu

che paj prin efiès460 che lasù i ti'as,

cal sedi laudàtl nòn to el to valòu

da ogni creatura, che cussì tant ben

a và di dighi gràsis al to bon vapòu.461

Ca vegni pur vièrs di nu la pas dal to règn

che fin a chè zì i no podìn par intej,

se dongja no ni vèn, nencja cun dut il nustri nzèn.

Coma che i to ànzui dut il so volej

a te a sacrifichèjn, cjantànt oana,

ca fèdin pur cussì i òmis volentej.

Coma ogni dì dani encja vuej la mana,

che sensa di chèn ta stu deèrt àrit

n davòul và chèl che di zì ndavànt si afana.

E coma che nu il mal chi vìn sufrìt

a dùcjus ghi perdonàn, tu pur perdona

par bontàt, sensa vuardàl nustri mèrit.

La nustra virtùt, ca noè tant buna,

nosta pruvinà cul vecju aversari,

ma cjòighila da luj che tant lu spirona.

Ma, signòu bon, chist ùltin deideri

no lu vìn par nuàltris, ca no ni ocòr,

ma par chej ca ghi sarà necesari.462

Bòis augùrs par lòu e par nu dut atòr

preànt scju chì a zèvin sot chel pèis grant

che ogni tantn taun brut sun ni vèn intòr.

Sufrìnt turmìnt, cuj pì cuj mancu463, indavànt

a zèvin, en sù, fin ta la prima curnìs,

il cjalìn dal mont uchì plan plan purgànt.

Se di là sempri ben da nu si diès,

di là par nu di dii e fà ben a pòdin

no?chej chan al volej na buna radìs.464

Il so judà ben li pècis ni làvin,

chès partàdis chì, cussì che purs e lièis

in ta li ròdis stelàdis zì fòu i podìn.465

Se gjustìsia e pietàt vi cjòlin il pèis

cussì chi podèdis ben movi lala,

e zìn sù secònt i vustri deidèris,

mostràini par cuala man vièrs la scjala

pì curta ca è la strada, e sa è pì dun pas,

cual al ee che mancu rìpit al scala?

Chè chistu che cun mel vèn, davòu dun pas,

cargu da la cjàr dAdàm ca lu vistìs,

di zìn sù a malavojal calal pas.

Li so peràulis, tornàdis a chìstis

che chèl che jòi seguivi dìt al veva,

no si sà da cuj chèrin stàdis dìtis;

ma dìt al è stàt: A destra pa la riva

cun nu vegnèit, e i cjatarèis il pas

che scalà al pòl encja persona viva.

E se djodin sù stu scoj no mi limitàs,

chel me fà da gran bacàn al doma

e il me cjàf mi fà tegni amondi bàs,

chistu chencjamòl vif, e nisùn lu clama,

par jodi s'i lu cognòs lu vuardarès

e par fàighi dòu dal pèis chi vìn nsima.

Latìn466 ieri e fi dun gran tosc i sarès;

Gulielmo Aldobrandesc me pari al era;

se cognosùt lu vèis, i no savarès.

Il sanc antìc e la nobiltàt intera

daj me grancj mi vèvin fàt cussì rogànt

che, maj pensànt a nustra mari cjera,

dispièt mi feva ogni omp cussì tant

cha murì i eri zùt; coma, i Sanèis lu sàn

e lu sà a Compagnàtic ogni fant.

Jòi soj Ombèrt; e no a me besòu dan

mia la rogansa fàt, ma i me parìncj pur

da ic a sòn stàs inviscjàsn tal malàn.

E chì mi tocja alòr partà stu pèis dur,

par ic, cussì par che Diul resti sodisfàt,

si no da vif, da muàrt i lu parti par sigùr.

Intànt chi scoltavi i vevi'l cjàfn jù sbasàt;

e un di lòu, no chistu cal parlava,

si veva stuarzùt sotl pèis ca lu tegneva pleàt,

e jodùt mi veva, e, cognosùt, mi clamava,

tegnìnt i vuj cun tanta fadìja fis

sul me cjàf bas che cun lòu si moveva.

Oh! ghi vevi alòr dìt, no sòtu Oderìs,

l onòu di Gubio e l onòu di che art

che luminà'467 clamada a è a Parìs?

Fradi, al veva dìt, a rìdin468 in pì gran part

li tèlis pituràdis da Franc Bolognèis:

l onòu l è adès dut so, e me in part.

I no cròt chi sarès stàt cussì cortèis

mentri chi vivevi, pal me volej grant

da lecelensa cheran taj me pensèis.469

Il fìo un uchì al paja par èsi cussì rogànt;

e chì ncjamòi no sarès sa no fòs stàt

che, podìnt pecjà, a Diu i vevi vuardàtavànt.470

Oh se sbosa ca è lumana podestàt!

Cuant puc chel vertn tal pì bièl al dura,

sa nol rivan ta la grosolana etàt.471

Crodùtl veva Cimabuen ta la pitura

di èsil miej, ma dès il Gjòt al è pìn alt

e la fama di chèl aè in jù, pì scura.

Cussì l un al altri Guido a ghia cjòlt

la gloria da la lenga; e forsi al è rivàt

chèl chai doj fòu dal nit ghi farà fà un salt.472

La fama dal mont no è altri chel flat

dal vint, cal tira prin chì e dopo là,

e, cambiànt banda, cun altri non al vèn clamàt.473

Se vòus i varatun pì s'i ti rìvis anvecjà

la to cjàr (che s'i ti fòs muàrt

prin che i zogàtuj i ti vès lasàt stà)

pì di mil àis, ca sòn na pì curta part

dal spàsiu eterno, chel movi da li sèis

al sìrcul che pì tarsn tal cjèll vèn tuàrt.474

Di chèl cal cjamìna cussì a plan, comchjodèis,

che un timp lu plaudeva la Toscana duta;

adès a Siena di luj apenaun mùrmur i sintèis,

indà che siòr al era cuant che distruta

stada a era la rabia di Firense, ca era

nòbil indà che adès a è puta.

La vustra fama a è comerban cjera

chel colòu a cambia, e chèl475  a la sbladìs,

cussì che fòu a vèn bruta e secja da la cjera.

E jò: Diìnt cussì ti mincoràgis

a èsi ùmil e a disglonfàl me malàn:476          ma cuj al ee chèl cun cuj ti parlàvis?

Chèl, al veva dìt , al è Provensàn Salvàn;

e chì al è parsche preuntuòus al era stàt

di partà duta Sienan ta la so man.

Cussì al era e cussìl và, maj ripoàt,

dopo cal è muàrt: cu la stesa moneda

al pàja chèl che par di làl veva masausàt.

E jò: Se chel spìrit cal spetan banda,

prin di pentisi in tal orli da la vita,

ca jùl stà e nol vènn ta sta falda,477

sel bon preà cunfuàrt a no ghi parta,

prin cal pasi altritànt timp cal à vivùt,

comee che chì concedùt ghie stàt di stà?

Cuant cal era plen di Gloria cujerzùt,

al veva dìt, dut lìbar in tal Cjamp di Siena,

copànt la so vergogna, a si veva metùt;

e lì, par tiràun so compaj fòu di pena

cal sufrivan ta na preòn di Carli,

a tremà si veva riduùt par ogni vena.478

Pì i no dìs, e scur i saj chi parli;

ma no pasarà tant timp, chei to visìns

ti lu faràn ben capì479; ma lasàn lì.

Chistòpera cjòlt ghi veva chej cunfìns.480

Cjànt Dodicèin

Di pari pas, coma nemaj ca vàn al zòuf,

jòi zevi cun che ànima cargada

fin che pal bon mestri a restava alc di nòuf;

e al veva dìt alòr: Làsiu e fà pì strada,

che chì a piè on careta si si rangja;

chèl cal pòl, besòu si juda avonda.

Indresàt mi eri, coma chèl che dongja

a mi steva, encja se il me pensej

bas e ùmil a Oderìs ghi era dongja.

Movùt mieri, ei ghi zevi davòu volentej

ai pas dal me maestri, e jò e luj

svels i zèvin cul pas na vura liej;

e luj dìt mi veva: Volta pur in jùi to vuj:

ben ti farà, e sinti tant pì sigùr,

djodi sè che sot daj piè ti às, cuj to vuj.

Par chel recuardasi di lòu nol restin tal scur,

li làstris insima daj puòrs soteràs

sèns a àn di chèl ca èrin prin da zìn tal dur,481

ndà che tanti vòltis si resta turbàs

da li spunzùdis ca dàn li memòris,

ma domai pì pìus a vègnin ben spironàs;

cussì mi èrin lì parùdis482, ma pì bièlis

secònt i dièns tal troj ritràs, e figuràs

che'n ta stu mont in sù'l zeva pa li bàndis.

Jodùt i vevi chèl che fra ducju i creàs

il pì nòbil al era stàt483, colà jù dal cjèl

chì in banda saetànt fin a bas.

Jodùt i vevi Briàreus, che daun folc dal cjèl

impiràt, distiràt al eran ta staltra part,

in cjera, cun dut il pèis dal mortàl gjèl.

Jodùt i vevi Timbrèus, Pallade e Mart,

encjamò armàs, dal pari so dùcjus atòr,

ca miràvin i tocs484 daj Gigàns, ognùn muàrt.

Jodùt i vevi Nembròt485, ai piè da la gran tòr,

na vura spierdùt, che chejl vuardava

che rogàns coma luj stàs a èrin a Senror.486

O Niobe, chel to sguàrt il sufrì al mostrava,

comchjodevi ben segnàtn ta la strada,

tra sièt e sièt fioj, chognùn ghi mancjava.487

O Saul, coma chen ta la to stesa spada488          muàrt i ti parèvis chì a Gelboè,

che dopo no veva sintùt pì ploja nè ruada!

O mata dAragna, cussì jòi jodevi tè

zà miea ragna, dulìnt n ta li pesòtis

dal lavoru che tant puc zovàt ti veva e tiè.489

O Roboàm490, ca no par chi ti minàcis

chìl to dièn, ma cun to grant spavìnt,

un cjàr lu partan alt, e nisùn lu seguìs.

Al parava via a mostrà il dur pavimìnt

comchAlmeòn a so mari ghi veva fàt tant

cjàr pajàl maldestinàt adornamìnt.491

Al mostrava comchei fìs si èrin fàs avànt

e butàs su Senacherib dentril templi,

e comche muàrt lu vèvin lasàt lì, da chel istànt.492

Al mostraval cadàvar el macèl, lì,

fàt da Tamiri, cuant cha Cir ghi veva dìt:

Sanc ti bramàvis, cussì bèif chel sanc chì.493

Al mostrava comcal scjampava, stupidìt,

ognAsiriàn, dopo la muàrt di Olofèrnis,

encjal cuàrp, smembràt, lì cal era stàt culpìt.494

Troja al feva jodi'n sinìa e cavèrnis:

O Iliòn, cuant ca ti mostràvin bas e vil

sot daj nustri piè chist imàginis!

Cuj di pinèl al ee stàt mestri o di stil

da podej piturà st òmbris e lìnis

chamirà a farèsin un inzèn sutìl?

Muàrs i muàrs e vifs a parèvin i vifs, i vi dìs:

miej di me nol jodeva chèl chel ver al veva jodùt,

fin chi tegnevi in bas il cjàf e spàlis.495

Insupiarbìvi pur, vuàltris dapardùt,

fioj di Eva, e no stèit zì a cjàf bas,

sinò i zèis a jodil vustri cjamìn brut!496

Atòr dal mont i si èrin zà inoltràs

el soreli al era zà tant pìn alt zùt,

chel me pensej soracàric no lu stimàs.

Chèl cal veva'l sguàrt sempri ndavànt tindùt

al veva cussì tacàt: Il cjàf tèn alsàt;

no tias pì timp di zì cussì spierdùt.

Jòt chel ànzul là cal è dut preparàt

par vignì vièrs di nu; jòt là ca torna

la tersa zòvina497 dopo vej il dì judàt.

Di riverènsa dut il so fà l adorna

ca par che dilèt l vedi dinviàni sù;

pensa che chistu dì maj pì a nol torna!

Ben uàt ieri al so mòut di dìmi sù

di no zì a pièrdi timp, cussì che di chèl

pì nocoreva chi lu vuardàs dal basn sù.498

Vièrs di nu al vegneva chel ànzul bièl,

dut di blanc vistìt, en mua ti gh'jodèvis

comche a prin dì a trema la steluta dal cjèl.

I bras al veva prin vierzùt, e dopo li àlis:

e dìt al veva: Vegnèit: i scjalìns a sòn visìn:

a è fàsil ormaj zì sù par chisti scjàlis.

A stu invìt amondi pus a vègnin:

O umana zent, par zìn sù nasuda,

parsè còlitu jù cul prin vintulìn?

Menàt ni veva 'ndà che la rocja a era tajada:

chì mi veva batùt li àlisn ta la front,

prometìnt chi varès vùt buna strada.

Com cha man destra, par zì sùn ta chel mont

indulà ca è la gliia ca dòmina

la ben guidada nsima dal Robacònt,499

a vèn rota un puc la granda rivona

par via da scjalìns fàsn taj timps pasàs

cuant che a fài cons la zent era pì buna;500

Il grant rivònl vèn cussì mancu dret che a bas

ndà che rìpid al cola dal altri ziròn;

chì e lì si vegneva lo stes dal alt mur rusàs.501

Voltàs chièrin par zìn sù, chista cansòn,

Beati pauperes spiritu! i vèvin sintùt

cun vòus che dòlsis a cjantàvin e benòn.

Ahi cuant diferèns ca èrin scju sbocs in dut

di chej da linfièr! Uchì bieli cansòns

ni compagnàvin, e là a si lagnàvin di dut.

Ormaj i montàvin sù paj scjalìns sans,

e tant pì liej dèsi mi pareva

sinòn taj plans che zà a parèvin lontàns.

Alòr jò: Mestri, dìs, chel pèis chintòr mi steva

siaja gjavàt da me, che cuai no sìnt

pì la fadìa che prin stracà mi feva?

E luj: Cuant chei P chencjamò ti stàs sintìnt

in ta la to front, encja se debulùs,

a no ti saràn pì par nuja preìnt,

a ti saràn i piè dal bon volej tant vinsùs,

che no domno fadìa no sintaràn,

ma plaej a varàn dèsin motu tegnùs.

Alora i vevi fàt jò coma chej ca vàn

cun alcn tal cjàf sensa savej ca luan

fin che sèns dàltris sospetà a ju fàn;

cussì che par èsi sigùrs si jùdin cu la man,

ca sercja e cjàta, e a fàl còmpit

che di sòlit a sòn i vuj ca lu fàn.

E uànt da la man destra ogni dèit,

doma sèis da li lèteris i vevi sintùt

in ta la front che chèl da li clafsl veva scrìt:

e chè jodìnt, il me duca l veva suridùt.

Cjànt Tredicèin

Rivàs ièrin insima da la scjala,

ndà che pa la seconda volta a si sèa

il mont che parànt in sù al dismala:502

ulì streta na curnìs a si lèa

intòr di stu pajòu, coma la prima;

doma chel so arco pì svelt si plèa.503

Sen ulì a non dè e nencj ànima;

nut e crut chì al era il zì dapardùt,

cul colòu daj claps chi ghi zèvin insima.

Se par domandà, stu post i vìn sielzùt,

al raonaval poeta, iai poura

cha lunc i restarìn chì chi si vìn metùt.

Fisàt al veva dopo i vuj là chel soreli al era;

uànt la so destra coma il centri,

al veva lòr ziràt la so banda sinistra.

O lus buna, cun fede in tè i èntri

che pal cjamìn just tu i ti ni guìdis,

al veva dìt, secònt il to volej, chì dentri.

Lus ti ghi dàs al mont, ei ti lu scjàldis:

sa no è nisùnaltra raòn ca conta,

che a nu ni sèdin sempri i to ràis guìdis.504

Cuant che par di cà un miàr si conta,

altritànt par di là nuièrin zà zùs,

svels, parsè che la voja niera pronta;

e ca svualàvin vièrs di nu i'u vèvin sintùs,

ma no jodùs, chej spirs ca ni zèvin invidànt

di godi encja nu dal banc dal amòu i frus.

La prima vòus ca ni ers pasada svualànt,

vinum non habent, asaj fuàrt a veva dìt,

el stes i la vèvin sintuda dii pìn davànt.

E prin ca no si sintès pì stu spìrit,

che vial zeva, naltri I soj Orestis

al era pasàt sigànt, e via cal era partìt.

Oh, i vevi dìt, pari, se vòus a soni chìstis?

E comchjòi domandavi, èco il ters

cal dieva: Amàit i vustri versàris.

El bon mestri: Chistè na vìscja che vièrs

la colpa da linvidia a sbàt, ma al vèn

dalamòul coràn che sta scòrial cujèrs.

Dal rumòu contrari al vou èsi fren:

ti lu sintaràs i cròt, par me avìs,

prin che dal pas dal perdòn tjòdis il sen.

Ma tèn il to vuli in ta chistaria ben fis,

e da chì ndavànt zent sintada tjodaràs

che dùcjus aan vièrs la rocja li schènis.

Pì che maj i me vuj si èrin spalancàs;

en davànt jodùt i vevi òmbris cun mantej

ca èrin coma na piera coloràs.505

Un puc pìndavànt si èrin visinàs a chej,

che sintùt i vevi sigà: Maria, prèa par nu!

e Michel e Pieri e Ognisànt daj cjej.

No cròt chencjamò a sedin cjera, ca sù,

omp cussì dur, da no èsi stàt tocjàt

dal dolòu par chèl ch'i vevi dopo jodùt la jù;

che apena chi eri visìn di lòu rivàt,

e ogni so sèst ni'era stàt di lòu ben clar,

làgrimis di dolòu mi vèvin daj vuj colàt.

Vistìs a parèvin cun stras da pesotàr,

un tegnìnt 'l altri sù cu li so spàlis,

cul mur che a dùcjus ghi feva da schena:

cussì chej svuàrps che di ròbis an dàn pùcis,

ai perdòns506 siu jòt che dèsi judàs a domàndin

e lun cal sbasal cjàf su di naltri tjòdis,

chè a la pietàt dàltris si dispònin

e no doma pal sun da li peràulis

ma pur pa la vista che tant a bràmin.

E comchel soreli no ghi zova a zens svuàrbis

cussì pur cun stòmbris chì, che di lòu i dìs,

il cjèl nol vòu che la so lus507 ju tegni benedìs;

maa dùcjus un fil di fièr ghi sbua li sèis

e ghi li cùs, comche a un salvadi

si fà par cal stèdi calmùt cun làlis.

Zìnt avànt, mi pareva dufìndi,

vuardànt i àltris sens èsi jodùt:

dal me bon consej i vevi alòr volut dipindi.

Luj a volo capìt al veva il me sguàrt mut;

a nol veva però spetàt la me domanda,

ma dìt al veva: Cjacara pur, ma clàr e curtùt.

Virgìlio a mi vegneva da che banda

da la curnìs ndà che colà ti pòdis

parsche ncoronada no era la sponda;

a man sanca i jodevi che ànimis

devòtis che pa lorìbil cuidura

làgrimis ghi colàvin ta li mosèlis.

Voltàt mi eri a lòu e O zent sigura,

i vevi scuminsiàt, di jodi chel alt lumìn,508          che, besòu, il vustri deideril cura,

cussì che li pècis par gràsia si nètin

da la vustra cosiènsa, cussì che clar

il flus da la vustra mins par ic i jòdìn,

dièimi, che stu plaej a miè cjàr,

se chì cun vu a è ànima latina;509          che forsi ghi zarà ben se jodi si fàn clar.510

O fradi, ognuna a è sitadina

di na sitàt vera, ma tu tintìns

sa vivès in ta l' Italia pelegrina.511

Chistu, a mi par, vegnùt  mi veva a mins

zìnt pì dongja dindà che la vòus a vegneva,

ndà che miej  a sintèvin i me muvimìns.512

Jodùt chì i vevi pur unombra ca spetava,

dal aspièt; e se unl volès dii Coma?,

la barba comun svuàrp in sù a levava.

Spirt, i vevi dìt, che par zìn sù i ti sàs domà,

se tui ti sòs chèl ca mia rispundùt,

dimi dal post o di coma ch'i ti ti fàs nomà.

Jòi eridi Siena, e comchi tias jodùt

cun stàltris i neti chì la me mal vita,

preànt cun làgrimis chèl che fà al pòl dut.

Sàvia i no eri, encja se Sapian vita

mi clamàvin; ieri daj dans daj àltris,

pì che da la me furtuna, contenta.

E par chjò buiara i sedi no ti cròdis,

scolta sieri mata coma chi ti dìs,

belzà cuant chin jù al zeva l arc daj me àis.

Zùs a èrin i me sitadìns vièrs Còlis513          e lì visìn rivàs a èrin cuj so nemìs,

e pal volej di Diui dievi prejèris.514

In rota li me zens zùdis a èrin, amàris

in tal so scjampà; e jò jodìnt la cjasa,

un gust tant grant i vevi a jòdilis,

che alsàt i vevi cun tant  disprès la me mua

sigànt a Diu, Di te noai poura!,

comil pùor mierli chin plen unvièr vignì fòu al àusa.515

Pas i vevi volùt fà cun Diu na vura

visìn da la fin; ma ncjamò a sarès

la me penitensa amondi dura

sa no fòs che a preà par me si vès

Pier Petinàr ta li so santi orasiòns,

che gran caritàt vùt a vèvin paj pecjàs mès.

Ma cuj sotu che da li nustri condisiòns

ti vàs domandànt e chi tias i vuj vièrs,

com chi cròt, e rispirànt ti das raòns?516

I vuj, i vevi dìt, mi vegnaràn encja a mi cjòls,

ma par puc timp, chè ninìna a è lofea

caan fàt par èsisi cun invidia rivòls.

Tant pì granda a è la poura caa belzà

lànima me dal turmìnt cal è la sot,517          che zàl cargu di la jù a mi pea.

E ic: Cuj duncja ti àja partàt da sot

ca sù da nu se di tornà ti pènsis?

e jò: Chist cal è cun me e nol fà mot.

Vif i soj; e domàndis ti pòl fàmilis,

spìrit elèt, se tu ti vòus chi fedi

alc par ten ta li mortàl contràdis.

Oh, chistè pì nova che maj sintùt i vedi,

a veva dìt; gran sèn aè che Diu ben ti vòu;

dal to preài zarài alòr a godi.

Jò pur ti prej, par chèl che pì tias in còu,

che se maj ti mès pièn ta la Toscana,

ai mès dìghi che par me nòcòr vej dòu.518

Tu tiu jodaràs tra che zent vana

che a Talamòn a spera, e a pièrt

pì speransa si no di cjatà Diana;519

ma pìl pierdarà ogni capitàn espèrt.520

Cjànt Cuatordicèin

Chistu cuj l ee chatòr dal nustri mont al zira

prin che la muàrt di svualà ghi vedi dàt

ei vuj al vièrs cuant cal vòu e al siera?

Cuj, i no saj; mai saj che besòu nol è rivàt:

domàndighilu tu che pì ti ghi sòs visìn

e par cal parli dàighi un bon benrivàt.

E doj spirs, il prin al altri faìnt un  inchìn,

di me a parlàvin lì a man dreta;

cul muu alsàt, par dìmi, dal bas ca èrin,

e un dìt al veva: O ànima che duta

nsièmit cul to cuàrp pur vièrs il cjèl ti vàs,

consòlini, dìni, che tant nimpuarta:

dandà i ventu e cuj sotu, chi ti ni fàs

cussì tant maraveà da la to gràsia,

coma chèl che maj si pensarès cal capitàs?

E jò: Par miea Toscanal scòr via

un flun picinìn521 cal nàs a Falterona,

e sent mìis di percòrs a no lu sàsia.

Da che bàndis là i meni sta persona:

dìvi cuj chi soj a sarès cjacarà nvàn

chel me nòn encjamò tant nol suna.

Sen tal tontindimìnt i me pensèis a vàn,

comca varèsin, al vev' alòr minsonàt

chèl di prin, in tal Arno i to pensèis a stàn.

Chel altri dìt ghi veva: Parsè al àja platàt

stu chì il nòn dal flun che par là al scòr,

comche l omp al fà cun chèl ca lu tèn disgustàt?

El spirt che da rispundil veva, alòr

cussì si veva sdebitàt: No saj, ma ben dègn

da murì al èl nòn da la val minsonàt dal siòr;

chè che di là a tàca, ndà cal è dut plen

chel mont alpìn522 che troncàt al è da Pelòu

chen ta pus poscj al pasa pìn là dal sen,

finndà che par ristoru si dàn davòu

dut chèl che l alt cjèl dal mar al supa sù

par dàighi ai fluns chèl523 che dopo al và cun lòu.

La virtùt a vèn comna sìngara bandonada sù

da dùcjus, coma madràs, o par malora

dal post, o pal vìsi che lì al sgarfa sù:

cussi a è che cambiàt a àn la so natura

chej ca vìvin chìn ta sti puor valàdis

chognùn, streàt, al par cambiàt in piòra.524

Tra pursitàs, ca mèritin pì glàndulis

che altri da mangjà, pa la zent pì adàt,

par prin tal so puòr fosàl al scaturìs.

Vegnìnt jù, i botulùs525 al tèn insuriàt,

ca cainèjn pì che dal so stamp si diarès,

e da lòu cun disprès il cjàf l tèn voltàt.

E jù cal vèn; e pì sglonf ca si fà luj stes,

tant pìl cjata chei cjàns si fàn lùpos

stu puòr flun cal pasa par scju poscj maladès.

E zìnt jùn ta gòlis scùris dopo ti lu jòs

ndà cal scuntra vòlpis cussì mbrojònis526          che timòu noan che naltri nganàlis al pòs.

Nompuarta se naltri al sìnt527, chjò lo stes i dìs,

ea chistu528 ben ghi zarà, sen mins al tèn

sè cal disgropal spirt di ròbis vèris.

Joi jòt to nevòut che pì avànt ben al vèn,

cjasadòu di chej lùpos529 ta la riva

dal nòbil flun, cha jumpaurìs a plen.

Al vènt la so cjàr cuant ca è ncjamò viva;

e da bèstia salvàdia fòu Iu neta:

tàncjus di vita e me donòu al priva.

Sanganàtl vèn fòu da sta puora foresta;530          e tal la lasa che nencja fra mil àis

com ca era prin di nòuf a doventa.

Comchal sinti contà di penòus detàis

al tèn platàt la mua chèl cal scolta,

dandà che vignì a pòsin dal mal i scàis,

cussì jodùt i vevi laltrànima, chatenta

a scoltava, malincunìnsi duta

pensànt a chèl che l altril veva dita.

Dal un il dii e dal altri la vista

di savej i so nòns a mi vèvin fàt curiòus,

e domanda ghi vevi fàt cun prejèris mista;

par chèl il spirt che prin mi veva dàt vòus

di nòuf tacàt al veva: Ti vòus chi mi meti

a fati sè che tu a fami no ti vòus.

Ma da che Diul vòu chen tè si riflèti

tant la so gràsia, i no vuej èsi pignòu;

chi soj Guido dal Duce i pòl ben dìti.

Dinvidial veval me sanc cussì tant bruòu,

che se jodùt i vès omp fasi contènt,

lìvit i sarès doventàt di colòu.

Di me siminsa sta pàjai cjoj, a stent:531          o puòrs umàns, parsèi metèiul còu

ta chèl che spartì no si pòl cun altra zent?

Chistu al è Rinièr, chistu al è stima e onòu

di chej siòrs di Calboli, nisùn daj cuaj

siè fàt dopo erèit dal so valòu.

E no domal sanc siè dut svueitàt ormaj

tral Po e il mont e il mar e il Ren

dal ben dal ver e dal vivil viavaj;532

parschè dentri di scju cunfìns aè dut plen

di zentàja trista, cussì che masa tars

aè par dàighi na svolta vièrs il ben.

Ndà al esel bon Lisio e Rigo Manars?

Pier Traversar e Guido di Carpigna?

O Romagnoj colàs di nòuf frai bastàrs!

Un Fabri cuantl tornaràja a Bologna?

cuant a Faensa un Bernardìn di Fosc,

butulùt cussì gentìl di cjampagna?533

No maraveàti se joi plans, Tosc,

cuant ca mi vèn in mins Guido dal Prata

cun chèl dÀs, a nu visìns, coma da lerba un frosc,534

Fedric Tignous e compagnìa, duta

la cjasa Traversara ei Anastèis

(da luna e laltra la zent a è muarta),

zòvins e zòvinis, afàns e plaèis

invojàs dal fà gentìl e dal amòu

ndà che durs a sòn i còus e no pì lièis.535

Parsè no scjàmpitu tu, Bretinòu,

dopche la to famèa zuda a è via,

e tantaltra zent, par no pièrdi onòu?

Ben al fà Bencjavàl che pì nol fìa536;

e mall fà Castrocjàr, e pezu Coni,

che còns cussì a fià a pàrin via.

Ben a faràn i Pagàns dopchel demòni537          so al sarà zùt; ma no però che pur

di lòu luj a nol resti testimoni.

O tu Ugolìn daj Fantolìns, sigùr

al èl to nòn, sicoma che pì no si speta

che un al posi falu, degenerànt, scùr.538

Ma làsimi, Tosc; chadès a mi dileta

pì il mètimi a planzi chel parlà,

chel raonà patì mi fà, e basta.

Ben i savèvin che che bunànimis là

a mi sintèvin zìndavànt; ma, taìnt,

capì mi fèvin che jùscj i zèvin par là.

Besoj restàs tal nustri procedimìnt,

un fòlc cal sclàpa laria a  i veva someàt

na vòus che cuntra nu saetàt a veva, diìnt:

Se cualchidùn mi cjàta i vèn copàt;539          e scjampàt al era comal tòn cal svanìs,

chatòr di sè a colp al vèn il nul sbregàt.

La vòus mi vevapèna lasàt li orèlis

che naltra i  vèvin sintùt cun un rumoràt,

che parùt ni veva di tonà sti peràulis:

Aglàuro i soj che clap ieri doventàt,

e alòr, par visinasi al poeta,

a destra mi eri, e no davànt, spostàt.

Laria a era belzà par dut sidinuta;

e luj mi veva dìt: Stis chì a sòn li rèdinis

che l omp a varèsin da tegnin ta strada dreta.

Ma la lèscja cul amp vuàltris i cjolèis

cussì che l antìc versàri a sè vi tira;

el fren puc vi zova, o li clamàdis.

Il cjèl vi clama entòr vi zira,

e li so bielèsis vi mostra etèrnis,

el vustri sguàrt vièrs cjera al punta el mira;

par chèl chel che dut al jòt a vi punìs.

Cjànt Cuindicèin

Cuant che al finì da lora tersa

e al tacà dal dì a sjòt la sfera

che sempri, comcal fà un frut, a schersa,540

altritànt a someàva che vièrs la sera

in tal so cors al soreli a ghi mancjàs;

il tramònt là, e chì mieanòt a era.541

Ei ràis ni ferìvin tal miès dal nàs542          parsche par nu siera cussì ziràt il mont

che vièrs il tramònt i èrin dres puntàs,

cuant che na gran presiòn culpìt mi veva la front

cunun splendòu pìntèns di chèl di prima:

di stùc i eri lì che prin no ghi fevi cont;

par chèl li me mans alsàt i vevi 'nsima

da li me sèis, par fami un pu di ombrena

che il luòu intèns un puc a lima.

Com che da laga o dal spièli al torna

un raj di lus in ta che altra banda

zìnt in sù coman ta naltalèna

tant cuant cal era zùtn jù , e si disbanda

dal colà di na piera il stes trat,

comchesperiensa e art jodi a fàn avonda;

cussì da lus rifletuda, i eri stàt 

che chì ndavànt a erasùbit culpìt,

che di svià la me vista a veva colp provàt.

Dols pari me, sè cal è chel lì, ghi vevi dìt,

che ben parà i vuj no mi lasa

e par chì a somèa cal vegni spedìt?

Di stumbarlumì no stupiditi masa,

rispundùt mi veva. Da la famèa dal cjèl

anvidani a zìn sù un ànzul si sbasa.

Puc a mancja che a jodi dut stu bièl

no pì pèis a ti darà ma tant plaej

cuant che ben disponùt ti saràs a chèl.

Rivàs chièrin lì dal benedèt mesagej,

cun biela vòus al veva luj dìt: Entràit pur;

in ta sta scjalinadal zì al è pì liej.

Partìs da lì, cul zì cal era puc dur,

Beati misericordes! i vèvin sintùt

cjantà davòu e Gòt tu chi ti vìns sigùr!

Jò el me mestri in ta stu post nut543          sùi zèvin, e jò i pensavi, zìnt ndavànt,

sel so dii zovami al varès podùt;

Cussì voltàt mi eri a luj, domandànt:

Sel volèvia diil spirt di Romagna,

cun chèl no si pòs e spartì minsonànt?544

E luj: Da la so pì granda magagna

al cognòs il dan; e nocòr stupidisi

sàltris al 'vertìs545 par ca sedi mancu lagna.

Parsche i vustri deidèris a puntasi

a vàn ndà che mancu a sòn se àltris ju gòdin,

linvidia vi parta un grant afanasi.

Ma se l amòu pal pì alt sìrcul divìn

al pocàs vièrs l alt il deideri vustri,

a chel timòu lì ghi metarès fìn;

chè, par tàncjus che lì a dìin nustri,

encjamò di pì al và a vej ognidùn

e pì a àrt la caritàtn ta chel clàustri.

Di èsi contènt i soj pì a diùn,

i vevi dìt, che se prin i vès dal dut taùt,

e di dùbis in daj adès pì di un.

Coma pòsia èsi chun ben spartìt dal dut

in pì poseditòus al fedi pì siòrs

di sè, sinò se da pusl fòs posedùt?

E luj a mi: Èco che di nòuf ti còrs

cu la to minsn ta li ròbis terènis,

e da la lus vera ti làsisl percòrs.

L infinìt ben da li sfèris celèstis,

da là cal è, davòu cussì ghi còr al amòu

comche a un cuàrp lustri ghi còlin i ràis.

Tant a si dà in tal cjatà dal ardòu;

chè, par tant che caritàt si espandi,

in ic pìncjamò al crès l eterno valòu.

E pì zent che lasù a sintindi546,

e pì che di amà si pòl, e pì si àma,

e coma spièli un al altril vàa rindi.

E sel me raònà a no ti disfama,547          tjodaràs Beatrìs, e ic par sigùr

ti cjolarà chiste ognaltra brama.

Ca ti vègnin sùbit sieràdis, prova pur,

coma li primi dos, li altri sinc plàis,

ca si sièrin doma cul pentimìnt pur.548

Pront ieri da dii, Tu ti mi sodìsfis!

cuant che rivàs i èrin talaltri ziròn,

cussì che tai mi vèvin fàt li lus bramòis.549

Lì parùt mi veva che'n ta na viion

estatica a colp ieri stàt tiràt,

e taun templi zent jodùt i vevi'n taun cjantòn;

e na siora sul entrà a mi veva vuardàt

e cul fà dols di mari550 dìt mi veva: Fiòl me,

parsè iatu tu cussì vièrs di nu fàt?

Èco, sufrìnt, jò e to pari pur cun me

ti zèvin sercjànt. E comca veva taùt

a colp sparida a era di davànt di me.

Di lì aun puc, unaltra551 i vevi jodùt

cun laga che daj vuj a cola pal lambicà

cal è al grant disprès par 'n altri dovùt,

e dìt a veva: Se di stà sitàt il siòr ti sòs cà,

che pal so nòn i dèos tantan barufàt,

e dandà che la siènsa si spant cà e là,

vendichèiti di chej bras caan ausàt

dimbrasà nustra fia, o Piistràt.

El messèr benèvul e dols si veva mostràt

tal rispùndighi, cun bièl fà temperàt:

Se maj ghi farinu a chèl ca ni odièa

se chèl che ben ni vòu al vèn da me condanàt?

Zent i vevi dopo jodùt (chardeva di rabia)

cun claps un zovinùt552 copà, sigànt

fuàrt  chistu a chèl: Còpa sta canàja!

E luj si sbasava, cu la muàrt che tant

lu gravava, semprin jù, vièrs la cjera,

ma puàrtis dal cjèl al feva daj so vuj, colànt

e preànt al alt Siòr, in tanta guera,

cal perdonàs ogni so persecutòu,

cul dols fà cal liberèa pietàt vera.

Cuant che la me ànima tornada 'era fòu

da li ròbis ca sòn fòu di che vèris,

ricognosùt i vevi ogni meno fals553eròu.

Il me duce, ca mi deva ocjàdis

Coma chès ca si dàn aun ca si stà sveànt,

al veva dìt: Se àtu che cuai ti còlis

e mièa lega o pì ti sòs fàt avànt

cuj vuj velàs e cu li gjàmbis mòlis

coma un chel vin ol sun al stà pleànt?

O bon pari me, se tu ti mi scòltis

jòi ti conti, ghi vevi  dìt, sè che jò iai jodùt

cuant che li gjàmbis mi sòn stàdis cjòltis.

E luj: Se sent màscaris ti vès metùt

in ta la to mua, lo stes no ti platarès

nisùn daj to pensèis, nencj un pisulùt.

Jodùt sè chi tias jodùt no ti varàs

sensa tegnil còu vièrt a làghis da la pas

che difùis a vègnin dal Creatòu stes.

No tiai miga domandàt sè chi ti às

coma chèl che doma par di fòu al vuarda

cuant chel cuàrp, svanìt, colàt al è a bas;

ma par pocàl to piè tiai fàt stà domanda:

cussì si ghi fà a chej che di musetàt a sòn plens

par ca si rimètinn ta la so strada.

Avànt i zèvin tal colà dal dì, atèns

djodi fin là chei vuj si slungjàvin

cuntrai ràis dal tramònt ca èrin di lus plens.

E èco che puc a puc un fun i jodèvin

che vièrs di nul vegneva, comda la nòt l scur;

e da chèl zighin banda i no podèvin:

chistu i vuj ni veva sieràt, e laria pur.

Cjànt Sedicèin

Un scur dinfièr e na nòt duta privada

di planès e, sot di un puarèt di cjèl,

cun nulàtis ca la vèvin incjalinada,

no ghi vèvin maj fàt a la muu me  un tal vel

coma chel fun che chì ni veva cujerzùt,

nè cussì fuàrt becàt a mi veva vuj e pièl;

chel vuli nol era stàt bon di stà vierzùt;

par chèl la scorta me, buna e fidada,

la spala mi veva ufrìt par èsimi dajùt.

Cussì, comchun svuàrp al seguìs la so guida

par no pièrdisi ontòr zì a sbati

di alc ca lu seci o lasi muàrtn strada,

tiràntl flat, i pasndavànt i zevi a meti,

ben scoltànt il me duce cal dieva:

Di me stà atènt di no separati.

I sintevi vòus, ea mì mi pareva

chogniduna a preàs par pàs e pietàt

l Ànzul di Diu chei pecjàs cjojl podeva.

Agnus Deicussìl so preà al tacavan fàt;

insièmit a cjantàvin el stes fà a vèvin:

spirt di concòrdia a vèvin ben rapreentàt.554

A soni spirs, maestri, chej ca cjàntin?

ghi vevi dìt. E luj: Sì, il ver ti capìs,

el grop da la rabia a sòn ca dislèin.

Tu, cuj sotu chel nustri fun ti sclarìsis

e di nuàltris ti stàs tu cjacarànt

e il timp encjamòn mèis ti divìdis?

Cussì una da li vòus si veva fàt ndavànt;

alòr il me mestri al veva dìt: Rispùnt tu,

domandànt se par chì si vàn sù endavànt.

E jò: O creatura, che pura lasù

tornà ti vòus e biela pal to fatòu,

maravèis i ti conti se cun mei ti vèns tu.

Fin ca miè lècit i ti vèn davòu,

al veva dìt, e se djòdisil fun no ni lasa,

lo stes si sintarìn, sensa zighi fòu.555

Alora i vevi scuminsiàt: Cun che fasa

che disfada a vèn da la muàrt i vajn sù,

e chì i soj vegnùt pa linfernàl matasa.556

E se Diu n ta la so gràsia mia cjòlt sù,

tant da volej che jòi jodil so palàs,

roba chal dì di vuej fòu a è di uu,

prin da murì se èritu là a bàs?557          Dìmilu, e se just i staj zìnt dimi,

cussì chi vegnini dal to parlà guidàs.

Lombàrt i eri, e Marco i mi clami:

i capìvil mont, e a chèl ben ghi volevi,

che a nisùn pì ghimpuarta, mi pàr a mi.558

Par zìn sù, zì dret i cròt ca ti zovi.

Cussì al veva dìt, e zontàt: I vuej preàti

che di preà par me lasù alc a ti movi.

E jò a luj: I pòl ben sigurati

di fà sè chi ti vòus, ma jòi staj scopiànt

dun dùbit dentri chin clar iai da meti.

Prin al era pìsul559; adès si stà radoplànt

cun chèl chi ti mi stàs diìnt, ca mi rìnt cert

uchì en taltri post ndà chi lu vaj miurànt.

A è vera chel mont al è dal dut deèrt

di ogni virtùt, comche tu ti còntis,

e di ogni malìsia plen e cujèrt;

ma, ti prej, la caua i vuej chi ti mi mòstris,

chjòi la jodi e che par me àltris pur:

ca mèt un in tal cjèl, e chìn jù àltris.560

Pal dolòu cal sinteva, un suspìr dur

al veva prin lasàt fòu; e'l veva dopo dìt: Fradi,

svuàrp al è l mont e tu pur ti vèns da chel scur.561

Vuàltris vifs ogni caua i zèis a jodi

la sùn tal cjèl, comche se pròpit dut

par necesitàt a vès da susedi.

Se cussìl fòs, in vul sarès distrùt

il podej di èsi lìbars, e just nol sarès

pal ben di godi e pal mal di vej lùt.562

Il cjèl ghi da inisi ai vustri afiès;

i no dìs dùcjus, ma encja s'i lu diès,

in ben e in mal di na lus i vèis posès

e di un lìbar volej; che, se encja fàt al vès

fadìja in ta li primi lòtis cul cjèl,

adès, se ben si nudrìs, dut al vìns luj stes.563

A un podej pì grant564 e miej di chèl dal cjèl

sot lìbars vi metèis, e chèl al crèa

in vu la mins, ca no è sot linflùs dal cjèl.

Duncja, sel mont al è coròt, comca somèa,

in vu a è la caua en vu ca si vuàrdi;

e èco chì comche chist si displèa.

A la lasa fòu, luj ca la pòl godi

prin ca sedi565; comca fòs na frututa

plena di matièris tal so planzi e ridi,

lànima puareta e gnorantuta,

ma che, cun motu dal nustri bon fatòu,

volentej ndavòu a torna, contentuta.

Dogni pìsul ben a sìnt prin il savòu;

uchì a singana, e davòu di luj ghi còr,

se guida o fren566 no ghi svìa stu amòu.

Par chèl a tocjava mètighi la lès intòr;

par chèl a tocjava vej un re cal jodès

da la sitàt vera567 almancu la tor.

Li lès a sòn, ma cuj a regulèja chès?

Nisùn, parschel pastòu cal è là ndavànt

rumiàl pòl, ma forcùt a nol àl piè adès;568

par chèl la zent, che la so guida intànt

a jòt rangjàsi domdal ben che ic tant ghi tèn,

di chèl si pasuda, nujaltri mangjànt.569

Ben tjòs chel mancjà di un cal guidi ben

al à cauàt chista corusiòn dal mont;

e nol mars vustri naturàl, che di chèl no sjòt sen.

A uava Roma, chera mari dal bièl mont,

doj sorèlis570 vej, che lune laltra strada

jodi a fèvin, di Diu e dal mont.

Un al à chel altri distudàt; e èco la spada

cul pastoràl571, e metùs un cun l altri nsièmit

doma mal a pòl zì, cun stuniòn fuarsada;

cussì unìs, un a nol vèn dal altri ntimorìt:

se cròdimi no ti vòus, vuarda la spiga

chognerba a si cognòs dal so profit.572

Tal statndà chAdige e Po fàn riga,573          a si uava valòu e bièl fà cjatà:

prin chel Federìc rabiòus574 al metès briga!

Pasànt par lì ognùn sigùr al pòl stà

che di vergognasi no ghi ocòr adès

di vej di raonà cuj bòis o cun lòu restà.575

Tre vècjus chì a somearèsin lou stes

di èsi crìtics da la nova etàt, e tart

a pàr che Diu a miej vita zì a ju fès:

Corado da Palàs e il bon Gheràrt

e Guido da Cjascjèl, che miej si clama,

a la fransea, il bonari Lombart.

A sjòt duncja che la gliia di Roma,

par volej cjoj sùn sè i doj regimìns,

jù a cola, nfangànt sè e sè ca ànsima.576

O Marc, i vevi dìt, ti fàs biej raonamìns;

adès jòt parsche da lereditàt

i fioj di Levi a sòn restàs eèns.577

Ma cual Gheràrt al ee chèl cal è restàt

sàviu recuàrti ti dìs, da la zent ca era,

coma par cridà che salvàdia di etàt?

Ol to parlà mingana o na vura

a mi tenta, al veva dìt, chel to parlà toscàn

al dìs che puc ti sàs dal bon Gheràrt, vera?

Migai saj se par altri nòn clamàt luan,

se da Gaja, so fìa, il nòn no cjòlin.

Zèit cun Diu, che i me piè pì ndavànt no vàn.

Jòitu chej ràis che pal fun a si jòdin

belzà luminà? A è miej che via i zedi

l ànzul al è lìi saj ben cal è visìn.

Cussì ndavòu al era tornàt, e adìol me scuèdi.

Cjànt Diisietèin

Se maj in montagna, letòu, tia cujerzùt

il calìgu, che l jòdi tant ti era dur,

comche pa la pièl al è paun farc in tal buùt,578

e notàt tias comchel vapòu ùmit e scur

a sclarisil scumìnsa, e la sfera

dal soreli dentri ghi èntra cun raj pur,

alòr la to imaginasiòn liera

benòn a jodarà comche jòi vevi notàt

il soreli che pront par zì jù al era.

Cussì, unìnt il me al pas tant fidàt

dal me mestri, fòu ieri da li nùlis

in taj ràis zà muàrs tal pì bas dal inclinàt.

O imaginasiòn chi ti ni discjòlis

cussì tant dal di fòu, che un di nuja si necuàrs

nencja se intòr a sùnin, po,  mil tròmbis,

cuj ti mòvia se i sens no ti dàn un sfuàrs?

A ti mòuf la lus chen tal cjèl sinfòrma,

par sè579 o par motìfs ca sòn lasù ben clars.

Di che tristàta caa cambiàt forma

tal usièl che pì di dut si la gòt580 a cjantà

jodùt i vevi'n tal me 'mmaginà la forma.

E chì la me mins tant ristrinzùt si veva

dentri di sè, da no straviàsi via

di chèl che, fòu, a zeva spes a capità.

E èco plovin ta lalta fantaia

un581 tal'n cròus metùt, rabiòus e trist, fer

in tal vivi en tal murì, e cussì sia.

Atòr di luj a èrin il grant Assuèr,

Èster, spoa so, e il just Màrdocot

chen tal dii el fà al era onèst e ver.

E sùbit dopo che stimàgin si veva ròt

su se stesa, coma na bufuluta

cuant che da laga fòu a vèn dal disòt,

sùn mins mi'era vegnuda na fantasuta582          che, planzìnt fuàrt, a dieva: O regina,

àtu par rabia fàt na fin cussì bruta?

Ti tias copàt par no pièrdi Lavina?

Pierdùt ti mias me, chadès i sojn lut

par te, mari, prinche par altra ruvìna.

Comcal và a ròmpisil sun cuant che dut

taun colp la lus a sbàtn taj vuj sieràs,

che, urtàs, si strènzin prin di vièrzisi dal dut,

cussìl me imaginà colàt al era a bas

cuant chel luòu mi veva la mua urtàt

tant pìntèns di chèl chi sìn abituàs.

Par jodi ndà chi eri mi eri alòr ziràt

cuant che na vòus583 dìt mi veva: Par chì a si monta,

ca mi veva da ogni altri intènt straviàt;

e che fàt a veva la me voja tant pronta

di cjatà sùbit fòu chèl cal parlava

che provàt dut i varès par podèjlu frontà.

Ma comchal sorelil nustri jodi jù al và

e par masa lus jodi a no si fà,

cussì la me virtùt584 uchì mi mancjava.

Stu chì al èl spirt divìn, che mostrànt ni stà

la via da cjapà, sensa preàlu,

en tal so stes lustri platàt al resta.

A nu cussìl fà, com'che un al varès di falu;585          chè chèl chel biugnu al jòt el preà al speta,

da trìst il bonfà al và belzà a negalu.

Adès fìnghi onòu a stunvìt; basta sostà;

provàn a zìn sù prin ca si scurisi,

che dopo no si pòl, sel dì no si volta.

Cussìl me duce; en motu a mètisi

i vèvin tacàt, cjaminànt vièrs na scjala;

e prin chel piè tal prin scjalìni metesi,

ntòr sintùt i vevi un mòvisi di àla

cal svintulava dols el dieva: Beàs

i pacìfics, che ràbia a non dàn malèvula.

A sièrin sù di nu belzà tant alsàs

i ùltins ràis che da la nòt a sòn seguìs,

da parej che na stela chì e lì a simpijàs.

Parsè, virtùt me, sòtu chi ti sparìs?

dentri i mi dievi, ca mi pareva

cal calaval podej da li me gjàmbis.

Rivàs ièrin ndà che pìn sù no zeva

la scjala, e lì i èrin restàs fisàs

coma naf che ta na spiàgja a finiva.

I vevi jò spetàt un puc, lì chi èrin rivàs,

par sinti se alc a eran tal nòuf ziròn;

dopo dìt i vevi, cuj vuj al mestri voltàs:

Bon pari me, dìmi, cual tuàrt o pasiòn

si pùrghia chìn tal ziru ndulà chi sìn?

I piè a sòn fers, ma dami la to spiegasiòn.

E luj a mi: L amòu pal ben, i jodarìn,

chel cul al tiran davòu, uchì a si rimèt;

uchì svels a zaràn chej che plan si movèvin.

Ma par chi ti capìsis pì al complèt,

scolta ben sè chi dìs, chi ti restaràs,

cul frutàn586 chi ti daj, tant mancu puarèt.

Nèl creatòu nè maj nisùn daj creàs,

al veva tacàt, fiòl me, al è stàt sensa amòu,

naturàl o volùt587, e tu ti lu sàs.

Chel naturàl al è sempri sensa eròu,

ma chel altril pòl sbalià, o par un brut ogèt

o par vej masa o masa puc vigòu.

Mentri che chèl al è al prin ben588 dirèt,

e in taj secòns589 sè stes al miura,

a nol pòl luj tal mal cjatàighi dilèt;

ma cuant che al mal a si zira, o cun pì cura,

e mancu dal dovùt al còr vièrs il ben,

alòr cuntril creatòu al và na vura.

Ti capiràs da chist che l amòu al vèn

a èsin vu siminsa dogni virtùt

e dogni asiòn che pena a meritan plen.

Adès, parsè che lamòu da la salùt

dal so sogèt590 a nol pòl separasi,

dalòdiu vièrs se stes al è ognùn proteùt;

e parsè ca no podarà maj dasi

chun in sel sedi, dal prin591 separàt,

che chèl al odièj a nol vegnarà  maj a èsi.

A resta che, se chistu iai ben stimàt,

il mal ca si àma al è dal pròsin, e stu

amòu, in tre592, tal vustri fangu al è formàt.

Al è chèl cal spera djodil so visìn zì jù

par podej zìn sù, e par chistul brama

che chèl al vegni dal so alt butàt jù:593

e chèl che onòu, gràsia, podej e fama

di pièrdi al tèm e djodi naltri zìn sù,

e mal si sìnt el contrari al àma;594

e chèl al è, chufindùt, si la cjapa sù

da doventà di vendeta tant golòus

che cul volèighi mal ai àltris si tèn sustàt sù.

Chì sot cussì chiscju tre divièrs amòus

i planzìn: madès pur dal altri i intìnt

che vièrs il ben al còr, ma amondi estròus.

Ognùn, magàri cunfùs, un ben al sìnt

ca ghi cujetal spirt e che atiràt lu tèn;

e ognidùn par rivàighi visìn al cuntìnt.

E se tiràs da stu amòu i sintèis un sen,

e se otègnilu i volèis, alòr sta curnìs,

dopche ben pentìs i sèis, a vi farà dal ben.

An dè naltri ben595, che di contentesa nol implenìs:

a nol parta a la contentesa, nè a la buna

esensa, di ogni bon frut e radìs.

Stu amòu cha chistu un masa a si bandòna,

insìma di nun ta tre sìrcuil vèn planzùt;

ma coma che'n tre pars a si raona

i tàs, chel to pensej stes al zedi lì, dut.

Cjànt Dicjotèin

Uchìl so raonàl veva terminàt

il me grant mestri, e atènt al vuardava

se jòn mua i parevi sodisfàt;

e jò, che sèit encjamò mi spunzeva,

sidìn di fòu, dentri i dievi: Forsi

il masa domandàighi no mi zova.

Mal bon pari al era zùt a necuàrzisi

dal tìmit volej, ca no si vierzeva,

e cjacarànt, coràgju mi veva dàt chi parlasi.

Alòr jò: Mestri, tant pì vifl me jodil và

cu la to lus, che jòi jòt amondi ben

sè che la to raòn a mostrami a và.

Però, dols pari me, di preàti i tèn

di mostrami chel amòu chi ti ghimpartìs

al bon operà e chèl ca nol và ben.

Impìa pur, al veva dìt, li lùcis fuàrtis

dal intelèt, e ca ti sedi manifèst

il sbàliu daj svuàrps ca si fàn mèstris.596

Il spirt, che fàt al è stàt par amà imprèst,597          al è in motu vièrs dut chèl ca ghi plàs,

el plaej dal podej al àt zì lu fà prest.

A la vustra comprensiòn daj bens creàs

a ghi vèn lidea, che dentri a vi displèa,

cussì chel spìrit vustril vèn cjapàtn taun làs;598

e sentrapulàt vièrs di ic si plèa,

chel pleàsi al è amòu, e naturàl,

che pal plaej dal nòuf in vu si lèa.

E comchel fòuc chen alt si mòufn ta la val,

e par natura so sempri pìn alt al và

vièrs il post ndà che pì al dura, sensa fal,599

cussìl spirt vièrsl deideri al và,

e coma spirt si mòuf, e maj si ferma

fin che l ogèt amàt contènt lu fà.

Adès ti pòs ben jodi la malaforma

che la veretàt a à pa la zent ca intìnt

che lodèvul al è dut sè che un al àma,

sicomche chèl di amà al è un sintimìnt

cal par sempri bon; ma na buna sera

sempri ben no sigilèa, nencja, po, volìnt.

Il me nzèn e li to peràulis, ogniduna,

rispundùt ghi vevi, l amòu mian rivelàt,

mal me dùbit pur pì fuàrt che maj al suna;

chè se l amòu dal di fòu a mi vèn dàt,

e al spìrit a ghi và sùbit cuntra,

o dret o stuàrt, nol pòl èsi laudàt.

E luj a mi: Sè che raòn a mostra

dii i ti lu pòs; da lìn là ti speta

Beatrìs, che di fede a è opra.

Ogni forma sostansiàl, ca è distìnta

da la matèria e cun ic a è unida,

dentri a à na virtùt che so aè duta,

che sensa operà no vèn sintuda,

e maj si la jòt al di fòu dal so efièt,

comchun àrbul sjòt cal vif da la fueàda.600

Però da indulà cal vèn il concèt

da li primi nòvis, no savìnt, lu tàs,

coma pur da li priminclinasiòns l afièt601

che vuàltris i vèis, comche naturàl pa li às

ghiè di fàl mièl; e di sta prima volontàt

dii no si pòs che ben o mal a meretàs.602

Adès, par tegni ognaltrimpùls a chistu pojàt,603          pur naturàl al èl motu da la virtùt

ca si òpera par tegni dut sestàt.604

Chistu al èl prinsìpit dandà ca si cjoj dut

la raòn di sè chi meretàis, secònt

l amòu ca risèif, cal sedi bon o brut.

Chej che raonànt a sòn zùs fin in font,

ben savùt a àn di sta naturàl libertàt;

ma moralitàt a ghian lasàt al mont.

Suponìn, duncja, che par necesitàt

al nasi ogni amòu che dentri vi simpìa,

di dàighi fren o no il podej viè dàt.

Beatrìs sta nòbil virtùt antìnt voja

libera605 di èsi, ma però vuarda

di vèilan mins sa parlati si mèt via.

La luna, cussì a mièanòt tarda,

parej ni feva li stèlis pì ràris,

fata comna mascjèla ben lustrada;

a coreva cuntral cjèl par che stràdis

dal soreli nflamàdis cuant che chèl da Roma

tra Sars e Cors zì jù lu jodevi coma ducju i dìs.606

E chel spirt gentìl par cuj a à pì fama

Pietola che la sitàt mantovana

tant dal me pèis cjòlt mi veva dinsima;

chjò che la raòn ivevi a la buna

nsima da li me domàndis pojada,

ieri lì insiminìt, coma un mona.

Ma sta gran sumièra i la vevi a colp pierduda

apen che serta zent jodùt i vevi dopo,

davòu da li nustri spàlis zà voltada.

E com Ismèn chjodùt al veva, e Asopo,

visìn di luj, di nòt che furia e caìn,

chei Tebàns a fèvin par invocà Baco,

cussì par chel ziròn i so pas a slungjàvin,

chej che chjodùt i vevi che, vegnìnt

pocàs dal bon volej e just amòu, a stèvin.

Taun lamp uchì a èrin, parschè curìnt

dutsi moveva che marmàja magna

e doj di lòu sigànt a vegnèvin, planzìnt:

Maria svelta a è zudan ta la montagna;

e Sear, par sotometi Ilerdi,607          un sburt dàt ghi veva a Marsilia, zìnt in Spagna.608

Svels, svels, chel timp a no biugna pièrdi

par puc amòu, a sigàvin iàltris davòu,

che par fà dal ben la gràsia a rinverdini a zedi.

O zent, chadès il vustri tant grant calòu

vi darà compèns, forsi, par vej spetàt

cussì a lunc che ben al fès il vustri còu,

stu chì cal vìf, ca è pura veretàt,

sùl vòu zì, sel soreli lus ghi ridà;

ma dièini ndà chel pas al è situàt.

Chistu a veva dita la me guida,

e un di chej spirs al veva rispundùt: Vèn

davòu di me e tjodaràs la strada.

Voja di mòvisi nun davìn a plen,

che sostà i no podìn; maa nu perdona

sa ti pàr chi corini via par disdèn.609

Abàt ieri di San Zen a Verona

sot limpero di chel bon Barbarosa

che Milan cun dolòu ncjamòl minsòna.

E un tal610  al à zàl piè in ta la fosa

che fra puc al planzarà chel monastej

e mal si sintarà di vej vùt potensa;

parsche so fì, cul cuarp malàt par intej,

e mins peu ncjamò, e tant mal nasùt,

pastòu lua fàt dun post cal mèreta miej.

No saj se pì al veva dìt o sal veva taùt

parsche zàun bièl puc ni veva sorpasàt;

ma chist i vevi capìt, che di tegni mi veva plaùt.

E chèl chin dut e par dut mi veva judàt

al veva dìt: Vòltiti: chej doj là vuarda ben

com ca stàn roeànt la musetàt.611

Prin, di scoltà ghi fèvin a dùcjus sen,

muars a sòn chej paj cuaj il mar sia vierzùt,612          chel Gjordàn i so erès al jodès ben;

e chej che par fadìja noan volùt

cun chèl che di Anchìs frùt al era stàt,

di na vita sensa Gloria aan godùt.613

Dopche da nu si vèvin tant distacàt

che òmbris, da no podej pì jòdilis,

dentri a mi era un nòuf pensej penetràt.

E nasi èco altri idèis divièrsis;

da una laltra cussì stupidìt i zevi

che i vuj plan plan mi colàvin, imbacuchìs,

ei pensèisn sun tramutànt i stevi.

Cjànt Dicjanovèin

In ta lora ca nol pòl il calòu dal dì

intiepidì di pì il frèit da la luna,

dal Satùrn vinsùt e dal terèn encjamò di pì;

cuant chi Geomàns614 la so Gran Furtuna

in tal orient a jòdin amondi bunoruta,

alsasin sùn ta laria ncjamò bruna;

tal sun jodùt i vevi na fèmina barbota,

stralocjada di vuli e sturpiada,

cun sgrìnfis par mans e di siera bruta.

I la vuardavi, e com chel soreli al scjàlda

li pars dal cuarp  che la nòt antiriìva,

cussì dal me sguàrt ghi vegneva molada

la lenga, e dopo dut sindresava

in ta puc timp, e la mua tant pàlida,

comchel volejl vòu, ghi la colorava.

Dopo cha ben parlà siera rimetuda,

a cjantà tacàt a veva, che cun pena

si sarès la me atensiòn da ic movuda.615

Jòi soj, a cjantava, na dolsa sirena

che i marinàrs làn tal mar i discjoj;

che tant di dà plaej i soj plena!

Dal so cjamìn Ulìs straviàt iai

al me cjànt; e chèl che a me al vèn

a è rar cal zedi, cussì tant plaej chi ghi daj.

Il so bièl cjànt si sinteva ncjamò ben

cuant che jodùt i vevi na fèmina santa616          visìn di me che làltra a cunfundeva  a plen.

O Virgìlio, Virgìlio, cuj ca è chista?

dìt i vevi cridànt, e lujl vegneva

tegnìnt i vuj puntàs su che onesta.

Cjapànt laltra, davànt a la vierzeva,

la pansa mostrànt dentri li còtulis sbregàdis,

fòu lasànt un tànf cha colp mi sveàva.

Movùt i vevi i vuj, el bon mestri, Tre vòltis

zà tiai clamàt, al veva dìt. Leva sù e vèn:

cjatanghil bus pandà chentrà ti pòdis.

Levàt sùi eri, e'n tal alt dì belzà al era plen

ognùn daj ziròns di chistu sant mont;

e via ndavànt, chei ràis davòu i sintèvin ben.

Ghi zevi davòu, ei partavi la me front

coma chèl che di pensej al à tant colma

che jodi a lu fà comun miès arc di punt617;

cuant che Vegnèit, par chì si và insima

i vevi sintùt dii, cun bon fà e dolsùt

che chì di nu618 maj si sìnt na tal calma.

Coma chès dun cignul veva li àlis vierzùt;

cun chès zìn sù ni feva chèl dal parlà

dols chentri scju muròns  i vèvin sintùt.

Li plùmis si veva metùt a movi e svintulà,

Qui lugent afermànt di èsi beàs,

ca varàn lànimis siòris da consolà.

Se àtu che vièrs il bas vuardànt  ti stàs?

la me guida a dìmi a veva tacàt,

dopchi si èrin dal ànzul alc distacàs.

E jò: Cun tant dùbit i mi sìnt atiràt

da na nova visiòn: a ic a mi plèa,

el me pensej nol vòu stàighi separàt.

Àtu jodùt, al veva dìt, che vecja strèa619          che par chè nsìma di nu si si lamenta;

jodùt tias pur comche l omp da ic si slèa.

Ma basta; e adès sù a la svelta:

punta i to vujn ta dut chel splendòu che zirànt

cu li grandi ròdis l eterno re al stà.

Coma che'l falcòn, i so piè par prin mirànt,

a si volta vièrsl clamà e a si slungja

par voja dal past che ulà lu stà tirànt;

cussì jò; e cussì dongja di che rocja

rota par fàighi strada a chèl cal vàn sù

i eri zùt fin che a zì atòr un si rangja.620

Cuant chen tal cuint ziròn mi eri cjatàt sù,

zent i vevi jodùt chen ta chèl a planzèa

pojada in cjera e voltadan jù.

Adhesit pavimento anima mea

i'u sintevi dii cun suspìrs cussì als

che la peràula apena sintendèa.

O elès di Diu, chi sufrìs chej scals

che gjustìsia e speransa vi rìnt mancu durs,

metèinin ta la strada dal altri sbals.621

Se vuàltris i sèis dal stà pojàs lìbars,622          ei volèis al pì prest cjatà la strada,

tegnèivi sempri a la destra daj murs.623

La prejera dal poeta a era cussì stada

rispunduda puc pìndavànt di nu, chalòr

jodùt i vevi jò chèl di chista parlada;

ei vuj mès voltàt i vevi ai vuj dal me siòr:

e alòr luj consentìt al veva cun bon sen

al volej che daj me vuj ghi era zùt intòr.

Podìnt duncja fà uu dal me inzèn,

mi eri visinàt a che creatùra

che puc prin i vevi sintùt cussì ben,

diìnt: Spirt chen tal to planzil madura

chèl che sensa di chèl a Diu no si torna624,

smèt un puc par me la to gran cura.625

Cuj èritu e parsè chi vèis la schena

voltadan sù, dìmi, e se alc ti vòlis

di là dindà chel zì vivìnt mi mena.

E luj a mi: Parsche li nustri schènis

al volti a sèl cjèl, ti lu savaràs, ma prin

Scias quod ego i eri un daj Pièris.626

Tra Siestri e Chiaveri scori si sìntin

li àghis diun bièl flun, e dal so nòn

il nòn dal me sanc al àl pì alt scjalìn.627

Par un mèis e puc pì iai capìt benòn

il pèis dal gran mant se chèl un dal fangu tègnilul vòu,

chognaltri carc na plumal somèan paragòn.

La me conversiòn, na volta fàt pastòu

di Roma, a è vegnuda mamondi tars;

cussì, parsche lì no si cujetaval còu,

sùbit scuvrìt i vevi la vita daj buiàrs:

pìn sù che vita lì a no partava;

par chistu alòr siampiàt l amòu, se pur tars.

Fin lì, puora e lontana a steva

da Diu lànima me, duttirada:

adès, coma chi tjòs, uchì punida a và.

Oh avarìsia, uchì i ti vèns mostrada:

tal purgasi da lànimis pentìdis;

e na pì amàr pena uchì noè maj stada.

E comchen alt no zèvin i vuj nùstris

maj, fìs comca èrin doman taj bens terèns,

a vuardà n cjera a sòn cussì dal just punìs.

L èsi avàrs tant tegnùt nia i juscj bens

di amà, chel fà nustri nol zovava,

e par chèl gjustìsia chì fers ni tèn e strens;

cun mans e piè leàs di chì no si và,

e chì, fin che al just siòr ben ghi zarà,

a pansa in jù i restàn, fin ca ghi và.

Nzenoglàt mieri ei volevi parlà;

ma apena tacàt, luj si veva necuàrt,

scoltànt, dal riverì chi stevi par fà.

Parsè, al veva dìt, ti tentu cussì bas e stuàrt?

E jò a luj: Pa la vustra dignitàt

in cosiènsa mi soj nclinàt, svelt e fuàrt.

Ndrèsa li gjàmbis, frari, tenti alsàt!

a veva rispundùt. No sbalià: serf i soj un

coma te e i àltris dununica potestàt.

Se maj i tias chel sant evangelic sun

cal à dita Neque nubent, intindùt,

tjòs chel me raonà cun chèl al è dut un.628

Ma para via: no stà pì chì dal dut,

chèl to stà puc còmut ghi fà al me planzi,

cal madura chèl chi ti vèvis zà jodùt.629

Na gnèsa iai di là, Alagia, che cussì

buna a è, ma ca pòl vignì vuastada

daj nùstris, en trista a zèdi a cambiàsi;

e ic a è lunica ca miè restada.

Cjànt Vincjèin

Cuntrun miej volej630, il volej mal al pugna;

chè, cuntral me volej, par fàighi plaej,

trat fòu da laga i vevi puc sglonfa la spugna.

Mi eri movùt, el me duce pur par chej

poscj che visinùs a èrin da la rocja,

comche plan si vàn taj merlès, poscj d' usiej;

chè la zent che gota par gota a sbìcja

paj vuj il mal che dut il mont al òcupa

ngrumàd a era fin lontàn da la rocja.631

Che maladeta ti sèdis, vecja lupa,632          chì pì dognaltra bèstia633 tias preda

pal abìs da la to fàn che maj si stropa!

O cjèl, che cul zirà da la so roda

a si cròt ca zedi dut chì jù a tramutasi,

cuant a saràja ic da chèl634 fòu butada?

Avànt i zèvin, atèns tal mòvisi

e jò sempri atènt ai spirs, chi sintevi

planzi da fà tant dòue lagnasi;

par cau Maria me! sintùt i vevi

sigà davànt di nun ta chel lamìnt grant,

comna fèmina cuant che dal part a sintl movi;

proseguìnt cun Puareta tièris tant,

comche ben jodi si pòl dal ospisi;635          ndà che jù tias metùt il to cargu sant.

E'i vevi dopo pur sintùt: O bon Fabrisi,

chi tias preferìt mieria e virtùt

al doventà un grant siòr dut plen di visi.636

Sti peràulis mi vèvin cussì tant plaùt,

che ndavànt mi eri tiràt par miej cognosi

chel spìrit chi vevi apena sintùt.

Encjamòl contava dal còu bon che cussì

Nicolò mostràtl veva vièrs li frùtis

par chognuna l onòu a mantegnesi.637

O ànima che tant ben ti favèlis,

cuj èritu, i vevi dìt, e parsè besola

tu i pàrtitu in mins sti bieli làudis?

Ripajada a sarà la to peràula

se jò i torni a finì chel cjaminà curt

di che vita che vièrs la fin a svuàla.

E luj: Ti diaraj, ma no pal cunfuàrt

chjò mi spèti par di là, ma pa la tanta

gràsia ca ti luminèa prin da la muàrt.

Jòi soj stàt radìs di che bruta planta

ca scurìs duta la cristiana cjera

cussì che di rar un bon racòlt a buta.

Ma se Lil, Gand e altri poscj di Fiandra

a podèsin, sùbit a sarès vendeta;

e cussì i lu prej, chèl638 cal jòt sè ca è vera.

Di là clamàt ieri Ugo Cjapeta:

da me nasùt al è ogni Filip e Gigi,

che scju dìs a tègnin la Fransa dreta.

I eri fi di un becjàr di Parigi:

cuant chi regnàns antìcs a èrin vegnùs a mancjà,

fòu che chèl fàt frari, l ùltin Carolìngi,

in man mel fren i eri vegnùt a cjatà

dal governo dal stat, e tanta potènsa

i vevie tancju amìs purucà,

che da la corona vedula la fuarsa

zuda ghi sarès al fì me, dal cual

inisian vùt i vuès sàcris di sta cjaa.639

Fin al dì che la gran dote provensàl

al me sanc a no ghi veva cjòlt la vergogna,

al valeva puc640, ma nol feva dal mal.

Tacada a era lì641 cun fuarsa e fà da cagna

la so rapìna; e dopo, par amenda,

Pontì al veva cjòlt, e Normandì e Gascogna.

In Italia Carlo, par no stàn banda,

prin al veva fàt vìtima di Coradìn,

e dopo al veva mandàt la sù Tomàs, par amènda.642

Un dì pì avànt ijòt, puc pì di chì chi sìn,

che fòul tira naltri Carlo da la Fransa,

par che miej cognosùs luj ei sòs a vègnin.

Fòu al vèn sensarma, fòu che cun che stesa

che gjostràtl veva Gjuda643, e chal punta

cussì cha Firense scopià ghi fà la pansa.

Da chist, no cjera ma vergogna tanta

al guadagnarà, par se stes tant pì graf

cuant pì liej chistu grant dan al conta.

L altri644, belzà tiràt fòu da la so naf,

jòi jòt che so fial vènt, faìnt marcjàt

comcal fàl pirata cun ogni so sclaf.

O avarìsia, se altri ti ee restàt

di fà dopdi vej il me sanc a te tiràt,

che nencjal so èsi a nol tèn curàt?

Par che mancul somejl mal futùr e pasàt,

i jòt in Alagna645 entràl floudilìs

en tal so vicjàr Crist vignì caturàt.

Di nòuf i jòt ca ghi fàn tontonàdis;

i jòt che di nòuf a ùin l aèit e la fièl,

e murì lu fàn fra i grancjma vifslàris.646

I jòt il nòuf Pilàt cussì tant crudèl,

da chistu tant puc sasiàt, sensa decrèt

tal Tèmpli partà i làris, stu Filìp Bièl.647

O Siòr me, cuant i varàju il dilèt

di jodi la vendeta che, platada,648          a dulsìs la to fotan tal to segrèt?

Se chjòi dievi di ic, che spoada

cul spìrit sant, che stesa ca tia fàt

vignì a mi par cualsìasi domanda,

tant al èl rispundi a chèl chi vìn preàt

durànt il dì; ma apena ca si fà nòt,

un sùn contrari al vèn da nu alsàt.649

Di nòuf diìn di Pigmàlion, chèl simiòt

traditòu e lari e paricida

chempasudìt si veva cul oru di Sichòt;650

e la mièria di chel tiràt di Mida

che patìt al veva pa la so domanda ngòrda,

che ridi a fà cuant ca è ben pensada.

Dal mat dAcàn, po, ognùn si recuàrda

da la so trufa, sì che da la ira

di Gjosuèl sìnt encjamò la muarduda.

E dopo acuàn cul so omp Safìra;

laudàn i scals cal à vùt Eliodoru;

e ininfàmia dut stu mont al zira

Polinèstor che copàt l à Polidoru:

taj ùltins timps a si sìnt sigà: Hej, Cras,

dìni, chi ti lu sàs, di sèl saja l oru?

Ogni tant un al parla alt e 'l altri bas

secònt lafesiòn che a zì ni spirona,

prin amondi fuàrt e dopa pas pì bas:

però al ben che al dì si ghi raòna,

i no eri l ùnic jò, ma uchì visìn

no si feva sinti altra persona

Nui èrin zà partìs da stu Capetìn651          ei si sbrigàvin di zì sempri pìndavànt

èncja sa no era fàsil in ta stu stret cjamìn,

cuant chjò i vevi sintùt, comalc cal và colànt,

tremàl mont; e alòr un frèit i vevi sintùt

comun che a la muàrt si stà visinànt:

a è vera che cussì fuàrt Del652 nol scjasava dut

prin che Latonan ic ghi faès il nit

ea parturì i doj vuj dal cjèl si vès metùt.

Un grant sigà al era dopo di lì par dùt partìt,

tal, chel me mestri si veva vièrs di me  voltàt,

diìnt: Ti sòs cun me: no sìntiti vilìt.

Gloria in excelsis Deo,653mi veva someàt

che dùcjus a dièvin, da chèl che di capì,

a stent, da dut chel cjantà miera dàt.

Fers i stèvin nuàltris lì a sinti,

comi pastòus ca vèvin par prin sintùt chel cjànt,

fin che chèl e li scòsis zùdis a èrin a finì.

Di nòuf alòr avànt pal nustri cjamìn sant,

vuardànt li òmbris distiràdis in cjera,

ca si stèvin belzà di nòuf lamentànt.

L ignorà no mi veva maj cun tanta guera

fàt vignì cussì tanta voja di savej;

se la memoria mi resta vera

che aloran tal pensej mi pareva di vej;

e di domandà ieri masa ansiòus,

e lì djodi alc da besòu i no vevil podej:

cussì i zevindavànt tìmit e penseròus.

Cjànt Vincjunèsin

Che sèit naturàl che maj si sàsia,

fòu che cun laga che cun chè la fruta

samaritàna654 domandàt a veva la gràsia,

mi muardeva, endavòu a la svelta,

ntrigàt daj spirs, i zevi al me duca,

patìnt pur jò da la justa vendeta.

E pròpit comcal descrìf il Luca,

Crist jodùt al era stàt da doj in strada,

dopche dal sepulcri tornàt al era ucà,655

èco nombrena, davòu di nu vegnuda,

cul piè atenta di no pestà i distiràs;

parlàt ni veva, prin di vèila ben joduda,

e dìt ni veva: Fràdis, che Diu vi dedi pas.

Nui si èrin voltàs a colp, e Virgìlio

un daj sens ghi veva fàt a chistu adatàs.656

Dopo al veva tacàt: Tal beàt concilio

ca ti meti che cort granda e justa

che metùt mi àn tal etern eìlio.

Ma coma! a colp al veva dita,

Se di zì sùi vèis par Diu puc mèrit,

cuj vi àja pa la so scjala fàt da scorta?

El me mestri: Se ben tias i sèns capìt

che chistu al parta e l ànzul al segnala,657          cal zarà sù cuj bòis ti capiràs sùbit.

Ma parsche chè che dì e nòt a fila658          di filà par luj no vevancjamò finìt,

e Clot ansìst di fà par dùcjus la fila,

la so ànima, sòu dal me e dal to spìrit,

in sù a no podeva vignì besola

che coma nu no podeva vej chistu659 capìt.

Alora i eri stàt jò tràt fòu da la gran gola

dal infièr par guidalu, e pur pìn sù,

fin ca podarà menalu la me scuèla.

Ma dìmi, s'i ti sàs, parsè cal scjasava sù

puc fà stu mont, e parsè a una vòus

dùcjusan parùt sigà da chì in jù.

Cussì parlànt, di sè chi eri deideròus

al veva ben capìt, che doma cul nòuf sperà

si veva fàt la me sèit na pì pìsula cròus.

Chèl al veva tacàt: Maj a no sarà

che sensòrdin a sedi la religion

da la montagna660, o che pì no suarà.

Chìl timp lìbar al è dalterasiòn:

di chèl chel cjèl da sè in sè al risèif

chì a si pòl cjatàe no di altriraòn.

Par chèl nè ploja nè tampiesta nè nèif

nè calìgu nè ruada pìn sù a cola

n ta sta scjala di tre scjalìns, nencja par intìf:

nè nulòn nè nuluta si jòt ca cala,

nè tons nè lamps, nè la fia di Traumànt,661          chen tal aldilàl stes post spes a mola:

il vapòu sec a no si alsa pìndavànt

dal pì alt daj tre scjalìns chiai minsonàt,

ndà chel vicari di Pieri ghi fà da sant.

Cal tremi un puc pìn jù a pòl èsi veretàt;

ma par che'l vint che'n cjera a si plata,

i no saj parsè ma chì sù maj al à tremàt.

Chì a trema cuant che nànima neta

a si sìnt, cuant ca vàn sù o ca si mòuf

par zìn sù, e a siga ben contenta.

Al proval so stat pur il so volej nòuf,

chè, dut lìbar adès di cambià convènt,

lànima al surprìnt, entòr di plaej ghi plòuf.662

Prin a vorès, ma a no lasal talènt

che la gjustìsia dal alt, cuntra che voja

ca veva di pecjà, a mèt al tormènt.663

E jò chen ta stu post i vevi patìt via

sincsènt àis e pì, pur adès i vevi sintùt

na voja di zìn alt, na libera voja:

ma scju bòis spirs, el teremòt, tias sintùt

che par chista montagna a vàn laudànt

il Signòu, che svels jù fedi zìn sù, par dut.

Cussì ni veva contàt; maa si la steva tant

godìnt dal bevi comca era granda la sèit,

chencja jò stu bevi mi lu stevi tant gustànt.

El me sàviu duce: Ormaj i jòt la rèit

che chì vi lèa sù e comca vi mola,

il parsè dal tremà e dal godi la sèit.664

Ma dìmi, par plaej, cuj èritu ulà,

e parsè par tancju sècuj distiràt

chì sotu stàt? Dìs, e la raòn dàmila.

Tal timp lontàn cuant chel bon Tito, judàt

dal grant re, vendicàtl veva li ferìdis

ca sbicjàvinl sanc da Gjuda baratàt,

cul nòn cal crès onoràtn ta li memòris,665          ieri jò di là, rispundùt al veva chel spirt,

cun fede noncjamò, ma òperis famòis.

Cussì dols al eral me poètic spirt,

che, toloàn666, a sè tiràt mi veva Roma,

ndà che la me front meretàt a veval mirt.

Là ncjamò la zent Stasio a mi clama:

di Tebe cjantàt iai, compur dal grant Achìl;

ma colàt i soj sot la secònda cjama.667

Sul me ardòu li falìscjs tal me curtìl668          a colàvin e a scjaldàvin, da la dura flama,669          che dut atòr a luminèjn, pì di mil;

da lEneide i dìs, che da vera mama

mia tant nudrìt cuant chi stevi poetànt:

sensa di ic, scrìt no varès nuja di fama.

E par èsi stàt vif ulà pròpit cuant

che Virgìlio al scriveva, i varès dàt

un àn pì di sè ca mi tocjan ta stu bant.670

Vièrs me sti peràulis Virgìlio al  veva voltàt

cun mua che Tas a dieva, taìnt;

ma miga dut a pòl fà la volontàt,

chal ridi e planzi fàsil ghièl zì seguìnt

la pasiòn da ndà che l un e l altri al vèn,

chei pì onèscj a stent si tègnin, pur volìnt.671

E jò i vevi suridùt, comun cal fàun sen;

e taùt al veva'l spirt, e nocjada  i veva dàt

in taj vuj ndulà chel ver a si lès pì ben;

e Sen ben un grant sfuàrs672 ti tèn alsàt,

al veva dìt, parsè pròpitn ta stu momènt

iatu suridùt, comchjò iai ben notàt?

Jò chì da na banda a laltra voltàt mi eri a stent:

Tas, dìt mi veva chista; che altra cun primura

a voleva chi diès; el me mestri, atènt,

il me suspìr al sinteva, e Nosta vej poura,

a mi dìs, di parlà, ma còntighi pur

sè cal vòu savej cu la pì granda cura.

Alòr jò: Maravèiti, maravèiti pur,

spirt antìc, di vèjmi a ridi notàt;

ma èco naltra maravèa, par sigùr.

Chistu chen alt al tèn il me vuli guidàt,

al è chel Virgìlio che lispirasiòn

di cjantà daj òmis e daj dèos tia dàt.

Sel me ridil pareva vej altra raòn,

chè a no era vera; cròt invensi

che chèl al era che di luj tias dàt espresiòn.

Zà ai piè lu jodevi inclinasi

dal me mestri, ma luj al veva dìt: Fradi,

jò e te i sìn spirs; a nocòr sbasasi.

E chèl in tal alsasi: Ben ti pòs jodi

il grant amòu che a te mi scjalda

cuant che di sè chi sìn pì no mi recuardi,

ei trati na ombra coma roba solida.

Cjànt Vincjaduèin

L ànzul al era zà davòu di nu restàt,

chèl che par chèl tal sest ziròn entràs ièrin,

dopo vèjmi da la front naltri P673 netàt;

e di che di vej gjustìsia a volèvin

dìt ni veva ca èrin beàs, e li so vòus674          doma cun sitiunt uchì a finìvin.

E jò, mancu chen altri poscj gravòus

i zevi, eai spirs svels ghi stevi davòu

cunun pas ca no miera par nuja penòus,

cuant che Virgìlio l veva scuminsiàt: L amòu,

impiàt da virtùt, altri al à sempri mpiàt,

se la so flama mostràt sia par di fòu;

e dal momènt che chì jù al è capitàt,

di fàt, tal limbo dal infièr, Gjovenàl,

che sen da la to afesiòn miè stàt dàt,

il me benvolej par te al è stàt tal

che maj al era stàt cun majncuntrada persona,

che curt mi somearàl scalà stu rivàl.675

Ma dìmi, e damìc ti mias di perdonà

s'i mi faj lìbar di molàun puc il fren,

e tu coma compaj cun me raona:

comee ca sianserìt in tal to sèn

lavarìsia, tal miès di cussì tant sintimìnt

che di chèl un omp coma te al era plen?

A Stasio ghi veva sbrisàt da ridi sintìnt

sti peràulis, ma dopo al veva rispundùt:

Ogni mot dal to amòu contènt mi rìnt.

Spes a susèdin ròbis, un puc di dut,

ca ni fàn dubità ca sèdin vèris

parsche la vera raòn i no vìn jodùt.

Tu ti cròdischistu a sjòt da li to domàndis

chjòi sedi stàt tiràt676 ta laltra vita,

forsi parsè chierin ta che bàndis.677

Tèn in mins che lavarìsia distanta

da me pur masa a era, e sta dismiùra

par sècuj pajà cjara mi lan fata.

E sa no fòs chjò cjatàt i vevi la me cura

cuant che capìt i vevi se che dìt ti vèvis,

secjàt da sta nustra puora natura,

Parsè no sostegnèiu, o santi bràmis

dal oru, il apetìt di scju puòrs mortaj?,

zirànt i sintarès che gran sburtàdis.678

Alora i mi eri necuàrt, pì di maj,

dal me grant spindi, e i mi eri pentìt

alòr di chistu e di ducju i altri maj.679

Cuàncjus ca si cjataràn cul cjuf sparìt680          par gnoransa di no vej savùt stà pecja

netà, pentìs, in vita on tal so lìmit.681

E a è pur ver che la colpa ca fà zì via

par dreta opoisiòn naltri pecjàt,

insièmit cun chèl uchìl so vert a secja:682

alora, sjòi mi eri tra che zent cjatàt

ca plans lavarìsia, par vignì purgàt

dal so eàt contrari a mi veva tocjàt.683

Adès, cuant che da li crudèl àrmis tias cjantàt,

e di che puora disgrasiada dJocàsta,

al veva dìt chèl cal veva i pastoràls684 cjantàt,

comca sjòt da chèl che Clio685 a tasta,

tiràt no ti veva ncjamò tra zens fedèlis

la fede, che sensa di chèl bon fà nol basta.686

Cussì esìnt, cual soreli o cjandèlis

a ti vèvini stenebràt cussì che dopo alsàt

ti vèvis davòu dal pescjadòu li vèlis?

E chèl a luj: Tu par prin ti mi vèvis inviàt

a Parnàs a bevin ta li so gròtis,

e par prin a Diu ti mi vèvis luminàt.

Ti vèvis fàt coma chèl cal vàn ta li nòs scùris,

chel lumìn cal tèn davòu no ghi zova,

ma dopo di lujl lasa zens ben studiàdis,

cuant che dìt ti vèvis: Il sècul si rinova;

a torna gjustìsia el prin timp umàn,

e dal cjèl a vèn jù na rasa nova.687

Tu688 ti mias fàt poeta, e tu cristiàn:

ma par che miej ti jòdis il me ritràt,

a coloralu i slungjaraj la man.

Il mont intej al era zà plen doventàt

da la cristianitàt, ben semenada

da dut chel discori su leternitàt;

e la peràula, zà minsonada,

dacòrdu a zeva cuj nòufs predicjadòus;

che a lòu ghi vevi la me atensiòn prestada.

A pàrimi a èrin prest vegnùs sens da la cròus,

che cuant che Domisiàn i'u veva perseguitàs,

sensal me planzi no èrin stàs i so dolòus;

e mentri che di là i vevi ncjamò i me pas,

judàs i'u vevi, e li so uànsis jùstis

fàt a vèvin che ognaltra seta i dispresàs.

E prin chjòi menàs i Grecs in ta làghis689          di Tebe, poetànt, i eri stàt batieàt;

ma, pauròus, platàt i vevi li me novidèis,

e paganèin par lunc timp i vevi mostràt;

e par stu pìsul timòu il cuàrt sìrcul

a mia par pì di cuatrisènt àis serclàt.

Tu duncja che vierzùt i ti mias il vul

che sieràt al era stàt al ben chiai contàt,

mentri che sùi zìn vièrs il pròsin sìrcul,

dìmindà che lantìc Terensiol vèn cjatàt,

Cecilio, Plauto e Vario, si ti lu sàs:

dìmi ndà ca sòn se ognidùn al è danàt.

Scju chì e Persio e jò e àltris rivàs,

al veva dìt il duca me, cun chel Grec i sìn690          da li Mùis miej nudrìs daltri so latàs,

taun sìrcul da la scura preòn, tal prin:

tanti vòltis i raonàn di chel mont691          ndà che li nustri nànis sempri a vìvin.

Euripide al è cun nu, e Antifònt,

Simonide, Agaton e àltris pur,

grecs che cul oràr a ornàvin la front.

Chì da la to zent692 a si pòl jodi pur,

comAntigone, Delfilia e Argja,

e che puareta di Ismene693, ic pur.

A sjòt encja chè ca à mostràt Angja:

chì a è la fia di Tirèsia e Tètis

e cu li so sòus a è pur Deidània.

Chì a vèvin i poès taùt, sti me guìdis,

di nòuf atèntis a vuardà atorotòr,

lìbars di zì pìn sù e da parètis;694

li princuatròris dal dì a èrin alòr

zàn davòu, e la cuinta a era al timòn,

alt alsànt la punta ruvìnt, comun fòr,

cuant chel me duca: I cròt chi fìni benòn

a zì a destra, voltànt li spàlis al mont,

e com'al sòlit zìnt atòr dal ziròn.

Cussì dal uu pasàt i  vèvin fàt cont,

e seguìt i vèvin il cors cun mancu suspièt,

segnalàt dal spirt ca ni tegneva cont.

Lòu a zèvin davànt e jò ghi stevi dret

davòu ei scoltavi atènt i so discòrs,

che pa la me art di poetà mi dèvin dilèt.

Ma dut tun colp al veva rot scju biej discòrs

un àrbul che cjatàt i vèvin in miès la strada,

cun milùs bòis, dal odorà amondi dols;

e comche a un pinn alt ghi và la butada

da braga a ramàs, cussì a chèl in jù,

par che nisùn ghi fès na scalada.

Dandà chel nustri zì al era sieràt sù,

da na rocjan alta gotavaun licòu clar

chen ta li fuèis al zeva a spàndisi sù.

Movùs si vèvin i doj poès vièrs il moràr695          cuant che na vòus dal dentri da li fràscjs

sigàt a veva: Stu mangjà vi sarà tant cjàr.696

Dopo a veva dìt: Pì ghi pensava a li nòsis

Maria, ca fòsin bùnis entèris,

che a la so bocja, ca rispùnt adès par vuàltris.697

E li antìchis romànis contèntis

a èrin aga di bevi; e Danièl

mangjàt nol veva maj alc che ròbis vèris.698

Ta letàt dal oru, cuant che dut a era bièl,

gustòis a èrin par la fàn li glàndis

e pa la sèit ogni rìvul al era mièl.

Mangjànt doma milùs e cavalètis,

il Batìsta a si veva nudrìt in tal deèrt:

par chèl luj al era grant e plen di glòris,699

tant dèsi cul mant dEvangelìst cujèrt.

Cjànt Vincjatreèin

Mentri chei vuj in ta li fràscjs vèrdis

i ziravi, coma cal fà di sòlit

chèl che cjasànt usièj al pièrt òris,

comaun bon paril me duca Fiòl me, mi veva dìt,

vèn avànt, chel timp ca nie stàt 'segnàt

ualu a ni tòcja cun pì mèrit.

Il sguàrt, el me pas pur, i vevi a colp voltàt

vièrs i mèstris, che cussì ben a discorèvin

che sensa sfuàrs mi tegnevi a lòu tacàt.

Ma èco che planzi e cjantà sintùt i vèvin

Labia mea, Domine in maniera

tal che dilèt e dolòu fuart i sintèvin.

O dols pari me, i sìntiu roba vera?

tacàt  i vevi jò. E luj: Ànimis ca stàn

forsi provànt di zì fòu da stu post ca ju siera.700

Alòr comchei pelegrìns penseròus a fàn,

pasànt par strada zent ca no cognòsin,

cha lòu si vòltin ma sempri avànt a vàn,

cussì di par davòu svels a vègnin

tàncjus spìrs che mirànt, ni sorpasàvin:

silensiòus e devòs a ni miràvin.

I vuj scurs enfosàs dùcjus a vèvin,

cu la mua cussì magra e pàlida

che doma pièl e vuès a someàvin:

i no cròt che cun scusa cussì tirada

tant sèc Erisitòn701 al fòs stàt fàt,

cuant chel diùn al temeva, a la granda.

Èco, jò mieri a pensà sofermàt,

la zent ca è zuda a pièrdi Gjerualèm,

cuant che Maria di bec al fì ghi veva dàt!

I bus daj vuj anej a parèvin, di gjèmis sensa sen:

chèl chen tal muu daj òmis al lès om,

chì al varà tant ben cognosùt la em.

Cuj al crodarèsia che l odòu dun pom

tant podej al vès e bramal generàs,

e chèl dunaga pur, sensa savej com?702

Zài pensavi al parsè ca èrin afamàs,

pa la raòn chencjamò no sjodeva

da la pièl scajoa e cuàrps secjàs,

cuant che dal pì font dal cjàf al voltava

i vuj vièrs me un spirt, fisànt me par dut

e sigànt fuàrt: Ma jòt cuj chi jòt. Ma và!

Di mua maj lu varès ricognosùt,

ma maj, e pur da la so vòus i vevi ben capìt

cuj cal era, ma no dal so aspièt brut.

Chista falìscja703 a mi veva rimpijàt sùbit

la cognosensa di stu cjàf dut cambiàt,

e la mua di Farèis i vevi percepìt.

No badàighi, và, al aspièt dut secjàt,

al veva preàt, che la pièl cussì mimbrutìs;

magri magri, purtròp, i soj doventàt.

Ma dìmi di te e di chej doj spìris

ca mi par ca ti stàn faìnt di scorta:

sù, conta pur, che jòi soj dut orèlis.

La to mua, che dolùt mi veva zà muarta,

i plans encjadès cun altritànt dolòu,

rispundùt ghi vevi, tal jòdila cussì stuarta.

Ma, Diu bon, dìmi sè ca vi sfuèa fòu:

no fami dii intànt chi mi maravej,

che mal al pòl dii chèl che altri al àn tal còu.

Alora luj a mi: Dal divìn volej

jù a vèn virtùtn ta laga en ta la planta

chjodùt tias davòu, che par chèl pì no soj intej.

Duta chista zent che planzìnt a cjanta

par vej vùt gola fòu dogni miura,

chìn fan en sèit si rifà di nòuf santa.

Di mangjà e bevi ni fà voja pura

l odòu che fòul vèn dal frut e dal sclapìs

chentà stu len si spànt pa la verdura.

E no doma na volta, in ta sta curnìs

zirànt, si rinfrèscja la nustra pena:

èco chenvensi di godimìnt, penai dìs,

che che voja a chej àrbuj ni mena

che menàt al veva Crist a dii: Eli,

cuant che liberàt ni veva cu la so vena.704

E jò alòr a luj: Forèis, da chel dì

cuant chi tias cambiàt mont a miej vita,

nencja sincuantàis no sòn pasàs fin chì.

Se di pecjà a chel punt da la to vita

pì no ti podèvis, prin di che ora

cuant chil bon dolòu a Diu ni riconeta,

coma sotu belzà rivàt chì parzora?

i ti crodevincjamò la jù di sot

indà chel timp cul timp a si ristora.705

Alòr luj a mi: Cussì svelt a mia mòt

a cjoj e bevil dols amàr daj martìrs

la so Nela cun chel so planzi devòt.

Cul so tant preà e cuj so suspìrs

cjòlt a mia dal plan indà ca si speta706          e judàt mi à a sorpasà i àltris zìrs.

Diu tant pì al gusta e dileta

la me vedulutaohl ben chi ghiai volùt!

cuant pì il so ben lu fà ic besoluta;

chè la Barbagja di Sardegna a èn dut

pì plena di fèminis onèstis

che la Barbagja dindà chjòi soj vegnùt.707

O bon fradi, cussì a sòn li ròbis!

Il timp da vignì lu jòt belzà tant ben

ca no saràn sti òris chì tant antìchis,

cuant che dal pulpit tonà si sintarà ben

cuntra chel scàndul da li florentìnis

che li tètis fòu jodi a fàn dal so sen.

Cuàlis bàrbaris maj, o saracènis,

a èrini che par fàlis zì cujèrtis

a ocorèvin les di spirt o les civìlis?708

Ma se sigùris a fòsin li svergognàdis

di chèl chel cjèl al stà zà par lòu preparànt,

par sigà a varèsin zà li bòcis vièrtis;

che sel jodindavànt no mi stà nganànt,

prin a patì a zaràn che a meti sù pel

chej chadès consolàs a sòn ninanainànt.709

O fradi, ti tentu platàt? Dìmi chèl.

Jòitu che no doma jò, ma pur chista zent

ti stà mirànt, ulà chal soreli ti ghi fàs vel.710

Alòr jò a luj: S'i no ti jòdis a stent

sè chi ti èris par me e jò par te,

chel pensejl darà puc gustn ta stu momènt.

Di sta vita cjòlt mia chèl che di me

ti jòs pìndavànt, laltra dì, cuant che rotonda711          la sòu di chèl sia mostradan front di me,

el soreli i vevi mostràt. Chèl pa la profonda

nòt mia menàt di chej ca sòn pròpit muàrs

cun chista cjàr vera che lujl seconda.712

Da la jù mian tiràt sù i so cunfuàrs,

vegnìntn sù e atòr da la montagna

chandresa vuàltris chel mont al à fàt stuàrs.

Chistànima dìt a à ca vòu èsimi compagna

fin chi rivaraj là caè Beatrìs,

indà che ic stesa mi sarà compagna.

Virgìlio al è chistu che cussì mi dìs,

el me dèit a lu veva 'ndicàt, e chel altri al è chel spirt

che par chèl puc fà scjasàt a à ogni curnìs

di stu mont, cal vòu che da chì al zedi, chel spirt.713

Cjànt Vincjacuatrèin

Nèl dii il zì, nèl diil dii al feva

ralentà; ma, discurìnt, i zèvin fuàrt,

comna naf che cun bon vint davòu a zeva;

e ogni spìrit, someànt do vòltis muàrt,

cuj so vuj nfosàs si maraveàva

cuant che dal me vivi si veva necuàrt.

E jò, cul me parlà chavànt al parava,

i vevi dìt: Tal zì sù chista714 forsi a tarda

pì che sa no fòs par chèl che cun me al và.

Ma dìmi, si ti lu sàs, ndà ca è Picarda;

dìmi sen ta sta zent an dè cualchiduna

di mèrit che cussì fìsa mi vuarda.

Me sòu, che tra l èsi biela e buna

no saj cual che pì a fòs, aè zà ca gòt

làn tal alt Olimpo la so corona.

Cussì al veva tacàt, e dopo: Chì i no sìn sot

divièt di nominà i spirs, che dut svanìt

pal diùn al èl nustri lineamìnt, che pì no sjòt.

Chist, a luj puntànt il dèit, al è Bonunìt,715          Bonunìt da Luca; e che mua là,

che pièl e vuès a è pì di chè daltri spìrit,

taj so bras716 la Gliia Santa al veva vùt ulà:

dal Tors al era, e al purgava par diùn

li biàtis al vin che tant ghi vèvin fàt gola.717

Tàncjus àltris mi veva nominàt, un a un;

e dèsi nomàs dùcjus contèns a parèvin,

e malcontèns i non d'avevi jodùs, nencja un.

Jodùt i vevi che a vuèit, par fan, i dincj ghi zèvin

dUbaldìn da la Pila e Boniofasiu

che tàncjus a luj, da bon pastòu a zèvin.718

Jodùt i vevi il siòr marchèis che pì spàsiu

al veva vùt di bevi a Forlì, sensèsi maj sut,

e tal al era da no sìntisi sàsiu.

Ma comcal fà chèl cal jòt, stimànt in dut

pì chist che àltris, cussì jò a chel di Luca,

che tant curiòus di me mi veva parùt.

Lujl borbotava; a mi pàr Gentuca

di vej sintùt, ulà719 cal patìval turmìnt

da la gjustìsia, che tant ju frèa720 ucà.

O spirt, i vevi dìt, chi ti pàrs tiràt a simìnt

di parlà cun me, fati pur intindi,

chi zini cul to dii ducju doj godìnt.

Na zovinuta jodi ti podaràs chistu dì,

al veva scuminsiàt, ca ti farà godi

la me sitàt, encj se pì dun la cridi.

Via ti zaràs cun chistu antijodi:

se'l me murmurà ti vès metùt in eròu,

ròbis vèris il just ti farà jodi.

Ma dìmi se jòi jòt pròpit chèl che fòu

al à tràt li rìmis nòvis ca vàn  cussì tacànt:

Fèminis chi sèis partàdis al amòu.721

E jò a luj: Jòi soj fàt cussì, che cuant

chAmòu mispìra, i noti; e s'i sìnt

che dentri mi parla, fòu i vaj contànt.

O fradi, al veva dìt, adès i jòt l impedimìnt

chel Nodàr e Guiton e me al veva tegnùt

lontàn dal nòuf stil e bièl722 che jòi sìnt!

Ben i jòt li vustri pènis, coma chen dut,

davòu da lispiratòu723, a stàn strètis;

che cu li nùstris noera maj susedùt;

e se un al vòu zì pì a li lùngis,

altri no ghi jòt dal un o dal altri stil;

e, sodisfàt, nol veva dìt altri peràulis.

Comi usièj che dunvièr a stàn lunc il Nil,

in ta laria ogni tant a somèjn na schiera,

ma dopo un davòu laltri svels a svuàlin a fil;

cussì duta la zent che lì a era,

voltànt il cjàf, slungjàt a veval pas,

tant par magrèsa e volej liera.

E comun che di trotà no ghimpuartàs,

zìl lasarès i compàis, restànt in davòu

a spetà chel grant tirà flàt a si sfogàs,

cussì i'u veva lasàs ca pasàsin ducju lòu

Forèis, e davòu di me al era vegnùt,

diìnt: Di nòuf cuant si jodarìnu, o signòu?

No saj cuant chi vivaraj, ghi vevi rispundùt;

ma sensaltri no tornaraj cussì tant prest

che a la rivai no saraj zà cun volej vegnùt;724

e chel post indà chi vivevi, dal rest,

di dì in dì sempri pì a si spolpa

e a fà na bruta fin al pàr dispòst.

Adès và, al veva dìt, che chèl che pì al è'n colpa,

jòi jòt pa la coda duna bèstia tràt

vièrs la val ndà che maj nisùn si scolpa.

Sta bèstia a pas sempri pì celeràt

a và, e ghi dà na tal sacagnada

da lasà chistu puòr diàu725 dal dut masacràt.

Sti ròdis726 noan tant pì di na voltada,

e alsàt al veva i vuj al cjèl, prin dèsiti clar

sè che da me no pòl pì èsi mostrada.

Ma tu resta pur chì; chel timp al è cjàr

in ta chistu post, che jò in pièrt masa

cjaminànt cun te, cussì, pari a par.

Comche galopànt a vòltis al vèn tal vièrt

un cavalièr, la prima linea saltànt,

e ndavànt al và par fasi l onòu dal prin urt,

cussì da nul era zùt, cun pas altritànt grant;

e jò i vevi paràt via a zì cun chej doj

ca èrin zùs il mont cussì tant luminànt.

E cuant chendavòu ni veva lasàt besoj,

tant che a stent a jòdilui rivàvin,

comcha stent i seguìvi dal so diil troj,

vèrdis e plènis li ramàsis a parèvin

di naltri milusàr, e no tant lontàn,

parsche i me vuj pròpit adès lu jodèvin.

Sot viera zent chalsava l una e laltra man,

e ca sigava no saj sè vièrs li fràscjs,

coma frutùs cuant che alc a bràmin invàn,

e ca prejn, e il preàt nuja nol dìs,

ma par fàighi vignì la voja pì granda

al tèn alt sè ca bràmin e a vuàrdin fìs.

Dopo, scjasànt li spàlis727, via a era zuda;

e nu visìn dal grant àrbul i èrin vegnùs,

che al tant lagrimà e preàl scoltà nol dà.

No stèit miga zìghi masa visinùs:

pìn sù l è un len zà stàt muardùt da Eva,

e leàns tra chiste chèl an dè pì dun pus.

Tra li fràscjs cualchidùn cussìl dieva;

par chèl Virgìlio e Stasio e jò, stres,

pa la banda ghi èrin zùs chen sù a zeva.

Recuardàivi, al dieva, daj maladès

ta li nùlis formàs, che ben incjocàs

cuntra Teseoan lotàt, cuj dopli pès;728

e daj ebrèos al bevi tant partàs

che Gideòn no jua volùs coma compàis

cuant che vièrs Madiànl è zùt jù fin a bas.

Dongja di un daj òrlis cuj me compàis

mi eri tegnùt, sintìnt còlpis di gola

seguìdis da puòrs disgrasiàs di guadàis.729

Vìnsi dopo slungjàsn ta sta strada e besola,

mil pas e pì ni vèvin menàt pì'ndavànt,

ognùn contemplànt, sensa fà peràula.

Vuàltris tre, a sei pensàiu cussì tant?

a colp dìt a veva na vòus, chjò mi eri scjasàt

com vigelàn cuant che 'mpaurìnt si stà e tant.

Par jodi cuj cal era stàt, il cjàf i vevi alsàt;

e maj pì veri sia jodùtn ta na fornàs,

nè metàl, che pì luìnt e rosl fòs stàt,

comun chjodùt i vevi cal dieva: Sa vi plàs

zì pìn sù, uchì a si fà la svòlta;

par chì al và chèl cal vòu zì vièrs la pas.

L aspièt so la vista mi veva cjolta;

chjò ndavòu mi eri voltàt ai me mèstris

comun cal và secònt di chèl cal scolta.

E coma, anuncjànt li primi lùcis,

lariuta di maj a si mòuf, dolsuta,

dut plena di profùn di flòus e dèrbis;

cussì parùt mi veva ca mi tocjàs nariuta

ta la front, e sintùt i vevi fin la pluma730          camplenìva dodòu dambroia lariuta.

E na vòus dìt a veva: Beàt chèl che flama

di gràsia tant a lùmina, che l amòu dal gust

masa bramòus il pet no ghi cunsuma,

ma al sìnt voja doma cuant chel gust al è just.

Cjànt Vincjasincuèin

A era lora lisa par zì sù pal scjalòn;

chel soreli ghi veval sìrcul meridiàn

lasàt al Toru e la nòt al Scorpiòn:731

Alora, comca fàn chej cha pindulà no stàn,

ma a vàn via drès, sedi sè ca sedi,

se biugna di un pìsul sburt aan,

entràs cussì i èrin taun post stret amondi

un davòu dal altri, zìnt sù pa la scjala

ca ni separava, streta da jodi.

E comil cicognùt cal alsa làla

par voja di svualà, ma a nol tenta

di bandonàl nìt, e jù a la cala,

cussì ieri jò, cun voja basa e alta

di fà domàndis, rivànt parfìn al àt

cal fà chèl che par dii a si susta.732

Encja sel zì al era svelt, a nol veva lasàt

di diil bon pari me, ma dìt al veva: Duncja,

scata l arco dal dii, chi tias ben tiràt.

Alòr par sigùr i vevi vierzùt la bocja

e tacàt cussì: Comsi pòsia dimagrì

là ndulà che nudrisi a no tocja?733

S'i ti vès in mins coma che Maleagri

sia cunsumàt al bruasi dun stecùt,

a no ti sarès, al veva dìt, stu pensej cussì magri;734

e s'i ti pènsis che, a ogni vustri motu pisulùt

a svuìsa pur tal spièli la vustrimàgin,

sè che dur al pàr al doventa fasilùt.

Ma par chi to pensèis a si cujètin,

èco chì Stàsiu; e jò i lu clami e prej

che lujl vuarìsi li plàis ca ti dòlin.

Se jò leterna vista ghi liberej,

al veva rispundùt Stàsiu, che davànt di te

ti mi discòlpis di fà il to volej.

Al veva dopo tacàt: Se chadès ti sìns da me,

fiòl, che ben la to mins a vuarda e risèif,

clar ti farà sè chadès misteri tiè.

Il sanc pì perfèt nisun maj lu bèif

da li vènis plènis di sèit, mal resta,

coma bon mangjà cjòlt da tàula, par nuja grèif,

cal cjoj dal còu en ta ogni banda al parta

dal cuàrp il ben ca la forma, coma chèl

che par fà chè al scorn ta ogni venuta.735

Digerìt di nòuf, jùl và ndà che pì bièl

al è l tai chel dii, e di lì sclapisànt

tal sanc daltri l vàn taun naturàl vasèl.736

Ulì nsièmit si vàn ducju doj coletànt,

un dispòst a patì el altri a fà737          par via dal còu stes dandà cal vèn ndavànt;

e, lì rivàt, al taca a operà,

prin indurìnt, e vita dopo dant al và

a sè che dal so stes èsi l và a formà.

Fata ànima, la virtùt atìva

coma chè di na planta, man alc diferènt,

che chista a èn motu e chè zà a è a riva,

tant dopoa fà che zà a si mòuf ea sìnt

comil func marìn; e da lì a và

il so grant podej in òrgans convertìnt.738

Adès si slargja, fiòl, e adès a slungjasi a và

la virtùt ca vèn dal còu dal generànt,

e forma a duti li pars dal cuàrp ghi dà.739

Ma comche danimàl in èsi parlànt

al cambi encjamò no tjòs: chistè na cuestiòn

chen chè pì sàvius di te sbaliàt a àn tant,

fin a zì a pensà ca noera union

fra lànima el pusìbul intelèt,

chèndà cal steva no sjodeva benòn.

A la veretàt ca vèn, vièrs il to pèt:

tias di savej, duncja, chapena che'n tal fet740          larticulà dal sarvièl al è perfèt,

vièrs luj si voltal prin motòu cun afièt

par sta granda art da la natura e ghi sofla

dentri un nòuf spìrit, di virtùt complèt,

che sè che datìf al cjàta chì, a ghi cola

n tal so èsi, formànt nànima sola

ca vìf e a sìnt e riflèt da besola.741

E se strana a ti par la me peràula,

vuarda comchel cjalt dal soreli si fà vin

cuant ca sunìs al most che da la vit al cola.

Cuant che Lachèsis uàt a à dutl so lin,

da la cjàr si libera e di so virtùt

cun ic a parta l umàn e il divìn:742

ognaltri potensiàl743 al resta dut mut;

memoria, nteligensa e volontàt

tant pì atìvis a dovèntin in dut.

Besola a cola, sensa vèisi fermàt,

da maravèa, vièrs una da li rìvis:

la so via chì par prin ghi vèn mostràt.

Apena rivada lìn ta che bàndis,

la fuarsanformativa a si sparnìs atòr

comca feva cu li pars dal cuàrp vìvis:

e coma laria cuant ca ghi vèn ploja ntòr,

eun raj dal sorelin sè a si riflèt,

di tancju colòus a simplenìs alòr;

cussì lariuta visìn chì a si mèt

in che forma che ic a generèa

cun so virtùt lalma che chì a veva l jèt;744

e comla flamuta, ca ghi somèa,

che par dut ghi và davòu dal so fogùt,

cussìl spirt il so nòuf cuàrp al seguitèa.

Par via che comal so spirt stu cuàrp al parn dut,

ombra al è clamàt; e stu spirt al mòuf pur

ogni sensasiòn, el jodi prin di dut.

I parlàn ei ridìn par chist, di sigùr;

e par chist i vìn làgrimis e suspìrs

che vegnìnt sù ti pòl vej sintùt tu pur.

Mentri chei deidèris ni lèjn taj so delìrs,

ei altri efiès pur, lombra a si và formànt;

la raòn a è chista che tu ti amìris.

A la prin voltada i stèvin rivànt

a chistu punt, tegnìnsi a man destra,

ben atèns ai rìscjus chi zèvin schivànt.

Chistu rivòn il fòuc in fòu al balestra

e la curnìs a sofla tant flat in sù

che fuàrt al rimandal fòuc a sinistra;

par nu a era miej par pì di fòu zìn sù,

un davòu dal altri, e jòi temevil fòuc

uchì, e lì pòura i vevi di cola jù.

Al dieval me duca: Par chistu lòuc

ai vuj aè miej tègnighi ben stret il fren,

che par fàun sbàliu a bastarès tant puc.

Summae Deus clementiae pròpit tal sen

dal grant àrdi sintùt i vevi ca stèvin cjantànt,

e di voltami di voja i eri plen;

spirs si movèvin ta chistu post flameànt;

che jòi vuardavi lòu tant comi me pàs,

spartìntl jodi a chiscju e a chej, zìnt ndavànt.

Sùbit prin che chel cjantà al terminàs,

alt a sigàvin: Virum non cognosc;745          e a cjantà di nòuf a tacàvin, bàs.

Finìt chistu, di nòuf a sigàvin: Tal bosc

a era Diana, e Elìs aa cjasàt

che di Vènere a veva sintùt il tosc.746

E di nòuf cjantà; e dopo vèjlu fermàt,

via cun fèminis e òmis chèrin stàs cascj

comca vèvin virtùt e matrimoni detàt.

Stu fài cròt ca ghi bastin ta scju poscj

par dut il timp che il fòuc a ju brua:

e cussì chista cura e chiscju pascj

a vuarì la so plàja ghi saràn caua.

Cjànt Vincjasejèin

I èrin tal orli alòr, un dopo l altri,

chavànt i zèvin, e spes il bon mestri

mi dieva: Jòt: uchì no si pòl cori.

Mi bateval sorelin tal flanc destri,

che belzà i so ràis dut il ocidènt

a sblancjàvin sù, dut laspièt celestri;

e jòi fevi, cu lombrena me, pì ruvìnt

someà la flama; ea stu pìsul sen

jodùt i vevi tanti òmbris mètighi mint.

Par sta raòn a si vèvin metùt, jòi cròt ben,

a cjacarà di me, scuminsiànt cussì

a dii: Stu chì di èsi spirt nol à sen.

Un pus a vèvin dopo provàt a slungjasi

vièrs di me, sempri cu na vura di riguàrt

di stà lì ndà ca podèvin scuetasi.747

O tu chi ti vàs, no par èsi pì tart,

ma forsi par rispièt, davòu daj àltris,

rispùndimi, chen sèit e in fòuc i àrt.

Ei no vuej che doma mi ti rispùndis;

che dùcjus chìscjus aan encjamò pì sèit

di chej da lIndia o da li Etiòpis.748

Dìimi comchi ti fàs di te parèit

al soreli, coma sencjamò cjapàt

no ti fòs da la muàrt in ta la so rèit.

Cussì un di lòu; e jò zà manifestàt

mi sarès, se jòi no fòs stàt atènt

a sè ca susedeva, altra nuvitàt;

parsè chen tal bièl miès dal cjamìn ruvìnt

jodùt i vevi altra zent vignì vièrs chista;

e a bocja vièrta jòi miravi sta zent.

Dogni banda si visinava svelta

ognombra; si busàvin, una una,

svèltis, godìnt di sta pìsula fiesta:

cussì li furmìs a fàn, ogni una,

cuant che mua muan fila si cjàtin

par scuprìcuj sàja maj?il fil da la furtuna.

Cuant che stis chì da laltra a si làsin,

prinencjamò di vej fàt un pas, alora

dùtis a sigasà a colp si mètin:

la zent nova: Sodoma e Gomora;

e che altra: Pasifen vacja a entra

cussì che lìl scjaldinòus di torul sbora.749

Dopo, coma grù chai Mons Rifs a vàn cuntra

cuant che àltris vièrs i savolòns a svuàlin,

i prins il cjalt, i àltris il gèl schivànt cun cura,

scju spirs in part a vàn, in part a vègnin;

e, coma prima, lagrimànt a cjantà si mètin

e di sigài so eèmplis puc a spètin;

e di nòuf coma prima a me, si visìnin

chej stes ca mi vèvin pìn davòu preàt,

e dùcjus prons di scoltà a someàvin.

E jòl so volej vìnt do vòltis notàt,

i vevi tacàt: O ànimis ben sigùris

di dàighi, prin o dopo, pas al vustri stàt,

no sòn restàdis crùdis nè madùris

di là li pars dal me cuàrp, ma chì ca sòn

cul so sanc e cun dùtis li zuntùris.

Par no restà svuàrp sùi vaj par stu rivòn:

na siora a è lasù ca mi da gràsia

di pasà, mortàl, ogni vustri ziròn.750

Ma se la vustra granda voja sàsia

a stà par fasi, cussì chel cjèl vi òspiti,

che damòu plen al è e tant grant si spàsia,

dièimi, che sui me scrìs i vi noti,

cuj chi sèis e cuj caè che marmàja

che davòu dal vustri pardavòu i noti?

Pì marveàt a nol resta par nuja

il cjargnèl, mentri cal vuarda sidinùt,

cuant che, rùstic, fòu al vèn da la Cjàrnia,

che stòmbris si vèvin mostràt, vinlu jodùt;

mapènche la maravèa si veva calmàt,

che puc a duran taj còus grancj, dopodùt,751

Beàt tu che di scju nustri poscj tacàt

al veva chèl che prin mi siera fàt visìn,

par miej murì ti vùs vej un prin contàt!

Li ànimis che cun nu no vègnin,

ufindùt si vèvin di sè che Sear, trionfànt,

regina al sinteva ca lu clamàvin:752

Par chèl da nu a vàn Sodoma sigànt,

e besoj si crìdin, comche sintùt tias,

e cul vergognasi l àrdi a vàn judànt.753

Nui vìn pecjàt da ermafrodìtas;

ma par no vej lumana lès oservàt,

e davòu daj apetìs bestiaj butàs,

par vergogna nustra in nua vèn notàt,

cuant chi si lasàn, il nòn da la tròja754          chembestialìt si veva cuant ca si vevanvacjàt.

Di sè chin nu a è brut ti sàs na scàja:

sadès par nòn cuj chi sìn ti vùs savej,

di contà a no è timp, e jòi saj puc e nuja.

Di savej di me ècol to desidej:

Guido Guinièl755 i soj; e zà purgàt

par vej ben di pentìmi vùt il volej. 

Coma cuant cal steva Licurgo doloràt,

a corèvin i so fioj vièrs la mari,

cussì i vevi fàt jò, mai noeri tant slancjàt,756

cuant che sintùt i vevi nominàl pari

me757 e daj àltris che tant miej di me scrìt

a vèvin rìmis damòu che dòlsis a fèvin scori;

e, mut, sintìnt nuja e nuja vìnt dìt,

tegnìnt luj di vuli un bièl toc i eri zùt,

stànt atènt di no vignì dal fòuc lambìt.

Dopo che di vuardalu ieri pasùt,

mi eri ufrìt di stà ai so servìsis

cunun fà chognùn al varès ben crodùt.

E luj a mi: Il sen che tu ti làsis

in me, da chèl chi sìnt, clar al è cussì tant

che nencja Letè pì a no cjòl nè scurìs.

Ma sa è pur vèr sè chi tias dìt pì avànt,

dìmi par cuala raòn chi ti mòstris,

tal dii e vuardà, afièt par me, e tant.

E jò a luj: Li vùstris rìmis dòlsis,

che, par cuant cal durarà l uu di vuej,

a daràn sempri tant gust a lèilis.

O fradi, al veva dìt, mostrati i vuej,

e al spìrit davànt il dèit al veva puntàt,

chèl che daj fàbris dal parlà di vuej al eral miej.758

In rìmis damòu e romànsos superàt

al veva i àltris, e lasa dìghi ai stùpis759          che chèl di Lemoìn al era pì vansàt.

Noal vèr maal sinti dii a sòn dut orèlis,

e cussì a fèrmin la so opiniòn

prin djodi dart o raòn li règulis.

Cussì tàncjus na volta fàt a vèvin di Guitòn,

da vòus a vòus pasànt doma lujl mèrit,

fin che àltris cun artan scrìt, e pì benòn.760

Sel privilègju tiè adès stàt conferìt

e permetùt di zì lasù tal clàustri

ndà che abàt di dùcjus Crist al è par dirìt,

par me dìs pur ulà un paternostri

o tant almancu ca basti ta stu mont,

ndà chel zìa pecjà a nol è pì nustri.

Dopo, forsi par fàighi post aun secònt

che visìn ghiera, sparìt al era'n tal fòuc,

comchen ta laga al fà un pes, zìnt a font.

A chèl alora visinàt mi eri un puc761,

diìnghi chal so nòn, coma chèl dun re,

preparànt i stevi un gran bièl lòuc.

E alòr a dii si veva metùt, su che tre:

Tan mabellis vostre corte deman,

quieu no me puesc ni voill a vos cobrire.

Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;

consiros vei la passada folor,

e vej jausen lo joi quesper, denan.

Ara vos prec, per aquella valor

que vos guida al som de lescalina,

sovenha vos a temps de ma dolor!762

Infìn platàt si veva'n ta la flama visina.

Cjànt Vincjasietèin

Cussì coma cuant che i prins ràis al vibra

ulà ndà chel so fatòu il sanc al veva spandùt,

colànt jùl Èbro sot da laltra Libra,

el Gange, par di là, dal misdì cjalt tegnùt,

cussì al steval soreli; el dì duncjal zeva,

cuant che, contènt, l ànzul di Diu ni veva parùt.763

Fòu da la flama al era n ta la riva

e Beati mundo corde!764 al cjantava

cun vòus ca era, pì da la nustra, viva.

E dopo Ànimis sàntis, pì no si và

se prin dentri di stu fòuc i no sèis zùs

e scoltàt i vèisl cjànt che daldilà l riva,

cussì mi veva dìt cuant che visìns sièrin metùs;

alòr jòi eri doventàt, cuant chi lu vevi sintùt,

comchej chen fosa a vègnin deponùs.765

Cun mans unìdis indavànt i eri zùt,

il fòuc vuardànt e imaginànt tant fuàrt

cuàrps umàns che àrdi i vevi zà jodùt.766

Vièrs me li me scòrtis voltàt a vèvin l sguàrt;

Fiòl me,Virgìlio a stu punt mi veva dìt,

uchì cjatà si pòl turmìnt, no muàrt!

Recuàrda ben, recuàrda ben, al veva pur dìt,

se fin sul Geriòn san e salf tiai guidàt,

pì dongja di Diu àtu adès di stà vilìt?

Cròdimi che sen tal còu ti vegnès lasàt

di sta flama par mil àis e encja pì,

nencja un cjavièl nol vegnarès bruàt.

E si ti cròdis che jòn ingàn ti meti,

tèn ta la to man l orli dal to vistìt

e visìn di ic và pur a mètiti.

A è ora di smètila di èsi mpaurìt:

zìriti par  chì; vèn dentri e stà sigur!

Ma jò, pauròus, i stevi ulì, stechìt.

Cuant chjodùt al veva chi stevi fer e dur,

un puc turbàt mi veva dìt: Fiòl me, adès jòt:

tra te e Beatrìs al è chistu mur.

Comchal nòn di Tisbe767 Piram al veva dibòt,

murìnt, i vuj vierzùt, e di nòuf jodùt,

alòr che rosàstril moràr si veva fàt, comca sjòt;

cussì, doventàt lì a colp pì molùt,

al bon duca mi eri voltàt, chel nòn sintìnt

chen mins di sbuigami nol veva maj smetùt.

Scjasàt il cjàf al veva alora, e dìt: Ma sìnt!

i restànu pròpit chì?; ea colp ridùt

al veva comun frutùt chun frutl stà godìnt.

En tal fòuc davànt di me si veva lòr metùt,

preànt Stasio di tègnisi sùbit davòu,

che prin ni veva par un toc dividùt.768

Apenentràt mi sarès butàt di còu

in taun veri bulìnt par rinfrescjami,

cussì intèns al era di stu fòuc il bruòu.

Aloral me bon pari, par cunfuàrt dami,

di ic, di Beatrìs, al discoreva,

diìnt: I so vuj zài jòt, a mi pàr a mi.

Guidàs ièrin da na vòus ca cjantava

di là; e di sìntila faìnt il miej,

fòu i èrin rivàs indà ca si montava.769

Venite, benedicti Patris mei,

sintùt si veva dentri di na lus che lì a era

cussì fuarta che vinsùt a veval me volej.

Jùl vàl soreli, al veva dìt, e a vèn la sera:

paràit via, ma studiàit il vustri pas,

fin chel tramònt a vi scurìs la cjera.

Sù dres i zèvin par un pasn ta la rocja

par là che lombrena me i ràis mi cjoleva

in front dal soreli cal era zà bas.

Ognùn di nu pus scjalìns montàtl veva

cuant chel distudasi da la me ombra

dìt ni veva chel soreli pojàtl steva.770

E prin chin ogni banda da la cjera

l orizònt si vès fàt dut diun aspièt,

e la nòt nera fòs par dut là ca era,

ognùn di nu dun scjalìnl veva fàt lièt;

parschè la natura dal post infiacàt

ni veva la fuarsa di zìn sù el dilèt.

Comche rumiànt a stèvin cun trancuilitàt

li cjavris, ca èrin di murbìn cussì plènis

la sùn pica prin di vèisi pasudàt,

pal grant cjalt, in ta lombrena sidìnis,

sot vuli dal pastòu sul bastòn pojàt

che tant ghi zova pur par custodìlis.

E coml mandriàn che fòul stà spes sveàt

cu li so piòris la nòt trancuìl pasànt,

sigùr ca no si varès il lupo visinàt;

cussì i stèvin nuàltris tre ripoànt,

jò coma cjavra e lòu coma pastòu,

tra sti parèis che vièrs l alt si alsàvin tant.

Da lì, asaj puc sjodeva dal di fòu;

mal bastava chel puc par che li stèlis

i jodèsin pì gràndis e clàris là di fòu.

Cussì, rumiànt e mirànt che ròbis bièlis,

cucàt mi veva'l s sùn, il sùn che spes, comchintìnt,

prin ca càpitin, zàl cognos li nòvis.

In ta lora, i cròt, cuant che dal Oriènt

il prin rajl vèn ta stu mont da Citerea,771          che dal fòuc damòu a par sempri ardìnt,

zòvina e biela tal sun mi parea

na fèmina djodi taun prat bièl e grant

che flòus sùa cjoleva e cjantànt a diea:

Di savej i vèis, sel me nòn i zèis domandànt,

chjòi soj Lia772, e atòr i staj movìnt

li manùtis chel cjàf mi stàn coronànt.

Par pari bon mi staj metìnt stornamìnt;

me sòu Rachel, però, maj no bandòna

il so spièli, ma lì dutl dì si atìnt.773

Di mirà i so biej vuj ic a è sempri buna,

comchi soj jò dornami cu li mans;

contèntis i sìn, cul jodi el fà, ognuna.

Chej splendòus chal prin dì si fàn cussì bondàns,

chei pelegrìns tant contèns da jodi a sòn,

cuant che, tornànt, a si cjàtin puc lontàns,

il scur scjampà a fàn774 da ogni cjantòn,

el me sùn pur, e par chèl mi eri levàt,

e prin di me chej che grancjmèstris mes a sòn.

Chel milùs dols che par tanti bràghis sercjàt

sempri al vèn par cura daj mortaj,

vuejl tegnarà i to deidèris sodisfàt.

Nisùn a noa maj risevùt miej regaj

di chèl che da Virgìlio i vevi sintùt,

che tant plaej mi vèva fàt, pì che maj.

Na granda voja mi vevalòr vegnùt

di cjatàmi la sù che cun ogni pas

di cjapà svuàl mi pareva, com' un usielùt.

Dopo vèisi sù pa la scjala butàs

e rivàs chi èrin tal ultin scjalìn,

Virgìlio, cuj so vuj tai me vuj fisàs,

al veva dìt: Fiòl me, li flàmis che sempri a brùin

e làltris775 jodùt tias, e adèsn ta che part

ti sòs ndà che li me facoltàs si fèrmin.

Fin chì tiai menàt cun inzèn e cun art;

adès seguìs il to plaej: luj ti condùs.776          Fòu ti sòs dal zì rìpid, stret e stuàrt.

Jòt il soreli chen front a ti fà lus;

jòt sterba frèscja, i flòus e i àrbuj

che la cjera di besola a prodùs.

Fin che, contènt, a no rìvin i biej vuj777          che, lagrimànt, a te vignì mian fàt,

uchì tenti sintàt o và pur fra di chej.778

Nè vòus me nè motu pì ti sarà dàt:

adès san, dret e lìbar al èl to volej:

e just no sarès cjòighi sta libertàt:

par chèl tè su tè i coroni ei mitrièj.779

Cjànt Vincjotèin

Deideròus di esplorà dentri e fòu

la foresta divina, densa e viva,

che dal nòuf dì ghi magnificava'l splendòu,

sensa pì spetà i vevi lasàt la riva,

scjavasànt pras, e plan plan cjaminànt

su cjera che di profùn dut ampleniva.

Nariuta tant dolsa che maj mutànt

a si zeva i sintevin ta la front

che, delicada, a mi zeva rinfrescjànt;

li fràscjs a trimulàvin par dut stu mont

e a si pleàvin pal vintn ta che banda

ndà che la primombrenal tiral bon mont;780

ma la so plèa no era tant granda

chei usielùs ca èrinn ta li pùntis

dal cjantà a si tiràsin in banda;

ma li primi òris dùtis contèntis,

a risevèvin dentri li fuèis, cjantànt,

e compagnànt cussì, e ben, li so rìmis,

comche da li ramàsis si pòl zì scoltànt

in ta la pineta da la spiàgja di Clas781          il siròc chEulo stes  al trasforman cjànt.

Zà mi vèvin plan plan  menàt i me pas

cussì tant dentri dal bosc antìc che fadìa

i fevi a jodi pandà chi èrin entràs;

ma èco cha colp fermàt mi veva na ròja,

che a man sanca, cu li so ondulùtis,

lerbutan ta la rivaa pleàva via.

Duti làghis ca sòn di cà pì nètis

a somèa chimpuritàs a vèdin,

no comstu rìvul da làghis pùris,

che a scòri clàris via a paràvin

pur chì che sempri erombrena, che maj

raj di soreli e luna pasà a lasàvin.

Cuj piè fers e cuj vuj i zevi ormaj

aldilà da la rojuta par gustà

la bielesa variada di stu fresc maj;782

e là jodùt i vevi, comche capità

a pòl, che a colp a ni fedi stravià

alc di stran che daltri ni tèn da pensà,

na fèmina besoluta che via

a zeva cjantànt e sielzìnt flòu dopo flòu

ca coloràvin par dut la so via.

Ah, biela zòvina, che ai ràis dal amòu

ti ti scjàldis, secònt duti li aparènsis,

che sempri ni còntin dal bati dal còu,

pòstu tirati pì visìn di sti àghis,

a ic ghi vevi dìt, uchì, in ta sta riva,

cussì chi posi scoltà sè chi ti cjàntis?

In mins ti mi partis dindà ca zeva

Proserpina che volta che pierdùt

la mari ic, e chè la primavera veva.783

Comche piruetànt a fàun zirùt

su se stesa na fèmina ca bala,

eun piè prin dal altri apena tèn metùt,

cussì voltàt si veva, ei florùs ca veva là

a mi ufriva, chej ros e chej zaj pur,

coma frututa che par pudòu i vuj a cala;

il me preà contènt a veva fàt par sigùr

cussì visìn vegnìnt che la so biela vòus

ben i sintevi, com pur il so sens pùr.

Apena rivadan tal orli erbòus

che bagnàt al era da làghis dal bièl flun,

su me alsàt a veva i vuj, regàl presiòus:

maj tal splendòu nol è stàt jodùt da nisùn

vignì fòu daj vuj di Vènere, chAmòu784          culpidal veva, fòu dogni so costùn.785

I la jodevi par di là ridi di còu

cuj pì biej flòus coloràsn ta li mans,

chè uchì sensa siminsal crès ogni flòu.

Doma tre pas a ni tegneval flun lontàns;

ma lElespònt, ndà che Sersel era pasàt,

che pur vuejl frena li vanitàs daj umàns,786

da Leandro a nol era stàt tant odiàt

pal so sfrenàt nodà fra Sert e Abìt787          che chist788 da me par no vèisi alòr spalancàt.

Nòufs i sèis, e forsi parsche jòi rìt,

a veva tacàt, in ta chistu post elèt

pa la natura umana coma nit;

maravèai vèis ma no sensa suspièt;

mal salm Delectasti789 lustri al pòl fà

par ben sclarìvil nul dal vustri intelèt.

E tu, davànt, che me i tias sintùt preà,

dìs sè altri chi ti vùs savej; che risposta

i dedi, s'a ocòr, al to domandà.

Laga, i vevi dìt, el sun da la foresta

a mi fàn dubità ca sedi vera

sè che puc timp fà a mi era stàt dita.790

La raòn ti contaraj alora,

a veva dìt, di sè che maraveànt ti ti stàs

e di sclarìti dut, po, i mi daraj cura.

Il pì grant ben, che doma chèl a chèl791 ghi plàs,

il omp al à fàt bon pal ben, e chistu lòuc

ghia dàt par cal podi stà sempri in pas.

Par colpa so chì al è stàt amondi puc;

par colpa so in planzi e in afàn

al à cambiàtl ridi onèst el bièl zòuc.

Parschel turbamìnt che sot di sè a fàn

i muvimìns da làghis e da la cjera,

che sa pòdin davòu dal calòu a vàn,

al omp a no ghi fès nisuna guera,

chistu mont vièrs il cjèl sia fàt tant avànt

che lìbar al è dandulà ca si siera.792

Adès parsè che atorotòr dut cuant

il vintulìn a si mòuf cul prin motu

se nteròt nol vèn da altri cal stà zirànt,

chìn alt, ndà che dut vièrt ghi è a chistu

vint pùr, il so motu stes al fà svintulà

e sunà stu bosc, comchjodi ti pòs tu;

e làrbul svintulàt cussì tant al pòl fà,

che cu la so virtùt laria al implenìs,

e chè, zirànt, dut  atòrl so ben a dà;

e laltra cjera793, secònt i so mèris,

sòs e dalalt, a concepìs, donànt

di divièrsis virtùs divièrsis plàntis.

Ocorarèsia maraveàsi tant

se, chistu savìnt, a sjòt cualchi planta

chencja sensa siminsal so vert a fà, dut cuant?

Tias di savej che la cjampagna santa

ndà chi ti sòs, dogni siminsa a è plena,

el frutàn caan sè, la di là no si conta.794

Laga chi tjòs a no vèn da na vena

rimplenida da vapòu dal frèit convertìt,

coma flun che nisulnasulànt al mena;

ma fòu a vèn da na fontana, tant pulìt,

e par volej di Diu tant simplenìs

che par duti do li bàndis ben si divìt.

Fòu a vèn na virtùt da una di sti bàndis

ca cjoj la memòria dogni pecjàt;

che altra a partan mins ròbis ben fàtis.

Par chì al èl Letè; mentri cal vèn clamàt

Eunoè chel altri gjèt; ma nol zova

se chì e là prima a nol vèn gustàt:795

Tant pì alt dognaltri gust stu gust796 al và.

E encja sa pòl belzà èsi sàsia

la to sèit sensa dii roba nova,

ti daraj naltri corolari par gràsia;

se chi dìs i no cròt ca ti sedi mancu grat

sen pì dal prometùt adès si spàsia.

Chej chen taj timps antìcs aan poetàt

letàt dal oru cun chel so grant bièl stà,

forsi dal Parnàs di stu post si vèvinnsumiàt.

Chì lumana radìs a era nocenta;

chì sjòt sempri primavera e ogni frut;

nètar al è chistu, che ognùn797 al cjanta.

Aloran davòu i mi eri voltàt dut

vièrs i me poès, che cul so biel ridi

a mostràvin di vej chistu ben sintùt;

e lì di nòuf la biela fiòla a jodi.798

Cjànt Vincjanovèsin

Cjantànt comna fruta chel so amòu no plata,

via a veva paràt cu li so peràulis:

Beati quorum tecta sunt peccata!

E comche nìnfis ca zèvin besòlis

n ta lombrènis salvàdis, bramànt,

chistu sì chistu nò, di godi dal soreli i ràis,

alòr cuntra curìnt si veva movùt, cjaminànt

sù pa la riva; e jò ghi stevi a par,

cun pìsuj pasùs dongja di ic restànt.

I nustri pas noèrin nencjun sentenàr

cuant che li rìvis tal stes timp si vèvin voltàt,

cussì chi zevi par là che par prin si fà clar.

Encjamò un puc i vèvin cussì cjaminàt

cuant che sta fiola vièrs me si veva ziràt,

diìnt: Fradi, vuarda e tèn ben scoltàt.

E un luòu dut taun un colp al veva luminàt

par cà e par là la granda foresta,

tant chjòi vevi sùbit al lampà pensàt.

Mal lampà, comcal vèn al và a la svelta;

chèl nvènsi, durànt, pì e pìl splendeva,

chjòn tal pensej mi eri dìt: Se caa chista?

E na biela melodìa si sinteva

n ta laria luminoa, e in ta chel

momènt sintùt i vevi di nòuf disprès par Eva.

Che là ndà chubidìvin cjera e cjèl,

domla fèmina, apenapen formada,

no veva podùt sufrì di restà sot dun vel;799

sot dal cual, se devota a fòs restada,

i varès sti ròbis cussì tant bièlis

tant prin godùt e in ogni zornada.

Intànt che jò chisti prin bielèsis

dal eterno plaej i stevi godìnt,

e bramòus di provà altri delìsis,

davànt di nu, pròpit comun fòuc ardìnt,

nroàda si era laria sot li fràscjs verdìs;

el cjànt dal sun dols i zèvin zà sintìnt.800

Se la fàn, O Vèrginis sacrosàntis,801          ol frèit o li vèis802 i vevi maj patìt

par vuàltris, i vorès tant chadès mjudàdis.

In me al vorès l Elicòn803 zì, e sùbit,

e ca mjùdi Urania pur cul so coru804          ròbis dùris da pensà e mètin scrìt.

Un  puc pì ndavànt, sièt àrbuj di oru

tal someà a falsàvin il lunc trat

che tra nu al era e sti ròbis doru;

ma cuant chasaj visìn di lòu mi eri fàt,

chel ogèt comùn805, chel sens al ingana,

nol pierdeva, pa la distansa, nisùn so àt,806

la virtùt cha la raòn discòrs ghi mena,807          caèrin cjandelièrs a veva sùbit capìt,

comche'n tal cjantà sintùt a veva oana.

Flameàntn alt al era stu afàr, ben definìt,

na vura pì clar che la lunan tal serèn

da la mieanòt, plena, tal cjèl sclarìt.

Voltàt mi eri, damirasiòn esìnt plen,

al me bon Virgìlio, ca mi veva rispundùt

cun vuj che di maravèa vèvin pur sen.

Vièrs sti grandi ròbis al era lòr il me vuli zùt

che vièrs nu plan plan si visinàvin,

che pì fuàrt na spouta si varès movùt.

Cridàt mi veva la fiòla808: Parsè ca àrdin

i to vuj cussì tant vuardànt sti lùcis,

e djodi se ca vèn davòu a làsin?

Zent i vevi alòr jodùt, coma lòu guìdis,

vignimi dongja dut di blanc vistìdis,

un blanc cussì vif che di ca809 maj ti jòdis.

A man sanca a splendèvin li àghis810          ca mi rifletèvin e la me costa,

sjòi la vuardavi, comca fàn i spièlis.

Cuant chieri rivàtn ta na punta justa

che domal flun a mi tegneva distànt,

par miej jodi ai me pas ghi vevi dàt sosta,

e jodùt i vevi flamùtis parà ndavànt,

chen davòu a lasàvin strìchis coloràdis,

cha pinej tiràs ghi someàvin811 tant;

cussì che lìn sù a restàvin distìntis

sièt lìstis812, che chej colòus a vèvin

che l arc a fàn dal soreli e di Delia i sèrclis.813

In davòu, sti strichis a si slungjàvin

pì dal me jodi 814; e chèsn ta li bàndis

no pì di dèis pas a li separàvin.

Sot un cussì bièl cjèl coma chjò i dìs,

a doj a doj vincjacuatri vecjòs

coronàs a vegnèvin di fleur di lis.815

Dùcjus a cjantàvin: Benedeta816 ti sòs

tu ta li fìis di Adàm, e benedètis

ca sèdin par sempri li bielèsis tos!

Dopo che i flòus e altri bieli erbùtis

dirimpèt di men ta che altra riva

lìbaris a èrin da che zens elètis,

cussì coma lus na lusn cjèl a tèn viva,817          davòu di lòu a èrin cuatri nemaj818 rivàs

cuna frascja chognùn a coronava.

Dùcjus a èrin cun sèis àlis dotàs;

plènis di vuj li plùmis; ei vuj dArgus,

se vìs a fòsin, compàis a sarèsin stàs.

A contà ben, letòu, coma chi'u vevi jodùs,

i no spìnt pì rìmis; altri da dii iai,

tant chadès di pì i no dìs, po, di chìscjus.

Ma lès Ezechièl, cal descrìf ben asaj

comchjodùs jua da là che il frèit al vèn,

partànt cun lòu vint, nul e fòuc, pì che maj;

cussì, comchjodùs tiuasn tal so dièn,

cussì, po, a èrin chì, fòu che li plùmis

che da Zuan819 a vègnin, lasànt il so sen.

In tal miès di chiscju cuatri tjodèvis

un cjàr, su do ròdis, dal aspièt trionfàl,

che un grifòn820 lu tirava cu li so spàlis.

Cun àlis àltis, l une laltra tal e cual,

tal miès al era fra li tre e tre lìstis;

pasànt, a chìstis no ghi feva dal mal.

Tantn alt a zèvin da no podej jòdilis;

doru al era chel tant cal era usièl,

ma li altri pars blàncis a èrin, e ròsis.821

No che Roma a varès podùt cun un cjàr cussì bièl

fà contènt il Africàn ol ver Augùst,

ma chèl dal sol puc al era visìn di chèl;

chèl dal soreli, che di svià Feto l veva vùt gust,

e bruàt al era stàt pal preà da la cjera

cuant che Gjove l era stàt misteriòus ma just.822

Tre fèminis atòr da la roda destra

a stèvin balànt; luna di colòu ros

che dal fòuc puc diferenta a era;

laltrera coma sen cjàr e vuès a fòs

duta cuanta dun bièl smeràlt fata;

la tersa a pareva che nèif frescja a fòs;823

prin stàighi davòu da la blancja a parèvin, e basta;

ma dopo la rosa; e al cjànt di chista

làltris a balàvin, a plan chìstis e chès a la svelta.

Da la sinistra cuatri a fèvin fiesta,

vistìdis di porpora, seguìnt il fà

duna di lòu: cun tre vuj tal cjàf, chista.824

Davòu di dutl grup chjodùt i vèvin ucà,

èco chì doj vècjus variegàs taj vistìs

ma ducju doj onèscj e sèriusn tal so fà.825

Un al era da la banda, secònt indìsis,

dal grant Ipocrate, che la natura

fàt a veva paj nemaj cun pì mèris;826

chel altril mostrava la contrària cura

cuna spada cussì lustra e ngusada827          chencja di cà dal flun mi feva poura.

Dopo jodùs in d'avevi cuatri dùmil partada;

e davòu di dùcjus un vecju besòu

al vegneva, durmìnt, cun mua sveàda.828

E scju sièt829, chintòr a partàvin il stes colòu

daj vincjacuatri vècjus830, ma di gìlios

nol veval cjàf ncoronàt nisùn di lòu;

ma di ròis sì e di altri flòus ròs:831          daun puc pì lontàn un al varès zuràt

che daj vujn sù ognùnn flàmis stàtl fòs.

E cuant chel cjàr miera dirimpèt rivàt,

sintùt a si veva un tòn, e che zens dègnis

il so zì avànt a vèvin a colp ralentàt,

e chì restàdis a èrin cun li prim insègnis.

Cjànt Trentèin

Tal momènt che il setentriòn dal prin cjèl,832          che cognosùt maj nol àl nasi nèl tramònt,

nè altri nul che da la colpa il vel,

e che lì al tegneva ogni un pront

a fàl so dovej, comcal fàl pì bas833          cun chèl che par zìn puàrt si tèn tal timònn front,

fer al era restàt, chei vècjus ulì rivàs

par prin tral grifòn el setentriòn stes,

al cjàr voltàs si èrin coma par vej pas;

e un di lòu, comchel cjèl mandàt lu vès,

Veni, sponsa, de Libano, al veva, cjantànt,

voàt tre vòltis, ei àltris fàt a vèvin il stes.

Coma che i beàs al ùltin invìt avànt

si faràn, e svèls, ognùn da la so caverna,

la cjàr so, rivistida, alelujànt;

chì pur in ta la carosa divìna

sent levàs si èrin, ad vocem tanti senis,

minìstros e mesagèrs di vita eterna.

Dùcjus a dièvin: Benedictus qui venis!,

flòus sparpajànt insima e dut atòr,

Manibus, oh, date lilia plenis!

Tal scuminsià dal dì, jodùt i vevi alòr

la banda orientàl duta nroada,

eun bièl serèn al veval cjèl dut atòr;

e la mua dal Soreli a naseva ombrenada

cussì che, par èsi temprada daj vapòus,

a lunc i podevi tègnila joduda:834

cussì dal dentri di na nula di flòus

che da li mans angèlichis si alsava

e colava dentri e fòu, plena di colòus,

su un vel candìt e coronàt dulìva

comparìt mi veva na fèmina sot vert mant

vistida dun colòu di flama viva.

E il me spìrit, che belzà cussì tant

timp pasàt al era cha la so preensa

stàt al era, cun maravèa e tremànt

sensa che i me vuj a vèsin pì cognosensa,

pal mòvisi di na so misterioa virtùt,

dantìc amòu835 sintùt i vevi la gran fuarsa.

Prin cha la vista scumbusulàt i fòs dut

da lalta virtùt che zà mi veva trafìt

tant prin, cuant chencjamò ieri frutùt,836

voltàt mi eri alòr a sinistra cul sòlit

fà di un fiolùt cal cor vièrs la mama

cuant che mal a si sìnt o cal è spaurìt,

par dìghi a Virgìlio, Nencjun drama837          di sanc miè restàt ca nol stedi tremànt:

chìscjus a sòn i sens da la vecja flama.

Ma Virgìlio nol era pì chì avànt;

lasàt mi veva, Virgìlio, dols pari;

Virgìlio, che pal me ben, ben ghi volevi tant;

nè dut chèl pierdùt da lantìca mari838          zovàtl vevan mua di tègnimi sut,

ma èco li làgrimis di nòuf cori.

Dante, parsè che Virgìlio al è zùt,

no planzi; di planzi a no è ncjamò ora;

che raòn di planzi no tias ncjamò vùt.

Comamiràliu che in popa en prora

al vèn a jodi la zent cal ministra

n ta altri nafs, e di fà ben a ju ncòra,

ta la banda dal cjàr, che di sinistra,

cuant chal sun dal me nòn mi eri voltàt,

che par necesitàt chì si registra,839

jodùt i vevi la fèmina che cun cjàf velàt

i vevi prin jodùt sot angèlica fiesta,

che cà dal flun vièrs me i vuj a veva levàt.

Se ben chel vel cal colava dal cjàf di chista,

serclàt dut cun fuèis di Minerva,840          no la lasava someà manifèsta,

cun fà maestòus ic a si partava,

parànt via pròpit coma chèl cal dìs

mal parlà pì seriul tèn in risèrva:

Stà atènt! Stà atènt chjòi soj Beatrìs.

Comti sotu degnàt di vignìn ta stu mont?

No savèvitu chei òmis a sòn chì beàs?

Jù mi era colàt il vulin ta la clara font;841          lì jodùt mi eri, el vuli a colp in ta lerba

mi era zùt pa la vergogna chi vevin front.

Cussì la mari al fì ghi par supiàrba,

comche parùt mi veva a mi; parschel amàr

dal benvolej pròpit tant a ni turba.

Ic a veva taùt; ei ànzui dinsìma dal altàr

In te, Domine, speravi a cjantàvin,

ma cun pedes meos taùt a vèvin tal cjàr.

Cussì coma nèifn taj trafs chencjamò a vìvin,

ta la schena dItalia si congela,

che i vìns di Sclavònia842 chì a soflàvin,

e in se stesa a si pièrt dopo ca si disgèla,

basta chel paìs chombrenal pièrt al rispiri,

da someà fòuc cal font la cjandèla;843

cussì sensa làgrimis e suspìrs ieri

prin dal cjantà di chej che sempri a cjàntin

secònt li nòtis di chel eterno cori;844

ma li so nòtis, dòlsis comca èrin

dal so dòu par me a contàvin, comse dìt

Parsè, siora, sigàighi tant? a vèsin,

il glas ca mi siera ntòr dal còu ndurìt,

aga e spìrit si veva fàt e, cun dolòu

di vuli e bocja, fòu dal pet al era sparìt.

Ic, restànt encjamò ferman tal pajòu

dal cjàr, a duti li sostànsis pietòis845          li peràulis a ghi veva voltàt el so còu:

Sveàs i stèis vuàltrisn ta leterni lùcis

cussi che nè nòt nè sun nè altra ora

djodi sè che la jù al fà l omp vimpedìs;

cul me rispundi duncjal varà pì cura

dintimidimi chel là da li làgrimis

che colpa e dolòu a sèdin di na miura.

Noè doma par òpera da li ròdis màgnis

candirìsin ogni siminsa al so fin,

secònt che li stèlis ghi sòn compàgnis,

ma pa li gràsis dal benvolej divìn

che vapòus tant als a àn che plovi lu fàn,

che nu846 i no podìn jodi da visìn,

chistu da zovenùt847 nol era lontàn

par nuja, vìnt volùt, dal podej vej fàt

ròbis cussì bièlis che gran virtùt aan.

Man alc di brut e salvadil vèn cambiàt

un cjamp mal semenàt e cultivàt

cuant che pìn gambal sarès sal fòs ben uàt.

Par cualchi timp a tègnisi sù lu vevi judàt;

faìnghi jodi i me vuj zovenùs,

a me i lu menavi, vièrsl just voltàt.

Apèn chal entrà i scjalìns si èrin vierzùs

da la me secondetàt, e vita i vevi mutàt,

cjòlt si veva luj da me, ei vuj sos su ben altri 'èrin zùs.

Cuant che da cjàr in spìrit i vevi cambiàt,

e bielesa e virtùt cresuda miera,

ben coma prima no mi veva pì vuardàt,

sielzìnt invensi strada ca no era vera,

lasànt che bùnis par imàginis fàlsis,

che na promesa maj no rìndin intera.

Zovàt a vèvin puc li me spirasiòns bùnis,

chen taj suns ghi lasavi o metevin mins;

sti pròvis a èrin dùtis da luj gnoràdis!

Tant jù al era colàt848 che ducju i argumìns

su la so salùt tant mancu a vèvin judàt

che la pierduda zent mostràighi ei so turmìns.

A è par chèl chel cjamp daj muàrs iai viitàt

e a chèl chen ta stu post a lu à guidàt

dut il me preà, planzìnt, ghi vevi partàt.

Il alt destìn di Diul vegnarès violàt

se da gustà al vès da mètisi l'àghis

dal Letè sensa vej prin ben dimostràt

chel pentimìnt che jodi a fàn li làgrimis.

Cjànt Trentunèin

O tu chi ti sòs di là di stu flun sant,

ndresànt il so parlà vièrs me, spuntìt,

chencja la lamal veva ngusàt, e tant,

di nòuf  a veva tacàt, e cussì a colp seguìt:

Dìs, dìs: ee vera o no? a stà acua

tias di dà la to confesiòn in mèrit.

La me virtùt a era cussì tant cunfua,

che movùt si veva la vòus, ma prin smetùt

a veva che da vignì fòu cjatàt a vès sfea.849

Se pènsitu tu? a veva dìt dopo un minùt.

Rispùndimi; che li bruti memòris

laga no tiancjamò cjòlt via dal dut.

Poura e cunfuiòn, insièmit miscjàdis,

di dii un sì pìsul pìsul a mi vèvin fàt sustà,

ca si podeva capì doma vuardànt i làvris.

Comca si romp la balestra al scatà

par masa tensiòn da la cuarda e dal arc,

e, debula, lasta l sen a và a urtà,

cussì i eri jò scopiàt sot di stu peànt carc,

sbicjànt fòu làgrimis e grancj suspìrs,

mpedìnt a la vòus di sunà fuàrt al larc.

Alora ic a mi: Pur savìnt i me deìrs,

ca ti menàvin a volej ben al ben,

che altri bramànt, po, a siè crumìrs,

sè cjadènis o fosàl cussì tant plen

i vèvitu cjatàt che, esìnt zùt pì avànt,

sieràt ti vèvin il sperà di chistu ben?

E sè di bon o di bièl cussì tant

in ta la front daj àltris si vèvia mostràt

da vèiti fàt cun lòu cjaminà ndavànt?

Dopo di vej un suspìr amàr tiràt,

a stent par rispundi i vevi cjatàt la vòus

chei me làvris cun fadìja a vèvin formàt.

Planzìnt i vevi dìt: Daj bens dal mont ieri golòus;

e lòu cun fals plaej voltàt mi vèvin i pas

cuant che lontanada850 vi èris daj nustri còus.

E ic: Se tu ti taès o s'i ti negàs

sè chi ti confèsis, lo stes si savarès

da chèl che dut al sàognùn daj to malfàs!

Ma lòr cuant che un al amèt da se stes

di vej pecjàt, ca sù chi sìn nuàltris

aè comcha smusà la lamal gùa si metès.851

E dal momènt che tu ti ti vergògnis

daj to sbàlius, e parsche naltra volta

èsi pì fuàrt ti tocjarà par reisti li sirènis,

pòja jù la raòn dal planzi e scolta:

ben ti sintaràs comchin altra banda

ndirisati dovùt a veva la me cjàr muarta.

Nè natura nè art ti vèvin maj avonda

plaej ufrìt comli pars dal me cuàrp, cussì bièlis,

ca èrin preòn me, e a sòn adès n tà na bua fonda.

E sa ti veva mancjàt il pì grant daj plaèis

cu la me muàrt, cuala maj roba mortàl

podèvia dopo tiratin taj so deidèis?

Ben ti varès dovùt, cun chel prin colp dal

mont da li ròbis fàlsis, levati sù

davòu di me, chi no eri pì tal e cual.852

Nocoreva lasà li to plùmis in jù,

e spetà par pì plaèis, o da ninuta

o daltri bens che puc ti podèvis gòdiu.853

L usielùt pìsul doj o tre a'n speta;854          ma là davànt di chej usiej pì vècjus

invàn si slargja la rèit o si saèta.

Coma i fioj, plens di vergogna e sidinùs,

cuj vuj in cjera sbasàs, ma pur scoltànt,

ricognosìnt ducju pentìs i so sbàlius,

cussì ieri jò; e ic dìt a veva: Cuant

chel scoltà ti fà mal, alsa la barba,

e pì dolòu ncjamò ti sintaràs vuardànt.

Cun tant mancu reistensa al sgoba

il nostràl855 vint un rori a sbati jù,

ol vint cal vèn da la cjera di Jarba,

chjò al so comànt il cjàf i vevi alsàt sù;

e cuant che la me mua barba a veva clamàt,

ben capìt i vevi cuant che cun me a la veva sù.856

E'n tal momènt che la me mua si vev' alsàt,

ca vèvin smetùt li primi creatùris

di spandi flòus il me vuli al veva oservàt;

e li me lùcis, encjamò puc sigùris,

jodùt a vèvin Beatrìs chel nemàl a vuardava,

chun èsi besòu al eran do natùris.857

Di là dal flun e sot sè ca la velava,

pì biela a someàva dun timp pasàt,

e tant miej da làltris, cuant ca era viva.

Lurtìja dal pentimìnt tant mi veva becàt

che di duti li ròbis che cjòlt mi vèvin

dal so amòu, par chès i vevi un òdiu mat.

Tancju displaèis il còu mi muardèvin

che, scunfìt, colàt jù i eri; e chist lu sà

chè che li cridàdis sòs liberàt mi vèvin.

E cuant chel còu di fòu ridàt mi veva fuarsa,

la fiòla chi vevi ncuntràt besola

din sù mi veva dìt: La me man nosta lasà!

Tràt mi veva tal flun fin ta la gola;

lì mi trainava e avànt a zeva

su laga, liera comna gondula.

Visìn chieri da la beàda riva,

Asperges me sintùt i vevi cun sun cussì dolsùt,

che tant il recuardà che l descrivi pucl zova.

I bras a veva la biela zòvina vierzùt;

sotaga il cjàf mi veva tegnùt imbrasàt

ndà che aga dal flunnglutìt i vevi e bevùt.858

Alora fòu mi veva tiràt e mi veva ufrìt, bagnàt,

lìn tal miès dal bal a li cuatri bièlis;

e dal bras dognuna859 cujerzùt i eri stàt.

Nui sìn nìnfis chì, en cjèl i sìn stèlis:860          prin che Beatrìs a vegnès jùn tal mont

l òrdin a vèvin vùt di èsighi masàris.861

Ai so vuj ti partarìn; ma a chel gjocònt

lui cal è dentri, i to vuj angusaràn

che tre862 la via, che jodi a pòsin pì a font.

Cuai cjantànt a vèvin scuminsiàt; e par man

tacàt sùbit a menami a vèvin davànt dal grifòn;

vièrs nu voltada, Beatrìs ghiera a man;

e lòu dìt a vèvin: Vuarda ben, vuarda benòn:

davànt daj smeràldos metùt ti vìn

dandà chAmòu zà ti veva fàt sinti pasiòn.

Mil deidèris, che pì di flàmis a scuetàvin,

fis a tegnèvin i mès ai so vuj luìns

che sempri sul grifòn fisàs a stèvin.

Comal sorelin tal spièli, no altrimìns,

il grifòn taj so vuj863 al zeva spielasi,

mostrànt prin l un e dopo 'l altri daj so destìns.864

A noèria, letòu, da maraveàsi

a jodi sta roban sè restà la stesa

e zìn tal so ìdul a tramutasi?865

Plena di maravèa e contentesa

lànima me di chel mangjà a gustava

che pìl sodìsfa, e pì a resta la fan la stesa.

Di sè mostrànt ntànt la pì alta prova,

in tal so fà, che àltris tre si èrin fàtis avànt,

e ognuna al so cjànt celèst a balava.

Zira, O Beatrìs, ziral to sguàrt sant,

a cjantàvin, a stu chì ca ti è fedèl

e che par jòditi al à fàt cussì tant!

La gràsia ti preàn di cjòiti il vel

da la to bocja, cussì che jodil posi ben

sè che platàt ti tèns dencjamò pì bièl.

O splendòu di lus che di sù sempri a vèn,

cuj palidùt si àja fàt sot lombrena

dal Parnàs o bevùtn ta la so cisterna a plen

sensa vej di fuschìa la mins plena

tentànt di rìnditi comchi tièris866          landulà che armonial cjèl ti dona

cuant chen tal clar da laria ti ti mostràvis?

Cjànt Trentaduèin

A èrin i me vuj cussì atèns e fisàs

in tal disbramasi di dèis àis di sèit,867          chei me altri sens a èrin dùcjus sieràs.

E lòu par chì e par là a vèvin parèit

e puc interès; e cussìl sant ridi

a sè ju traèva cun lantìca rèit!868

Alòr la mua costrèt mi vèvin a mòvi

vièrs la me sinistra che tre zòvinis,

che Masa fìs!869 i li sintevi dii;

ma la dispoisiòn djodi li ròbis

cun vuj apenadès dal soreli mbarlumìs,

no mi lasava par nuja d' jòdilis.

Ma dopo chen stu puc di nòuf i jodevi lùcis

(i dìs stu puc doma par rispièt di chèl tant

che atràt mi veva cu li so pars splèndidis),

jodùt i vevi a man destra fasi avànt

la gloriòa procesiòn, ca tornava

cul soreli e li sièt flàmis870 davànt.

Comche sot i scùdos par salvasi a và

na fila di soldàs, e a si zira cul sen871          e, davòu, dutl rest dal regimìntl stes al fà;

cussì che milìsia dal celestiàl règn

chavànt a zeva, a ni veva duta trapasàt,

prima che il cjàr al ziràs il timòn.

Alòr al era'l grup di zòvinis ndavòu tornàt,

el grifòn al  veva movùt il cjàr benedèt

sensa ca ghi vès nisuna pluma colàt.

La zòvina che tiràt mi vevan tal Lèt

e jò e Stasio la roda i seguìvin

che a fà la so orbita mancu a ghi mèt.872

Stu alt bosc e vuèit cussì i torzeonàvin,

colpa di chè chal sarpìnt ghi veva crodùt;

ei pas miuràs dal cjànt angèlic i vèvin.

A ghi varès forsi tre tìrus volùt

di arco par rivà chì dandà chi èrin

partìs, cuant che Beatrìs a vignì jù si veva metùt.

Adàm i'u vevi dùcjus sintùs ca murmuràvin

dopo che torotòr dun àrbul dut svistìt873          di fuèis e daltri fràscjs metùs sièrin.

Stu àrbul che di bràghisl vèn pì mplenìt

pì alt cal và, tant alt al è e tant miràt

taj boscs da lIndia chognùnl resta stupìt.

Beàt tu, grifòn, chi no ti sòs tentàt

di becotàn ta stu lèn cussì dols al gust,

che doma mal di pansal fà dopo vèjlu sercjàt.874

Cussì, atorotòr di stu lèn robust,

a sigàvin iàltris; el nemàl alàt:

Cussì si mantèn la siminsa di dutl just.

E voltàt al timòn cal veva tiràt,

a lu veva tiràt al piè da la nuda frascja

e chèl a ic cun ic lu veva lasàt leàt.875

Cussì pur cu li nustri plàntis, cul miscjà

da la gran lus di lasù cun chè ca vèn

luìnt davòu dal pès, che cuai a tòcja,876

prin si fàn sglònfis, e dopo a otèn

ognuna il so colòu, prin chel sol

i so cjavaj al tachi sot altri dièn;877

fra rose viola, sensaltri pì ca pòl

metìnt fòu colòu, a si rinòva la planta

che prin a era sensa fueàn vert e mol.

Jòi no lu vevi capìt, nè chì no si cjanta

il cjànt che la zent a zeva cjantànt,

nè podùt i vevi di scoltà la cansòn dut cuanta.

Se dii i podès comca si zèvin nsumiànt

i vuj crudej da la Siringa878 sintìnt,

i vuj chel stà a lunc sveàs ghi vèvin costàt tant,

comun pitòu che dal so mistej sintìnt

encjjòi mostrarès comchi mi eri 'ndurmidìt;

ma chistu ca lu pitùrin àltris, volìnt.

I pasinvènsi a cuant chi noeri pì sturdìt,

e i dìs che un grant splendòu sbregàt mi veva il vel

dal sun e na vòus sintùt che dìt mi veva: Leva sùbit!

Comche a jodi i flòus dal milusàr, chel

cal à l milùs cal fà i ànzui golòus,

e che par chèl sempri fiesta si fàn tal cjèl,

Pieri e Zuan e Jacu, ducju timoròus

e vinsùs, a èrin tornàs a la peràula

che par rompi suns pì profòns a veva vòus,

e jodùt pì no vèvin chej ca ghi fèvin àla,

nè il Moè nè il profèt Elia,

nè dal mestri la so cambiada stola;879

cussì i eri jò tornàt, e jodùt i vevi che pìa

ca mi vuardava e che di indirìs

a mi era prima stada lunc la roja.

Alòr jò dut timoròus: Ndà ca è Beatrìs?

E ic: Sot da li verdi fràscjs làn banda

ti la jòs sintadan ta la so radìs:

jòt la compagnìa ca la circonda:

i àltris dopol grifòn in alt a stàn zìnt

cuna cansòn pì dolsa e profonda.880

E se alc di nòuf ic a steva diìnt,

jòi no saj, mai saj chen taj vuj zà miera

chè ca vevan sè dutl mentindimìnt.

Besòla era sintadan ta sta cjera

coma vuardia lasada lì dal plaustri881          chal àrbul dal grifòn stàt leàt al era.

Taun sìrcul ghi fèvin di sè un claustri

li sièt nìnfis cun chej lumìns in man

che proteùs a sòn dAcuilòn e dAustri.882

Uchì ti saràs par puc timp Silvàn;883          ti saràs cun me par sempri sitadìn

di che Roma ndulà che Crist al è romàn.

Però, par chej chen tal mont mal a vìvin,

vuarda ben il cjàr, e chèl chi tosèrvis,

na volta tornàt là, scrif sù, che chej lu lèin.

Cussì Beatrìs; e jò, dut orèlis,

ieri ai so comandamìns dut devòt,

e comda ic volùt, vuardàt i vevi sti ròbis.

Cal sedi maj colàt jù cussì svelt, no cròt,

un lamp di lasù dal nul scur, cuant ca plòuf

da chel cunfìn che sì tant al è remòt,

comjò l usièl di Gjove jodùt i vevi fàun tuf

jù pal àrbul, rompìnghi la so scusa,

ma encja tancju flòus e fueàn frèsc e nòuf;884

e urtànt il cjàr cun duta la so fuarsa;

che pleàt si veva com'na naf in buràscja,

chen mar a sufrìs da londa ogni scosa.

Alòr dentril cjàr trionfàl, comna frecja

jodùt i vevi na gran volp ca saltava,

e dogni bon past a  pareva secja;885

ma li so còlpis spòrcis ghi mostrava

Beatrìs cha colp ghi veva fàt voltà coda

a sta bèstian pièl e vuès, che via a zeva.

A stu punt, pandà chera prin vegnuda,

jodùt i vevi làcuila ca calavan tal

cjàr, lasànt ulì duta la so plumada;886

e comche fòu a vèn dun ca si sìnt mal,

cussì na vòus dal cjèl dii si veva  sintùt:

O navuta me, sotu cargada cussì mal?

Mi parevalòr che la cjera si vès vierzùt

fra li do ròdis, e che fòul vegnès un dragòn887          cu la codal miès dal cjàr sbusànt sù dut;

e comespa chen davòu a tiral spunzòn,

e la so troja di coda a se tirànt,

e part dal font, lontanàt si era cun malintensiòn.

Chèl restàt, comche grama a fà ogni tant

inta buna cjera, di pluma, data

forsi cun chè di fà dal ben pì avànt,888

si veva cujerzùt di nòuf, comche cujèrta

era stada lune laltra roda, el timòn, chel tant

che un rispìr al tèn la bocja vièrta.

Cussì trasformàt, stu edifìsi sant

cjàfs al veva butàt fòu par divièrs poscj e bus,

un par àngul e tre sul timòn là ndavànt:

scju tre coma nemaj a èrin cornùs,

ma i cuatri un cuàr sòu a vèvin par front:

mòstrus comchistu mai noèrin stàs jodùs.889

Sigura, cuai comrocjan tal alt mont,

sintada nsima na gran putanasa890          jodùt i vevi che li sèis a smenasava un mont.

E coma pauròus di pièrdi sta bujàsa,

visìn di ic e dret al steva un gigànt;

e ogni tant la busava, sta sosa.891

Ma parsche cun puc pudòu mi steva cjalànt,892          di tant in tant, chel pindulòn di maròus

da cjàf a piè la flagelava, e tant;

e dopo, plen di suspièt e dut rabiòus,

sleàt al veval mostri e pal bosc strisinàt,893          che jodi pì i no podevi i colòus

da la slondròna e dal nòuf nemalàt.

Cjànt Trentatreèin

Deus, venerunt gentes, cussì alternant

adès tre, dopo cuatri894 sta dols salmodìa

li zòvinis a scuminsiàvin, lagrimànt;

e Beatrìs, plena di suspìrs e pìa,

chès a scoltava in maniera che puc

pì a la cròus si veva cambiàt Maria.

Ma dopo che laltri vèrginis ghi vèvin dàt lòuc

a ic di dii, si veva levàt dretan piè

e rispundùt a veva, colorada comal fòuc:

Modicum, et non videbitis me;

et iterum, bieli sòus mès e dilètis,

modicum, et vos videbitis me.895

Dopo, dùtis sièt davànt li veva metùdis,

e davòu di ic, doma cun sens, a veva metùt

me, la fiola, e chèl cal era cun nuàltris.896

Cussì a zeva, ei no cròt ca vès podùt

dopol nonun cjera pojàl so dècim pas

cuant che cuj so vujn taj vuj mi veva un lamp metùt;

e cun trancuilitàt, Vèn avànt dun pas

mi veva dìt, tant che sjò a parlati mi mèt,

ben dispòst a scoltami ti saràs.

E alòr, apènchi ghieri dirimpèt,

mi veva dìt: Fradi, parsè chi no ti àusis

domàndis a fami? Domanda pur, e dret.

Comchej chai superiòus ghi fàn riverènsis

cuant che cun lòu a stàn parlànt

e a cjatà no rìvin li peràulis,

cussì pur jò, cha parlà plan plan provànt,

i vevi tacàt: Madona, di sè chiai biugna

vui savèis, e di sè ca ghi zovarès897 tant.

E ic a mi: Dal timòu e vergogna

i vuej che tu ormaj ti ti lontànis,

par no pì parlà comun chin sun si lagna.

Pensa che stu cjàr rot fin a li ròdis

dal sarpìnt,  al era e nol è898; mal colpèvul

la divìn vendetal varàn ta li spàlis.

No sarà senserèit par ogni sècul

làcuila chen tal cjàr lasàt a veva li plùmis

che prin di preda lu vèvin fàt diàul;899

chjò di sigùr ijòt, ei conti sti ròbis,

chun timp ni partaràn stèlis visìnis,

dogni intòp e sbaramìnt sigùris,

che durànt chèl un sincsènt sinc e un dèis,900          da Diu mandàt, al coparà la lara

cul gigànt che cun ic al feva putanèis.

A pòl dasi che la me storia scura,

comna Temi o Sfinx no ti persuàdi,

par via che la mins a stropa na vura;901

ma fra puc li ròbis a saràn li Najadi

ca risolvaràn chistu enigma fuàrt

sensa dan a blava o piòris fàighi chel dì.902

Comche da me a sòn dìtis, tenti necuàrt,

cussì paj vifs sen ghi sòn sti peràulis

chel vivi nol è cheun cori vièrs la muàrt.

E tèn pur in mins, cuant chi ti li scrìvis,

di no platà comchjodùt  tias la planta

che chì a è stada robada do vòltis.903

Chèl che di robala o di sclapala si vanta,

cun bestèma di fàt Diu al ufìnt,

che dompar uu sò creada la veva santa.

Par vèila muarduda, volìnt e sufrìnt

par sincmil àis e pì bramàt la primànima

a veva chèl chel bocònn sè l era zùt punìnt.904

Il to inzèn al durmìs sa nol stima

che par raòn specjàl a è di gran mèrit

sta planta e cussì sbatuda nsima.

E se cròstis no ghi vèsin impedìt

ai to pensèis di entràn ta la to mins,

ca vèvin paj so guscj coma li mòris di Piram sufrìt,905

par via di tàncjus vìsis visìns,

la gjustisia di Diu, tal interdèt,906          il just valòu dal àrbul ti varèsn mins.

Ma parsè che jòi ti jòtn tal intelèt

fàt di piera e, impietràt, coloràt

cussì chimbarlumì ti fà la lus dal me det,

i vuej lo stes, sinò scrìt, alora pituràt,

chi ti lu pàrtis dentri di te, coma chèl

cal torna cul bastòn cun pàlmis fasàt.907

E jò: Cussì coma sera da sigìl,

ca no cambia la figura stampada,

da un al è adès ben segnàt il me sarvièl.

Ma parsè cussì tant in alt elevada

a svuàlia la vustra cjara peràula,

che pì ca si prova, e mancu a vèn capida?

Par chi ti cognòsis, a veva dìt, che scuela

chi tias fàt, e comche la so dutrina

a capì a riva la me peràula;908

e comla vustra via da la divina

aè tant lontana cuant ca è la distansa

da la cjera al cjèl che pì altl festina.909

Alora jò: Cun duta la creànsa,

da vu i no recuàrdi di vèjmi maj straviàt

ei no sìnt nisùn rimuàrs di cosiènsa.

E se tu di chistu ti sòs dismintiàt,

ridìnt mi veva rispundùt, tèn chistu ben a mins,

che vuej stes laga dal Letè tias sercjàt;

e sel fòuc al era comcal dìsl fun taj camìns,

dal to dismintià jodi si podarà

che alc di colpan deran taj to straviamìns.

Dadès in sù nuda a sjodarà

ogni me peràula, o chès ca bàstin

di èsi scujèrtis pa la to vista mpura.

Pì luminòus e na vura pì planìn

si moveval soreli tal sercli di misdì,

che cà o là lu jodèvin, secònt là chi èrin,

cuant che fermàdis si èrin, comche cussì

al fà chèl chendavànt ghi và a zent cal scorta

se nuvitàs al cjata uchì o ulì,

li sièt fèminis910 ta unombrena smuarta,

ndà che sot fuèis vèrdis e bràghis nèris,

a scòrin che frèjdi ròis che lÀlp a parta.

Davànt di lòu, lEufràte e il Tigris

fòu a parèvin sgorgà di na fontana,911          e lasasi plan planìn, coma amìs.

O lus, o Gloria da la zent umana,

se aga a ee chista ca si displèa

da un prinsìpit e sè da sè a lontana?

Stu preà cussì miè stàt rispundùt: Prèa

Matelda di dìtilu. E chì a veva rispundùt,

comcal fà un  che da colpa si dislèa,

la biela fèmina: Tiera stàt dìt dut

chistu belzà da me, ei soj sigura

che laga dal Lèt platalu no veva volùt.

E Beatrìs: Forsi na pì gran cura,

che a la memòria spès virtùt ghi gjava,

ai so vuj sia fàt la so mins dut scura.

Ma jòt l Eunoè che di là l deriva:

mènilu là, e coma che tu ti sàs,

rianimèa la so mins, ca durmìva.912

Coma bon cristiàne no coma i musàs

al fà so la voja da la voja dàltris,

apèn che i segnaj juscj a vègnin mandàs;

cussì, dopo vej li me mans cjapàdis,

movùt si veva la biela fèmina, e a Stàsiu

cun tant bon fà ghi veva dìt: Luj pur tu seguìs.

Sjò i vès, bon letòu, encjamò pì spàsiu

da scrivi, un puc i vorès pur cjanta

dal bon bevi che maj mi varès fàt sàsiu;

ma parsè chei sfuèis ducju plèns a sòn belzà,

ordinàs par sta càntica seconda,

pìn là no mi lasal fren da lart913 pasà.

Cussì tornàt i eri da la santonda914          dut rifàt, coma vis sànis e nòvis

che di biej cjàfs an dan pì che avonda,

pùr e pront par zì lasù da li stèlis.

PARADÌS

Cjànt Prin

La gloria di chèl che movi dut al fà,

luìnt in tal univèrs a penetra

cun lus pì intensa uchì e mancu là.

Tal cjèl, ndà che pì da la so lus vièntra,

i eri jò, e contà li ròbis ch'i vevi jodùt

nol sà nèl pòl chèl che jùl vèn da parzora;

parsche al so deideri fainsi visinùt,

il nustr intelèt a si sprofonda tant

che il recuardasi ndavòu al resta dut.

Ma almancu di chel tant di stu post sant

che podùt fà i vevin ta la me mins teoru,

i faraj adès materiàl dal me cjànt.

O Apòl me bon, di stultin lavoru

da la to virtùt fà chi sedi un cussì grant vàs

da meretà l oràr, pal poèt dut oru.

Fin a stu punt la man chiai vùt dal Parnàs

mia bastàt, ma adès jùdimi pur tu

a contà cun onòu la storia daj beàs.

Tal me pet entra e ispìrimi tu

cussì coma cuant che Marsia sfoderàt

da la natura dal so cuàrp ti vèvis tu.915

O valòu divìn, s'i ti mi vèns prestàt

chel tant che limàgin finuta dal beàt regn

figurà i posi, chen mins mia restàt,

rivà i ti mjodaràs al to miej len916          e coronami alòr cun che fuèis

che la matèriae tu i mi parèis degn.

Rari vòltis, pari, a vègnin cjòltis917          par segnàl trionf dun Sear o poeta,

colpa e vergogna da lumani vòis,918

che parturì plaèisn ta la contenta

deitàt delfical dovarès il ramusèl

di Peneo919 cuant cha vignì godùt al parta.

Na faliscjuta a pòl tacà un bièl foghèl:

forsi davòu di me e cun pì biela vòus,

si prearà par che Cir al rispundi dal cjèl.920

Chì e là si fà alt, paj mortaj, luminòus,

il lampiòn di stu mont; ma pròpit par là

cuatri sèrclis al unìs con tre cròus,

cun percors pì bièl e cun tant miej stela,

fòu al vèn congjùnt, e la mondana cjera

comcal vòu al tempra e sigila.

Fàt al veva di là matina e di cà sera

chel post, o cuai, e dut al era là blanc

chel emisferi, e chì neri al era,

cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc

so, jodùt i la vevi voltada vièrs il sol:

nencj àcuila maj fisàt lu veva cussì al lunc.

E pròpit coma chun secònt raj al pòl,

el vèn, dal prin, fòu, e di nòufl tornan sù,

comche sempri a la mari tornàl vòu'l fiòl.

Cussì dal so àt, paj so vuj vegnìntn sù

in tal me imaginà, il me si veva pur fàt,

e i vuj, pì dal nustruu i vevi puntàt in sù.921

Tant a è lècit là, che chì nol pòl èsi fàt

da li nustri virtùs, par gràsia dal lòuc922          che doma par lomp al era stàt creàt.

Jòi no lai sopuartàt a lunc, nè tant puc,

da no vej podùt jodil sfavilà ntòr

comal fièr cuant che ruvìnt al vèn fòu dal fòuc;

e a colp parùt mi'era che dun dì il dì dut atòr

cresùt al fòs, com se chèl che fàl pòl sti ròbis

naltri sorelil vès fàt zì atorotòr.

Beatrìs dutan ta leterni ròdis

fisa cuj so vuj a steva; e pur jò

da la sù cjòlt, su ic i vevi li me lùcis.

Tal vuardala, cambià mi eri sintùt jò

comche cambiàt si veva Glauc, tal gustà lerba,923          coma àltris tal mar, pur luj in Dio.

Significàl traumanà per verba

no si pòl; ma ca basti sè che Glauc al veva fàt

par chèl che gràsiaal à di provà stà erba.

Se doma ieri chèl chi ti mi vèvis creàt

di nòuf924, grant ben che il cjèl ti govèrnis,

tu ti lu sas, che la to lus mian alt partàt.

Cuant che li ròdis ca zìrin etèrnis,

par volej to, a mian a sè atiràt

cu larmonia che tu ti minìstris,

mi vevalòr parùt chel cjèl dut cuant al era mpiàt

cu la flama di Febo, che ploja o flun

un lac cussì grant a noa pròpit maj fàt.

La nuvitàt dal lustri e dal grant sùn

di savej la raòn na vojampiàt

mi veva granda tant ca no la crodarès nisùn.

Alòr ic, chel me al so còu a veva leàt,

par tegni calmàt il me spirt comovùt,

prin chalc i podès jò dii, a veva tacàt

cussì: Tu stes i ti tinsiminìs dut

cun stu fals figurà, chjodi no ti pòs

sè chi tjodarès se pìudisi ti vès vùt.

Miga ti sòs in cjera, comchi ti cròs;

ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,925          coma te a no còr, che pì svelt cori fin là ti pòs.

Sel prin dùbit mi veva cjòlt, e di chist i vevi vùt gust,

dut suridìnt cu li so peraulùtis,

unaltri ghi veva sùbit cjapàt il so post,

e dìt ghi vevi: Contènt i soj pa li ròbis

chiai amiràt; madès mi staj marveànt

di comche pìn alt i vaj di scju cuàrps lièis.926

Alora ic, il so cjàf un puc scjasànt,

vièrs me a veva vuardàt cuj vuj impenserìs

di na mari di front dal fì delirànt,

e tacàt a veva: Li ròbis, dùtis cuàntis,

tra di lòu òrdin a àn, e chista è forma

chal univèrs ghi dà qualitàs divìnis.

Chì a jòdin laltri creatùris lòlma

dal eterno valòu, che chèl stes al èl fin

pal cual dut stu òrdin doventàt al è norma.

In ta stu nsièmit leàdis si tègnin

duti li natùris, se pur divièrsis,

stànt, cuj pì cuj mancu, al prinsìpit visìn;927

en ta divièrs puàrs si spartìsin dùtis

tal grant mar dal èsi, e a ognuna

a ghiè dàt l istìnt di zìn ta li so àghis.

Chististìnt al partal fòuc vièrs la luna;

chistun ta ogni nemàl al è motòu;

e dut in cjera al lèa e al raduna:928

e no doma li creatùris ca sòn fòu

dal intelèt di sta fuarsa a sòn sot,

ma encja chès caan intelèt e amòu.929

La providensa, che a dut chistu a prejòt,

cu la so lus a fàl cjèl930 sempri cujèt,

ndà che pì svelt si zira chèl che dut al à sot;931

e adès lì comche par nu al è stàt decrèt,

a ninvìa la fuarsa di che cuarda

ca scata el bon a bàtn ta sè cha a dirimpèt.932

Ma comche na òpera a no vèn formada

sempri secònt la vera intensiòn da lart,

parsè cha rispundi la matèria a è sorda;

cussì chistu percòrs al vèn spes stuàrt

da la creatura chel podej a à

di zì chì o là, se ben che'l sen a à just e fuàrt.933

E comchogni tant si pòl jodi a colà

un folc da li nùlis, cussì l impùls prin,934          distràt da fals ben, in cjeral và a plombà.

Basta maravèis, alòr, dal to cjamìn

vièrs il alt; pensa invensi al rivulùt

che dal di sù vignì jù a val i jodìn.935

Gran maravèa a sarès di vej te jodùt,

sensa mpedimìnt, la jù dut cuant sestàt,

comna flama che zìn sù no vès podùt.

E chì i vuj vièrs il cjèl a veva di nòuf voltàt.

Cjànt Secònt

O vuàltris chen ta na barcjuta mi stèis atòr,

deideròus di scoltà, e voja i vèis

di zì davòu da la me nàf, che cjantànt a còr,

tornàit pur a rijòdi li vustri rìvis:

che forsi dut, si vi metèis in onda,

restànt lontàn da me, i pierdarèsis.936

L'onda chi cjapi noè maj stadesplorada;

a mispira Minerva e Apòl mi guida

e lOrsa li Mùis mi tegnin mostrada.

Vuàltris pus che la mins i tegnèis alsada

par godin timpl pan daj ànzui, dal cual

chì937 a si vif sensa maj vèjni avonda,

i podèis ben mètivi in tal alt dal sal938          cul bastimìnt vustri, davòu da la me agàr,

prima che laga a torni tal e cual.

Chej gloriòus che a Colchis èrin zùs pal mar,

mancu marveàs si vèvin, che vuàltris i sarèis,

cuant che Gjason jodùt a vèvin, bifòlc, ta lagàr.939

La sèit chi vèvin sempri vùt in ta li nustridèis

in tal alt dal Empireo a ni partava

svelta, cuai comal cjèl che la sù i jodèis.940

Jòi vuardavi Beatrìs chen sù a vuardava;

e forsi tal timp che na frecja si distàca

dal arco e a la so fin a riva,

mi eri jodùt vignì indà ca taca

che miràbil roba; ma chè ca era là941          ben jodìnt sè ca mi feva mbacucà,942

voltàt si veva vièrs di me, contenta e biela,

e mi veva dìt: A Diu dìghi ben gràsis,

chadès unìs nia cu la prima stela.

A pareva che na nula la cujerzès,

duta solida e lustra e neta,

comadamànt che cun lus dal soreli a ardi al zès.

Dentri di sè leterna margarita943          a mi veva risevùt, comche laga a surbìs

un raj di lus e unida a resta.944

Sjò ieri cuàrp, e chì a no si capìs

comche na dimensiòn in ta naltra a sunìs,

ca à di èsi se cuàrp in cuàrp a sinserìs,

alòr il me deideri cjalt coma flàmis

al sarès djodi che esensa945 ca mostra

comche Diu e l èsi nustri a sòn unìs.

Ulà sè chi crodìn par fede a sjodarà,

sensa raonalu, ma tant clarl sarà chèl

coma chè chi acetàn che par prin a è vera.946

Alòr rispundùt i vevi: Siora me, cussì fedèl

comche pì i no pòl èsi, ringrasiàlu i vuej

che dal mont mortàl mia partàt in ta stu cjèl.

Ma dièimi: alc jòi volarès savej

daj sens scurs di stu cuàrp che la jùn cjera

Caìn a còntin ca si pòl jodin chej.

E ic cun bocja ridìnt: Se sbaliàda era,

a veva dìt, lopiniòn da la zent mortàl

baada su sensasiòns, comca era,

nosta fà alòr la part dal baovàl

e marveàti masa; chè ben ti sàs

che fra sens e raòn curt al è l intervàl.

Ma dìmi nvènsi sè che tu pensàt ti às.

E jò: Chej che ca sù diferèns mi pàrin,

in cuàrps pì rars o dens a sòn stàs creàs.947

E ic: Tjodaràs comca simpantànin

tal fals li to idèis, se ben ti scòltis

comche cul me raonà a sintorgulèin.948

Lotava sfera jodi vi fà lùcis

a plen, e chès o par coma o par cuant

lasù a vi mòstrin divièrsis mùis.949

Sa la diversitàt a fòs dovùt dut cuant,

dùtis a varèsin la stesa virtùt

spartida, tant al pìsul lumìn cheal grant.

Divièrsis virtùs aan alòr dèsi frut

di prinsìpis formaj, e chej, fòu che un,950          a vegnarèsin, secònt te, ognùn distrùt.

Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun

a sòn par dut on part secònt te cauàdis,

al sarès di so matèria cussì diùn

stu planèt, o in tal mòut ca si spartìs

il gras el magri taun cuàrp, cussì chist

in sèl cambiarès li pars dènsis e ràris.

Se dal rar si tratàs, al sarès manifest

in ta neclìs solar che trasparì a farès

la lus, comche nisùn cuàrp rar al reìst.

Ma chist nol èl cau, e alòr djodi a sarès

l altri951, e sjò chèl i zès a smuarsà,

il to parej falsificàt al vegnarès.

Sel rar da na bandao laltra nol trapàsa,

alòr lì un punt di èsi al varès

chel so opòst di zì oltri nol lasa;

e di lì si riflètl raj che lus ghi dàai planès,

cussì comche colòu da veril vèn rifletùt,

che plomp al tèn platàt davòu di se stes.952

Ti diaràs cal somèa pì scurùt

uchì il raj che in ta altri bàndis,

par via che di pìn sot al vèn rifletùt,953

ma in chistu cau fài podarèsis

unsperimìnt, se provalu i volèsis,

che font al è dal flun da lidèis vùstris.954

Tre spièlis ti ocòrin; doj tiu poisiònis

no tant lontàn; il ters, pì lontanùt

mètilu e pròpit in miès daj àltris.

Davànt di lòu, ma a li spàlis metùt,

fà chun lumìn al ilùmini i spièlis

cussì chel so raj a tel vegni rifletùt.

Se ben che la lus in tal miès da laltri lùcis

da li àltris a è pì pìsula, tjodaràs

che luminoa aè coma li àltris.955

Adès, comchal bati daj ràis infogàs

da la nèif al resta dut nut il sogèt,

esìnt il colòu so el frèit cul cjalt scjampàs,

alòr, cussì restàt tun tal tontelèt,

di lus tant viva mplenìti adès i vuej,

che stela luìnt ti somearà dal aspièt.

Dentri di chel cjèl dal divìn benvolej956          atorotòr si zira un cuàrp957 che la virtùt

al à di vej il èsi di dut sè ca è di miej.

Chel cjèl958 ca ni tèn cun tancju vuj jodùt,

chel èsi al spartìs in divièrsi esènsis,

di luj distìntis, ma part dal so contenùt.

I àltris ziròns in vàriis diferènsis

li esènsis che dentri di sè aan

paj so uus a dispònin coma simìnsis.959

Scju òrgans dal mont zirànt cussì a vàn,

comchjodi ti pòs, da scjalìn a scjalìn,

e di sù a cjòlin e di sot a fàn.

Vuarda ben tu chi ti stàs scoltànt sidìn

comche a sè chi ti vus960 mi staj visinànt,

che dopo ti pòsis tu fà da lumìn.

Il motu e la virtùt dogni zìru961 sant,

coma che pal fabri a è lart dal marcjèl,

i motòus als e beàs962 i'u stàn cauànt;

el cjèl963 che tanti lucjùtis a fàn bièl,

da la granda mins che movil fà e nforma964          limàgin al cjoj par ogni so lumìn bièl.

E coma che tal vustri pòlvar lalma

ta li so divièrsis pars a si difònt

e ognuna di sti pars a ànima,

cussì la nteligènsadi chist tèn cont

a sparpaèal ben son ta li stèlis,

movìnt atòr da lunitàt dal so mont.

Langelica virtùt divièrsis lèghis

a fà cuj presiòus cuàrps965 che ic a ispìra

e taj cuaj, coma vitan vuàltris, a sunìs.

Pa la 'legra natura966 dandà ca spira,

la virtùt tal cuàrp misturada a lus

comche la biela lusn tal vuli a si mira.

Da chista a vèn chèl che da lus a lus

al somèa diferènt, no da fìs e ràr:

ic a èl prinsìpit formàl ca prodùs

secònt il so bon volej, il scur el clar.

Cjànt Ters

Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,

rivelàt mi veva la biela veretàt,968          provànt e riprovànt969, el so dols aspièt;

e jò, chi volevi tegni dimostràt

che coreùt ieri e sigùr doventàt,970          par cussì dìghi il cjàf i vevi alsàt;

ma na viiòn a mi si veva preentàt,

chal jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret

che di confesàmi mi eri dismintiàt.

Coma ta un veri trasparènt e net

amondi, on tàghis lìmpidis e cujètis,

ma no tant fòndis da no jòdighil lièt,

a sjòdin li nustri mùis spielàdis,

ma debulùtis, coma pèrlisn blancja front

chun puc a vòu par rivà a jòdilis;

cussì, mùis che tabajà volèvin un mont

jodùt i vevi, en tal sbàliu contrari i eri colàt

di chèl chamòu l veva mpiàt tra omp e font.971

Al momènt che jò i vevi lòu notàt,

ca fòsin figùris di spièli pensànt,

par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;

e jodùt no vevi nuja, e di nòuf  ndavànt,

dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;

ica rideva, ei vuj sans ghi ardèvin tant.

Se ridi ti njòs, nosta èsi maraveàt,

mi veva dìt: al èl to pensà da frutùt

chen tal just il piè nol à ncjamò pojàt,

ma torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:

chès chi t'jòdis a sòn veri sostànsis

ea sòn chì parschel so voto no vèvin finìt dut.972

Ma parla pur e cròdighi a chìstis;

che la lus dal alt che contèntis li tèn

chì a vòu che dùtis  si tègnin fèrmis.

E jò al spìrit cal pareva pì ben

dispòst di contà, voltàt mi eri, diìnt,

comomp che puntàt al èn tal so dièn973:

O spirt ben creàt, chei ràis ti stàs godìnt

da leterna vita, el ben so ti sìns

che prin di vèjlu gustàt a nol sintìnt.

Gust i varès se adès chi sìn visìns

il nòn to ti mi diès e da la to zènt.

Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:

La nustra caritàt noa nisùn intènt

al just di sieràighil cancèl, comla caritàt

di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974

Comna vèrgin mùnial mont mi veva ospitàt,

e se la to mins sù e jù mi vuarda,

chjò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,

ma a ricognosarà chjò i soj Picarda,

che, metuda chì cun scjù altri beàs,

beàda i sojn ta la sfera pì tarda.975

I nustri afiès, ca vègnin inflamàs

doma in tal plaej dal spìrit sant,

gust aan di èsin tal so òrdin formàs.

E stu destìn, che bas al par dèsi tant,

dàt a niè stàt parsche trascuràt i vìn

i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.

E jò a ic: Cualchicjusa di divìn

lui a sjòt dal vustri tant bièl aspièt

che cussì tant vi cambia da comchièris prin;

e prin dadès no mierimpensàt, puarèt

chi soj; madès mjuda sè chi ti mi dìs,

chal recuardàmi a mi parta dirèt.

Ma dimi: vuàltris chi sèis chì contèntis,

no deideràiu di zìn ta un lòuc

pì alt ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?

Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;

e mi veva dopo rispundùt cussì contenta

ca pareva àrdi damòu dal prin fòuc:977

Fradi, di sè chi volìn a mi cujèta

la caritàt stesa, ca mi fà volej

doma sè chi vìn, che'l altri nol impuarta.

Se di zì pìn alt i vèsin da volej,

puc dacòrdul nustri deideril zarès

cul volej di chèl che chì ni vòu vej;

e chistu chì ben djodi ti podarès

se di èsi'n caritàt aè chì necesitàt,

e se la so natura di capì ti vès.

Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt

tègnisi dentri dal alt volej divìn

par che di doj volèis un sòul vegni formàt;

cussì che comda scjalìn a scjalìn i stìn

in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs

compur al re chal so volej ni tèn visìn.

In ta la so volontàt a è la nustra pàs:

ic a è chel mar che vièrs di chèl dut sinclìna

n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.

Clar miera alòr comche ducju i cjèj a èrin

paradìs, encja se pa la gran gràsia

dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.

Ma comca capita chun mangjà al sàsia

e di unaltri a resta la gola,

che dun si vòu e dal altri si ringràsia,

cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,

par capì da ic cual ca era la tela978          chel tesi nol era ncjamò zùt a finila.

Par vita buna e grant mèrit a è ulà,

pìn sù, mi veva dìt, na fèmina979 che nòrmis

aa dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,

che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980          si stedi chogni voto al aceta

se fàt al è cun amòu e bòis propòis..

Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta

il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt

cul propòit di vivi la so vita.

Ma alora òmis di puc bon propòit

fòu mi vèvin tiràt da la dolsclauura.

Diul sà ben cuant che dopo i vevi patìt.

E chistaltri splendòu cha te si mostra

a la me destra indà cal stà ardìnt

di dut il lui da la sfera nustra,

sè che jòi ti dìs di me, ic a sintìnt:

mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt

il vel da chej982 che puc an vèvin di sintimìnt.

Di rimètilan tal mont a vèvin podùt,

cuntral so volej e la bunuansa,

mal vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.

Chista a è la lus da la gran Costansa

che pròpit dal secònt vint di Soave

dàt a veva la tersa e ùltima potensa.983

Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva lAve

Maria a cjantà e cjantànt a era svanida

comalc chen taga scura nglutìt al è.

I me vuj che chel tant la vèvin seguida

che pusìbul ghiera, a la fin

si vèvin ziràt vièrs limàgin lìmpida

di Beatrìs e lì fìs a restàvin;

ma chè cunun lamp ferìt a veva'l me sguàrt

cussì chin alt i me vuj restà no podèvin;

par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.

Cjànt Cuàrt

Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon

e distànt, un omp lìbar al morarès

di fan prin che dun al cjolès un bocòn;984

cussìl starès un agnèln miès da li bràmis

di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;

e cussìl starès un cjan tra do dàinis:985

par chèl, sjòi taevi, dincolpami no intìnt,

nè di laudami; tai mi tocjava,

daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.

I taevi, mal deideri me sjodeva

n ta la me siera, el me domandà cun chèl;

pì clar di cussì èsi nol podeva.

Fàt a veva Beatrìs comche fàtl veva Danièl,

da Nabucdònoor calmànt la colera

che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986

e dìt a veva: Ben i jòt comca ti tira

uchì e ulì l un e 'l altri deideri,

che dii no ti pòs sè chti preferìs na vura.

Tu ti raònis: Se'l volej bon al resta e lieri,

la violènsa dàltris par cuala raòn

a ghi cjòlia mèrit al me deideri?

E di dubità ti somèa pur bon

il tornà da lànimisn ta li stèlis,

secònt sè cal à dìt il Platòn.987

Tal to volej a pòchin sti domàndis

duti dos compàgnis; mai vuej par prin

tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988

Daj Serafìns, chèl che a Diu ghiè pì visìn,

Moè cal sedi o Samuel o chel Zuan,

il un ol altri, o Maria, diìn,

ta unaltri cjèl di sigùr a no stàn

che chiscju spìris che adès ti'as jodùt

chen tal so èsi pì o mancul stes timp aan;989

ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,

e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà

n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.

Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista

a è la so sfera, ma coma un sen

dal pì bas di stalta sfera celesta.990

Stu parlà ghi zòva pì al vustrinzèn,

che doma di sè ca è sensìbil al capìs,

chen sèguit al intelèt a si rìnt dègn.

La scritura cussì a linteletuàlis

vùstris si adàta, e piè e man

a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;

e la Gliia Santa, cun aspièt umàn

Gabrièl e Michèl vi rapreenta,

e chel altri che Tubia rifàt al à san.

Chèl che Timeo991 da lànimis al conta

a nol è coma chèl che chì i jodìn,

encja sal pàr cròdighi a sè cal conta.

Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,

al dìs, crodìnt dèsi da chì distacàdis

cuant che natura i cuàrps a vòu ca nfòrmin.992

Ma forsi nocòr cussì capì sè cal dìs,

e a pòl ben dasi, encja sa no pàr,

chintìndi nol voli ròbis ridìculis.

Senvènsi al intìnt laudàl rotònt altàr993          cun mèrit o colpa, alora forsi

alc di just al riva a meti al ripàr.994

Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi

al è zùt cuai dutl mont, cussì che Gjove pur,

e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.

Laltridea che di chè no ti sòs sigùr

mancu velèn aa, parsche la malìsia

so asaj no è par rìnditi impùr.995

Se justa a no par la nustra gjustìsia

ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt

di fede e no di bruta ereìa.

Ma par cal posil vustri raonamìnt

penetràighi ben in ta chista veretàt,

ti faraj contènt, comchi ti stàs volìnt.

Sa sia violènsa cuant che il violentàt

a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,

alòr un spirt cussì a nol vèn scuàt;

chel volej, sa nol vòu, no si smuàrsa,

mal fà, comca ghiè naturàl di fà al fòuc,

encja se mil vòltis si ghimpòn fuarsa.996

Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,

la fuarsal juda, e chìstis cussìan fàt,

che tornà a varèsin podùtn tal sant lòuc.

Sel volej pròpit intej al fòs stàt,

comchèl di SaLurìnsn ta la grilia metùt997          e di Musio cha la so man dur si veva mostràt,

e tornàn claustri varèsin cussì podùt,

so vera cjaa, na volta liberàdis;998          maun volej cussì grant si lua di rar jodùt.

E sti peràulis, s'i ti lias capìdis

benòn, il raonamìnt a tègnin anulàt

ca ti varès turbàt ben altri vòltis.

Ma èco chi tias naltra dificltàt

da afrontà, e besòu no ti rivarès

a svinculati: ti restarès prin stracàt.

Ta la to mins chistiai jò lasàt imprès

che ànima beàda buìis a no dìs

parsche dongja a ghi stà a Diu stes;

e da Picarda dopo ti sintèvis

comche Costànsa al vel ghi era stada fedèl,

cussì ca somearès che chì a mi contradìs.

Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl

che par scjampàl perìcul, e a malavoja,

a si fà chèl, comchi dìs, cal è puc bièl;

comAlmeòn che, se pur cun pucja voja,

preàt dal pari, so mari al veva copàt,

e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.

Uchì i vuej chi ti tègnis ben pensàt

che violensa e volej ansembrasi a vàn

e sè cal ufìnt nol vèn sempri scuàt.

Il volej asolùt a si opòn al dan;

ma chel tant e basta a ghi cunsintìs

che sinò si varès pì ncjamò malàn.999

Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,

dal volej asolùt, e no daltri1000, antìnt,

cussì che tant ic che jò i diìn ròbis vèris.

Dal sant flun chistu al era l ondulamìnt

cal sgorga dandà che dutl ver al vèn;

cussì dut contènt mi veva fàt il so raonamìnt.

O divina, amada dal prin ben,

alòr i vevi dìt, che cul parlà minònda

e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,

la me afesiòn a no è asaj fonda

par rivà a favi gràsia par gràsia;

chist lu farà chèl cal jòt el pòl avonda.

Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia

l intelèt nustri sa nol vèn luminàt

da Diu, che sinò il ver maj, po, no sia.

Tal ver divìn a si mèt1001, com nemàl ntanàt,

apèn cha luj sunìs; e ghi resta unìt:

sinò sel valarèsial deideràt?

Al nàs par chèl, coma menàdisn ta li vis,

al piè dal ver il dùbit; e a è natura

ca ni pòchi sempri pìn alt vièrs li pìchis.

Stu chì minvida, chistu mi sigura,

madona me, di domandavi cun rispièt,

di naltra veretàt, ca miè scura.

Al pòsia l omp dà sodisfasiòn, puarèt,

ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens

chal Alt ghi somearèsin ognùn corèt?

Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens

di luìgnis di amòu, cussì divìns,

che rindùt mi eri al so splendòu intèns:

calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.

Cjànt Cuìnt

Se nformada ti mi jòs dal vif amòu

che di compaj in cjera no si jòt sen,

cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002

nosta fati maravèis, che chist al vèn

dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,

il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.

Ben ijòt comche zà al và risplendìnt

tal to intelèt il eterno lui

e, jodùt, dompar chèl e sempril và ardìnt;

e, saltril vustramòu al vàa sedui,

altri a nol è che di chèl  na olma

mal capida che chì si la jòt stralui.1003

Savej ti vùs sen altri mòut, e coma,

compensà si pòl pal mancjàt voto, tant

che di pari pas a zèdin il Alt e la vustralma.

Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;

e comun chen tal dut dii si tèn butàt,

a veva continuàt cussìl so discòrs sant:

Il miej regàl che Diu, di so maestàt

creànt al à fàt e da la so bontàt

cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,

al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;

che doma li creatùris inteligèntis,

il Signòu dùtis di chista al à dotàt.

Adès tjodaràs, se tu ti mi seguìs,

l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt

che Diul cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;

chè, tal stabilì tra Diu e l omp il pat,

sacrifìsis si fàn di stu teoru,

zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004

Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?

Se ben ti cròdis duà chèl chi tias ufrìt,

dal mal cal vèn dàltris, fàun bon lavoru.

Che sè chi ti dìs al è just tias zà ben capìt;

ma la Gliia Santa a dà dispensa,

contrària, si pensarès, da sè chiai dìt;

chì alòr a è miej chi ti fèdis paua

par dàighi timp al mangjà chi tias mangjàt

che dun bon digerì nol resti sensa.

A chèl chi ti spieghi tenti ben sveàt,

e tègnilu cont; che a no è siensa

chè di vej alc capìt ma no conservàt.

Do ròbis a ocòrin par vej lesensa

di stu sacrifisi1005: la prima è chista,

chè ca si fà1006; laltra a è la promesa stesa.1007

Di stùltima maj si pòl dii basta

prin da la so fìn; e di chèl ti pòs

adès ben jodi di sè ca si trata:

par chèl necesari ghiera ai Ebrèos

di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin

permutàl podeva, comchal curìnt ti sòs.

Che altra, la matèria stesa, diìn,

a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala

cu naltra, sensa che'n colpa i zèdin.

Ma che nisùn il cargu da la spala

di so volejl cambi se prin voltada

noè stada la claf blancja e la zala;1008

e ogni permutasiòn a è nvàlida

se la matèria vecjan ta la nova

coml cuatrin tal sèis a no vèn tegnuda.1009

Ma salc i vìn che cul so valòu al và

dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010          altra matèria alòr puc a zova.

Il voto a nol è monada, se ben si pensa:

fedej biugna èsi, tegnìnt ben badàt

di no fà com Jefta cu la so promesa;1011

ca sarès tant miej sal vès dìt: Mal iai fàt,

che, mantegnìnt, fà peu; e cussì cretìn

jodi ti pòs chel gran duce daj Grecs al era stàt,

che planzi al veva fàt Ifgenian tal so aspièt ninìn1012          che planzial fàt di sè i triscj e i bòis

cha un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.

Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius dèsi i vèis;

no stèit èsi coma na pluman ta ogni vint,

parsche lavàs dogni aga i no vegnèis.

I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,

el pastòu da la Gliia ca vi guida:

vi basta chistu pal vustri salvamìnt.

S'i sintèis da la malvoja la clamada,

òmis a biugna chi sèdis, no piòris,

che l Ebreo no vi fedi na riduda.1013

No stèit coma l agnèl fà cal lasa li tètis

di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,

a la fin a si parta ntòr ròbis brùtis.

Cussì Beatrìs a mi, comchjò i scrìf;

dopo cun tant deideri si veva voltàt

vièrs l alt indulà chel mont al è pì vif.1015

Il so tai el so aspièt dut cambiàt,

la me granda voja a vèvin stupidìt

di vèighi ncjamò tanti domàndis fàt;

alòr, comna frecja chel sen a tèn culpìt

prin chel spac al vedi di tremà smetùt,

che zà rivàs ièrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.

Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt

che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva

e pì e pìl lueval pianetan dut.

E sen ridi la stela si cambiava,

cussì encja jò, che la me natura

a tramutà sempri a mi partava!

Comta na vasca di pès, calma e pura,

atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,

e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,

cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu

vignì vièrs di me, e dognùn si sinteva:

Eco chèl1017 che pì grantl faràl nustramòu.

E pròpit comchognùn vièrs nul vegneva,

jodil feval spirt di contentèsa plen

in ta la lus clara chen luj a splendeva.

Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben

coma chi ti ti sintarès tormentàt

se di zì avànt i no farès pì sen;

e tjodarès tu comche deideràt

i vevi da lòu di sinti comca èrin,

cussì comchai me vuj si vèvin mostràt.

Beàs chej che, comte, i trònos a jòdin

dal triònf eterno par vej la gràsia

vuda prin che la milisia1018 a bandònin!

Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia

impiàs nui sìn; e s'i ti deìderis

di nu savej, ti diarìn sè che chì sia.

Cussì a mi veva un di chej sans di spìris

dìt; e alòr Beatrìs: Domanda pur,

e cròdighi coma peràulis divìnis.

Ben jò i jòt comchi ti tinglùsis sigùr

tal lui che daj to vuj a ti vèn fòu

e chenflamàtl vèn dal to ridi pur;

la me mins, bunànima, savej a vòu

cuj chi ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,

in ta la sfera che daltri1019 a risèifl luòu.

Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,

che prin mi veva parlàt, e ic luìnt

pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.

E comil soreli ca si plata ridìnt

di masa lus, comchel cjaltl tèn roeàt

chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,

pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt

dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;

e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,

in ta la maniera cal cjantal pròsin cjànt.1020

Cjànt Sest

Dopche Costantìn lacuila l veva voltàt

cuntral cors dal cjèl, che ic a veva seguìt

davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,

sent e sentàis e pì, in tal lontàn lìmit

dEuropa l usièl di Diu si veva tegnùt

in ta laltùris dandà cal era prin1022 partìt;

e da lombra da li plùmis sàcris, dut

il mont da lì l veva governàt, di man a man,

e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.

Sear i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,

che par volej dal Signòu, benevolènt,

li lègis iai ben rafinàt, di me man.1023

Ma prin cha lòpera i stès lì atènt,

chuna natura1024 Crist al vès, e no dos,

i crodevi, e di chist ieri contènt;

ma aloral benedèt Agapitos,

grandìsin pastòu, a la fe sincera

indresàt mi veva cu li peràulis sos.

Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,

cussì clara joduda la vevi comchi vevi sempri jodùt

ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025

Apèn che cu la Gliia i piè i vevi movùt,

par gràsia so Diu a mi veva ispiràt

il grant còmpit1026, e dutn luj mi eri metùt;

al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,

e chistal cjèl stes a ghi veva plaùt1027 cussì tant,

chal lavoru1028 pì ncjamò mi eri butàt.

Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt

nocòr chi zedi; ma la so condisiòn

a mi custrìns di zìghi pì in davànt

par chi tjòdis cun se sorta di raòn

ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030          tant chèl ca lu fà so comchèl ca lu opòn.1031

Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn

di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt

che Palànt al era muàrt par conferighil regn.

Tu ben ti sàs chen Alba a si veva ncjaàt

par treinta àis e pì, fin che finn fin

dompar luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032

cussì pur dal mal da li Sabìnis fin

al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs

comche i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033

Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant chen taj bras

daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren

e cuntra comùns1035 e principalitàs;

e da chìl vènl Torcuàt el Cuìns, cal otèn

daj cjavielàsl nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,

famous, che di laudà volentej ghi tèn.

Par cjera sòn i Àrabos da luj stes metùs

che davòu dal Anibal aan pasàt

chej valòns alpìns da làghis tos, Po, scorùs.

Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt

Sipiòn el Pompèo; e là che nasùt

ti sòs, sotl Fièul1037, tant amàr al era stàt.

Alòr, al timp che dutl cjèl al veva volùt

a so mòut rindi dutl mont serèn,1038          Sear al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.

E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,

jodùt a vèvin il Isàr el Er, coma purl Sena

e ogni val indà che l Rodàn al è plen.1039

E chèl che fàt al veva dopovej lasàt Ravena

e saltàtl Rubicòn, di un svualà al era stàt

tal che nè bocja a pòl contà nè pena.

Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt

e, pasàt Duràs, Farsàlia l veva bastonàt,

cussì che fin tal Nil cjalt l dolòu al era rivàt.1040          Vièrs Antandri el Simoènt si era lòr aviàt,

jodìnt purl post ndà chEtoresi cuba1041          e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042

Da là comun folc si era butàt su Juba;

làlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,

par fà tai la pompeana Tuba.1043

Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,

Brutus cun Casion talInfièr al bàja,

Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.

Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,

e, da chèl scjampànt, daun madràs velenòus

si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.

Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044          en dutl mont al veva partàt tanta pas

chel templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.

Ma sè che stu sene di luj jòi no tàs

prin fàtl veva, e di fà ghi restava pur

n taj terèns ca èrin da luj dominàs,

in tal jodi al doventa puc e scur,

sen man al Ters Sèar1046 a si lu mira

cun vuli clar e afièt amondi pur;

che la granda gjustìsia ca mispìra,

concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047          la gloria di vendicà la so ira.1048

E chì ti pòs ben tènti maraveàt:

pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049          da la vendeta dal tant antìc pecjàt.

E cuant chel dint longobàrt al veva muardùt

la Gliia Santa, sot da li so àlis

a judala Carlo Magno si veva metùt.

Adès gjudichèa tu che figùris

chjò iai acuàt, ei so fàj

che cauàt a àn duti li vustri malòris.

Il prin1050 di lòu al sen public i gìlios zaj

a contrapònin, el secònt l altri al sostèn,

cussì che cuj chen tal just al è no si sà maj.

Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen,

ca fèdin pur; parsè chel mal sempri chèl

al seguìs che dal just pì lontàn si tèn;

e ca no lu bati stu Carlo novèl1051          cuj so Guelfs; ma che tantl temi li sgrìnfis

chal pì grant leòn a ghian gjavàt il pel.

I fioj aan belzà planzùt tanti vòltis

par colpa dal pari, ma noè da crodi

che pal so gìlio Diul cambi plùmis!

Plena di spirs sta steluta si pòl jodi,

spirs bòis, ca si sòn tegnùs indafaràs

par che a onòu e fama davòu ghi stèdi:1052

e cuant che i deidèris a vègnin chì pojàs,

dal just deviànt, aè encja just chei ràis

di amòu puc vièrs l alt a vègnin alsàs.

Ma cuant chi miuràn i nustri guadàis

ai nustri mèris, lì a è contentèsa,

parschi savìn chai mèris a sòn compàis.

Par chèl a è che'n nu la viva gjustìsia

tant ni dulsìs l afièt che maj no podìn,

ma pròpit maj, tramutalun malìsia.

Da pì vòus dòlsis nòtis uchì si sìntin;

cussì, divièrs scjalìns in nustra vita

bunarmonìan ta sti ròdis1053 a crèjn.

E ben dentri di chista margarita1054          a lùs la lus di Romeo, che di bièl

tantn veva, ma puc gradìt e basta.1055

Ma i Provensaj che nflamàt  a vèvin chel

omp, ridùt a vèvin1056, e mal al cjamìna

chèl che dan si fà criticànt dàltris il bièl.

Cuatri fiòlis al veva, e ognuna regina,

Raimont Beringhier, dùtis maridàdis

da Romeo, persona ùmil e buna.

Puc dopo, il cont1057, movùt da cjàcaris,

il cont ghi veva domandàt a chistomp sant

ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.1058

Alòr al era partìt stu vecju, lambicànt,

e sel mont il grant còu cal veva al savès,

di comche di dìn dìl zeva lemoinànt,

tant pì che maj a lu laudarès.

Cjànt Siètim

Osanna, sanctus Deus sabaòth,

superillustrans caritate tua

felices ignes horum malacoth!

Cussì al ritmo di stu cjànt chistua

si veva voltàt, cjantànt luj stes sta sostansa,

faìnghi, a ducju doj i lumìns1059, copia:

e chist e chej, al sun di sta sostansa,

movìnsi svels comil luòu di falìscjs,

a èrin sùbit svanìsn ta la distansa.

Sù, mi vevi dìt, faighi pur li to domàndis!

Dìghi, mi dievi, a la me madona

che la sèitmi cjoj cul dols da li so gòtis.

Ma che riverensa ca ghi feva corona

a dut me stes, cun chel Be e chel trìs,

colà mi feval cjàf, coma un mona.1060

Cussì stupidìt mi veva chì lasàt Beatrìs,

ca veva dopo tacàt, cun bocja tant suridìnt

che fàt contènt a varès encjun omp in flàmis:

Il me alt parej infalìbil esìnt,

comche vendeta justa punida a vèn

cun gjustìsia, i vuej zì chì esponìnt;

i dislearajl grop chen dùbit ti tèn;

tu scòltimi ben, che li me peràulis

grandi veretàs ti partaràn a sen.

Par vej no dìt al alt no da li stèlis

che frenalu a volèvin, l omp maj nasùt1061          al veva se stès danàt, e danàt ducjui àltris;

lumanitàt a veva dopo la salùt pierdùt

e par tancju sècuj a era restadan grant eròu,1062          fin chal bon Diu vignì jù ghi veva plaùt

indà che la natura, dal so fàtòu

lontanada, a sè unìt al veva'n persona

doma cul àt dal so eterno amòu.

Adès alsal cjàf a chèl ca si raòna.

Sta natura, al so fatòu unida,

creàda a era sincera e pura;

ma par fal so a era stada dopo butada

fòu dal paradìs, ma ic a era ca si veva sbandàt,

e fòu dal ver e da la vita a era restada.

Duncja, la pena che la cròus a ghi veva dàt,1063          sa la so natura umana si miura,

nisùn in mòut cussì just a veva maj becàt;

ma nisùnofèa stada a era cussì dura

se ben si pensa a chèl1064 ca la sufriva,

chin sè al veva cjòlt sù sta natura.

Dun àt do ròbis vignì fòu sjodeva:

a Diue ai Ebrèos plaùt ghi veva na muàrt;

par chèl l mont al tremava el cjèl si vierzeva.1065

Ti jòs cussì ca no è nuja di stuàrt

cuant ca si dìs che na justa vendeta

vendicada e stada da magistràt1066 pì fuàrt.

Ma jòi jòt adès che la to mins, streta

dal pensej, a disleà un grop a stà tentànt,

e di sleàlu cun granda voja a si speta.1067

Ti dìs1068: Ben i capìs sè chi staj scoltànt;

mai no capìs la sièlta che Diu al à fàt

di salvàmi cunun sacrifìsi cussì grant.

Stu misteri, fradi, ghi resta platàt

ai vuj di dùcjus chej ca noan l inzèn

cal vèn da la flama damòu maduràt.

Ma pa la raòn stesa che chistu sen1069          tant al vèn oservàt ma puc a si capìs,

ti dìs jò parsche pì dàltris al era degn.

La divin bontàt che a linvìdia ghi dìs

Và via!, in sè ardìnt a sfavilèa,

mostrànt cussì li eterni bielèsis.

Chèl chen ta stu mòut da ic si distilèa

dopo a nol à pì fin, cha no si mòuf

pìl so sen cuant ca lu sigilèa.1070

Chèl che da ic sensa mediatòu al plòuf1071          lìbar al è, parsè ca no ghi stà sot

di chèl chen tal mont creàt al è alc di nòuf.1072

Pì che a ic si visina, pì ic si la gòt;

e pì chal benvolej divìn, cha dut ghi da lus,

ghi somèa,  e pì luìnt a si lu jòt.

A pòl vantagjàsi di ducju scju frus1073          lumana creatura; e se un al mancja,

alòr la nobiltàt so a si ridùs.

A piert la so libertàt cuant ca pecja

e tant mancu a ghi somèa al pì grant ben,

parsè che dal so lustri puc simblàncja;

e la so dignitàt maj pì a otèn

sa nomplenìs di nòuf il vuèit da la colpa,

cuntral mal gjòldi, cul sufrì just e plen.

Vustra natura, dut restadan colpa

pa la pècja dAdàm, da sti dignitàs,

comdal Paradìs, fòu a eraorìbil colpa!

E maj pìsìnt ben!a varès di nòuf pàs

e a tornarès a vej chisti virtùs

sensa vej scjavasàt un di scju pas:

o che Diu stes, perdonànt, sti virtùs

ridàt ghi vès, o che l omp ducju i dirìs

sacrificàt al vès par vej di nòuf i bens pierdùs.

Puntal vuli adès dentri dal abìs

dal consej divìn, e tènlu pì chi ti pòs,

in ta la sostansa dal me raonà, dut fìs.

L omp a nol podeva cu li fuàrsis sos

maj sodisfà, ùmil doventànt cussì tant

cul pentimìnt pal pecjàt che lasàt lu veva ros,

cuant che , diubidìnt, zì sù'l voleva e tant;

e chistu al èl parsè che l omp nol veva podùt

cu la so salvasiòn besòu zì ndavànt.

Diu duncja al à a so mòut dovùt

l omp ripartàn ta la so justa strada,

e uà gjustìsia e pietàt al veva volùt.

ma parsche lòpera a è tant pì gradida

da chèl ca la fà, cuant che pì a mostra

la gran bontàt dindà ca è vegnuda,

il divìn benvolej, chel mont al lustra,

di fasi avànt cun ogni so via

par ripartavin alt dàt si veva cura.

Nè tra lùltima nòt el dì cha dut ghia dàt via

un zighi davòu di tanti grandi ròbis

maj nol era stàt fàt, dauna o daltra via.1074

Al podèvia Diu fà ròbis pì gràndis

che ufrì se stes par che l omp tornàn altl podès

pìncjamò che dal so perdòn vièrzi làlis?1075

Ognaltra via bastada no ghi sarès

a la gjustìsia sel fiòl di Diu, puarèt,

sè umiliànt, incarnàt a no si vès.

Amplenìl to deideri adès mi mèt

en davòu i torni un punt a mètin clar,

che jòdilu pur ti pòdis, bièl e net.

Tu ti dìs, Laga jòi jòt, el fòuc pur mi pàr,

e laria e la cjera e li so mistùris

si coròmpin e a dùrin un timp avàr;1076

E sti ròbis a èrin pur lòu creatùris;

parsche, se chèl che dìt al è stàt al era ver,

da corusiòn a vèvin dèsi sigùris.

I ànzui, fradi me, e stu post sincèr

ndà chi ti sòs, si pòsin dii creàs,

cussì comca sòn, tal so èsi intèr;

ma i elemìns stàs da te nominàs

e che ròbis che gràsis a lòu si fàn,

da virtùt creàda a sòn informàs.1077

Creàdè stada la matèria che lòu aan;

creàdè stada chè che dàt ghia li fòrmis

a li stèlis che atorotòr ghi vàn.

Lànima dogni bèstia e da li plàntis

a vèn dal so podej al àt1078 tirada

dal raj e dal motu da li lùcis sàntis;

ma la vita vustra viè ispirada

dal pì alt Ben, chel stes ca la namora 

di sè cussì chen sè sempri a resta tirada.

E chì di argumentà nocòr na vura

par ben capì la vustra resuresiòn:

la vustra cjàr, pensa, fàtaè stadan ta lora

cuant che i prins genitòus stàs fàs a sòn.

Cjànt Otàf

Na voltal crodeval mont, cun perìcul,1079          che la biela Ciprinal ruvìnt amòu1080          a difondès, zìnt atòr dal ters episìrcul;

parsche no doma ic ghi fèvin l onòu

dal sacrifisi e dal grant venerà

li zens antìchis in tal antìc eròu;1081

ma ghi tegnèvin Diòn e Cupid donorà,

chista par mari e chistaltri par frut,

che Didònl veva fàt di Enea namorà;1082

e cun chista1083 i tachi e cun la so virtùt,

pa la cual il nòn ghian dàt a la stela

che'l soreli bunora o tars al mira dut.

No saj pròpit comchi eri rivàt ulà;

ma dèsighi dentri capìt i vevi dal fàt

che la madona me a era adès pì biela.

E comche falìscja si jòt in ta alc dinflamàt

e comche fra tanti vòus a si sìnt na vòus

che fra dùtis cuàntis ben si tèn notàt,

jodùt i vevi pì lùcisn ta stu post luminòus

movsi nzìru, una pì una mancu corìnt,

secònt, i cròt, l interno so jodi presiòus.1084

Da nula frèida maj vegnùt jù al è un vint,

viibil o no, dal movsi tant festìn,1085          che lent ghivès parùtn tal so muvimìnt

a chèl che uchì ogni lumìn divìn

jodùt al vès vignìni ncuntra, lasànt

il zìru ndà cal stà ogni alt serafìn;

e fra chej ca èrin pì daj àltris ndavànt

Oana si sinteva, cussì chin sèguit

di sinti di nòuf i vevi sempri volùt tant.

Vièrs me al era lòr vegnùt un di lòu sùbit

e cussì al veva tacàt: Dùcjus si prestàn

a dati plaej, ognidùn al altri unìt.

Nun zìrui zìn cuj Principàs1086 chen cjèl a stàn

di un zìr e di un zirà e di deidèris

chen tal mont zà dìt tias, e a no tiè stran:

Voi chentendendo il ters cjèl i movèis1087          ei sìn cussì plens damòu, che pal to plaej

na dolsa pas ghi dìn, po, a li to bràmis.

Dopo che cun riverensa i me vuj a chej

da la madona me a si èrin ziràs

e dic sigùrs si èrin sintùs e tant miej,

a la lus chufrìt si veva si èrin voltàs,

e alòr Cuj sèiu1088 vu? ghi veva domandàt

cun vòus rota daun còu cal bateva da mas.

E cualicuanti fièstis jodùt i vevi che fàt

al veva pa la gran contentèsa, che pì sglonfa1089          encjamò fàt si veva cuant chjò ghi vevi parlàt!

Cussì a mi veva dìt: Jùn tal mont timp fà

puc timp iai godùt; ma se pì luncl fòs stàt

vùt no si varèsl mal ca no si pòl disfà.1090

Da te mi tèn la me legrèsa platàt

che dintòr dut luminàt a mi siera

comcavalej da la so seda fasàt.

Asaj ben volùt ti mias la jùn cjera;

che se pì al lunc i fòs stàt, ti varès mostràt

dal me benvolej la pì biela siera.1091

Chel trat da la riva sinistra lavàt

dal Rodàn dopo ca sunìs cul Sorga,

part da li me cjèrisl sarès doventàt,1092

cun che part da lAusonia1093 cussì carga

di poscj comGaeta, Bari e Catona

da ndà chel Tront, el Vert, in mar al sgorga.

Zà mi luevan tal cjàf la corona

di che cjera dal Danubio tajada

dopo che li rìvis todèscjs al bandòna.

E la biela Trinacria, fruinada

tra Pachìn e Peloro, insimal golf

che da Eurol risèif la pì gran menada,1094

no da Tifeo ma doj vapòus di solf,1095          i so res a varès encjamò spetàt,

nasùs par me1096 da Carlo e da Ridolf.1097

sel brut governà, che sempri ateràt

il pòpul sclaf al tèn, alòr nol varès

il sigà di PalermoMorèit!cauàt.1098

E se me fradi fin dadès chist al jodès,

da la crumira mieria daj Catalàns,

par no ufìndiu, lontàn si tegnarès;1099

e a è miej ca si sbarasi daj so malàns,

o di chej dàltris, cussì cha la so barcja

càrgus no si ghi meti masa peàns.

luj, che di largjesan daveva pucja

no comal paritant biugnal varès

di zent chel ben daj àltris a no stòrcja.1100

Sicòma che jòi cròt che dutl gjoldi stes

di sè chel to parlà, o siòr me, mimplenìs,

làndà chogni ben al tàca e finìs, adès

lu aprèsi jò comche tu ti lu gòdis,

e pìncjamò i lu gòt; e chist pur miè cjàr,

che stu gjoldi in Diu stes ti lu mìris.

contènt comchi ti mias fàt, rìndimi pur clar,

sicòmcha dubità parlànt ti mias movùt,

comche da mari dolsal pòl èsi un frut amàr.

Chistjò a luj; e luj a mi: Se jòn dut

ti mostril ver, a sè chi ti domàndis

vièrs il to vuli, e tègnilu ben vierzùt.

Il ben che dut il regn che tu ti scàlis

al volta el fà contènt, ghi dà pur virtùt

cu la so providensa a sti grandi stèlis.

E no sòn doma curàdis par dut

li natùris che la mins a àn perfeta,

ma dut il so èsi e la so salùt:

e par indulà che chistarco al saèta,

a ghi cola la frecjan ta predestinàt fin

comsen tal so sen a fòs mandada, e dreta.

Se cussì no fòs, il cjèl ca ti è visìn

al produarès na sorta di efiès

che pì che art a sarèsin un caìn;

ma chist nol pòl èsi, se i intelès

ca mòvin sti stèlis no sòn difetòus

o al è difetòus il prin1101, ca no jua fàs perfès.

Vutu chistu jodin taun mòut pì luminòus?

E jò: Nocòr, chè impusìbul mi par

chel montn ta chèl ca à di èsi al sedi estroùs.1102

Alòr luj: Nol sarèsia pal omp amàr

se tal mont a  nol vès da èsi civìl?1103          Al sarès par luj, iai dìt, un brut afàr.

E chèl al pòsia èsi pur tant pusìbil

pal omp la jù, sensa vej pì ufìsis?

Sensaltri no, se ben vi dìs Aristotil.

Cussì al veva deduùt chisti ròbis

fin a concludi: Altritànt diferènt

a à duncja dèsi dogni caua la radìs:

cussì che un Solònl nàs, naltri Sers, potènt,

unaltri Melchiedech e naltri chèl

chel fì pierdùt al à, zùt sùn ariampasiènt.

La natura rotonda ca è sugèl

pa la mortàl cera ben a fà la so art

sensa distìngui fra un o altri ostèl.1104

Par chèl a pàr chEau nol fedi part

da la siminsa di Jàcu; el vèn Cuirìn

di sì vil pari ca si lu dìs di Mart.

La natura generadal so cjamìn

a farès compagna e sempri di chè daj pàris

sen miès a no si metès il volej divìn.

Adès ben t'jòdis chèl che prin no ti rivàvis:

ma parsche djòditi pì contènt mi plàs,

dun corolari i vuej chi ti tinsiàrpis.

Se pucja furtuna in zìru a cjatàs

la natura, comognaltra siminsa

n ta cjera nglerada, a no darès riultàt.

E se il mont la jù ben a ghi pensa

al inclìn naturàl che natura  a inpòn,

di mala zent al restarèsl mont sensa.

Ma vuàltris i pocàis ta la religion

un cal è nasùt par partà  la spada,

e re i fèis un che di predicjà al è bon:

par chèl il vustri pas al è fòu di strada.

Cjànt Nonu

Dopo chel to Carlo, O biela Clemensa,

in clar mi veva metùt, contàt mi veva daj ingàns

ca doveva risevi la so siminsa;

ma al veva dìt: Tàs, chel timp dut al tènn ta li so mans;

cussì che altri dii i no pòs che cul zì ndavànt

il just lamìnt si alsarà daj vustri dans.

E belzà la vita di chel lustri sant

voltada siera al Sol1105 ca lampleniva

coma chel ben che dut al sodisfa tant.

Ah brut ànimis che pròpit no vi và

di vièrzighi a stu grant ben i vustri còus,

ma di mostràighi vustra vanitàt viva!

E èco là unaltri di chej splendòus

vièrs me vignì, e che plaejl voleva

dami sjodeva dal so cuàrp luminòus.

Il me deideri alòr sodisfa ben,

spirt beàt, ghi vevi dita, e dami prova

chin te rifletùt sjòt sè che pensàt i tèn!

Alòr la lus chencjamò mi era nova,

dal so profònt, dandà che prin a cjantava,

comuna veva dìt che di fà dal ben ghi zova;1106

Tal itàlic toc di cjera cal tocjava,

in tal so èsi salvadi, dal Rialt

fin là chel Brenta el Piave purl naseva,

un culinùt a si alsa, no tant alt,

dandà che jù na torcja1107 era vegnuda

cha sta cjera ghi veva fàt grant asàlt.

Da la stesa radìs i soj pur jò nasuda:

Cunìsa i soj, e uchì i lùs cussì tant

parsè ca ni veva sta lustra stela1108 vinsuda;

ma contenta i soj cuant chi vaj recuardànt,

sensa fastidi, la caua dal me destìn;

chel comùn pòpul forsi nol capirès tant.

Di stu presiòus gjojèl1109 ca mi stà visìn

uchì, in tal nustri cjèl, dut luminòus,

gran famaè restada; ei la godarìn

encja taj sècuj da vignì, la so vòus:

jòt che se l omp al à di fasi ecelènt,

di cambiàl vivi al à di èsi volonteròus.

E a chistu adès no ghi pensa la zent

chentril Tilimìnt e'l Adige aa vùt,

no pintimìnt ma mièria a plen, sta zent;1110

mamòndi prest Padova ta la palùt

a cambia laga che Vicensa a bagna

parsche fà l so volej li so zens noan volùt;

endà chel Sil al Cagnan si compàgna,

un tal sioràt1111 a sjòt cal và a cjàf alt,

ma puc pìl godarà la so cucagna.

Feltrol planzarà pur il viliàc asàlt

dal so danàt di vèscul, cussì schifòus

chin Malta maj un simil al à fàt il salt.1112

Masal sarès il caretèl voluminòus

cun dut chel sanc risevùt daj Ferarèis,

che di pealu a sarès na biela cròus,

cal regalarà chistu predi cortèis

par ingrasiàsi cuj Guelfs, e scju regaj

al paìs stes no ghi sarèsin di pèis.1113

Chej lasù, chi clamàis Trònos1114, spièlis specjàj

a sòn che lus ni dàn dal Diu gjudicànt;

cussì che just ni par sè che contàt iai.

Chì ic a veva taùt, e a mi parùt mi veva tant

chaltri a pensàs, par via dal bièl bal

che di nòuf a veva tacàt, coma'n tal vignì ndavànt.

Laltra gjòja1115, ca miera tal e cual

presiòa comla prima, che di vej jodùt i saj,

comcuant chel raj al bàt sun rubìn balascàl.1116

La sùl godi si esprìn cul splendòu dal raj

comca è cul ridi; ma la jù1117 si scurìs

pì e pìl spirt secònt il pèis daj so maj.

Se sè che Diu al jòt, tu ti lu jòdis,

spirt beàt, i vevi dìt; e aè roba alòr

chei volèis sos daj tos no saràn làris.

La vòus to, duncja, che il cjèl anfièsta

sempri cun chel dols cjantà di chej fòucs beàs

che cun làlis sèis a la fraresca ju fàn stà,1118

parsè no tègniai me deidèris sodisfàs?1119          Jòi no spetarès pa la to domanda

se in te, coma tu in me, i entràs.1120

La pì granda val, al veva alòr tacàt, indà

che dal di fòu a sbìcin li àghis

di chel mar1121 che la cjera dut a ghirlànda,

cuntral soreli, tra oposti spiàgis,

tant si espànt cal doventa meridiàn

là che oriònt prin ti lu jodèvis.1122

Da la spiàgja di stu mar i eri jò paeàn

tra lEbrèo el Macra, che par un tocùt curt

a spartì al vàl Genovèis dal Toscàn.

Il stes tramònt a si jòt e il stes ort

da Buìa fin al post dindà chjòi vèn,

che cul so sanc al vevà scjaldàt il puàrt.1123

Folc mi clamava che zent che l inzèn

a veva di savejl me nòn; e chistu cjèl

di mel cjojl sen, comchjòl so splendòu i otèn;

che pì noa maj ardùt la fia di Bel

dant dolòu a Sicheo e a Crua

di me, fin che cussì ghi zoval zòvin cjavièl;1124

nè pur che Rodopea che delùa

aè stada da Demofònt  nè Èrcul

cuant che dJòle tal còul jodeva la mua.

Chì no si pentìn, ma i ridìn, no cul

sens da la colpa, cha mins a nol torna,

ma par chèl che dut al prejòt, fin tal so pìsul.1125

Chì i gjoldìn di che art ca adòrna

dutl dapardùt e che ben mi mostral ben

pal cual la jùl mont a chèl chìl torna.1126

Ma par che ogni to deideri a plen

ti gòdis di sè ca nàsn ta la sfera,

di parà pì avànt alòr mi convièn.

Savej ti vùs cuj ca èn ta sta lumiera

che visìn cussì tant mi sintilèa,

comraj di soreli in ta naga clara.

Èco, la dentri si trancuilièa

Raab; e ic, al nustròrdin unida,

a chèl ghi dà na luminoa maravèa.

Da stu cjèl, ndà che lombrena a è puntada

chel vustri mont al fà, prin chaltrànima

dal trionf di Crist asunta a è stada.1127

A è stàt tant just elevala par palma

ta un daj cjèj pa la granda vitòria

otegnuda cunl un e laltra palma,

parsche favorìt a à la prin Gloria

di Gjouè in ta la Cjera Santa,

che puc ghi meseda al papa la memoria.

La to sitàt, che cjaa a è dutcuanta

di chèl che prin sia voltàt cuntrl so fatòu1128          e che pa linvidia so zent a plans, e tanta,

a prodùs e a spànt chel maladèt di flòu1129          che straviàt al à li piòris e i agnèj

par vej cambiàt in lupo1130 il so pastòu.

Par sti raòns i grancj mèstris i Vanzèj

a bandònin, studiànt invensi i Decretaj1131          comche daj màrgins sos nidea si pòl vej.

Chistu a ntìndin Papa e cardinaj:

a no vàn i pensèis sos a Nazaret,

ndà che l Ànzul li gran nòvis al è zùt a daj.1132

Ma il Vaticàn e ognaltri post elèt

di Roma ca sòn stàs fàs simiteri

da che schièris che seguìtan Pieri, puarèt,

fra puc lìbars a saràn dal adulteri.1133

Cjànt Dècim

Vuardànt in tal propri Fì cun chel Amòu

che dols l un e l altrin eterno al tira,

il prin, che pì grant dal dii al èl so valòu,

in dutl spirt o roba chen tal mont sempria zira,

tant òrdin al à creàt che maj nisùn

nol pòl tègnisi da godi sè cal mira.1134

Vuàltris chi leèis alsàit duncja, ognùn,

i vustri vuj cun me la sùn ta che part

ndà chei doj mòtus1135 sincròin, ognidùn;

e lì, letòu, taca a maraveàti da lart

di chel mestri chin sè sempri al àma

tant che di dut en dut a si tèn necuàrt.

Jòt comche da chel punt lì si diràma

di sbiègul sìrcul chei panès al parta,

par dàighi plaej1136 al mont ca ju clama.

E se la so strada a no fòs stuàrta,

tal cjèl si varès na vura di virtùt invàn

e ca jù cuai ogni fuarsa muarta;1137

e sè dal zì dret pì o mancu lontàn

al fòs il partì1138, tant a ghi mancjarès

ca jù e pur la sù dal òrdin mondàn.

Adès resta pur tal to banc, tu chi ti lès,

endavòu vuarda par gustà chèl pì avànt,1139          se contènt ti vùs restà, coma adès.

Mangja pur di sè chi tiai metùt davànt;

che dàighi mi tocja duta la me cura

a che matèria chjò chì i staj contànt.

Il pì grant ministro da la natura

che cu la so virtùt il mont al stampa,

e che cul so lustril timp a mi miura,

cun chèl unìt1140 chjodùt ghi vìn zà la stampa,

a si zirava sempri pì pa li spiràls

indà che pì e pì prest1141 ghjodìn la stampa;1142

e jò chì cun luj; ma dèsin ta scju poscj als

rivàt no meri necuàrt, comche un no si rìnt

cont daj prinpensèis prin che zà a sèdin als.1143

Beatrìs a è chè che pì svelta dal vint

mi mena di ben in miej cussìn taun lamp,

chel so àt a no si pòl jodin tal timp.1144

Chèl che lì al era, il luòu dal lamp

da vejl veva lì chen tal soreli i jodevi,

che nol colòu, mal lustri ghi deval stamp!

Chì jò nè nzèn nè art nvocài podevi

par dii chèl che doma l imaginàl è dur;

ma crodighi si pòl, e bramà dentravi.

E se limaginà nustri al resta al scur

di tantaltèsa, di fasi maraveà

nocòr: pìn alt di là nisùn al è zùt par sigùr.

Cussì a era pròpit la cuarta famèa

dal alt pari, che sempri la sàsia

mostrànt comcal ispira e generèa.1145

Beatrìs a vev'alòr tacàt: Ringràsia,

ringràsial lampiòn1146 daj ànzui chea stu luìnt

di planèta1147 tia sù partàt cu la so gràsia.

Maj nisùn si veva dispòst cun còu tant ridìnt

a la devosiòn, rindìnt a Diu dut se stes,

cussì svelt, e di falu cussì tant godìnt,

comchal sinti sti peràulis i vevi fàt jò stes;

e alòr dut lamòu men luj al era zùt

coma che se Beatrìs dut dismintiàt i vès.

A no si la veva cjapada; ma tant podùt

a veva cul splendòu di chej so vuj ca ridèvin

che la me mins alòra veva pì ròbis jodùt.

Jodùt i vevi luòus, chatòr a splendèvin;

cun nun tal miès a si fèvin corona;

iu sintevi pì dols chen tal jodi a luèvin:

cussì serclada la fia di Latona

ogni tant i jodìn cuant che laria cussì plena

a è ca ritèn i ràis ca fàn stà zona.1148

In ta stu alt cjèl ndà che rivàt ieri apena,

gjèmis an dera a plen, ninìnis e bièlis,

che chì nèn vòus nèn fàt nisùn maj ni mena;1149

cussì l eral dols cjantà di che lùcis;

chej cha svualàn sù no si prepàrin,

daun omp mut ca spètin alòr notìsis.

Alòr chei sorèlis, che cussì tant a ardèvin,

atòr di nu ziràs si vèvin tre vòltis,

coma stèlis che visìnl so pòl a stèvin,

frùtis a parèvin al bal encjamò strètis

ma al smèti pròntis e sidìnis, scoltànt

atèntisl tacà da li novi nòtis;1150

e dentri dun1151 sintùt i vevi cussì tacà: Cuant

che il raj da la gràsia, ca impìa

il benvolej che dopo al crès amànt,

tant moltiplicànt in te la so Gloria

che la sùn alt ti parta par la scjala

che, zìnt jù, di tornan sù sempri al à un voja;

se un timpedìs na gota di vin di bèvila

par cjòiti la sèit, libertàt nol varès,

comca no varès aga chen mar no cala.1152

Se flòus a soni chej, savej ti vorès,

che cun cussì tanta gràsia anghirlandèjn

chè che djòditi zìn sù cussì tant a vorès?

Stàt ieri un daj agnèj ca pasculèjn

cun Meni1153, che pur ju mena paun cjamìn

plen di buni ròbis, sa no si stravièjn.

Chistu, che a la me destra miè visìn,

Berto al è e fradi e mestri miè stàt;

da Colonia l è; e jòi soj Tomàs dAcuìn.1154

E se di scju àltris ti vùs tegnti viàt,

seguìs ben il me parlà cul to jodi

sta corona e ogni so sant beàt.

Chel altri flameà fòul vèn dal ridi

di Grasiàn1155 che tant l un che 'l altri foru1156          al à judàt fin a fàilu al paradìs godi.

L altri che visìn al ornèal nustri coru,

Pieri al era che cu la puora vèdula

ufrìtl veva a la Gliial so teoru.1157

La cuinta lus, fra di nu la pì biela,

cussì tant damòu a gjugjulèa1158 che dutl mont,

di ic curiòus, la jùl tèn vièrt lorèla1159:

dentri dic aè la mins ndà che un cussì profònt

savej al è stàt metùt che san dè di vertàt,

di cussì tant jodi no sia maj vùt un secònt.

Visìn chì tjòs pur stu post iluminàt

che la jùn cjàr e vuès1160 pì a fìnl à jodùt

il ministeri1161 che ai ànzui ghiè stàt dàt.

Pur cal rìt si lu jòtn ta stu luminùt

chel avocàt daj lontàns timps Cristiàns

che dal so latìn Justìn1162 si veva prejodùt.

Adès se tul vuli da la mins ti tèns

puntàt su l une laltra lus chi staj laudànt,

di sinti da lotava zà ti sìns afàns.

Par podej ogni ben jodi, il spìrit sant

dentri a vi gòt chel mont dogni falsitàt

ghi mostra a chèl che ben lu và scoltànt:1163

il cuàrp che fòu di chèl stu spirt al è stàt butàt,

jù a Cjèldauri al è, e dal martìr

e eilion ta sta pas al è rivàt.

Pìn là jòtl flameà dal ardìnt respìr

di Iidoru, di Beda e di Ricart,1164          cha pensala ben al è stàt pì che vir.1165

Chistu, dal cual a mel torna il to sguàrt,

al èl lumìn di un spìrit chein pensèis

sèrius di murì nol voleva èsin ritàrt:

chista è la lus eterna di Sigèis1166          che, in ta la via da la pàja discurìnt,

al silogiava veritàs scòmudis.

Alòr, comche l orlòj sunà si sìnt

cuant che la spoa di Diu bunora

al nuvìs ghi cjantal so amòu volìnt,

tant che na banda a mola e laltra a tira,

un dindinamìnt cussì dols faìnt,

che un grant sintimìnt damòu al spira;

cussì iai da la glorioa rodal muvimìnt

jodùt e larmonìa da li vòus sintùt

che par vej di dut stu dolsl just sintimìnt

ulà sia dèsi, ndà che sempri al è godùt.

Cjànt Undicèin

Onsensada cura da li zens mortàlis,

cuant ca sòn difetòus i silogìmos

che doma'n bas ti fàn bati làlis!

Un davòu djura1167 e un daj aforìmos

al zeva, un al seguiva il sacerdosi

eun cun fuarsal regnava o cun sofìmos;

e un tal trufà on tal civìl negosi,

e un in tal plaej da la cjàr nviscjàt

al era, e un jòt lì ampoltronasi,

cuant che, da duti sti ròbis disleàt,

cun Beatrìs ieri stàt la sù tal cjèl

cun bras vièrs e glorioa-mìnt1168 acetàt.

Dopo che ognùn al era tornàtn ta chel

punt dal Sìrcul ndà che pì avànt al era,

fermàt si veva, comta cjandelàrl so lui bièl.

Alòr che lus da la splèndida siera

che parlàt prin mi veva, dut suridìnt

a mi veva dìt, doventànt sempri pì clara:

Comche jò daj so ràis i vaj risplendìnt,

cussì, ben vuardànt ta la lus eterna,

i pensèis tòs e li cauis1169 sòs i intìnt.

Tu ti dubitèis e ti vòus chesterna

pì e pì clara si fedi la vòus

me par chin te si fìsi, dut interna,

cuant ca trata di buni ròbisla me vòus

e ca dìs di no vej maj vùt un secònt;

e chì aè miej mostrà dutn taj juscj colòus.1170

La providensa ca governa il mont

cun chel sintimìnt che da chèl ogni aspièt

creàt1171 vinsùt al è prin di zì a font,

par ca podès zì ncuntra al so dilèt,

la spoa che di chèln cròus a era àvida,

a veva spoàt cun chel sanc tant benedèt1172,

e par ca fòs ic comcunun chin dut si fida,

doj prìncipes ordinàt a vevan so favòu,

che cussì e culà1173 ognidùn ghi fòs di guida.

Il prin al era dut seràfic in tal so ardòu;

chel altri pal so savejn cjera al era stàt

di lus cherubica un grant splendòu.

Dalun i diaraj, ma pur l altri laudàt

al sarà dal me dii di un, o chistu o chèl,1174          par chal stes fin si veva ognùn dedicàt.

Fra Tupìn e laga ca và a dislivèl

dal alt dal mont1175 sielzùt dal beàt Ubàlt,

un trat fèrtila si slungjan jù, pel a pel,

vièrs Perugia, ca ghi sìnt il frèit el cjalt

dal Puartòn dal Sol; e davòu1176 ghi stàn planzìnt,

par èsighi sot1177, tant Nocera che Guàlt.

In ta che riva chì, indà che lierìnt

si steva'l so zìn jù, un sorelin tal mont al era nasùt,

comchogni tant dal Gange chistul vèn, risplendìnt.1178

Si chè, se un di stu postl vòu contà dut,

ca nol dii Asìi, che puc al sarès,

ma che Oriènt lu clami, chistu postùt.1179

Pì zovinùt di sè ca si pensarès

tant cunfuàrt ghi deva zà a la cjera

cu la gran virtùt ca era part di sè stes;

che par sta siora1180, zovinùt, in guera

dal pari al era corùt, che comla muàrt

la puarta volentej ognùn ti siera;

e davànt di stu so spirituàl puàrt

et coram patre1181 luj si ghi veva unìt;

e di dìn dì l amòu par ic1182 si veva fàt pì fuàrt.

Chista, dopchel prin omp1183 ghi veva sparìt

mil e sent àis prin, vilida e scura

fin a stu chì a era stada sensinvìt;

zovàt no veva che cjatada sigùra

cun Amiclàt a la veva al sun da la vòus

so chèl cha dutl mont ghi veva fàt poura;1184

nè zovàt al veval so fà coragjòus

cuant che, cun Maria restada a bas,

ic cun Crist a veva planzùt tal alt da la cròus.

Ma timìnt che dut chistu scur ti lu pensàs,

Francesc e la Povertàt a sòn i amàns

chen tal me raònamìnt ziràs a sòn stàs.

Il mòut che lòu si caresàvin li mans,

li maravèis ca si fèvin el so dols sguàrt

nasin altra zent a fèvin pensèis sans;1185

fin al punt che il veneràbil Bernàrt,

sensa calsìns, par prin davòu di tanta pas

al veva corùt, e corìnt parùt ghiera dèsin ritàrt.

O scognosùt teoru! O cjamps ben sestàs!1186          A si gjava i calsìns Gidio, e pur Silvestri,

el seguìs il spou, che la spoa ghi plàs.

E cussìl và chel pari e chel mestri

cu la so fèmina e che famèa

che cul umil cordòn davòu ghi vàn dal mestri.

Nè sbasà al à dal so sguàrt la sèa

par èsi il fì di Pieri Bernardon,

o par èsi jodùt comna maravèa;1187

ma coma un re la so ferma intensiòn

a Nocènt1188 ghi veva preentàt, e da chèl vùt

il permès pa la so nova religion.1189

Cussì ghieral grup di scju puarès cresùt

davòu di luj, che la so miràbil vita

tal alt dal cjèl ben cjantà si varès podùt,

tant che na seconda corona ghiè stada data

da Onorio1190, dal spìrit sant ispiràt,

al puòr pastòu di chista mandria santa.

E dopche, da la sèit dut martoriàt,

pròpit davànt di chel orgoliòus Soldàn1191          Crist e i so disèpui al veva predicjàt;

e par no vej di conversiòn vùt asaj ledàn,

n ta lerba italica al era lòr tornàt

par miej gjoldi sè che là ghi sarès stàt invàn,

tal cret cal è tral Tever e l Arno nmieàt

al veva l ultin sigìl1192 di Crist risevùt,

che par ncjamò doj àis al veva ntòr partàt.

Cuant che Diu, che a tant ben lu veva sielzùt,

di vèjlu sù cun luj lu veva premiàt

par èsisi fàt cussì picininùt,

ai fràris sos, coma justa ereditàt,

racomandàt ghi veva la siora so pì cjara1193          e di volèighi sempri ben cun fedeltàt;

e dal so grin1194 la so ànima clara

movùt si veva, tornànt la sù in tal so regn,

lasànt il so puòr cuàrp in ta la cjera.

Pensa adès cuj che stàt al era un so degn

colèga1195 par ben pilotà la barcja

di Pierin ta la buràscja, fin al so sen;

e coma nustri patriarca, encja

luj, coma chèl coma luj, al comanda,

e, comchi tjòs, roba bunal mèt in barcja.1196

Ma la so mandria a non cjata avonda

dal sòlit mangjusà, cussì chi no ti pòdis

tegnila taun boscùt, ca vòu zì in ta naltra banda;1197

e pì che li so piòris torzeònis

remòtis e lontànis da luj a vàn,

mancu lat a dàn in tal tornàn ta li crìgnis.1198

An dè però di chès chan poura dal dan

e singràpin al pastòu, ma pùcis a sòn

che par 'ncapucjà a rèstin cussì a man.1199

Adès, se a sè chiai dìt tias fàt atensiòn

e se ben capìt tias li me peràulis,

sa ti è sè ca è stàt dìt da lampiòn,

contèns a saràn in part i to deidèris

tal jodi dindà che ì maj1200 di sta planta a vègnin,

e ben ti comprendaràs i me pensèis

su li buni piòris ca no si stravièjn.1201

Cjànt Dodicèin

Al momènt stes che lùltima peràula

la flama benedeta dìt a veva,

a zì atòr tacàt a veva la santa muèla;1202

maencjamò tal prin sìrcul si moveva

che naltra dut atòr a lanserclava

e motu a motu e cjànt a cjànt ghi zeva.

E ogni spirt tant miej lì al cjantava

da li nustri mùis, serènis, dòlsis,

coml prin splendòu chèl chin luj si spielava.1203

Comca si mòvin ta nùlis finùtis

doj arcos paralèlos daj stes colòus,

cuant che Gjunòn un sen ghi fà a Iris,1204

doventànt dal di dentri chèl di fòu sfarsòus,

comil parlà di che biela ninina1205          cunsumada damòu com' dal soreli i vapòus;

e che chì a la zent ghi dàn nidea fina

dal pàt che Diu cun Noèl veva fàt,

che maj pì sot aga zarès nè val nè culìna;

pròpit cussì ogni sìrcul ghirlandàt

di chisti bieli rois sempitèrnis

a un si voltava, cun laltri concordàt.

Dopo che l vif balà e laltri grandi fièstis

tant dal cjantà che di dut il sflameà

si vèvin, lus cun lus, lègris e dòlsis,

cujetàdis, dùtis dununica plèa,

comche i vuj che dal stes plaej sòn movùs

tal stes timp a si mòvin, da maravèa;

alòr dal miès duna da li novi lus

èco na vòus che comna bùsula vièrs la stela1206          movùt si veva, cussì i me vuj vièrs ic a èrin zùs;

e dìt a veva: Il benvolej ca mi fà biela

dal altri duca raonà mi parta

comche da là dal me1207 tant ben si favèla.

Just a è che coml prin, l altri pur al impuarta,

parsè che ognùn al è stàt bon militàr

par dàighi a la gloria na lus pì fuarta.1208

L eercit militàr di Crist, che cussì cjàr

di riarmà al è stàt, davòu da linsègna

plan si moveva, sospetòus e di rar,

cuant che l Imperatòu che sempril regna

larmada malandada al à judàt,

par gràsia so, no parsè ca era degna;

e comzà dìt1209, a la spoa so ghi veva mandàt

doj grancj campiòns che cul so dii e fà

tanta zent il troj just a vevs di nòuf cjatàt.

Da indulà cal sofla e vièrzil fà

chel dolsùt di Zèfir li frescj fràscjs

e cun chès a rivistì lEuropal và,

no tant lontàn dal bati da li òndis

che davòu di lòu cussì tant si slùngjn,

da ognomp si platal soreli a vòltis,

i furtunàs camìns da Calroga1210 sjòdin

ca èrin sot la protesiòn dal grant scùt

cuj leòns che sot e parzora sjòdin.1211

In ta stu post nasùt al era l amoròus drut1212          da la fede cristiana, santatleta

bendispòst cuj sos ma cuj nemìs1213 dur e crut.

Dal inìsi a era tant completa

la so mins di na tant ruvìnt virtùt

chen ta la mari al veva fàt da profeta.1214

Dopo il so spoalisi tegnùt

cu la fede là dal batisteri sant,

indà ca si vèvin dotàt di mutua salùt,

la santula ca siera par luj fata ndavànt

jodùt a vevan sùn il straordenàri frut

che dàt varèsin luj ei sos1215 cul zì ndavànt.

Ma par cal fòs comcal era stàt pre-jodùt,

un spirt a si veva movùt a nominalu

cul posesìf di chèl che zàl veva dut.1216

Meni al era stàt nominàt, e jòdilu

i podìn coma chel contadìn che Crist

al veva metùtn tal ort par judalu.

Un bon servitòu al era, e mès di Crist,

chèl prin amòu chen luj si era manifestàt

al era stàt chèl di seguìl prin consej1217 di Crist.

La so puora serva, sidinùt ma sveàt,

distiràtn cjera a lu jodeva vòltis,

comcal diès: A chistu i soj rivàt.

Oh so pari al era pròpit Felìs!

Oh so mari pròpit a era Giovana,1218          se pròpit a è vera sè ca si dìs!

No pal mont, pal cual adès si si afàna

a stàighial Ostièns e a Tadèo davòu

ma par puc amòu da la vera mana

taun gran puc timp al era

doventàt dotòu;

cussì che ben di vulil tegneva la vigna

ca si sècja se cont no la tènl vignaròu.1219

E a la sinta che stadera benigna

ai puòrs pì dadès, e no a chel grant poltròn

cha vòltis lì si sinta, grant lagna;

di no dà doj o tre cuant chel sèis al sarès bon,

o di godil rèdit daj benefìsis,

non decimas, quae daj puòrs di Diu a sòn,1220

domandàtl veva, ma cuntra li mondani pècis1221          na licensa di combati pal gragnèl

che fàt cresi al veva sti vincjacuatri plàntis.1222

Pì tars, cun dutrina e volej, cun dut chèl;

e sot ufìsi apostòlic movùt

si veva, comna curìnt cuant che dal alt si sglonfan rusèl;

e talerètic borascjàn si veva sbatùt

il so sburt, e pìncjamòn ta sti bàndis1223          indà che testàrdus an dera par dut.

Da luj a vegnèvin dopo fòu pì rojùtis

che l ort catòlic ognùn al irìga

cussì che pì sànis a sòn li so plantùtis.

Se cussì a era na roda da la biga

che la Gliia Santa a veva difindùt

e judàt li so ròbis a distrigà,1224

clara a varès dèsitin dut e par dut

lecelènsa di che altra1225, che Tomàs,

cortèis, prin di me a descrivi l era zùt.

Ma i sèrclis a vègnin cussì puc uàs

ca fòrmin il difòu di chisti ròdis,

che plens di rùin a si sòn incrostàs.

La so famèa, che ben li so tràcis

a veva seguìt, a siadès tant voltàt

che là ndavànt ndavòu a par seguìlis.1226

Dal racòlt ben sjodarà il riultàt

di no tindi ben i cjamps, cuant che l òrzul

si lagnarà che sensal gragnèl al è restàt.1227

Lo stes jòi dìs che sal sfueàs un bon ànzul

il nustri libri, al learès cjarta

ca dìs comil prin Checo i soj jò pìsul;1228

ma nol sarès da Caàl nè dAgasparta,

dandà che cussì a rìvin a la scritura

chun lignòra e l altri a la strins pì fuarta.1229

Jòi soj lànima di Bonaventura

da Bagnorea che ai grancj ufìsis

iai sempri tralasàt la sinistra cura.1230

Iluminàt e Gustìn uchì ti jòdis,

che fra i prins a zì a piè nùs a èrin,

cha Diu ghièrin cul so cordòn amìs.1231

Ugo da San Vitòu a ghiè pur visìn,

e Pieri Mangjadòu e Pieri l Ispàn,1232          che la jù i so dòdis lìbris a lùin;

Natàn1233 profeta el metropolitàn1234          Crisostòm e Anselmo1235 e chel Donàt1236          cha la primart1237 degnàt si veva di mètghi man.

Reban al è chì, e a mi lùs al lat

encja chel abàt calabrèis Gjovachìn,

che di spirt profètic al era dotàt.1238

A ealtà un cussì grant paladìn1239          mia movùt linflamada corteìa

dal frari Tomàs e dal so bièl latìn;

e cun me sia movùt pur sta compagnìa.

Cjànt Tredicèin

Cal imàgini chèl che ben capìl vòu

chèl chjodùt jò i vevie che chistimàgin,

intànt chi conti, cal tegni tant a còu

cuìndis stèlis che chì e là a lùminin

il cjèl cun la clarèsa dun bièl serèn

che li nulùtis via svèltis a còrin;

cal imàgini il cjàr che in tal sen1240          dal nustri cjèl si tèn di dì e di nòt

cussì che zire zira, sempri lu jodìn nu ben;1241

cal imàgini la bocja di chel got

che dal spìs dal so mani zì atòr

la sùn alt la prima roda a si jòt,1242

che la sùn tal cjèl fàt a vès doj sens1243 alòr

comche fàt a veva la fiòla di Minòs

cuant chel frèit da la muàrt sintùt a veva ntòr;1244

e che un in tal altri al vès i ràis sos

e chei doj a ziràsin in tal maniera

chjòdiu zìn davànt endavòu si pòs;1245

e nideal varà alòr di comca era1246          la costelasion e la dopla dansa

che zì atòr di me ijodevi ntera;

parschè tant pìn là da la nustruansa

comche dal movsi da la nustra Chiana

a si mòufl cjèl che ducjui àltris al avànsa.1247

Lì a si cjanta no Bacò, no Peana,1248          ma tre persònis in divìn natura,

en una persona, chè e lumana.1249

Dal bal so e cjànt finìt la miura,

a nuàltris si èrin chej sans lumìns prestàs,

contèns di mostrani la so primura.

Ma ròt al eral silènsiu stàt di scju beàs

premuròus da chèl1250 che tal sìntilu dal sant

puarèt contà i èrin contèns restàs,

Sta pàja, al veva dìt, zài vìn tajusàt pì avànt

e la so siminsa zà via metuda;

ma dès batin taltri al vòu l amòu tant.

Ti cròdis tu chen tal pet dandà che gjavada

la cuesta par fà la biela mua1251 a era stada

cun che gola chal mont tant cjàra ghi era stada,

en ta chèl che, da lancja ben gusada

trafìt, prin e dopo1252 tant al à sodisfàt

che ogni colpa a vìns la so banda,

par cuant ca ghi sedi lècit a lumanitàt

di podej raonà, il dut al è infùs

da chel valòu che l un e laltri1253 al à fàt;

par chèl a ti pàr chi no si sìn pì ntindùs

di sè che pìn sù contàt iai chel secònt

dotàt nol è dal ben da la cuinta lus.1254

Adès vièrs i vuj a chèl chi vuej rìnditi cont,

chel to crodi, el me dii, al puntarà

chì, pròpit in tal centri dal stes rotònt.

Sè ca no mòu e che maj no morarà

di che idea a no è chel splendòu

di chè1255 che amànt al parturìs chel là parzora:

che lus viva, alòr, ca sjòt vignì fòu

dal so grant lui, ca no si diunìs

da luj1256 ma a lòu sintrèa1257 cul so amòu,1258

par bontàt so il so luminà a sunìs

coman ta spièlis, in ta nòuf susistènsis1259          ma par sempril resta un, comchi dìs.

E tant jùl vèn, fin a lùltimi potènsis,

dàt in àt, pì e pì dèbul doventànt,

faìnt doma pìsuli contingènsis;1260

e chisti contingènsis a sòn chel tant

di che ròbis generàdis cal prodùs,

cun siminsa o sensa, il cjèl zirànt.

La so cera e di chej ca ghi dà inflùs1261          sempri noè la stesa, ma lo stes sotl sen

dal ideàl a sjòt che pì o mancua stralùs.1262

A susèit pròpit par chèl chel stes lèn,

dun tipo, al dedi miej o peu frutàn;

e che vui nasèis1263 cun pì o mancu nzèn.

Sa la cera a puntìn ghi vegnès dàt man

e sal fòsl cjèl la so virtùt suprema

la lus dal sigìl sjodarès da lontàn;

ma al resta chistu un problema

che tanti vòltis al à un artista

partàt a lart ma cun man ca ghi trema.

Però sel vif amòu a la clara vista

da la prin virtùt a dispòn ea segna,

duta la perfesiòn uchì a cuìsta.1264

La cjera era cussì stada fata degna

di podej ben rivà a la perfesiòn;

cussì da la vergin rivàt al era chèl cal regna:1265

cussì chjò i pòl doma laudà la to opiniòn,

che lumana natura maj, coma lòu,

a noa vùt, nè maj varà, la perfesiòn.

Adès, sjò uchì i ti lasàs besòu,

Duncja, coma l èria stu chì1266 sensa par?

di domandà a ti colarès il còu.

Ma par ca pari ben sè chadès no pàr,

pensa comche stu re al veva reagìt

cuant che Dìs pur, ghi era stàt dìt ben clar.1267

Chisti noai dìt par tegniti di vej ben capìt

cal era un re cal voleval sintimìnt

vej di podejl just dii su ogni dirìt;

no pal gust di savej in cuàncjus ca sòn

chej motòus1268 ca sù, o sel necesarin sè,

cul contingènt, maj àvos dun necesari a sòn;1269

nè, si est dare primum motum esse,1270          o se un semisìrcul maj vejl pòs

un triàngul ca nol sedi retn sè.1271

Alòr, se sè chiai dìt, prin1272 o adès, ben tjòs,

na real prudensa a è chel jodi mpàr1273          che tant turbàt al veva i pensèis tos;

e sal maj1274 i ti àlsis il to jodi clar,

ben tjodaràs che doma si riferìs

ai re, ca sòn tàncjus, ma un bon al è rar.

Cun sta distinsiòn il me dii capìs;

cussì ti pòs ritegni sè chi ti cròs

dAdàm e di chèl che godi ni fà1275, jòi dìs.

E che chist ai to pièl sediun toc di plomp gros1276          par fati zì a plan e stà tant atènt

di chèl sì e di chèl no che tu no tjòs:

parsche un pì stùpit si lu cjata a stent

che a diìl sì ol no si mèt sensa distinsiòn1277          roba che maj no varès da fà la zent;

parsca susèit che la nustra opiniòn

a vèn pleàda ta la banda sbaliada

cussì chafièt entelèt spes leàs a sòn.1278

Pì e pì da la riva a si sbanda,

che maj nol torna coma prin di vèisi movùt,

chèl che di pescjà pal ver nol sà avonda.1279

Tàntis a sòn li pròvis, e prin di dut

Parmenide, Melìs, e Bris1280e àltris

che di zìmandulà?nisùn al era maj pasùt:

cussì pur Sabelio e Ario1281 e i stùpis

cha li scritùris a èrin coma spàdis

chjodi a fàn stuàrtis li mùis drètis.

Ca no sèdin li zens masa sigùris

tal dà judìsi, coma chel tal cal stima

li panòlis prin ca sèdin madùris:

chjodùt jò iai durànt dut l unvièr prima

chel roàr cal pareva spinòus e brut,

pì tars in bòcuj vièrzisi, e coma!

Eun batèl dret e ràpit jodùt

iai cori tal mar durànt dutl so cjamìn,

e visìn dal puàrtèco che jù'l è zùt!

Ca no crodi siora Berta ol siòr Martìn,

tal jodi un robà e naltri ufrì,

di savej cuàl  cal saràl judìsi divìn;

che un al pòl zìn sù, el altrin jùl pòl zì.

Cjànt Cuatordicèin

Dal centro dal sercli, o dal sercli al so còu

a sjòt ca mòuf laga taun vas rotònt,

sèl sburt al vèn da dentri o dal di fòu:

la me mins aa pròpit a colp tegnùt cont

di sè che jòi dìs, cussì chapena dìtis

che santi monisiòns di Tomàs al mont,

èco doventà do ròbis sìmilis,1282          il so discòri e chèl di Beatrìs,

che, dopo di luj, tacàt a veva cun sti peràulis:

A chist ghi plaarès, ma no vi lu dìs,

nè a vòus e nencja encjamò pensànt,1283          djodi di naltra veretàt la radìs.

Dièighi se la lus canflurìs cussì tant

la vustra sostansa, cun vua restarà,

comcaè, taj secuj ca ni stàn davànt;

e dièit coma, se cussì a restarà

dopo chi sarèis viìbils rifàs,1284          puc a puc a no vi imbarlumirà.

Coma, da nova contentesa partàs,

ogni tant chej che in ziru a bàlin

cjantànt fuàrt, pì vita ghi dàn ai so às,

cussì al preà1285, chatèns stàs ghi èrin,

i sèrclis sans a colp mostràt pì legrìa

tal so dols cjantà e balà a vèvin.

Chèl che chì di murì al à pùcja voja

par zì a vivi la sù, ulà maj al à godùt

chel bièl frescùt da la eterna ploja.1286

Chel un e doj e tre che sempri al à vivùt1287          e che sempril regnan tre en doj en un,

maj circoscrìt ma che pur al circoscrìf dut,

tre vòltis cjantàt al era da ogni un

di chej spìris cun tanta melodìa

che just regàl al sarès pal mèrit dognùn.

E sintùt i vevi jò na vòus che dal pì lustria

vegneva dal sìrcul minòu dut modesta,

comchè, forsi, dal ànzul a Maria,

rispundi: Fin ca durarà la fiesta

in tal paradìs, tant il nustri amòu

atòrl spandarà na lus coma chista.

La so clarèsa davòu ghi stà al ardòu;

l ardòu a la viiòn, e chè aè tanta

comche di gràsia an dà il so valòu.1288

Coma che la cjàr glorioa e santa

a sarà rivistida, la nustra persona

tant miej sarà par cussi èsi duta cuanta;1289

parsè ca cresarà sè ca ghi dona

di gràsia luminòa il pì grant ben,

lus cha jodi luj a mi condisiòna;

in tal cresi, sta viiòn a lasa un clar sen,

e lardòu campìja al và cussì cresìnt,

faìnt cresi purl raj che da chèl al vèn.

Ma pròpit comal cjarbòn che flama al rìnt,

e che di chè al èl so splendòu pì grant,

cussì che la so parènsa nol và pierdìnt,

cussì stu luòu ca ninglusa dut cuant,

dal jodi da la cjàrl sarà superàt,

chencjamò sot cjera a èn chistu istànt;

ma di barlumièris non varìn afàt,

parsche i òrgans dal cuàrp a saràn fuàrs

a dut sè che di dilèt ni sarà dàt.

Di chistu a si èrin prons tegnùs e necuàrs

tant l un che l altri coru, Àmen diìnt!

deideri cussì mostrànt paj so cuàrps muàrs;1290

pa li màris1291, e no forsi par lòu stes volìnt;

e paj pàris e chej che ben ghi volèvin

prin dotegni stu eterno aspièt luìnt.

Èco chentòr, par dut compaj, a jodèvin

un lustri nasi pintèns di chèl  cal era

chei so ràis in tal oriònt dut a splendèvin.

E coma chal tacà di prima sera

la sùn tal cjèl a sjòdin ròbis nòvis

cussì che la vista a pàr e a no pàr vera,

a mi veva parùt lì che altri ànimis

ta naltri ziru jodi a si fèvin

al di fòu da li prin circonferènsis.

O sfavilà dal Spirt Sant, just lumìn!,

comcha jodi, incandesènt, i vevi provàt

cuj me vuj che, domàs, no lu sufrìvin!1292

Ma Beatrìs, biela e ridìnt, si veva mostràt

davànt di me, che tra chès chi vevi jodùt

par no vej la mins seguìt, ndavòu i vevi lasàt.1293

I me vuj a vèvin alòr di nòuf1294 vùt la virtùt

dalsasi, e jodùt mi eri trasportàt

besòu cun ic in ta na pì alta salùt.1295

Mi eri ben necuàrt chieri pìn alt rivàt

pal ridi, comun fòuc coloràt, da la stela,

che pì ros dal sòlit miera someàt.

Cun dut il me còu e cun che peràula

che dentri ducjui vìn, Diu oanàt

i vevi par vej vùt sta gràsia nova e biela.

Tal me spirt no si veva ncjamò nfreidàt

il colòu dal me laudà, che savùt

i vevi che, dal jodi, luj lu vevapresàt;

che cunun grant lui di rubìn ntinzùt

tal miès di doj ràis jodùt i vevi doj luòus,

che dìt i vevi: O Elios comchin lòu ti sjòt dut!1296

Com chjodi si fà, cun puntìns luminòus

pìsuje grancj, blancjastra fra i pòlos dal mont

Galàsia, ca si gràtinl cjàf òmis famous,1297

cussì costelàs chej ràisn tal profònt

di Mars a fèvin il veneràbil sen1298          ca unìsin i cuadràns taun rotònt.

Chì pì fuarta è la memoria me dal inzèn;

parsè chen ta che cròus al lampava Crist

cussì chjò no saj cjatà fòu un eempli dèn;

ma chèl cal cjoj sù la so cròus el seguìs Crist,

mi scuarà par chèl chjòi no pòl dii ei tàs,

ben jodìnt ta dut chel luòu balenà Crist.

Daun bras al altri e fral pì alt el pì bas1299          un sintilà sjodeva di gjugjulùtis,

pì di dut tal so unìsi e tal trapàs:

cussì a sjòdin, drètis e stuàrtis,

svèltis e stràchis, rifaìnt la vista,

duti che robùtis che, lùngis e cùrtis,

tal raj si mòvin, cu li cuals si lista

spes lombrena1300 che, pa la so protesiòn

cun inzèn e art a otèn a pusta.

E comche giga1301 o arpa, cu la tensiòn

di tanti cuàrdis un tintinà dols ghi crèjn

a chèl che ben nol capìs la so funsiòn,

cussì da li lus ca mi si mostràvin

da la cròusl vegneval sun di na cansòn

ca ni estaiàva, sensa capì l ìn.

Cantendeva tant laudài capìvi benòn,

che a mi Risurìs e Vìns mi vegnèvin

coma chèl cal sìnt ma di capì nol è bon.

Chisti melodìis tant gust a mi dèvin

che fin a chel momènt lì nuja di nuja

a veva vèncs tant dols che cussì leàt mi vèvin.

A pareva chista na tant granda voja

da pospòni il plaej di chej vuj1302 biej

chen chej mirànt dutl rest si ridùsn nuja;

ma chej ca jòdin che chiscju sigìj miej

a fàn ogni bielesa pìn sù chi zìn,

e chjò no mierincjamò voltàt a chej,

di chèl chi mi acui par scuàmi a pòsin

scuàmi1303, jodìnt che jò i dìs il ver;

parschel plaej  nol à chìl so cunfìn,

ma zìnt in sù si fà pì e pì sincèr.1304

Cjànt Cuindicèin

La benevula volontàt ta la cual

sempri si dìsfa l amòu che dret al suspira

coma la cupiditàt ta chè1305 dal mal,

sidina sidina fàt stà a vèvin che dolsa lira,1306          cussì che taùt a vèvin che santi cuàrdis

che la destra1307 dal cjèl a mola e tira.

Cuant maj a sarani al bon preà sòrdis

che sostànsis che par dami coràgju

di fàighi domàndis a èrin sidìnis stàdis?

Al è un ben1308 che sensa fin a ghi planzi sù

chèl che, par amòu di ròbis chetèrnis

no sòn, il amòu ver al buta jù.

Coma ta li nòs cujètis e pùris

ràpit sjòt un foghùt ogni tant

chel vuli al mòuf ta che plàcidi sèris,

ea pàr stela chel so post a stà cambiànt,

sa no fòs che par indà ca simpìa

dut al è compaj e chèl al duraun istànt;

cussì dal bras cha destral para via,

ai piè di che cròus al à corùt un astro

da la costelasiòn brilànt di gloria;

sta gema a no veva lasàt il so nastro

ma pa la strica radiàl si veva movùt,

someànt fòuc davòu dal alabàstro:

svelt cussì1309 al eral spirt dAnchìs davànt vegnùt,

se fede i vìn ta la nustra miej mua,

cuant chen Eliio dal fì si veva necuarzùt.1310

O sanguis meus, o superinfusa

gratia Dei, sicut tibi cui

bis unquam coeli ianua reclusa?1311

Cussìl lumìn, chjò voltàt mi eri a luj;

ei me vuj a èrin dopo zùs a Beatrìs,

che, zìnt chì e là, mbacuchìt mi vèvin i vuj

che tant ridìnt a ardèvin di Beatrìs

ca pareva chei mès tocjàt a vèsinl font

da la me gràsia e dal me paradìs.

Alòr, in tal jodi en tal sinti gjocònt,

si veva metùt stu spìrit a contà ròbis

chjòi no vevi capìt pal so parlà profònt;

intindùt nol veva di dìmi ròbis scùris,

ma ghi veva tocjàt, par via chel so concèt

tant pì alt al era dal capì daj òmis.

E cuant che l arco dal so ruvìnt afièt

sfogàt siera, chel so parlà l era jù vegnùt

visìn di lì cal tacal nustri intelèt,

chistu stàt al era chèl ch'i vevi par prin comprendùt:

Che benedèt ti sèdis Tu, triùn e un,

par vèighi a la siminsa me cussì ben tindùt!

E al veva dopo dìt: Un bièl e lontàn diùn

che vegnùt mi vevan tal leil libri grant1312          che fòu nol lasa nisùn sen, ma nisùn,

contènt tias fàt, fiòl me, stu luòu, e tant,

dandà chi ti parli, da che stesa1313 sistìt

che làlis mplumàt tia par zìn alt cussì tant.

Chen mel to pensej al lus, ti pàr di vej capìt,

da chèl che prin1314 al è, comcal radièa

dalun il sinc el sèis, sè ben al è capìt;

par chèl cuj chi soj e parsè ca ti somèa

pì viva la me flama no ti domàndis,

di ogni altra tal splendòu di stasemblèa.

E ti par just; chè, pìsuj e grancj, i spìris

di chista vita tal spieli a jòdin,

tal cual, prin di pensalu, il pensej tjòdis;1315

ma parsche dal amòu sant, chjòi jòt da visìn

e no miè maj fòu di vuli e mimplenìs

di na voja dolsa, àltris ghi gòdin,

cun buni peràulis, sigùris e fuàrtis,

il volej to cal suni el to deidej,

chjòi rispùnt par volej di altri lègis!

Voltàt mi eri a Beatrìs, chel pensej

me zàa saveva e, ridìnt, un sen

mi veva fàt che làlis vièrt ghi veva al me volej.

Tacàt i vevi alòr cussì: Il afièt el sen,1316          cuant chjodùt i vèis la prim ecualitàt,

compàis vi sòn stàs dàs, chognùn adès al tèn,

chèl soreli che àrdi via fàt e luminàt

cul cjalt e cu la lus1317, in dut al è compaj,

che chist a chèl nol pòl èsi paragonàt.1318

Ma voja e argumìnt n taj mortaj,1319          pa la raòn ca viè manifesta,

àlis da li stèsis plùmis no ùin maj;

jò, duncja, chi soj mortàl, i sìnt chista

diegualitàt, e par chèl i ringrasièj

cul me còu par chista paterna fièsta.

E alora, topàs bièl, ti suplichèj,

te che chistu presiòus gjojèl t'ingèmis,

di dìmil to nònècol me deidej.

Contènt di vèiti fra li me ramàsis1320          i soj belzà stàt; jòi soj la to radìs:

dìt ghi veva cussì a li me peràulis.

E pì ncjamò al veva dìt: Chèl dal cual si dìs

chel to nòn al vèn, e che sentàis e pì

ziràt al àl montn ta la prima curnìs,

il to biàvul al era e me fì:

pròpit ben a zarès se la so fadìja

lungja1321 cul to fà ti vès da scurtàighi.

Florensa dentri da la mura vecja,

dandà ca cjoj ncjamò la tersa e la nona,1322          a viveva moderada e sensa pecja.1323

Cjadenuta no veva nè corona,

nè còtulis ornàdis nè sintùra

chel vuli a fès tirà pì da la persona.

No ghi fèvin, nasìnt, encjamò poura

li fiis al pari; chèl timp e li dòtis

noèrinncjamò fòu dogni miura.1324

Non dèrin cjàis di famèa vuèjtis;1325          nol era ncjamò rivàt Sardanapàl1326          a mostrà sè ca si fàn ta li cjàmaris.1327

Encjamò nol era vinsùt Montemàl

dal vustri Usieladòu che coma vinsùt

tal zìn sù, cussì al saràn tal so cal.1328

Cun sintùra di coràn e vuès iai jodùt

Belincjòn Berti, e sensa truc fasi avànt

la so fèmina, chera naturàl in dut;1329

Chej dal Nerli e dal Vecju lì davànt

i jodevi, contèns, cun pièl scujèrta,

e li so fèminis ca filàvin cjantànt.1330

Furtunàdis lòu! chognùnera certa

di vignì lì soterada1331, e nisuna

pa la Fransa, a era lì tal lièt deerta.1332

Una a tindeval ninin ta la cuna

e cul ninanana lu consolava,

che paj genitòus ndàn èria roba pì buna?

Che altranvensi, mentri ca filava,

fiàbis daj Trojàns a la so famèa

e pur di Fièul e Romaghi contava.

Ta chej timps a sarès stada na maravèa

na Cjanghèla o un Lapo Saltarèl

comchadèsl sarès Cincinàt o Cornèa.1333

Taun cussì ripoàt e taun cussì bièl

vivi di citadìns e taun so Cristiàn

ambiènt chalora al era chistu ostèl,

Maria mi veva dàt, clamada dal sigà san;1334          en ta chel antìc Batisteri1335 vustri

fàt i eri stàt Cjasaguida e cristiàn.

Morònt miera fradi, e Elieo naltri;

la me fèminaera da Val di Pat,1336          e da làl vèn il nòn di Alighieri.

Iai dopo seguìt l imperatòu Coràt;1337          e pa li me òperis al veva vùt la gràsia

di ricognòsimi, e cavalièr  i veva fàt.

Davòu ghi eri zùt cuntra la malìsia

da la lès di chel pòpul cal uurpèa

par colpa daj pastòus1338, la vustra gjustìsia.

Da che zentàjaee maravèa?

dal mont fals i eri stàt alòr disleàt

che par amòu so tantànimis al plèa;

e dal martìri a chista pas i eri rivàt.

Cjànt Sedicèin

O nobilitàt dal nustri sanc, se tu puarèt

la zent zì cussì tant in gloria i ti fàs

ca jù indà che flap al èl nustri afièt,

na maravèa maj no ti mi saràs;

parsche là chel nustri apetìt maj nol è sviàt,

tal cjèl i dìs, gloria i vevi sintùt, e pas.1339

Ti sòs tu comun mant ca si tèn prest scurtàt

che, sa no si lu slungjaun puc di dìn dì,

coma cun fuàrfis a lu tènl timp ben tajàt.

Cul vu1340 che par prin i vìn jodùt Roma sufrì,

e che la so famèa noa pì tant uàt,

alora iai di nòuf scuminsiàt a partì;

ma Beatrìs, ca no mi veva maj lasàt,

ridìnt, a pareva chè ca veva tosùt

al prin fal di Ginevra, comche scrìt a è stàt.1341

Vui sèis me pari, a dii mi eri metùt;

Vui mi dèis di parlà gran cunfidènsa;

vui mi tegnèis alt, cussì che jòi soj pì che jòn dut.

La me mins a gòt cussì tant di sè stesa,

e dapardùt di contentèsa a simplenìs,

ca no si romp di tanta legresa.

Alòr, bon pari, i vuej chi mi dièdis

cuj ca èrin i vustri vècjus, e comchei àis

a èrin tai vustri prins mèis e dìs.1342

Dal pioràr di San Zuan see chi pensàis?1343          com al èria alora? E li zens cuj ca èrin

ulà di pì grant mèrit, s'i vi recuardàis?

Comchal soflà dal vint àrdi pì ben i jodìn

la flama dal cjarbòn, jodùt i vevi che ulà

al me dols dii pìl lueval lumìn;

e comchai me vuj si feva la lus pì biela,

cussi cun vòus Oh cussì biela e dolsa,

ma no cun chista moderna favela,

dìt mi veva: Dal dì dal prin Ave, comsi sà,

che dal so part me mari, ca è santa,

cun me liberàt si veva da la gravidansa,

al so Leòn ben sincsènt e sincuanta

e trenta vòltis al era vegnùt chistu fòuc

anflameàsi di nòuf sot ogni so planta.1344

Chistua basta sinti daj vècjus, zent di sest;

cuj ca èrin e dandà che vegnùs a èrin

al è miejl tai chel discori onèst.1345

Ducju chej che, che volta, chì a podèvin

àrmis partà fra Mart e il Batista1346,

il cuint a èrin di chej chadès chì a vìvin.

ma la citadinansa, ca e adès mista,

di Cjamps, di Certaldus e, sì, di Feghìn,

a era pura fin al ùltin artista.1347

Oh cuant ca sarès miej èsighi visìn

da li zens chjòi dìs, e a la Galusa

e al Trespiàn di vej il vustri cunfìn,

che dentri vèilis e sopuartà la spusa

dal contadìn di Guigliòn e di Signa,

chel vuli par baratà sempril gusa!1348

Sa no ghi fòs stada a Sear madrigna

che zent che tant miej da curàl mont varès

e coma mari al fì èsighi benigna,

un tal1349, fàt fiorentìn, al cambiae smercjadès,

invensi di zì dret là daj Similfòns,

elemoinànt, comi so àvos puarès;

Montemurlol sarès encjamò daj Cons;

a sarèsin i Sercuj sotl plevàn dAcòn,

e forsi in Valdigràf i Bondajmòns.1350

L inflùs di zens nòvis al crèa cunfuiòn

e chistu al è sempriun mal pa li contràdis,1351          comche mal ghi vèn a un cal è mangjòn;

un toru svuàrp a colà pì svelt ti lu jòdis

che nagnela svuarba; e spes a taja

di pì e tant miej una che sinc spàdis.

Se tu ti vuàrdis Luni e Urbisalia

comca sòn zùdis, e coma ca zaràn

davòu di lòu Chiui e Sinigalia,1352

di sinti comche li stìrpis a disfasia vàn

no ti sarà nè roba nova nè dura

cuant che clar a è chencja li sitàs na fin a àn.

Ca mòri dut a è roba sigura,

e vuàltris pur, ma la muàrtn cualchiduna1353          ben a si plata; ma la vita puca dura.

E comchel zirà dal cjèl da la luna

sempril cujèrs el discujèrs li spiàgis,

cussì a Firense ghi fà la furtuna:

par chèl un nol à di fasi maravèis

sjò a parlài mi mèt daj als Fiorentìns

caan li so grandi làudisn tal timp platàdis.

Jodùt iai jòi Ugos ei Catelìns,

i Filìps, i Grecs, i Ormàns ei Alberìcs,

zàn tal calà, ma ilùstris citadìns;1354

e di chejn daj jodùs, tant grancj che antìcs,

cun chèl da la Sanèla, chèl da lArga,

e Soldanièrs e Ardìngas e Bostìcs.

Là di che puarta chadès a è carga

di cussì tanta cativèria in dut,

canfondarà sta barcja1355 di maj cussì carga,

I Revignàns a èrin, dandà che vegnùt

al eral cont Guido e ducju chej chel nòn

di Beluncjòn a àn in sèguit otegnùt.1356

Chej che da la Prea a savèvin zà benòn

coma governà, e chèl dal Galigaj

zà di oru a vèvin il pòmul dal so nòn.1357

La strica dal Gris1358 era granda asaj,

compur i Sachès, Zòucs, Fifàns e Barùs

e Gjaj e chej che ros a doventàvin pal staj.1359

La sòcja che cresi a veva fàt i Calfùs

a era zà biele grosa, e zà magistràs

a èrin i Sìsios e i Arigùs.

Oh cuant ben chjodùt iai chej stàs disfàs

da la so rogansa! E li bàlis doru1360          flurì a fèvin Firense in ducju i so gran fàs.

Cussì a fèvin i pàris di chej che di oru,

cuant che la vustra gliial vèscul no veva,

gràs si sòn fàs sintàs a consistoru.1361

Che rasa di zent rogànta,  ca è belva

cun chèl cal scjàmpa, ma sjodi unl fàl dint,

ol tacuìn, na pioruta a fasi jodi a và,

se pur zentuta, zà si zeva ngrandìnt;

chist no ghi zeva dret a Bertìn Donàt,

chel misièr al à chej1362 dopo fàt parìnt.

Belzà al eral Caponsàc tal mercjàt,

da Fièul vegnùt, e belzà al era

un bon citadìn Gjuda, el Infangàt.

I dìs na roba ncredìbil ma vera:

tal sìrcul di miès sientrava pa na puarta

ca cjoleval nòn da chej da la Pera.1363

Ognùn che la bielinsègna al parta

dal grant baròn, cun che stima e nòn

cha recuardà il dì di San Tomàs ni parta,

da luj tìtul e patrimoni cjòls a sòn;

encja se cul pòpul vuej si tèn unìt

chèl cal à cun fàsa ornada benòn.1364

Gualtièrs e Importùns zà a stèvin pulìt;

el Borc encjamò pì cujètl sarès

sel bacàn di cers visìns1365 nol vès subìt.

La cjàa caa cauàt il vustri planzi e sighès

pal just disprès che cauàt via la muàrt,

e partàt via al scunfuàrt chi vèis adès,

onorada a era, sensa tuàrt:

O Bonbelmònt, se mal cha scjampà tias fàt

da li so nòsis par cjatà taltri bras cunfuàrt!1366

Scontèns a sòn tàncjus chel cjèl a varèsin laudàt

se Diu a Ema ti vès concedùt

cuant che par prin in sitàt tièris rivàt.

Maa che sema di piera1367 ghia convegnùt

chè ca vuardal puntche Firense a finìs

che pàs che par un bièl puc a veva vùt.

Cun chisti zens e cun lòu pur cun àltris,

ta sta calma Firense i vevi jodùt

che raòn no veva di spandi làgrimis:

cun sti zens djodi la Gloria iai podùt

dal so pòpul, e just, tant chel so gìlio

maj nol era cul cul in sù stàt metùt,

nè maj al era doventàt ros, stu gìlio.1368

Cjànt Diisietèin

Coma chèl zùt a Climenè, sigùr volìnt

èsi di sè che da naltril veva sintùt,

che pur vuej il pari al fì di dà tant no si sìnt;1369

tal ieri jò, ei eri cussì stàt sintùt

da Beatrìs e pur da chel sant lumìn

che prin par me dal so post si veva movùt.

Par chèl ic Èco, fà che ben a lùin

i to deidèris, mi veva dìt,  cussì che chìscjus

ben segnàs tal so flameà a vègnin,

chè, sei to pensèis zà i cognosìn dùcjus,

il to parlà lo stes ti tèn abituàt

a dii Iai sèit cuant chei làvris tias sùs.

O antenàt me che tant i ti tèns levàt

che comche taun triàngul li mins terènis

doj ànguj vièrs noan maj cjatàt,1370

cussì tui tjòs li ròbis contingèntis

prin chen sè a sèdin, ben mirànt il punt

chal stes timp dùtis al jòt li èpochis;

cuant che cun Virgìlio ieri, punt par punt,

sù pal mont che li ànimis al cura,

e pur cuant che jùi zèvin tal mont defunt,1371

dìt miera stàt da la me vita futura

roba seria, ma cha ogni violenta

scòsa ic a si varès tegnùt dura.

Par chèl a sarès la me voja contenta

di savej sè chel cau mi tèn visìn;

chun folc ca sjòt rivà di fà mal al stenta.

Cussì ghi vevi dìt alòr a chel stes lumìn

che prin mi veva parlàt; e com'ca veva volùt

Beatrìs li me vòis si averàvin.

No cun stupidàdis, chel mont pagàn, dut,

inviscjà si lasava prin che l Agnèl

paj pecjàs dal mont a murì l era zùt,

ma cun peràulis clàris e cun bièl

Latìn precìs dìt mi veva chel amòu paterno,1372          chenglusàt al eran tal so ridi bièl:

La contingensa, che fòu dal cuaderno

da la vustra matèria a no si spànt,

ben joduda aè dal vuli eterno:

necesaria  a no và par chel doventànt,

comca no và dal vuli 'ndà ca si spièla

na nàf che la curìnt a stà jù menànt.1373

Da là, cussì comca vèn ta lorèla

la muica dolsa dal organo, mi vèn

tal vuli il disèn da la to tela,1374

comcheiliàt al era stàt Ipòlit dAtèn

par caua da la so crudèl madrigna,1375          a ti pur zì fòu di Firense ti convièn.

Chist a si vòu e zàa si simpegna,

e prestl sarà fàt da chèl ca ghi pensa

làndà cha baratà Crist dutl dì si simpegna.1376

La colpa davòu ghi zarà, comsi sà,

a la banda urtada, ma la vendeta

a mostrarà il ver ca la dispensa.

Ti lasaràs ogni roba, puareta,

che pì a ti plàs; e chista a è la frecja

che l arco dal eilio par prinl saèta.

Tjodaràs cuant amàr ca ti saràn bocja

il pan dàltris, e cuant ca saràn dùris

da scalà li scjàlis cuant ca tocja.

E chèl che pì ti pearàn ta li spàlis

a sarà che compagnìa, bruta e trista,

chi ti zaràs a cjatàn ta che cjèris;

sta mata di zent, sensa Diu engràta,

ti si farà cuntra; ma dopo, e no tant,

a varà icno tula mua rota.

La so bestialitàt a zarà ben mostrànt

sta marmàja; cussì che par te a sarà miej

da stu bacàn èsiti tegnùt distànt.

Il prin rifugjo chi ti podràs vej

cun benvolej al sarà dal grant Lambart,1377          chen ta la scjalal partal pì sant1378 daj usièj;

che di te a varà un sì grant riguàrt

che tral fà el domandà, fra di vuàltris

prinl sarà chèl che cuj àltris al è pìn ritàrt.1379

Cun luj tjodaràs chèl1380 che, nasìnt, tràcis

al à vùte bùnisda che stela fuarta,1381          chen tal mont lu faràn fà grandi ròbis.

I no saj se la zent si è zà necuàrta

che zà par nòuf àis, ta la so zòvin etàt,

atòr di luj sti ròdis1382 fàt ghi vèvin scorta;

ma prin chel Guasc il alt Ricol vedi nganàt,

sintìlis sjodaràn da la so virtùt1383          pal disprès paj sfuàrs e bès belzà mostràt.

Cuant che da li so magnificènsis savùt

si varà, alòr nencja i so nemìs

di luj tegnsi da tabajà no podràn dal dut.

Ta li so mans a è miej chi ti ti mètis;

lujl sarà caua di tancju sestamìns,

condisiòns cambiànt par zèns siòris e puòris.

Ei ti tegnaràs scrìt in ta la mins

di luj, sensa dìilu; e dìt al veva ròbis

incredìbilis a chej ca èrin preìns.

E dopo al veva dìt: Fiol me, adès tu ti capìs

chèl ca tiè stàt dìt; èco li insìdiis

ca ti vegnaràn entri pus àis mostràdis.

Mai no vuej chei to paeàns tinvidièis,

che tant a si slungjarà la to vita

pìn là dal castìgu da li so cativèris.1384

Dopo che, taìnt, chista ànima santa

da tesi mostràt a veva di vej finìt

la tela che da me ghiera stàt data,

tacàt jò i vevi, comun che plen di dùbit,

consej ghi domanda a na persona

che tant ghi plàs e che dut a tèn capìt:1385

Ben ijòt, pari me, comca si spiròna

il timp vièrs di me par tègnmi ben zveàt,

che peu aè par un ca si bandòna;1386

alòr dal ocorìnt mi tegnraj armàt

cussì che sel post che pì mi plàs cjòlt mi vèn,

fòu dàltris pal me rimà no vegnaraj butàt.

Jùn tal mont che di amarèsis al è plen

en tal mont chensima al àl bièl gjardìn

che paj vuj di Beatrìs jodùt iai, e ben,

e dopon ta chej poscj als che cussì tant a lùin

savùt iai chist e chèl che se da contà i vès,

di savòu fuàrt tàncjus lu cjatarèsin;

E sjò al ver di èsi timidùt i varès,

da chej i no vegnarès maj recuardàt

chantìc jodaràn il timp chi vivìn adès.1387

La lus ridìnt canglusaval me antenàt,

presiòus gjojèl, a sfavilà si veva metùt

comun raj dal soreli taun spièli doràt;

e chistu al veva dìt: Domun còu cal è brut

par vej di sè o dàltris vergogna

al volarà che tu ti tàis dal dut.1388

Lo stes, na volta netada la fogna,

và a mostràighi a dùcjus 1389la to viiòn,

e ca si gràtin pur chej ca àn na rogna.

Che sensindiòasarà la so lesiòn

al prin bocòn, un bièl puc di nudrimìnt

a lasarà na volta digerida benòn.

La to vòus a farà pròpit comal vint

cha li pì alti pùntis a ghi dà frustàdis

e a tì onòu e riconosimìnt.

Ma mostràdis ti sòn ta chisti ròdis,

tal alt mont en ta la val doloroa

encjànimis par grandi ròbis famòis,

chel spirt di chèl cal sìnt a nol ripoa

nè maj si ferma su eempli cal sedi

puc cognosùt o platàtn ta na bua,

o che, par altri, riàlt a nol fedi.

Cjànt Dicjotèin

Dal so verbo si godeva luminòus

chel spièli beàt, e jò i stevi gustànt

il me, temperànt dutl dols cul sindiòus;1390

e che fiòla cha Diu mi steva menànt

dìt mi veva: Cambia pensej; pensa che visìn

jòi soj di chèl1391 chei maj al và liberànt.

Voltàt mi eri cuj vuj ca mi luèvin

vièrs la biela vòus dal me cunfuàrt,

ei tàs dal ben che chej vuj sans mi volèvin;

no parsè che dal me parlà mi fidi domin part,

ma pa la mins ca pòl fà doma chel tant

se pì chjudada no vèn dal alt, e fuàrt.

Di chel momènt, cuant che ic i stevi vuardànt,

doma chist i pòl dii, che il me afièt

lìbar al era dognaltra voja, dut cuant,

fin che il plaej eterno, che dirèt

al lueva in Beatrìs, su me pur

a si rifleteva dal so bièl aspièt.

Alòr, cu la lus di un ridi bièl e pur,

ic dìt mi veva: Vòltiti e scolta;

di paradìs al di fòu daj me vuj an dè pur.1392

Comche uchì a si jòt cualchi volta

la voja che tal jodi, sa è tanta,

da ic a vèn duta lànima cjolta,

cussì, tal sflameà da la lus santa

che voltà mi veva fàt, la so1393 brama jodùt

i vevi che di parlami a'n veva tanta.

E al veva tacàt: Chi sù chi ti sòs vegnùt,

in ta stu àrbul cal vif dal insima,

che maj no si sfuèa e che sempril fà frut,

i spirs a sòn beàs, che la jù, prima

da vignìn tal cjèl a èrin ognùn famòus,

tant da vej da li mùis granda stima.

E alòr vuarda ben tai bras di sta cròus:

chèl chi minsonaraj, lìl farà chel àt

chen ta na nulal fàl so lamp1394 luminòus.

Pa la so cròus jodùt i vevi un luòu tiràt

dal nòn Gjouè, apenapen minsonàt;

chei no saj sel dii al era prin dal fàt.

E cuant che Macabeol era stàt nominàt

èco un altri1395 cal vegneva rodolànt,

e dal godi al era stu tròtul animàt.

Cussi par Carlo'l Grant e par l Orlànt,

doj chatènt seguìt al veva'l me sguàrt

com'chel vulil seguìs il so falcòn svualànt.1396

Dopo tiràt a vèvin Gulielmo e Renoàrt

e encjal duca Gotfrèit la me vista

nta che cròus, coma pur Berto Guiscart.1397

Alòr, cun laltri lùcisn motun ta sta pista,

mostrat mi veva lànima ca mi veva parlàt

cuant che cun chès tal cjantà a erartista.

A la me destra mi eri alòr voltàt

a Beatrìs par jodi sal me dovej,

cun peràula o cun sen, mi tegnès guidàt;

e jodùt i vevi i so vuj luìns e biej,

lùstris di legrìa, che il so aspièt

iàltris al vinseva el so ùltin parej.1398

E pròpit coma, par sinti pì dilèt

tal ben fà, l omp di dì in dì, plan planìn

a si necuàrs cal fila sempri pì dret,

cussi mi eri rindùt cont che lì chi èrin

dutl cjèl cresùt al veva il so arc1399          jodìnt chel miràcul1400 chi vevi visìn.

E comca si tramutan taun pisul arc

di timp na fruta in blanc, cuant chen mua

a discarga da la so vergognal carc,1401

cussi ai me vuj, vìnt voltàt la mua,

al eral candòu pì dols da la sesta stela1402          che taun tic e tac ni veva fàt di cjaa.

Jodùt i vevi'n ta che stela bunae biela

il lui dal grant amòu che lì al era

paj me vuj scrivìnt la nustra favela.1403

E coma grus ca si àlsin da la cjera,

cuai godìnt di dii ca èrin pasùdis,

a crèjn na tonda o altra schiera,

cussìn ta li lus li santi creatùris

svualànt a cjantàvin, ea faèvin

un D oun I oun L cu li so figùris.

Prima, cul so cjantà a si movèvin;

dopo, doventànt un di chiscju dièns,

a stèvin fers un puc e a taèvin.

O divina Pegasèa1404 chei nustr inzèns

par timp e timp ti fàs che gloriòus a rèstin,

e cun chej pur li nustri sitàs e regns,

luminèjmi di te, che spic a fèdin

sti figuris comchjò liai concepìdis:

chen ta scju versl to podej dùcjus jodi a pòsin!

Sinc vòltis sièt si èrin alòr mostràdis

vocals e consonàntis; e notàt

i vevi sti pars coma chjò li vevi jodùdis.

DILIGITE IUSTITIAM ben oservàt

i vevi sè che par prinera chì pituràt,

da QUI IUDICATIS TERRAM1405 seguitàt.

Tal EM dal cuint vocabul dut ordinàt

al steva ogni spirt, cussì che Gjove stes

darzènt al fasava stu lui doràt.

E pì lùcis jodùt vignì jù a vèvin i vuj mès

e pojàsi tal colm dal EM, da indà

chel ben pì alt a laudàvin, dùtis chès.1406

Dopo, comchal bati di na sclampa bruada,

na nula sijòt saltà fòu di falìscjs

che paj vilàns aè roba furtunada,

èco alòr il lampà di mil lùcis,

e pì, zìn sù tjodèvis, o tant o puc,

par volej di chèl1407 ca li veva mpiàdis;

e cuant chogni lumìn al era zùt tal so lòuc,

i vevi 'l cjàf el cuèl di nacuila jodùt

vignì fòu dal dièn ben clar di stu fòuc.

Il pitòu di dut chistu, mestri nol à maj vùt;

ma mestri l è luj, e da luj a vèn fòu

la virtùt ca informa1408 i nìs dapardùt.

I altri beàs, che contèns ognùn di lòu

a parèvin dèsin ta la M ingiliàs,

puca puc pal usièl jodùt si ghi veva'l còu.1409

O biela stela, cuanti gèmis chi tias

ca mi mostrin che la nustra gjustìsia

a vèn da scju cjèlos chi ti tèns ngemàs!

Par chèl jò i prej la mins che inìsi a

ghi dà al motu to e virtùt che ben

a vuardi dandà chel funl vèn chel to rajl vìsia;1410

cussì che naltra voltal mostril so disdèn

di dut chel baratà dentri dal templi1411          che daj màrtirs che fàt lu vèvin al era plen.

O soldàs sans dal cjèl che jòi contempli,

lotàit fuàrt par chej che la jù in cjera

pierdùs a sòn par via dal brut eempli!

Cu li spàdis si feva na volta guera;

ma dès a la fàn chej chal cjòli a sòn atìfs

il pan1412 chel bon Pari a nisùn majl siera.

Ma tu che doma par scancelà1413 ti scrìfs,

pensa che Pieri e Pauli, che muàrs a sòn

pal cjamp1414 chi ti guàstis, a sòn encjamò vìfs.

Tu ti pòs ben dii: Jòi saj sè ca è bon;

joi vuej doma chèl che besòu al à vivùt

e ca àn pal saltusà martiriàtn tal salòn;

jò il pescjadòu i no cognòs, nèl Paulùt.1415

Cjànt Dicjanovèin

Davànt di me i jodevi cun lalis vièrtis

il bièl dièn1416 che cun chel so godi grant

a fèvin lànimis ulì unìdis.

Ognuna pareva un rubìn che tant

cunun raj di soreli ardìnt al stès

che ai me vuj si rifleteva brilànt.

E chèl che a contà i mi mèt adès,

dìt nol è maj stàt, nè scrìt da vingjòstri,

nè dinventalu nisùn maj sinsumiarès;

chjodùt i vevi e pur sintùt i vevi il rostri1417          che al jò e al me a ghi dà vòus

invensi di uà il me el nustri.1418

E alòr: Par èsi bon e gjudisiòus,

ealtàt i soj jò chì a che Gloria

che di pì no si pòl èsi deideròus;

en tal mont iai lasàt la me memoria

buna, tant buna, ma che li zens trìstis

a làudin ma a no seguìsin par nuja.

Cussì domun calòu di tanti bòris

sinti si fà, comche da tancju amòus

un sun sòu si sinteva da li so bòcis.1419

E alora jò: O semprivèrs flòus

dal eterno bon godi; che pur domun

someà mi fèis ducju i vustri odòus,

sodisfàit suspirànt il me grant diùn

che par cussì tant timp mia lasàt plen di fan,

chen tal mont di cjoli nol è stàt bon nisùn.

Joi saj ben che sen cjèl ta'un altri reàn1420          sempri a si spièla il volej divìn,

pucn vu a si riflèt, e sensa velàn.

Ben i savèis chi mi tèn pront e visìn

par scoltavi; i savèis cual cal è chel

dùbit chen mins maj nol vòu stami sidìn.

Coma un falcon cal vèn fòu dal cjapièl,1421          al mòuf il cjàf e làlis al bàt contènt,

granda voja mostrànt, faìnsi dut bièl,

cussì al fasi jodùt i vevi dut intènt

stu sen, da gràsia divina festegjàt

cun chel dols cjantà che làn alt al è sempri preènt.

E tacàt al veva: Chèl chel compàs al à slungjàt

fin a la fin dal mont, e dentri di chel trat

il misteriòus el manifest al à lasàt,

nol àl so valòu podùt lasà cussì stampàt

dapardùt l univèrs, che il so verbo,

infinìt, parzora di dutl fòs restàt.

E a è par chèl che il prin superbo1422          che pì grant al era dogni creatura,

crut al era colàt crodìnt di savej pì dal verbo;

e da chistu sjòt chogni inferiòu natura

un vàs masa pìsul aè par dut chel ben

sensa fin e chen sè cun sèl miura.1423

Duncja la nustra vista, chal pì a tèn

doma cualchidùn daj ràis da la mins

che dùtis li ròbis dal mont a contèn,

a no pòl da se stesa tegni a mins

tant chel so prinsìpit1424 a no sinterna

tant pìn là daj nustri sòlis sintimìns.

Cussì chen ta la gjustìsia eterna

il disèrni cal risèif1425 il vustri mont,

coma vuli tal mar, dentri a sinterna;

che, par tant che da la rival jòtl font,

lontàn tal mar no lu jòt, cal è lo stes

lì, ma platàtl tèn il so èsi profònt.

Lustri nol è, sa nol vèn dal serèn stes

che maj si turba; ma l è nvènsi dut scur,

o par pasiòn da la cjàr o velèn daj bès.1426

Adès che chel post profònt ti sòs sigùr

ca ti platava la gjustisia viva,

che fin a capìla tiera stàt dur;

che chist ti dièvis: un al nasn riva

dal Indus, indà che nisùn al da lesiòns

su Crist, nè di luj a lei o scrivi al và;

el so volej e li so buni asiòns,

par cuant chel nustri raonàl jòt,

sensa pecjàt tal dii o vivi a sòn.

Sensa fede o batièin al mòu: jòt

parsèl vegnia condanàt stu puòron?1427          ndà a ee la so colpa se luj nol cròt?1428

Cuj sotu tu da mètiti tal cjadreòn1429          par gjudicà da miàrs di mìis di lontàn,

che djodi nencja na cuartan là no ti sòs bon?

Chej che voja di zìn tal sutìl aan,

se guidàs da la scritura i no fòsis,

raòns di dùbit i'n varèsis a plena man.

Oh nemaj da la cjera! Oh mins sglònfis!1430          La prima volontàt, ca èn sè tant buna,

e ca èl pì grant ben, sempri lì a è, tal so post fìs.

Ogni roba a è justa se cun ic a è una:1431          roba creadal ben a sèa no tira,

ma ic, risplendìnt, a ognùn lu dona.1432

Comchensimal nit zvualànt a zira

dopche la cicògnal past ghia dàt ai fìs,

e comche chèl cal è pasùt al amira,

cussì si veva fàt1433, e cussì alsàt i vevi li sèis,

la figura benedeta, che làlis

a moveva sburtàdis da tancju consèis.

Atorotòr svualànt a cjantava: Li nòtis

mès, aè clar, i fèis fadìja a capìlis;

il pensej di Diu puri no comprendèis.1434

Al cujetasi di che lustri flàmis

dal Spirt Sant chencjamò l eran tal sen

chai Romàns ghi veva dàt riverènsis,

di nòuf  al veva tacàt: Chì sù, in ta chistu regn,

maj nol è vegnùt nisùn ca nol crodès in Crist

nè prin nè dopo cal vegnès nclaudàt tal lèn.

Ma jòt: tàncjus di lòu a sìghin Crist, Crist!

en tal dì dal judìsi a saràn pì lontàns

di luj1435 che chej che maj cognosùt noan Crist.

E lAbisìnl danarà chiscju Cristiàns

cuant ca si spartiràn chisti do scuèlis,

una sempri siora e laltran taj dàns.1436

Se diarani i Persiàns ai re vùstris?

Coma a jodarani chel libri vièrt

ndà che li pècis sòs a sòn dùtis scrìtis?

Lì sjodarà, tra lòperis dAlbert,1437          chè che fra puc a scrivarà la pena

su chèl ca cambiaràl regnu di Pragan desèrt.1438

Lì a sjodaràl mal che là dal Sena

al cauarà, falsificànt bes a plen,

chèl chel cinghiàll farà crepà, cun pena.1439

Lì di che supiàrbia sjodarà il sen

che màt a fà doventà l Inglèis el Scosèis

che bòis no sòn di restà tal so terèn.

La lusùria a sjodeva  e li coròtis plèis

di chèl di Spagna e di chel re Boèm,

che virtùt maj la vùt, ma doma brus plaèis.1440

Si ghjodarà al suèt di Gjerusalèm

segnada cun una I la so bontàt,

ma lopòst ghi sarà segnàt cu na em.1441

Sjodarà lavarìsia e la viltàt

di chèl che vuardiàn al è da liula dal fòuc

ndà chAnchìs finìt al veva la so lungja estàt;

e par da nidea di cuant cal è luj puc

a bastaràn un pu di lèteris scurtàdis

chun biel puc ni diaràn cul dii puc.1442

E sjodaràn pur li òperis spòrcis

dal barba1443 e dal fradi che na nasiòn

aan dionoràt e pur do corònis.

E chej che re dal Portogal e Norvegja a sòn,

lì si cognosaràn, e chèl di Rasa1444          che cuj bès di Venesia al veva fàt puc di bon.1445

Beàda Ungaria sa no si lasa

pì malmenà! e beàda Navàra

sa si armàs dal mont1446 ca la fàsa!

E ducjuan di crodi che par capara

di chistu, Nicoia e Famagosta

fuàrt si làgnin pal nemàl di so cjera1447,

che dimbànda daj àltris  no si scosta.

Cjànt Vincjèin

Cuant che chèl che lus a dut il mont ghi dà,

dal nustremisferi jùl vèn el và via

cussì che'l dì dapardùt a distudasi al và,

il cjèl, che doma di luj prin simpìa,

ai nustri vuj si fà di nòuf a colp preìnt

par ducj chej lumìns chognùn di luj simpìja;

en mins stu da fà dal cjèl si veva fàt preìnt

cuant chel sen dal mont e daj so dùcis

di parlà l veva smetùt, cujèt restànt e taìnt;

ma sùbit dopo, laltri bieli lùcis

sempri pì luìnt a cjantà si vèvin metùt

cansòns che ben i recuardi ca èrin soàvis.

O divìn amòu, di ridi dut cujerzùt,

cuant chi ti luèvis cun che melodìis dòlsis

che di pensèis sans a cjantàvin par dut!

Dopo che chisti lustri pièris presiòis

che la sesta lus ngjemà i vevi jodùt

cujetàt a vèvin langèlichis nòtis,

di sintil murmurà dun rìvul mi veva parùt

che da clapa clap jùl vegneva lìmpit e clar

da la gran fontana ndà cal era nasùt.

E comdal cuèl da la ghitaral sun clar

dut ben si sesta, comcal fà dal buùt

da la pìva il soflà dal montagnàr,

cussì, sensa nencja spetà un minùt,

il murmurà da làcuila sbuigànt

al era vegnùt sù pal cuèl, fin che dols lu vevi sintùt.

Da mùrmura vòus sè stesa alòr cambiànt,

fòu dal so bèc in forma di peràulis

bièlis i vevi sintùt, che chì iai scrìt dut cuant.

La part chen me a jòt e chen àcuilis

mortàlisl soreli a vuarda, al veva tacàt,

aè miej che adès benòn i ti vuàrdis,

parsche daj fogùs che forma mian dàt,

chej ndà chel vulin tal cjàf mi sflamèa,

tant miej daj àltris al è ognùn di lòu dotàt.1448

Chèl che tal miès dal vuli al sfavilèa,

il grant cjantadòu l è stàt dal Spìrit Sant,

che da post a post larca movùt al vea:

adès benl cognòs il mèrit dal so cjànt,1449          che luj stes al è efièt dal so consej stes

par gràsia vuda che grandaè altritànt.1450

Daj sinc che sercli mi fàn dal vuli stes,

chèl1451 che al bèc pì visìn a mi è,

la veduluta consolàt al à pal fì stes1452:

adès tant ben al sà cuant costòus cal è

il stà lontàn di Crist, pa lesperiensa

di sta dols vita e di chè choposta ghiè.1453

E chèl che dopo a si jòtn ta la sirconferensa

che minsonàt iai, tal alt da la sèa,

la muàrt al à ritardàt par fà penitensa:1454

adès al sà chencja cuant chun al prèa

che chèl di vuejl sedi pal domàn lasàt

il judìsi eterno a nol cambièa.1455

Chel altri pìn là, cu li lègis al me làt,

cu na buna intensiòn caa vùt brut frut,

par zì davòu dal pastòu, grec si veva fàt:1456

adès al capìs comchel mal ca sia vùt

dal so ben operà a no ghia fàt dan

encja sel mont da làn càn malora l è zùt.

E chèl che ta la curvan jù i oservàn,1457          Gulielmo l era, che che cjera a plans a stora

par Carlo e Federico el so malàn:1458

adès al sà coma ca sinamòra

il cjèl di un re just, e a li sintìlis

dal so splendòu encja dès a sindòra.1459

Cujl crodarèsia la jù, tal mont di pècis,

che Rifèo Trojàn1460 al fòsn ta stu rotònt

uchì la cuinta da li lùcis sàntis?

Adès alc al cognòs ben di sè chel mont

nol pòl par nuja jodi da la gràsia

divìna, o almancu no fin in font.

Comna lodula chen aria si spàsia,

prin cjantànt, e dopo taìnt contenta

da li dolsi nòtis ca la làsin sàsia,1461

cussì ben clara mi veva parùt la mprònta

dal plaej eterno, el so deideri

che a chèl ogni roba si atèn e doventa.1462

E forsi parsche plen di dùbit ieri

comun spièli plen di ròbis coloràdis,

pìa lunc di spetà, taìnt, bon noeri;

ma li peràulis: Se soni sti ròbis?

a mi èrin fòu di so volej sbrisàdis;

ea colp un brilà jodùt i vevi di fièstis.

Sùbit dopo, cun brilanti ocjàdis

chistu sen benedèt a mi veva rispundùt

prin chi ghi fès jò stes altri domàndis.

Chistu tu i ti cròdis di capìlu dut

parsè chjòi lu dìs, mal coma no ti lu sàs;

comchel crodùt spès a nol è comprendùt.

Coma chej ca pàrin di capì li ròbis ch'iti fàs,

par nòn e basta, ma la so quiditàt1463          no la jòdin se dàltris no vegnìn judàs.

Regnum coelorum a sufrì l è partàt

dal grant amòu e da la speransa

cha vinsi a và la divìn volontàt;

noun lotà tra omp e omp, comca si pensa,

ma ic a vìns parsca vòu èsi vinsuda

e, vinsuda, a vìns cu la so benevolensa.1464

La prima e la cuintànima1465 là mpostada

a ti lasa a bocja vièrta, chen ic tjòs

la regjòn daj ànzui ben piturada.

Daj so cuàrps fòu no sòn vegnùs, comchi ti cròs,

spirs pagàns, ma cristiàns, cun fede plena

sul Crist che da zì o zà zùt al eran cròus.

Chun dal infièr, dandà ca no si torna

maj par fà dal ben, taj so vuès al è tornàt,

pa la gràsia chel sperà a adòrna;

dal gran sperà che sì tant al à judàt

il preà1466 che Diu lu risusitàs,

par podej vejl so deideri scoltàt.

Il spirt gloriòus chadès ni tèn voltàs,1467          tornàt a la cjàr, e lì par amondi puc,

tant al veva crodùt che luj a lu judàs;

e crodìnt impijàt a si vev'n ta un cussì grant fòuc

di amòu par luj1468, cha la so muàrt seconda

uchì al era vegnùt, in ta stu bièl lòuc.1469

L altri1470, che par gràsia di na tant fonda

fontanal sgorga, che maj creatura

jodia podùt fin ta lùltima onda,

dutl so amòu la jù al veva dàt a vita pura;

che Diu, da gràsia gràsia1471 ghi veva vierzùt

il vuli a la nustra redensiòn futura:

e parsè chè luj al veva crodùt, pì nol era zùt

a sufrì la spusa dal paganèin;

ma à criticà che perversiòn si veva metùt.

Che tre siòris1472 lì ghi vèvin fàt da batièin,

che visìn la roda destra tias jodùt,

davànt dal batieà pì di un milèin.

O predestinasiòn, che maj a àn podùt

la to radìs jodi, nè maj a podaràn,

chej chel prin motu1473 a capì no zaràn dal dut!

E vuàltris, puora zent, no stèit dasi afàn

a gjudicà; chè nu stes, che Diu i jodìn,

dal cognosi ducjui elès i sìn lontàn;

e dols niè che dal savej lontàns i sìn

el nustri ben a chistu ben sinclina,1474          che chèl che Diul vòu, encja nui volìn.

Cussì da che splendida lus divina,

par ben sclarìmi la me puora vista

risevùt i vevi sta buna midiina.

E comun cjantadòu un bon citarista

davòu ghi và cuj so zòucs da la cuarda,

chencjamò pì gust al à un chel cjàntl scolta,

cussì ntànt cal parlava, di recuardà

mi vèn chjodùt i vevi li do lus beàdis

che, comche cul batinsièmit da li sèis unl vuarda,1475

cul so parlà si movèvin li flamùtis.

Cjànt Vincjunèin

Belzà sièrin i me vuj di nòuf fisàs

su la me Beatrìs1476, e cun lòul me còu,

che pì di ic no eìst altri ca ghi plàs.

Ic a no rideva; ma Sel colòu

dal me ridi tjodès, mi veva dìt, ti restarès

com Semlè chen sinia si veva fàt par amòu;1477

la me bielesa, chen tal alsasi stes

dal eterno palàs, pìa và luìnt

coma che fin chì jodùt i tias tu stes,

sa no si temperàs, tant pì risplendìnt1478          al doventarès1479 che li fuàrsis tòs al so luòu

a sarèsin comalc chel folcl và distruìnt.

I sìn adès rivàs al siètin splendòu

che sot dal dièn dal leòn dut ardìnt

la jùl radièa misturàt1480 il so valòu.

Davòu daj to vuj tèn ben fisada la mint

e fà che chej a spièlin la figura

chen ta chistu spieli1481 ti zaràs jodìnt.

Sunl savès chjòi mi stevi godìnt na vura

dut il me contemplà di chel aspièt beàt,

cuant che djodi altri mi eri dàt cura,

al capirès benòn cuant chi eri grat

di ubidighi a la me biela scorta,

balansànt chistu cul splendòu zà contemplàt.

In ta chel cristàl che il nòn al parta

zìnt atòr dal montdal so duce, tant bon

che sot di luj a era ogni malìsia muarta,1482

dut doru che tanta brilava e benòn

jodùt i vevi na scjala ca zeva in sù

fin chei me vuj pì no la jodèvin benòn.

par scju scjalìns i vevi pur jodùt vignì jù

tancju di chej luòus chogni lus dal cjèl

a pareva ca si difondès ca jù.

E comche par natura al fà ognusièl,

ducju nsièmit, bunoruta, i crovàs

par scjaldasi ducjua fànl so saltusèl;

e dopo an dè di chej ca vàn a spas,

àltris a si zìrin ma fìs lì a rèstin,

e àltris atòr a vàn di lì chèrin pojàs;

pròpit cussì mi pareva ca fèsin

lànimis che chì a luèvin insièmit

cuant chen tal stes scjalìn si visinàvin.

E chè che pì visìn ijodevi, e pulìt,

tant clarsi veva fàt, chjò mi dievi pensànt:

Ben jòi jòt il ben chi ti mi tèns sclarìt.

Ma chè1483 che da chè jòi spetavil coma el cuant

dal dii e dal tai, a taeva; e alòr

jò, cuntral me volej, sidìn i eri stàt dut cuant.

Alora ic, che ben jodùt a veval me puòr

tai tal jodi di chèl che dut1484 al jòt,

dìt mi veva: Dìs pur di sè chi tjòs atòr.

Il me mèrit, i vevi alòr tacàt di bot,

grant nol è asaj par vej da te1485 risposta;

ma par chè1486 chel me grant deideri a jòt,

dìmi, beàda vita, che in ta chista

alegrìa i ti ti tèns platada,

sè che tant dongja di me a ti parta;

e dìmi parsè ca tàsn ta sta roda

chè chen ta àltris1487 a par èsi goduda

che sinfonìa celestiàl e nmielada.

La mua el sinti mortàl tias, ben vuarda,

rispundùt mi veva; par chèl chì no si cjanta,

comche a ridi Beatrìs no ti làs joduda.1488

I soj paj scjalìns da la scjala santa

vegnuda tant in jù dompar fati fiesta

cul dìti e cu la lus chognùn chì a'n dà tanta;

ea noè pal pì grant amòu chi ti faj fiesta;

chaltritànt amòu o pì chì sù ti jòdis,

comche dut stu sflameà ti manifesta.

Ma lalta caritàt, ca ni fà sèrvis

di chel alt consej chel mont al governa,

uchì a ni sièls, comche tu ti osèrvis.

Jòi jòt ben, i vevi  dìt, sfavìl di lus plena,

comche uchì al bastal vustri benvolej

par seguì la providensa eterna;

ma chistu al è chèl chi vorès tant savej

parsche predestinada tu, besola,

chì a èsi ti sòs, fra tancju spirs biej.

Noeri nencjan ta lùltima peràula,

chen tal so miès a si veva sta lus centrada,

atòr di sè piruetànt comna trotula;

cussì mi veva lòr dìt chistànima beàda:

La lus divìna che su di me si punta

penetràntn ta chè ca mi tèn nglusada,

che cul me jodi a si tèn ben streta,

cun me su di me a si alsa, chjòi jòt

la pì altesènsa dandà caè cjolta.1489

Èco duncja lalegresa chen me a sjòt;

parsche cuant chal me jodi aè clara

cussìl me luil lus comal lui chjòi jòt.1490

Ma che alma dal cjèl che pì a vèn clara,

chel serafìn chen Diul vuli pìl tèn fisàt,

al to domandà nol pòl dà risposta clara;

par via chen tal abìs al è tant sprofondàt

dal eterno decrèt chèl che savej ti vùs,

che capìlu nol podarà maj spirt creàt.1491

Cuant chei to piè jùn tal mont sòn di nòuf zùs,

chistu conta, che pì a nol preumi

di zì ndà che nencjai beàs djodi noan asaj lus.

Coma pòsia la jù la mins preumi

djodi tal so scur sè che djodi no pòs

nencjan ta chista lus chìadès dìmi.

Di stà sidìn mi vèvin cussì dìt li peràulis sos,

che lasàt i vevi la cuestiòn e domandàt,

ùmil, ghi vevi se di cognòslu pusìbil mi fòs.

Un cret a sjòt chen Italia al ènmieàt, 1492          e no tant lontàn da la to patria,

tant alt che dal ton pìn bas si sìntl boàt;

e na gobal forma dal nòn di Catria,

cun sùbit sot un monasteri consacràt

che dadorà Diu maj nol vària.

Cussì il so ters discòrs al veva tacàt:

e dìt, seguitànt cuj so motìfs:

Uchì al servìsi di Diu i soj restàt,

che cul mangjà cunsàt cul vuèli dulìfs,

i pasavi tantl cjalt chel frèit amondi ben,

dut contènt cuj me pensèis contemplatìfs.

Par scju cjèlos stu claustri al era ben

fèrtil; e adès dut vuèit i lu cjatàn,1493          cussi che di rivelasi al farès ben.

Ta chel post jò ieri Pieri Damiàn,

e Pieri pecjadòu ierin ta la Gliia

da la Madona visìn dal mar Adriàn.1494

Di vivi ulà mi restava pucja gràsia

cuant chi eri stàt pocàt vièrs di chel cjapièl

che travaàt da mal in pèu spes djodi a sia.1495

Cefàs vegnùt al era, seguìt dal grant vasèl1496          dal Spirt Sant, discòls, puarès, e màgris,

mangjant frigùis in ta chistu post on ta chèl.

Adès si spètin tanti di che ròbis

chiscju pastòus dal dì di vuej, e che ben

ju àlsi, pa li so gravitàs peàntis.

Cul mant so a cujèrzin il palafrèn,

cussì che do bèstis a stàn sot di na pièl:

Oh pasiènsa, cuant chi ti ghi dàs sostèn!1497

Lumìns jodùt i vevi, al sinti chist da chèl,

vignì jù svels paj scjalìns e zirasi

e a ogni zirul so lumìn si feva pì bièl.

Visìn di stu spirt1498 a èrin vegnùs a fermasi,

dànt insièmit un cussi grant sigòn

cha nuja chì al podrès paragonasi:

nè jòi lu vevi capìt, par tant fuàrt cal eral ton.

Cjànt Vincjaduèin

Plen di maravèa, a la me guida

voltàt mi eri, coma un ninùt cal còr

sempri là indà che pì si cunfida;1499

e chè, coma na mari cuant ca ocòr

sùbit al fi dut pàlit da la poura

coràgju a ghi dà e ghi stà atòr,

dìt mi veva: Ma no satu chen cjèl alora

zài ti sòs? Ei no satu chen cjèl dut a è sant

e che lì dut sè caè fàt al è fàt cun cura?

Coma ca ti varès tramutàt il cjànt,

el me ridi, adès imaginà ti pòs,

cul tonà di che vòus che movùt tia cussì tant;1500

che se ben i ti capìs i pensèis sòs,

zà ti savarès cuala ca è la vendeta

chi tjodaràs prin da la fin daj dìs tos.1501

Ca sù la spada a no tàja masa a la svelta

nè masa tars, comchenvènsi a ghi pàr

a chèl che cun voja o timòu a la speta.

Ma a è ora chi ti vòltis il to sguàrt clar;

che spìris grancj e famòus i tjodaràs

sel cjàf ti zìris, comchi dìs, vièrsl scjalinàr.

Comchic voleva, i me vuj si èrin voltàs

e jodùt i vevi sent balìns che insièmit

cuj ràis di dùcjus a vegnèvin ben luminàs.

Comun di chej ieri jò che, par no someà masardìt,

la golal copa, en davòu a si tèn

dal domandà, par no vignì stracapìt;

el lumìn pì grant cal lueva pì ben

fra che margarìtis pìndavànt al era vegnùt

par volej di sè stes contentami ben.

Se tu tjodès, da chèl i vevi alòr sintùt,

coma me la caritàt che tra nua art,

ogni to pensej jodi i ti farès, dut.

Ma parsche tu no ti tàrdis, nencjan part,

di rivà al pì alt1502, ghi daraj risposta

jò a chel pensej chi ti tèns in riguàrt.

Chel mont cal à Casìn1503 ta la so costa

frecuentàt al era stàt fin la sù insima

da zent nganada e puc ben disposta;1504

e chèl jòi soj che la sù al à par prima1505          partàtl nòn di chèl che la veretàt

in cjera dal alt ghia mostràt a ognànima;

e da tanta gràsia i soj stàt luminàt

che i vilàns di chej poscj iai convertìt,

che seduùs èrin stàs daun cult disgrasiàt.1506

Contemplatìf al era stàt ogni spìrit

di scju fòucs tegnùs inpiàsn ta chel cjalt

che crèsil fài flòus el frutàn sant e scuiìt.

Chì al è Macario, chì al è Romuàlt,

chì a sòn i me fràris che in taj clàustris

i pièan puntàt e tegnùt il còu salt.1507

E jò a luj: L afièt chi ti mi mòstris

parlànt cun me el calòu di chel aspièt

chjò ben ijòt in tal brilà daj vustri lùstris,

che feden vu tant granda i sìntn tal me pet

comna roa cuant che tant vièrta a vèn

che dà no podarès encjamò pì dilèt.

Ma par plaej, o pari me, dìmi ben

se jòi pòs da te la buna gràsia vej

djòditi dentri di stu luminòus sen.1508

Alora luj: Fradi, chistu grant deidej

scoltàt ti saràn ta lùltima sfera,1509          ndà che scoltàs dùcjus a saràn dal alt volej.

Ulà a è perfeta, ma dura entera

ogni sodisfasiòn, e doman ta chè, sìnt,

ogni roba a è ndà che sempri aera,1510

parschen lòuc no è, nè zìrus a stà faìnt;

e la nustra scjalan sù a vàn ta chel marc,

che daj to vuj a và plan plan scomparìnt.1511

Fin la sù al à jodudal patriàrc

Jacob1512 cuant che, pojadan tal punt pì alt,

ogni scjalìn a ghi era di ànzui carc.

ma par zìghi sù cujl fàja pì un pìsul salt

fin al prin scjalìn? Il me regulamìnt

a nol vèn pì seguìt nencja daun puòr Svuàlt!1513

I murs ca èrin na voltaun cunvìnt,1514          adès a sòn tànis di làris, ei vistìs

a sòn sacs di farina zuda malamìnt.

Nencja la peu uura chi ti pènsis

tant no ghi displàs a Diu comchel frut1515          che mat al fà doventàl còu daj fràris;

che dut sè che la Gliia a custodìs, dut

al è da la zent cha nòn di Diua domanda;

no daj parìncj e nè di altri pì brut.1516

La cjàr dal omp aè debula avonda

ca no basta pal bon propòit da la zent

vejl timp dal rori, dal nasi a la so glanda.

Pieri al à tacàt sensoru e sensarzènt,

e jò cun tant preà e cul fà diùn

e Cesco1517 cun umiltàt il so convènt.

E sel prinsìpit ti vuàrdis dognidùn

endà cha finì l è zùt dopo i ti vuàrdis,

tjodaràs che da blanc scur siè fàt ognùn.

Ma vej làghis dal Gjordanndavòu movùdis,

o vierzùtl mar cuant cha Diu ghia plaùt,

pì dun judà uchì a èrin sti maravèis gràndis.1518

Cussì mi veva dìt, e si veva dopo metùt

di nòuf cuj sos e cuj sos si veva miscjàt;

e cun chej zìn sù a mulinèl i vevi jodùt.

Zì davòu di lòu mi veva Beatrìs alòr fàt

cunun so pìsul sen sù par che scjala,

e la so virtùt a veva pì dal me pèis zovàt;1519

nè maj ca jùndà ca si monta e cala

comche sempri i fin, un motu cussì svelt

jodùt si veva, comchèl di sta me nova ala.

Si podès maj jò, letòu, tornà al alt

trionf celestiàl pal cual jòi plans tant spès

i pecjàs ca mi tègnin lontàn dal alt,

pì timp il dèit tal fòuc a ti volarès

di mètie tirà fòu, chea mi djodil sen

che dopo dal Torul vèn, lì cha colp ieri jò stes.1520

O stèlis gloriòis, o grant splendòu plen

di che alta virtùt ca mi conferìs,

par puc o tant cal sedi, dutl me inzèn,

cun vul naseva e tramontava, o stèlis,

chèl cha dut sè caè mortàl ghi da vita

cuant chi vevi par prin godùt li àriis toscànis;

dopo, cuant che vustra virtùt conferìta

mi veva dentràn ta lalta1521 roda ca vi zira,

pal momènt chì cun vuàltris mi era dàt di stà.

E adès lànima me tant vi suspira

oh cussì tant!par podej vej che virtùt

ca ocòr pal gran pàs cha sè la tìra.1522

Ti sòs tant dongja da lùltima salùt,

Beatrìs a veva tacàt, chadès ti convièn

vejl jodi da li to lus dut clar e nut;

però, prin che tu ti èntris ta chel ben,

dà na ocjadan jù e jòt pur cuant mont

sot i piè tiai zà lasàtoserva ben;

cussì chel to còu, par tant cal pòs, gjocònt

si preenti a la fila1523 trionfànt

che contenta a vèn tra stu etere rotònt.

E chèl che a stu mont ghi fà puc cont

jò i lu amìri, e chèl cha altri al pensa

bravo al è, che la schena ghi voltaal mont.

Jodùt i vevi Diana, dutclara, ma sensa

che màcis scùris ca èrin stàdis raòn

chjò i la vevi croduda rara e densa.1524

Il grant splendòu di to fì, o Iperion,1525          jodi i vevi podùt, e comca si mòvin

atòr e visìn di luj, Maja e Dion.1526

En tal miès dal pari el fì, jodùt ghi vevi visìn

Gjove stes, pì tempràt1527; e clar mi era stàt

comche daun post al altri a varièjn.

Dùtis sièt sti sfèris stàt mi era dimostràt

cuant gràndis ca èrin e cuant velòcis

e comchogni pianèt si tèn tal so post ncjaàt.1528

Chel ortùt che cussì tant ni fà salvàdis

tal zì atòr cun scju etèrnos zìmuj,

dut i vevi jodùt, daj glasàrs a li fòcis.

I vuj i vevi dopo voltàt di nòuf ai biej vuj.

Cjànt Vincjatreèin

Coma l usièl chen ta li so amadi fràscjs,

pojàtn tal nit daj so biej usielùs

al è lìn ta la nòt ca scurìs li ròbis,

che par ben jodi i so picininùs

e par cjatàighi da mangjà un vierùt

o doj maj no si tèn ndavòu, da mùs,

al cricà dal dì, fòu dal nitl vèn spes jodùt,

che cun grant afièt il sorelil speta

el vuarda fìs pal prin luòu, a stent stànt mut;

cussì la me Beatrìs a stevatenta

e dreta, cuj vuj par che banda voltàs

ndà chel sorelil par mòvisi mancu a la svelta:1529

cussì che, jodìnla cuj vuj tant ealtàs,

doventàt i eri coma chèl che, deiderànt

di vej altri, cul còun gola al spera el tas.

Ma di timp non dera pasàt par nuja tant,

tral me deiderà el jodi, i dìs,

il cjèl che pì e pì si zevampiànt.

E alòr Beatrìs: Èco li scuàdris

dal trionf di Crist e di dut cuantl frut

vendemàt dal zirà di chisti sfèris!1530

L aspièt so mi pareva cal ardès dut,

e di gjoldi a veva i vuj cussì plens

chel dii a è miej tègnilu taùt.1531

Coma cuant chei cjèlos a sòn dùcjus serèns

Diana sjòt ridi fra li nìnfis etèrnis

che dut la sù a piturèjn cuj so biej sens,

jodùt i vevi di miàrs di lùcis

un soreli che dùtis al impiava

comchel nustri al fà cun duti li stèlis;

en ta sta viva lus a traspareva

che sostansa cussì tant brilànt e clara

chel me vuli sostegni nol podeva.

Oh Beatrìs, guida me dolsa e clara!

Cussì a mi veva dìt: Sè ca ti fà mancjàl flat

la virtùt1532 aè cha dut ghi stà parzora.

Uchìl èl savej el podej che dàt nie stàt

par vièrzini li stràdis tra cjèl e cjera

che par cussì a lunc i vèvin deideràt.

Comchel fòuc che il nul in sè al siera

a si slargja e da chèl nol è pì tegnùt,

e cuntra natura jùl và vièrs la cjera,1533

cussi la me mins, nudrida da dut

chel ben di Diu, èco che fòu a vèn

e di savej sè ca veva fàt no veva pì podùt.

Alsa pur i vuj che jòdimi ti pòs ben;1534          i tias jodùt ròbis che preparàt tian

a sostegnil me ridi, comca convièn.

Jòi eri coma chej che daun sun sveànt si stàn

e, cul sun cal và svelt svanìnt, a pròvin

a ripartalu a la mins, ma invàn;1535

cussì ieri cuant chen mins mi vegnèvin

li peràulis sos, dègnis di èsi scrìtis

taj libris chel pasàt sempria ritègnin.

Sadès a sunàsin dùtis che lènghis,

che Polimnia e li so sòus fàt a vèvin

cussì tant dòlsis e sempri miej nudrìdis,

par judàmi, dal just nencjun milèin

a no rindarèsin dal so ridi sant,

e nencjal so aspièt beàt si visinarèsin.1536

Cussì cuant che dal Paradìs i stìn contànt

aè miej chun salt al fedil sacri poema,

comcuant che un fosàl i si cjatàn davànt.

Ma sun al pensàs al grant pèis di chistu tema

e a sta puora schena ca lu parta,

il cjàfnol scjasarès se sot di chèl a trema:

nol è un mar par na barcja pisuluta

chèl che cun coràgju a vièrs sta brava prora,1537          o dun timonej che pauròusn davòul resta.

Parsè ti ee la me mua tant cjara

chei vuj no ti vòltis vièrs il bièl gjardìn

cuj flòus chei ràis di Crista tègnin sot cura?

Uchì a è la roa chel verbo divìn

incarnàt tia; ta scju gìlios volta i pensèis

che tal so bonodòu tacàtl veval so cjamin.1538

Cussì Beatrìs; e jò, che ai so consèis

i eri dut pront, i mi eri alòr metùt

a lotà cuntra li me debuli sèis.1539

Comche na dì da lombrena i vevi jodùt

un raj di soreli che un prat di flòus

daun barconùt dal nul al luminava dut;

èco, cussì jodùt i vevi tancju splendòus

iluminàs dal alt da ràis infogàs,

sensa jodi la caua di scju luòus.1540

O Signòu me, che un sen cussì clar ti ghi dàs,

tantn alt ti stèvis chei me vuj alòr miej

jodia podèvinl splendòu di ducju i beàs.1541

Il nòn dal bièl flòu che jò sempri invochèj

di dì e di nòt, a mi veva dut ingropàt,

e cul còun golal so fòuc jodùt i vevi'ntej.1542

E ntànt che in tant e in cuant1543 i vuj pituràt

mi veva la lus di che viva stela

che la sù a vìns comche ca jù a veva fàt,

dal alt jù si veva fàt na flamuta biela,

rotonda pròpit coma na corona,

chatòr ghi era zuda di sta dolsa stela.1544

La pì dolsa melodìa ca suna

ca jù e che pì lànima a tira,

altri noè che un nul che sclapàt al tona,

in paragon dal sunà di che lira

che coronànt a zeva chel bièl zefìr

che di sè il cjèl angemava, sta biela piera.1545

Amòu angjelic jòi soj che inzìr

ghi vaj dal grant gaudi cal vèn di dentri

nustri deideri!di stu dols zefìr;

e cun tei staraj, o roa dal cjèl, mentri

chel fi ti compagnaràs, radiant, O pia!,

ta la roda suprema1546, cul èsighi dentri.

Cussì a si strinzeva la melodìa

chatòr di sè a veva, e laltri lùcis

a cjantàvin pur lòul nòn di Maria.

La mantelìna real1547 che duti li sfèris

dal mont a cujèrs, fervida e viva,

godìnt di Diul calòu e uànsis,

parzora di nul so disòt a veva

cussì tant lontàn che la so aparènsa,

da lì chi eri, jodincjamò no si feva:

i me vuj, alòr, no vèvin vùt la potensa

di stà visìn di che glorioa flama

chalsàt si veva davòu da la so siminsa.1548

E comchel fantulìn che vièrs la mama

al slungjai brasùs, dopo vej ben tetàt,

par chel amòu che dut di fòu lunflàma;

ognùn di chej luòus in sù si veva butàt

cu la so flama, cussì chel grant afièt

che par Maria a vèvin mi vèvin paleàt..

E lì davànt mi èrin restàs, dirimpèt,

cun tal gràsia, Regina coeli cjantànt,

che ncjamò adès ghi sìnt dut il dilèt.

Oh cuant ben di Diu ca si và cjatànt

fra chisti bunànimis dal còu doru

che jù a semenàvin il bon el bondànt!1549

Chì a si vìf e a si gòt dal teoru

otegnùt cul lagrimàn tal eilio

di Babilon, ndà che lasàt si à l oru.

Chì al trionfa, sot dal fì di Dio

e di Maria, da la so vitòria,

e cul vècju e cul nòuf concilio,

chèl che contl tèn li clafs di chista gloria.1550

Cjànt Vincjaquatrèin

O vuàltris cheleùs a la gran sèna

i sèis dal Àgnul benedèt che godi

la sù vi fà cun mins sempri serena,

se par gràsia di Diu chistul pòl godi

di na frigùja o dos da la vustra mensa

prin che finìghil timp la muàrta podi,

vuardàit ben la so granda voja, imènsa;

fèighi sercjàl vustri ben: i bevèis vuàltris

sempri da laga che luj domal pensa.

Cussì Beatrìs; e lànimis beàdis

coma sfèris si vèvin fàt tal alt di stàngis,

e flameànt a ziràvin coma comètis.

E comatorotòr i tocs daj orlòis

si zìrin, cussì chun toc al par movsi planìn,

mentri l ùltin al somèa vej àlis,

cussì che zirulìnis, ca balàvin

ben e bièlis, di cuant ca èrin bràvis

in tal so bal, o lent o svelt, capì mi fèvin.

Da una pì presiòa da li àltris

fòu jodùt i vevi da li pì bieli flàmis

un fòuc chàltris non dera di pì lùstris;

che tre vòltis torotòr di Beatrìs

al era zùt cjantànt un cjànt cussì tant divìn

chun pì alt dii a vòu par dii di sti ròbis.

E alòr la me pena a salta stu scjalìn;

chal nustri pinèl par tal sfumadùris,

comal contà, colòus mancu vifs ghi vòlin.1551

O Sòu me santa, cu li to prejèris

sincèris, el to grant e ruvìnt afièt,

da che biela sfera ti mi lìberis.1552

E uchì a si veva fermàt il fòuc benedèt

e vièrs ic indirisàt al veva'l so rispìru

e com'che dìt i ài, dìt ghi vevi, cun grant rispièt.

E ic: O lus eterna di chel grant viru1553          che dal Signou Nustri li clafs al veva otegnùt

che partàt jùl veva da stu lòuc doru,1554

stu omp tenta, chì e lì, un puc par dut,

su la fede, sa ti plàs, dàighi pur sot,

che par ic tal mar tu ti zèvis a piè nut.1555

Sun al è ben dispòst e benl spera el cròt,

ocultàt no tie, ma chì in Diu tjòs,

indulà che dut pituràt a si jòt;

parscha vignì chì zent jodi a si pòs

par fede vera, alòr par gloriàla

falu parlà a èun ben, e ben a si pòs.

Comchel bacelièr1556 si tèn pront e nol parla

fin chel mestri la cuestiòn no ghi propòn,

par provala e no par terminala,

cussì jòi mi armavi di ogni raòn

mentri chi la scoltavi, par èsi pront

par un cussì alt mestri e na tal cuestion.1557

A dìimi, da bon cristiàn, tègniti pront:

la fede, sè ca è?  Sùbit alsàt i vevi la front

vièrs la lus che di chist a era la font;

Beatrìs alòr coràgju mi veva dàt un mont

par che jò adès a spandi mi metès

laga chi vevin ta la me nterna font.

La gràsia cha rispundi miocòr adès,

tacàt i vevi, di front di stu tant alt campiòn,

ca mi jùdi a esprìmi ben i me concès.

E paràt i vevi 'ndavànt: Comche tant benòn,

O pari me, al àl to bon fradi1558 scrìt,

chen tal just cjamìn, Roma, tiampostàt benòn,

la fede a è sostànsa dal speràt, al à dìt,

e argumìnt di chèl chjodi i no podìn;

e la so esensa a è chè, comchiai capìt.

E luj: Pròpit cussi; basta cha puntìn

ti capìsis parsche tra li sostànsis,

davànt daj argumìns1559, al à metuda prin.

E alora jò: Li ròbis profòndis

che uchì i rivi a jodi benòn,

ai vuj di la jù tant a sòn platàdis,

che doman tal crodi a si sà ca sòn

e sul crodi al èl grant sperà fondàt;

e par chèl in sostansa si fà lintensiòn.1560

E da chistu crodi la jù a niè dàt

di silogià, sensa vej altra vista;1561          e cun chèl i rivàn a la veretàt.

E di nòuf luj: Se dut chèl ca si cuìsta

ca jù cu la dutrìnal fòs cussì ben pensàt,

nol ocorarès l inzèn dal sofista.

Cussi chel amòu in boral veva soflàt;

e dopo al veva dìt: Pensej ti ghias cun fuarsa1562          al pèis e lega di sta monèda dàt:

ma dìmi se pròpit ti l às in borsa.

Alòr jò: Sì chi lai, tant lustra e tonda,

ca è la sompresiòn1563 ch'i ghi cròt par fuarsa.

E chist si veva fòu fàt da la lus profonda

che lìa splendeva: Sta biela gjoja1564          che su di sè ogni virtùt si fonda,

dandà ti vègnia? E jò: La gran plòja

dal Spìrit Sant ca cola ben dapardùt

tal vecju e tal nòuf Testamìntsta plòja

silogismo aè ca mia dut concludùt,

e cussì ben, che si vès di fàun paragòn

ognaltra prova a sarès roba da frut.1565

E i vevi chistu sintùt: Chista propoisiòn,

vecja o nova1566, che cussì ben si conclùt,

coma satu ca è na divina cansòn?1567

La prova dal ver da chèl chiai leùt

a sòn che ròbis nòvis che la natura

a scjaldàighi il fièr a noa maj podùt.1568

E a chistu mi veva dìt: Sè ca ti sigùra

che chès1569 a sèdin vèris? Doma chel medèin

chi ti vòus provà, doma chèl ti lu zùra.

Sel mont sia convertìt al Cristianèin,

i vevi dìt, sensa miràcuj, chist stes al èun

chen paragon iàltris no sòn cheun centèin;

jòt tu, chentràt ti èris, puarèt e a diùn,

tal cjamp, par semenà che buna planta

ca no vèn vendemada pì da nisùn.

Finìt chistu, la cort alta e santa

a plena vòus Diu laudàt a veva li sfèris

cu la melodìa1570 che la sù si cjànta.

E chel siòr che da una a li altri bràghis

cu li so domàndis mi veva partàt,

fin che dongja ièrin da lultimi fràscjs,

di nòuf al veva tacàt: La Gràsia che maroàt

cu la mins a à, i làvris tia vierzùt

fin chì, comca è just che cussì a sedi stàt,

e contènt i soj di sè che fòu aè vegnùt;

madès sclisàn pur fòu sè chi ti cròs,

e dindà che stu crodi saltà fòu al à podùt.

O bon pari me sant, spìrit chi ti jòs

chèl che doma cul crodi batùt tias

a la tomba piè ben pì zòvins daj tòs,1571

i vevi tacàt, ti vorès chi ti manifestàs

duta la sostansa di sè che jòi cròt

e la raòn pur ti vorès chjo ti pasàs.

E jòi ti rispùnt: In ta un Diu i cròt,

ùnic e eterno, che dutl cjèl al mòuf,

sensèsi movùta chist cun amòu i cròt.

E a crodi a dut chistu a no mi mòuf

nè fiica nè metafiica, ma chista

granda veretàt che sù di me a plòuf,

e plovùt a à sù Moè, sul Vangelista,

suj sàlmos ei profès e dùcjus vuàltris

indà chel Spìrit Sant al à fàt posta.1572

E i cròt in tretèrnis persònis, e stis

chì, i cròt, a sòn una e a sòn trina,1573          man una sostansa a sòn unìdis.

Da la profonda condisiòn divina

chi staj tocjànt, la mins mi sigilèa

chèl chen tal Vanzèli aè spes dutrina.

Chistu al èl prinsìpit, cal sfavilèa,

viva lus doventànt cuj so ràis nflamàs,

e com astrin tal cjèln mel sintilèa.

Comal siòr che dopo vej scoltàt sè ca ghi plàs,

il servo al imbràsa, congratulànt

chel bravomp pa li nòvis, apèn cal tàs;1574

la benedisiòn cussì mi veva dàt, cjantànt,

embrasàt tre vòltis mi veva apena ch'i vevi taùt,

il lustri apostòlic, che al so comànt

parlàt i vevi; e tant ghi vevi plaùt.

Cjànt Vincjasincuèin

Se maj a càpita chel poema sacri

che a scrivi mian judàt cjèl e cjera,

e che par pì àis a mia tegnùt magri,

la crudeltàt a vinsi che fòu mi siera

dal pioràr indà che durmìt i vevi dagnèl,

nemìc dut daj lùpos ca ghi fàn guera;

cu naltra vòus alòr, e cun blanc cjavièl,

poeta i tornaraj, e in ta chel stes font

dal me batièin, sùi metarajl cjapièl;1575

parsche lì, in ta che fede ca ghi tèn cont

lànima a Diu, lì ghi eri entràt,

che par chè uchì Pièr cussì ziràt mi veva la front.

Na lus alòr a movsi a veva vièrs nu tacàt

da la roda dandà cal era vegnùt

fòu chèl che prin Vicari di Crist al era stàt;1576

e Beatrìs, ca era lì contentan dut,

mi veva dìt: Vuarda, vuarda: èco lìl baròn

che a Galisial tira zent dapardùt.1577

Pròpit coma cuant cheun colomp benòn

si tèn visìn dal compaj e zirànt e riirànt

a mostràighi a si mèt la so afesiòn;

cussì i vevi jò jodùt l un da l altri grant

principe e gloriòus vignì risevùt,

laudànt chèl che lasù iu nudrìs ben e tant.

Dopo che di fasi fièstis a vèvin smetùt,

sidinùt coram me ognùn si veva 'mpostàt,

luìnt cussì tant che mbarlumìt m i veva dut.

Ridìnt si veva Beatrìs a un di lòu voltàt:

Spìrit grant che da la divin largèsa

da la nustra bailica1578 tias scrìt,

fà risunàl speràn ta chistaltesa:

chistu ben ti lu sàs tu che tant ti còntis

di comche Gesù scju tre pìl caresa.1579

Alsa purl cjàf e scolta sè chi ti dìs;

che sè che ca sù a vèn dal mont mortàl

aè miej ca si abìtui ai nustri ràis.

Stu cunfuàrt dal secònt fòuc a mi era stàt tal

che levàt i vevi jòi vuj a li altèsis

che il grant lui ghi vèvin prin fàt mal.1580

La gràsiavòu chen front ti ti preèntis

dal nustri imperatòu, prin da la muàrt,

visinùt, coma l'ànimis sos pì nòbilis,1581

cussì che, jodùt chìl ver, dut e no doman part,

la speransa, che la jù in mòtu a mèt

te e àltris vièrs sè ca è di pì alt cunfuàrt,

dìmi sè caè, e comchen flòu a mèt

la to mins, dìmi pur dandà ca vèn.

Cussì al veva finìt stu secònt lumìn, e sclet.

E che pìa che guidàt a veva ben

làlis mès fin ca sù, ta chistu alt svuàl

par me rispundùt a veva, e fàt da fren:1582

La Gliia militànt di luj un tal e cual

cun pì speransa non dà, comcaè scrìt

da Diu che chìl fà lui ogni cristàl:

par chèl ghiè stàt concedùt che dal Egjt

al vegni a Gjerualem, par podej

jodil ver prin che di lotàl vedi finìt.1583

Li altri do ròbis, ca no sòn par savej

domandàdis, ma par che riferimìnt

al fedi di cuant che sta virtùt ti da plaej,

a luj ghi lasi, che nè dimpedimìnt

nè di vant ghi saràn; e chal rispundi ben

lalta gràsia ghi dèdi sugerimìnt.

Comchun student di rispundi al mestri si tèn

amondi pront lì che luj al è espèrt,

par fà rialtà chèl che lujl cognòs ben,

La speransa, ghi vevi dìt, aè un spetà cert

da la gloria futura, cha nu ni vèn

da la gràsia divina e dal nustri mert.

Da tanti stèlis1584 chista lus i otèn

ma chèl che prin la metudan tal me còu

il pì grant cjantadòu1585 al è stàt dal pì grant Ben.1586

In tea spèrin, tal so cjànt il cjantadòu

al dìs, chej che ben a cognòsin il nòn to:1587          e chej lu sàn che la me fede a àn tal còu.

Tu pur ti mias stilàt cul istilà so,

cu la to epìstula; cussì chjò i soj plen,

e sù àltris la vustra plojai plouf jò.1588

Intànt chi parlavi, dentri dal vif sen

di chel luòu al trimulava un lamp1589          dopo laltri, comche jòi jodevi ben.

Alòr: L amòu chencjamò tjòsn tal me lamp

la virtùt mia dàt chiai tegnùt in pet

fin a la palma e al zì fòu dal cjamp,1590

al vòu chi ti rispiri pal to dilèt;

mai vuej che, par plaej, i ti mi dìis

sè chi ti cròdis chel sperà a ti promèt.

E jò: Li novi scritùris e antìchis

il sen a mètin, el sen a ghi mostra

l prèmiu a lànimis da Diu elètis.

Iaìjal dìs chen ta la so cjera

ognuna sùal tegnaràun dopli vistìt;1591          e chista vita chì aè la so cjera.

E to fradi1592 taun mòut tant pì definìt,

là ndà cal parla da li blanci stòlis,

sta rivelasiòn a ni tèn ben descrìt.

E alòr, sul finì di sti peràulis,

Sperent in te i vèvin nsìma di nu sintùt;

cul èco di dùtis li ànimis beàdis.

E èco che na lus i vevi tra di lòu jodùt

che, sel Cancril vès altritànt di cristàl,

l unvièr doma dìl sarès par un bièl meùt.1593

E comca si alsa e a và e a entran bal

na fantasuta, doma par fàighi onòu

a la nuvìsa, intindìnt nuja di mal,

cussì i vevi alòr jodùt chel grant splendòu

unìsi ai doj su la stesa cansòn

comche just a era pal so grant amòu.

Lì, tal cjànt e tal bal si veva nserìt benòn;

e fis su lòu a veva Beatrìs l aspièt

comna nuvìsa ca jòt e dut ghi par bon.

Chistu al è chèl che pojàt al àl cjàf sul pet

dal nustri pelicàn, e chistal è stàt

tal alt da la cròus al grant còmpit elèt.

Cussì Beatrìs; ma no si àn par chel sviàt

i vuj sos di stàighi sempri atenta,

pur dopo di vèjmi dal santusièl recuardàt.1594

Comchèl che nocjadal vòu dàighi, el tenta,

puarèt, al eclisà dal soreli un puc,

che, cul jodi, un ca nol jòtl doventa;

cussì ieri jòn front di chel ùltin fòuc

fin ch'i vevi sintùt: Parsè timbarlumìstu

par jodi ròbis che chì a noan lòuc?1595

In ta la cjera, cjera al èl me cuàrp, jòt tu,

insièmit ai àltris, fin chel nùmar nustri

compajl doventa dal dièn di ca sù.1596

Cun ducj dòj i vistìs1597 tal beàt claustri

a sòn doma che do lùcis chen sùsòn zùdis;

e chist ti lu contaràs tal mont vustri.

Apèndìt chistu, stu sìrcul di flàmis

cujèt al era stàt, insièmit cul dols mìscju

da li vòus da li tre ànimis beàdis,

cussì, compar no fà fadìa o vej rìscju,

i rèmos chèrin prinn ta laga stàs batùs,

in banda pojàs a vegnèvin daun fìscju.

Oh, cuant ca èrin i me sintimìns movùs

cuant che voltàt mi eri par jodi Beatrìs,

ma jòdilai no vevi podùt1598, se ben chea pus

piè i eri da ic, la sùn tal mont felìs.

Cjànt Vincjasejèin

Di no podej pì jodi i vevi temùt

pal sflameà1599 che i vuj mi veva distudàt,

cuant che dut taun colp na vòus i vevi sintùt

ca mi veva dìt: Intànt chel jodi ti vèn ridàt

che cul fisami siera zùt cunsumànt,

raona pur par tègnilu compensàt.

Tàca duncja; e dìs a sè ca và puntànt

la to ànima, e fà cont cal sedi

il to vuli zùt pierdùt, ma no par tant;

parsche Beatrìs, chadès noè tal to dì1600,

ma che par chì a ti mena, a pòl cul so sguàrt

di nòuf dati comla man dAnanial jodi.1601

E jò: Cuant ca ghi farà plaej, prest o tart,

ca curi ic i vuj che stàs a èrin li puàrtis

ca vevuàt par damil fòuc chen me sempril àrt.

Il ben cal fà contèntis stànimis beàdis,

Alfa e O al èn ta la scritura

che amòu minsegna in pì manièris.1602

Che stesa vòus ca mi veva cjòlt la poura

di èsi stàt par sempri imbarlumìt,

ncoragjàt mi veva di parlà, sensa poura;

Un crivièl1603 pì pìsul, a mi veva duncja dìt,

adès ti ocòr: dii a ti convièn

comche da stu amòu ti sòs stàt culpìt.

E jò: Dargumìns filoòfics al vèn,

e da sè che da ca sù mi vèn rivelàt,

chel amòul vèn, chen me prin al à lasàtl sen.

Chèl ben, coma ben, na volta apresàt,

amòu al impìa, che sempri pì grant

al doventa, secònt da la so bontàt.1604

Duncja, a lesènsa che di bon a'n dà cussì tant

che ogni ben che fòu dic jodi i podìn,

altri nol è cheun raj che da chè al vèn radiànt;

aè mièi che pì che vièrs làltris chi jodìn,

si movi, amànt, la mins di chej che ben

a sàn la veretàt1605 che discutìnt i stìn.

Chista veretàt al me intelèt a vèn

da chèl1606 che jodi mi fà il prin amòu

di dut sè caè eternoda là i la otèn.

A mi la mostra pur la vòus dal prin autòu

che a Moè a ghia dìt, di sè parlànt:

I ti faraj jò jodi ogni valòu.

Ti mi la mòstris pur tu1607, scuminsiànt

cul alt avìs1608 cal siga dut il arcàn

di chì la jù pì dognaltri avìs, e tant.

Cussì mi veva dìt: Gràsis al intelèt umàn

e a lautoritàs ca lu concòrdin,

frai to amòus, chèl par Diu al  è sovràn.

Ma dìmi pur saltri cuàrdis ti tirin

vièrs di luj, cussì ca podi la to cansòn

cjantà daj dincj che cun stuamòu ti muàrdin.

A noera platada la santa intensiòn

da làcuila1609 di Crist, e ben mi eri necuàrt

di sè cal voleva chi fès profesiòn.1610 )

E alòr jò di nòuf: Dut chel muàrdi fuàrt

che a Diul pòl fani voltà il còu

a tegni vìfl me amòu al à fàt la so part;

chèl èsi me e dal mont, o grant amòu,

che muàrt1611 che lànima me a tèn viva

che a ognùn da sperà ghi dà, coma mi, besòu,

cu la so cognosensa rivelada e viva,

tiràt fòu mian dal mar dal amòu stuàrt

e lì di chèl dret mian pojàtn ta la riva.

A li fràscjs ca ghinghirlandèjn dut l ort

dal eternortolàn1612 ghi vuej ben, e tant,

e tant pì parsche dal so ben a sòn puàrt.

Apèna taùt, sintùt i vevi un cussì dols cjànt

risunàn tal alt dal cjèl, e Beatrìs

cuj àltris ca dieva: Oh sant, sant, sant!

E comchun lustri fuàrt ni svèa a vòltis

par via dal spirt dal jodi cal sìnt

taj vuj il splendòu da li so sèis,

el sveàt sè che a colp al jòt al risìnt

pal masa lustri ca lu imbarlumìs,

fin che il bon sens visìn ghi và corìnt;

cussì daj me vuj li pècis vansadìsis

cjòlt a mi veva Beatrìs cul raj daj so vuj,

cal risplendeva par pì di mil mìis:

e pì di prin a jodèvin alòr i me vuj;

che un bièl puc stupidìt ghi vevi domandàt

di un cuàrt luòu che cun nu al era luj.

E ic: Dentri di chej ràis, dut luminàt

jodil fàl fatòu che ànima prima

che la prin virtùt a vedi maj creàt.1613

Comla frascja ca si sbasa dal sonsima

al pasà dal vint, e dopdi nòuf si leva

e sùn tal alt a torna, coma prima,

cussì i vevi fàt jò ntànt che ic a parlava,

plen di maravèa, e dopo sigùr

vegnuda mi veva na voja che di tabajà a ardeva.

E i vevi tacàt: O milùs1614 che dut madùr

domtu ti sòs stàt fàt, o antìc pari

chogni spoa fìa tiè, e nuàra pur,1615

I ti vuej adès suplicà, bon pari,

di parlami: tu tjòs la me granda voja

che davòu dal dii tò zà si mèt a cori.

Comun nemàl sotun nisòul zùja

ei so muvimìns jodi a si pòsin

dal tiramòla dal nisòu ca lu mbròja,

pròpitn ta stu mont chì stu spìrit prin

al traspariva sot la so cujèrta,1616          e di dami plaej i so zujès a parèvin.

E luj: Se ben che la domanda fata

da te no miè stada, la to voja i saj miej

chognaltra roba a ti ti sedi certa;

chjòn tal miej spièli1617 djodi iail podej

chin sèl tèn dùtis laltri ròbis rifletùt

e nuja luj di riflèti al àl podej.

Savej ti vòus cuant che Diu mia metùt

in ta chel bièl ort1618 indà che Beatrìs

tal scjalìn che ca sùl vèn mètitia volùt,

e1619 sè che tant plasùt ghi à a li me lùcis

e la raòn justa dal so grant disdèn

e la lenga chi uavin ta che sgjvìgnis.

DuncjaO me bon frutil gustà dal len1620          stàt nol è cauan sè stes dal grant eilio;

stàt al è nvènsichèl sìil trapasà dal sen.1621

Par cuant che movùta Beatrìs Virgìlio

volùt par cuatrimiltreinta e doj zirus

dal soreli i vevi stu concilio;

e chèl jodùt i vevi in ta dùcjus

chej sens dal so cjamìn noufsènt e trenta

vòltis da la cjera tornàe fài so zirus.1622

La lenga chi parlavi a era dut cuanta

zuda prin cha lòpera ncompletàbil

la zent di Nembrot a stes dutatenta;1623

chea no è nisùn efièt rasionàbil,1624          che pal plaej umàn a si rinovèa

seguìntl cjèl, che sempril sedi duràbil.1625

Che l omp al parli a no è maravèa;

ma cussì o culà il mont al lasa

chi fèdis comca vi plàs, in famèa.1626

Prima chi zès jùn ta linfernàl fasa,1627          I si clamavan cjera il pì grant ben

dandà cal vèn il godi ca minglusa.

El1628 si veva dopo clamàt, comca convièn,

che la zent coma li fuèis a fà avonda,

chen ta na vit una a và e naltra a vèn.

Ta chel mont che pì a sialsa da londa

jòi eri, cun vita pura e dionesta,

da la prinora a chè ca la seconda,

comchel sorelil cambia cuadrant ogni sesta.1629

Cjànt Vincjasietèin

Al Pari, comal Fi e al Spìrit Sant,

gloria! dut il paradìs al cjantava,

cussì chealtàt i eri jò da chel dols cjànt.

Sè chjodevi un ridi al someàva

dalunivèrs intèj, che lègri e sturnìt

tal jodi en tal sinti mi tegneva.

Oh cuant godùt cal vevalòr il me spìrit!

Oh vita plena di amòu e di pàs!

Oh cuant bon stà ca era chì e cuant mèrit!

I so cuatri aspiès1630 di luòu ducjumpiàs

davànt mjodevi, e chèl che pì visìn1631          miera sempri pì pareva ca siluminàs

en tal jodil doventava plan planìn

comche Gjovel doventarès se luj stes

e Mars da usièj li plùmis si scambiàsin.

La providensa che da chì, comadès,

a decìt sul fà e rifà, il coru beàt

sidìnn ta stu momènt a voleva cal stes,

cussì che jò sintùt i vevi: Nosta stà marveàt

se di colòu ti mjòdis cambià; che ntànt chi dìs,

iàltris pur il so colòu a varàn cambiàt.

Chèl chen cjeral me post uurpà tjòdis

 il me post, il me post!che pì a nol tèn

n sèl Fì di DiuOh se bruti ròbis!

il me simiteri nledanàt a plen

al à di sanc e di spusa; cussì chel tristàt1632          che di ca sù al è plombàt, la jù1633 silgòt ben.

Dal colòu cal tèn il soreli pituràt

il nul al tramònt e al prin cric dal dì,

alòr i vevi jò jodùt dutl cjèl luminàt.

E comna fèmina che coma ogni dì

onesta si mantèn, sintìnt da li pècis

dàltris, timiduta si fà, da no crodi,

a Beatrìs pur nroàt si ghi vèvin li mosèlis;

e na eclìs cussìn cjèl maj si veva jodùt

da che voltan cà da li pènis suprèmis.1634

En davànt cu li so peràulis al era zùt

cun vòus ca era cussì tant tramutada

chel so aspièt cambiàt a veva in dut.

La spoa di Crist1635 noè stada levada

cul sanc me, chèl di Lin e pur chèl di Clet

par èsi al baratà dal oru uada;

ma par podej vej stu vivi benedèt

tant Sisto che Pio, Calisto e Urban

spandùtl veval so sanc, ognùn di lòu puarèt.

Maj noera stada nustra ntensiòn cha man

destra daj sucesòus nùstris part si sintàsin

en ta che altral rest1636 dal pòpul cristiàn;

nè di che clafs che a mi pasàdis mièrin

sìmbul di na bandiera doventàsin

che cuntrai batieàs a combatèsin;

nè doma comun sigìl mi uàsin

par privilès buiàrs e baratàs

che dut ros mi fàn cuant chin mins mi vègnin.

Ma vistìs da vèscuj cers lùpos sfondràs

ucà e ulàn ta li fàldis sjòdin:

O vuardiàn di Diu, parsè chi ti tàs?

Dal nustri sanc il Guascòn el Caorsìn1637          si tègnin prons a bevi; o prinsìpit bon

a se uu viliàc che a jòditi i zarìn!

Ma lalta providensa che cul Scipiòn

a Romaa difindùt la Gloria dal mont,

prestla judarà, coma chjò i saj benòn.

E tu, fiòl, che di tornà ti saràs pront

prestn ta chel mont bas, dìs, chi ti tèn scoltàt,

e domanda pur dut, sensa nisùn scont.1638

Cussì, comchel vapòu al floca gelàt

in jù ta la nustraria, cuant che il cuàr

dal cjavròn1639 dal cjèl cul soreli si tèn tocjàt,

in sù jodùt i vevi cuant biela che làjar1640          trionfànt a flocava cu li luìgnis

che uchì a vèvin adornàt stu altar.

Ei me vuj davòu ghi èrin zùs a sti lùcis

fin che dut chel sontèns flocà luminòus

impedìt a mi veva djodi chès pì àltis.

Alòr Beatrìs, chjodùt mi veva dut studiòus

cuj vuj voltàsn sù, mi veva dìt: Da là nsima

sbasal cjàf e gòt da la cjera i valòus.

Da cuant chjò i la vevi oservada prima

notàt i vevi che movùti eri stàtn talarc

cal fà dal miès a la fin il prin clima;1641

cussì chen jù, pasàt Cadìs, jodùt i vevi di là dal arc

il brut pàs dUlìs, e par di cà chel post

ndà chEuropa cjòlt a veval so dols carc.1642

E pìncjamò a mi sarès stàt espòst

di stu bièl ort1643; mal sorelil moveva

sot i me piè di un sèn1644 e pì, e prest.

La me mins namorada, ca bramava

ognistànt la me Beatrìs, di tornà

cuj vuj a ic pì che maj a ardeva:

e se natura o art pàscul a fà

pal dilèt daj vuj o gust dal intelèt,

in cjàr umana on tal so piturà1645

dutnsièmit a dàn tant mancu dilèt

di chel plaej divìn ca mi veva ingolfàt

cuant chei vuj voltàt i vevi al so ridìnt aspièt.

El grant plaej chel so vuli soàf  mi veva dàt,

dal bièl nìt di Leda1646 discjòlt mi veva e straviàt

e vièrs chel cjèl1647 svelt comun folc pocàt.

Par chì e par là mi tegneva stu post ncolàt,

e dut bièl al era, chjòi no saj dii ben

indulà1648 che Beatrìs mi veva partàt.

Ma ic, che dal me volej a jodeval sen,

tacàt cussì a veva, ridìnt e contenta,

chentòr dic Diul pareva godi a plen:

La natura dal mont, ca tèn cujèta

la cjera e dut chèl che atòr ghi mòuf,

uchì a taca e chì a è la so meta;1649

e stu cjèl a nol à altri ca si mòuf

fòu chel pensej divìn1650, che mpiàt al tèn

l amòu so e la virtùt che da luja plòuf.

Da lus e amòu circondàt al è a plen,

comchei àltris da luj; e stu grant sìrcul

domal so grant fatòu a lu comprent ben.

Nol è daj àltris miuràt chistu mant1651          ma da chistu a sòn i àltris miuràs,

cussì comil dèis dal miès e dal cuint al è mant.1652

E comchel timp al tèn in ta stu vas1653          li so radìs en ta àltris li fràscjs,

adès ti è ben manifèst e ti lu sàs.

Oh voja che la zent a font ti màndis

tant sot di te, che nisùn a à pìl podej

di levà i so vuj fòu da li to òndis!

Al flurìs ben in taj òmis il volej;

ma la ploja che maj a smèt a marsìs

chej èmuj ca varèsin da èsi biej.

Fede e inocensa a sòn restàdis

doman taj frutùs; en ta puc timp ogni una

a sparìs prin chalc1654 sjodin ta li mosèlis.

Chèl al è che da ninùt ncjamòl diuna

ma puca puc goloàt al doventa

di dut sè cal jòt e sot di ogni luna;

e chèl al è che da frut ben ghi vòu el scolta

so mari, ma doventànt grant al cambia siera

e nol cròt lora di jòdila muarta.1655

Cussì a si fà la pièl blancja nera

tal prin aspièt da la biela fia strèa1656          di chèl che matìn ni dà e ni lasa sera.

Par chi no ti ti fèdis maravèa,

pensa tu chen cjera nisùna governa;

lumana famèa par chèl a si disvièa.1657

Ma prin che zenàr zùtl sedi jù pa la gorna1658          par che centeima1659 che la jù i trascuràis,

scju ràis chì cussì tant su la furtuna1660

a splendaràn che da timp i spetàis,

che li pòpis si voltaràn in prùis

cussì che la flota1661 zì dreta i jodarèis;

e bon frutl darà l àrbul chen flòu tjòdis.

Cjànt Vincjotèin

Dopo che dut cuntri da la vita preìnt

di nu, puora zent, cul just1662 si veva sbrocàt

chè che la me mins a zeva mparadiìnt,1663

comchen tal spièlil cjandelàr nflamàt

al jòt chèl che davòu al vèn luminàt

prin di vèighi on vista on pensej rivàt,

en davòu curiòus si zira dut taun trat

par jodi sel veril verl dìs, el jòt ben

che sì, comchel ritmol cjant al tèn miuràt;

cussìl me pensej a si recuarda ben

di chel momènt cuant chen taj so vuj vuardànt,

l Amòu, fàt cuarda, a ic leàt mi vevan plen..

E al momènt chi mi eri voltàt, dut cuant

jodìnt e godìnt di chel bièl mont celèst

che jodi si fàn tal so splendòu pì grant,

un puntìn di lus1664 jodùt i vevi alòr e prest

cun cussì tant luòu chel vuli da luj nfogàt

sierasi a ghi tocjava par restà di sest;

e comastri che pucl pàr da uchì vuardàt

lunal somearès visìn di chèl metùt

coma che astri cun astri i vìn sempri notàt.1665

Forsaltritànt visìnmi veva parùt

dal sercli che la lus a colorèa

cuant chel so vapòu a tèn ben intinzùt,1666

un sercli di fòuc cussì mi parèa

chatòr dal punt ghi zès pì svelt, e tant,

dal motu che pì visìnl mont al circondèa.1667

E a chèl naltri atòr ghi zeva zirànt,

e a chèl un ters, e a chel ters un cuàrt,

e al cuàrt il cuint, el sest pì avànt.

Il siètin sjodèvalòr, almancun part,

chè cussì grant al era chel mesagej di Gjun1668          a lu varès tegnùt dentri doman part.

Cussì l otàf el nonu, e ognidùn

pì lent si moveva, secònt cal era

n tal so èsi pì lontàn dal nùmar un;

e chèl al veva la lama pì clara

che pì dongja al era da la lus pura

e che, coma chè, pì daj àltris aera.1669

Beatrìs, il me nul jodùt1670, cun primura

a dii si vev'alòr metùt: Da chel puntìn1671          il cjèl dut al dipènt e la natura.

Miral sercli che dongja di chèl i jodìn;

tias di savej ca lu tèn cussì svelt movùt

il amòu ncandesènt che pì ghi stà visìn.

E jò a ic: Sel mont al fòs disponùt

cun dut l òrdin chjo i jòtn ta che ròbis,

pasùt zài sarès cun chèl che davànt miè metùt;

ma tal mont sensìbil, la jù di nuàltris,

li sfèris i jodìn che tant ni pàrin

pì divìnis par èsi dal miès1672 pì remòtis.

Sel me deideri al à lòr di vej fin

in ta stu miràbil e seràfic templi

che domamòu e lus al à par cunfìn,

miej a è chi sinti comche l eempli

e l eemplàr 1673a no sòn dacordun dut,

che jò il parsè invàn i contempli.

Sei to dèicj disleà stu grop noan podùt

dal dut, nosta fati tant maraveà;

chè cul puc tentà sia pìncjamò strinzùt!

Cussì lamada me che, Seguìs la plèa,

mi veva dìt, dal me discòrs, se pì savej ti vùs;

che par tajàl grop ti ngusarà la sèa.1674

I sèrclis corporaj pì grancj o pisulùs

a sòn secòntl pì el mancu da la virtùt

ca àn, che sinò puc a sarèsin dùcjus.

Pì bontàt ca si à e pì a sia salùt;

e pì salùt a ghi và al cuàrp pì grant,

se li so pars a sòn perfètis in dut.

Stu chì, duncja, che davòu di sè dut cuant

l altrunivèrsl strisìna, ben ti lu jòdis

riflètil sercli che miej l cognòs e ama tant.1675

Par chèl, se tu a la virtùt ti ùis

la to miura, e no a laparènsa

da li sostànsis ca ti somèjn rotòndis,

tjodaràs na biela corispundensa

fral pì el pì, el mancu el mancu pur,

in togni cjèl, cu la sonteligensa.1676

Splèndid al resta e serèn di sigùr

l emisferi da laria cuant che Borèa

a sofla cun chel so destri flat1677 puc dur

ma che lo stesl sporc a sclarìs sta dèa

che l alt al turbava, cussì chel cjèl adès al rìt

pal blue che par dut si gh'jodeva, da maravèa;

pròpit cussì a veva'l me spìrit sclarìt

la me Beatrìs cul so rispundi clar,

e comna stelan cjèl il ver al era trasparìt.

Taùt ca vevan ta chistu post stelàr,

pròpit comche il fièr al sfavilèa

cuant cal bol1678, cussì i sèrclis cun luòu solàr.

Davòu dogni faliscjal luòu al zèa;

e cussì tàntis a èrin chel so nùmar

pì dal doplà da la damiera sinmilèa.1679

Dogni coru i sintevi l oana clar

al punt fìs che in ta scju poscja ju tèn

e tegnarà e tegnùs jual prin luminàr.

E chè che daj dùbis a jodeval vaevèn

ta la me mins, mi veva dìt: I sèrclis prins

Serafìns e Cherubìns jodi tian fàt ben.

Cussì prons e svels a sòn cuj so leamìns

par someàighi al punt pì ca pòsin;1680          e tanta pòsin cuant che al jodia sòn sublìns.

Chej altri amòus chatorotòr ghi zìrin,

a si clàmin Trònos dal divìn aspièt

che chista prima terna1681 a tèrminin.

E di savej tias che dùcjus aan dilèt

cuant che cu la so vista tant profonda

jodi a pòsinl ver cal cujèta ognintelèt.

Da chist jodi ti pòs comca sinfonda

l èsi beàt in tal àt stes dal jodi,

no dal amà, che dopol vèn, comna onda;1682

el mèrit miura al è dal jodi

che gràsia e buna voja a parturìsin:1683          ensù en sù1684 cussì, comchi ti pòdis crodi.

Laltra terna chen flòu a vèn tal gjardìn

di chista primavera sempiterna

che encja cul Ariètn tal scur i jodìn,1685

comi prins usièj1686 sempri a cjantin Oana

cun tre melodìis, che tre si sìntin

dòlsis rivà daj òrdins1687 dandà ca vègnin.

Àltris spirs divìns uchì a si cjàtin

prin li Dominasiòns e dopo li Virtùs;

il tersòrdin li Potestàs a fòrmin.

Penùltinsn ta stu post di Gloria metùs,

Principàs e Arcànzui uchì si zìrin;

par ùltins i Ànzui chì si la gòdin dùcjus.

Chiscju òrdins in sù dùcjus a mìrin,

e di sot a si fàn tant sinti, chea Diu stes

dùcjus a sòn tiràs e dùcjus a tìrin.

El Dionìs1688 cun granda voja, sìnt ben adès,

a contemplà scju òrdins a si veva metùt,

e nomàs juai comchi tiai apèndìt adès.

Ma Gregorio dut chist nol à condividùt;

par chèl, apenapèn chel ver al à capìt

ca sùn tal cjèl, di sè stes al à ridùt.

E se un segrèt cussì tant ver al à ufrìt

un mortàl di la jù, nocòrin maravèis;

parsche vuardàntn sù un1689 lu veva zà scuprit

cun tant altri di ver di chisti sfèris.

Cjànt Vincjanovèin

Cuant che ducju doj i fioj1690 di Latona

cujèrs dal Montòn e da la Libra

a fàn di dut l oriònt na zona,

chel tant che dal punt chel zènit ju cuilìbra,

fin che l un e l altri da che sintura,

cambiànt l emisferi, a si scuilìbra,

tant cussì, cul aspièt ridìnt na vura,

a veva Beatrìs taùt, chel punt fis vuardànt

che vinsùt mi vevacun granda cura.1691

Alora tacàt a veva: Jòi dìs, e no dibànt,

sè chì ti vùs sinti, parschi lai jodùt

là ndà ca sunìs ogni ndà e ogni cuant.1692

No par vej l acuìst di altri bens volùt,

ca no pòl dasi, ma par chel so splendòu

diil podès I eìst!, risplendìnt dut,

e la so eternitàt di timp, fòu

dogni altri comprendi, pal so plaej

vierzùt si veva'n ta nòufs amòus l eterno amòu.1693

Nè miga inèrtl pasava prinl timp intej;

chè nè prin nè dopo cori tjodèvis

il spirt sant di Diun ta làghis daj mars bièj.1694

Forma e matèria, insièmit e distìntis,

fòu a èrin vegnùdis taun èsi sensa fal,

comdaun arc di tre cuàrdis tre frècis.1695

E comtal veri, ta lambra e tal cristàl

un raj tant al risplìnt che dal entrà

al èsi a no è  nisun intervàl,

cussì dal triformefièt1696 di Diu aè pur vera

chen tal so èsi al veva taun colp radiàt dut

sensa distinguj fra chèl che prin al era.

Concreàt al era stàt l òrdin el costrùt1697          da li sostànsis; e chès sùnsima

dal mont a èrin, ndà che actus purus al è dut;

potensa pura ghi era zuda tant sot dal insima;1698          en tal miès si veva leàt la potensa cul àt

cussì fuàrt chel un laltra sempril brama.1699

Daj ànzui Geronimo a via contàt

che tancju sècuj prin a èrin stàs creàs

di cuant che l altri mont al era stàt creàt;1700

ma an dè doma una di veretàs

comchi savèis daj scritòus dal Spìrit Sant;1701          e, a ben pensà, chistu ti capiràs;

e la raòn pur a amèt altritànt,

ca no pensarès par nuja che i motòus

perfesiòn a vèsin in tal stà dibànt.1702

Adès ti sàsndulà e cuant che scju amòus

creàs sòn stàs e coma; cussì chensiniìnt

da la to voja zà a sòn stàs tre ardòus.

Si contàsin fin al vincj svels comal vint

pì timp ni volarès cha cualchi ànzul ghia volùt

di remenàl sogèt di ogni vustri elemìnt.1703

I àltris restàs a èrin, chea colp a vèvin podùt

sta art tacà, che tu tjòs cun tant dilèt,

che di smeti di zighi atòr1704 maj noan volùt.

Il straplòmp al à tacàt cun chel maladèt,

chel rogànt insupiarbìt che tu tias jodùt

la jù da ducju i pèis dal mont tegnùt stret.

Chej chi ti jòs chì la modestiaan vùt

di ricognòsisin ta la divìn bontàt

che, da chè fàs, di tant capì ghia concedùt;1705

par chèl il so jodi al è stàt ealtàt

cul splendòu da la gràsia e cul so mert,

cussì chadès aan ferma e plena volontàt.1706

E no tias di dubità, ma stà ben cert

chel risevi gràsia al vèn meretàt

secònt l afièt che pal creatòu si tèn vièrt.1707

E adès su chistasemblèa a tiè dàt

di capi ncjamò di pì, se a sti peràulis

ti ghias ben pensàt, sensèsi pì judàt.

Ma parsche la jù, ta li vustri scuèlis

a si lès che langjèlica natura

savej e volej a à, e bena capìs,

i vuej pur dii, par chi tjòdis, dutpura,

la veretàt che la jùa vèn stracapida

taj ecuivocamìns di sta letura.1708

Chisti sostànsis, ognuna gjoconda

taj jodil bon Diu, il vuli no ghian voltàt

a chèl che dutl jòt e dut al guida:

par chèl il so jodi a nol è straviàt

da altri ròbis, e par chèl biugna no àn

di vej da recuardà un concèt lontanàt;

cussì che la jù, durmìnt a vuj vièrs, suns a si àn,

crodìnt di diil ver e a vòltis no crodìnt;

ma scjultins pì colpa e vergogna a àn.1709

Jù pal stes troj i no stèis vuàltris zìnt

filoofànt, che tant menà vi lasàis

dal ben figurà che sempri vi vànsiminìnt!

E cun stu fà mancu displaej cà i lasàis,

oh tant mancu, che cuant chi fèis a pusta

a stuàrzil scrìt divìn  oi lu bandonàis.

A no si pensa a cuant sanc cal costa

il semenalu tal mont e cuant cal plàs

un che, ùmil, visìn di chèl simpòsta.

Par pari bon si tègnin dùcjus mpegnàs

cu li so nvensiòns, e chès a  sòn contàdis

daj predicjadòus, el Vanzèli si tàs.

Che la luna ndavòu a era zuda, unl dìs,

durànt la pasiòn di Crist en miès si veva metùt

cussì che la lus dal soreli pì no tjodèvis;

che just noè che la lus si vès platàt dal dut

par dut; da la Spagna fin là da lIndia,

coma Gjudèa, sta eclìs  a veva rispundùt.1710

Firense tancju Làpos e Bìndos1711 noa

comche fiàbis cussì da àn a àn

contàdis a vègnin da chì o da là;

cussì che li agnelùtis che puc a sàn

a tornin daj pràs pasùdis di vint,

e puc li juda il no jodi il dan.1712

Ai sòs no ghiera Crist zùt prin diìnt

Zèit, e predicjàighi al mont balòtis;

no: a ghi veva dàt nvènsil just fondamìnt.1713

E chèl tant proclamàt a vèvin li so bòcis

che tal lotà par tegni mpiada la vòus

dal Vanzèli scudo a vèvin fàt e làncis.

E adès si sìntin scju predicjadòus

dii pajasàdis e, tant par fà ridi,

da stùpis a tin fàn di ducju i colòus.1714

Ma sen tal capùcjo l vilàn a jodi

l usièl al rivàs indà cal fàl so nìt,

il fals perdòn ben al podarès jodi;

pal cual un zèj di schifènsis al vèn dìt

che, sensa prova di nisùn testimoni,

da tancju vilàns stùpis al vèn stracapìt.

Di chist singràsal pursìt di SantAntòni,

e dàltris pur chencjamò pì porcos a sòn

ca vàn moneda falsa a depòni.1715

Ma voltàn di nòuf, dopdi sta digresiòn,

i nustri vuj vièrs la stradela dreta

cussì chel discòrs el timp a vèdin proporsiòn.1716

Sta naturan nùmar, par dìila scleta,

cussì tant a si alsa che ogni peràula

o concèt umàn sempri sot al resta;1717

e se tu ti vuàrdis sè cal rivèla

Danièl, tjodaràs che i so miliàrdos1718          tal alt dal infinìt a vàn a finila.

La prinlus, ca radièa dut sè1719 chi tjòs,

ta tanti manièris a và mostrada

comche tàncjus a sòn i splendòus daj Trònos.1720

Alòr al àt ca la tèn concepida

a ghi seguìs l afièt, e la dolcesa

dal amòu par chèl a è pì o mancu cjàlda.1721

Tjòs duncjal pì alt e la grandesa

dal so eterno valòu ca si và spielànt

taj nfinìs cristaj chjodi a fàn la so bielesa,

e sempri un, coma prin ca fòsin, restànt.1722

Cjànt Trentèin

Forsi no pì di mil mìis da chì lontàn

a stà ardìnt la sestora1723, e stu mont

lombrena zàl sbasan tal so lièt a plan,

cuant chel miès dal cjèl, a me profònt,

a cambiàl scuminsa, che cualchi stela

il so jodi a stà pierdìnt da stu font;1724

e comche avànt a vèn sta gran biela

serva1725 dal soreli, cussì si sieral cjèl

lasànt sùbit fòu fin la pì biela stela.

Pròpit cussì il trionf1726 che ritornèl

sempri ghi fà al punt che svuarbàt mi veva1727          someànt platàt da chèl chatòr ghi feva spièl,1728

al me jodi puc a puc si distudava;

par chèl il tornà cuj vuj a Beatrìs

il jodi nuja el me amòu a mi pocava.

Se chèl che fin uchì di ic si dìs

in ta na làude e basta al fòs includùt,

nol bastarès nencja pa la so radìs.1729

La bielesa so, cha chel punt i vevi jodùt,

no domal di là di me, ma jòi cròt

che domal so fatòu godilal pòln dut.1730

Dadès in davànt, e da sè che jòi jòt,

vinsùt mi sìnt pì che maj dal so tema

o cal sedi o comic o tragic1731, chist jòi cròt;

parsche comal sorelin taj vuj dun che pìl trema,1732          cussìl recuardàmi dal so dols ridi

il me ntelèt mi cjoj che pì nol è coma prima.1733

Dal prin dì che ic i me vuj podùt a vèvin djodi

in ta sta vita fin adès in ta sta vista,

di sfogami cul me cjànt i pòl encjamò godi;

madès a è miej chen davòu i lasi stà

la so bielesa, comche poetànt

fin in ùltin al fà ogni artista.

Pròpit comche jò i la lasi aun sùn pì grant

di chèl da la me cansòn, che ben a vòu

la so difìsil matèria zì terminànt,

cul fà e cun vòus dun bravo condutòu

tacàt a veva di nòuf: I sìn vegnùs fòu

dal Prin Motu en tal cjèl i sìn di pur luòu;1734

lus inteletuàl, plena damòu;

amòu dal pì grant ben, di gjòldi plen;

gjòldi che tant miej al è dal pì dols savòu.

Chì luna e laltra milìsia tjodaràs ben

dal paradìs, e una jodi ti zaràs

comca sarà cuant chel grant judìsil vèn.1735

Comcha colp un lamp al fà dut un fracàs

cu li virtùs viìvis, e ampedì ghi và

djodi ogès che pìncjamo a sòn luminàs,

lui cussì tant mi veva fàt na lus viva

e cussì inglusàt mi veva'n ta stu vel

dal so splendòu che nuja pìl me vulil jodeva.

Pur sempri l amòu cal sodìsfa stu cjèl

al cjoj sùn sè cun sta sorta di salùt,

par disponi cjandela al so flameà bièl.

I vevi apena dentri di me sintùt

sti pucju peràulis, chivevi jò ben notàt

chelevàt mieri pì alt da la me virtùt;1736

e di na nova vista mi eri mpiàt

che nisuna lus a è tant clara

chadès i me vuj no varèsin sopuartàt.1737

E na lus jodùt i vevi, comna roja vera

ca scoreva luìnt tra li do rìghis

pituràdis cuj colòus di primavera.

Da stu scori sjodèvin falìscjs vìvis

che dapardùt a colàvin jùn taj flòus

coma rubìnsn ta corònis indoràdis.

E dopo, coma ncjocàdis daj odòus,

di nòuf a sprofondàvin in ta sta biela curìnt;

e àltris fòu si alsàvin da stu post sfarsòus.

L alt deideri chavànt ti poca, volìnt,

dut savej di sè chen ta stu post tjòdis,

a mi plàs, e a mi plàs il to spirt ruvìnt;

ma di staga chì a è miej chi ti bèvis

prin che di sta sèit sasiàt ti vegnis dut:

just cussì al eral spirt da li so peràulis.

E di nòuf: Il flun e ogni gjojelùt

chintòr ghi cola e scjampa, e il ridi da lèrbis

comornamìnt dindìsi al è lì metùt.1738

No che lòu no sèdin encjamò madùris

mal difièt al è dut da la to banda

chjodincjamò no pòl cuant ca sòn vèris.

Ninùt non dè che dopo na durmida

che pì a lunc dal sòlit a à duràt

a si svej sensa voja di na tetada,

coma me che miej spièlis a colp iai provàt

di fà daj me vuj, bevìnt di che onda

divìna che dun miej jodi ni tèn dotàt;

e cussì comche bevùt a veva la gronda1739          da li me sèis, djodi mi veva parùt

che lungja pì a no fòs ma rotonda.1740

Alòr, coma un sot mascara zùt

che altril pàr che prin ca si svistìs

dal someà che platàt lu veva tegnùt,1741

cussì jodùt i vevi cambiàn fièstis pì bièlis

i flòus e li falìscjs, cussì chjò jodùt

i vevi li do lìstis1742 dal cjèl fasi manifèstis.

O splendòu di Diu, ca mia permetùt

djodi l alt trionf da la vera dominasiòn,

la virtùt dami di contà comchi lai jodùt!

Un lustri al è la sù chjodi al fà benòn

il grant creatòu a che creatura

che doman luj a pòl jodi sè ca è di bon.

E rotonda a si slungja la so figura1743          cussì tant che la so circonferensa

al soreli ghi sarès comuda sintura.

Dut di ràis aè fata la so aparènsa

che nsima dal prin motua vègnin mandàs

che da chej al cjoj chèl vita e potensa.

E comun clif1744 in ta laga chei so pièa tèn bagnàs

si spièla, compar jòdisi dut ornàt,

cuant che plen al à di vert e di flòus i so pràs,

cussì, atòr ensima di sta lus pojàt,

jodut i vevi spielasin ta miàrs di scjalìns

ognùn daj nùstris che la sù al è tornàt.

E sen sèl circondal pì bas daj scjalìns

na lus cussì granda oh cuantca è la largesa

di sta roan taj so òrlis pì lontàns!

La me vistan tal larc en ta laltesa

a pièrdisia no zeva, ma ancludeva

il tant el coma di che alegresa.

Chìl visìn el lontàn, nè meti nè cjojl podeva;

chendà che Diu sensa mediatòul governa,

la lès naturàl nencja un puc no zova.

In tal zal da la roa sempiterna

ca si slargja e a si alsa e a dà fòu

odòu di benvolej pal còu che dutl governa,

coma chèl cal tàs ma che dii al vòu,

Beatrìs tiràt mi veva e dìt: Ben mira

cuanti stòlis blàncis1745 ca sòn in ta stu colòu!

Jòt cuant che la nustra sitàt1746 a zira:

jòt ben cuant che i nustri scjalìns a sòn plens,

che chì a no ocòr pì tanta zent vera.1747

In ta che gran sinta che tu i vuj fisàs ti tèns

pa la corona chentòr ghiè zà metuda,

e prinencjamò cha sti nòsis1748 ti vègnis,

zà lànima granda a sarà sintada

dal imperiàl Rico, chandresà lItalia

prinl vegnarà cha chèl a sedi disponuda.1749

Cussì tant vi stupidìs la vustra voja

chamondi sìmil via fàt dal picinìn

che di fan al mòu e la balìal manda via.

E a chel timp capo dal foro divìn

al sarà un tal che di dentri e di fòu

cun luj nol zarà pròpit pal stes cjamìn.1750

Ma par pucl sarà lì, comche Diul vòu,

tal ufìsi sant; cha finìlal zarà, pìn jù

dindà chel Simon Magu1751 al è zùt, puc di còu,

e chel dAlagnal farà zì encja pìn jù.

Cjànt Trentunèin

Zà la forma generàl dal paradìs

vuli e amòu al puntava vièrs il stes sen.

vistìt coma laltrànimis gloriòis.

visìn ieri, comche di èsi a doveva,

vegnìnt jù, nulànt a mi fès rivà mista.

univèrs secònt il mèrit che chèl al tèn

un a nol pòl e tant mancu al tenta;

ùmil e alta pì di creatura,

uchì al à butàt fòu chistu bièl flòu.1811          tornànt dopo a leterna fontana.

Tiràt ti mias tu fòu da serf1766 a libertàt

ti tèn, chìun punt ghi metìn, combon sartòu

Ti sòs par nu splendòu di lus meridiana1812          ti jòdis Lùsia,  ca veva Beatrìs movùt

te pa la gràsial suplichèa la virtùt

tanta cuantchan dèn ànzul on ànima,

tantamirasiòn i no vevi maj vùt

tant compal so jodi, dutl me preà

tant che djòdighil pì pusìbul iai podùt!

tal vuardalu, da na solaparènsa

Tal ters òrdin di scjalìns e sùbit sot

tal sostègnilu, el so sguàrt a si veva dut

Tal so profònt jodùt i vevi ca sinterna

tal sleàsi dal cuàrp, godi pur1767 ti pòdis.

tal scuadràl sìrcul, e no ghi la fàn,

tal post di Beatrìs jodùt i vevi un ansiàn

Taj vuj en dut al splendeva dun luòu san

Ta sta banda chì, indà che il flòu al è madùr1783          ta li grand òperis di Roma a rivàvin,

Ta la profonda e clara sostansa

ta laltra banda, ndà ca si jòdin ntajàs

svuàla pur in alt cuj vuj par stu gjardìn

sufrìtl veva, e l infièr pur, prin di vignìghi fòu;1787          Stu chì, adès, che da la pì scura tana

sti fèminis gloriòis, e sot di lòu

stànimis nocèntis la jùa sòn restàdis.

sostànsis e acidèns1820 e il so costùn,

sintàt ghiè visìn1802, e lunc l altril ripoa1803          sielzùs Checo, Benedèt e Agustìn

Sensa rispundi, i vuj alsàt i vevi dal bàs

sensa il batièin perfèt di Crist,

se tu atènt i ti vuàrdis e scòltis.

se i vuj ti tèns sempri ca jùn ta stu font;

Se i bàrbars, vegnìnt ta li contràdis

se di tegnighi i vujntòr i no fòs stàt bon.

Sara e Rebeca, Gjudit e chìta stu cjèl

risèif, che altri di fà a no miè dàt,

rifletùtl pareva, el pareva nfogàt

Pur godìnt il so plaej, chèl, contemplànt,

punt fìs dal consej eterno e divìn,1808          Protèilu tu daj muvimìns umàns:

pròpit cussì mi era zuda scomparìnt

pròpit comun scjàp di às a sinflòra

prin di vej otegnùt veri elesiòns.1790          prin cal murìs, da la biela nuvisa

plovi, partada in ta li mins sàntis

pìn sù dal pensej mortàl, cuant chi vorès

pìn alt, fin lasù, là da lùltima salùt.

pì ghi somèa, che la so claresa

pì e pì a ghi entrava in tal raj

pì ben si savarès da la to vitòria.

pì a lus di chè ca ghiè pi lontana1772,

Pì a fà la bontàt to che socori

parsè chjò i sojl so bon e fedèl Bernàrt.1768          parsche, secònt la viiòn che vùt a vèvin

parsche tu di dut sè ca lunnulèa

parsche par lès eterna dut se ca eìst

parsche la lus divina a penetra l grant

par via chel ben, che dal volej al è ogèt,

par un puchitìn e 'n altri al torna

par spirs che di luj a parèvin imàginis.

Par sigùr chistu godi tant nsiminìt

par èsi cussì visìns da lAugusta,1799          Oh siora, cussì tant granda ti sòs e vàls,

Oh generoa gràsia che permetùt

ogni mua doventànt tant pì serena.

on sù on jù, atorotòr dut vuardànt.

O trìn luòu chen taun unic punt nstelàt

O sfavilà di lus che tant ti ti àlsis

nuja uchì doma par cau a eìst

no si si sinta par propri mèrit e sclet,1789          No parschi lu vès di aspièt divièrs jodùt

Nèl zìn sù en jù tra l insima el flòu

nè par dut chistu di memoria non dai asaj.

nè jodi malinconìa o fan o sèit ti podaràs;

Nocoreva altri taj secuj recèns,1796          mia dientrà cul vulin ta la lus eterna

mi veva che nbacuchìt ieri e mut.

mi si mostrava la milisia santa1752          maravèis si fèvin cuant chen Lateràn

Mancu adès i diaraj, cjàr letòu,

ma zà al ziraval volej me, ei deidèris,

ma vuarda ben i sèrclis fin al pì remòt,

ma tal pensej a dìs, fin ca si mostra:

ma pur a sèrcjn pal rapuàrt ca no cjàtin

Ma parchel timpl pasa chembacuchìt dut

ma par chel dàltris, cun certi condisiòns;

ma pa la miej virtùt djodi chi vevi

ma noera nuja che la so figura

ma nè chì nè lì a siera puntàt fis.

Ma mentri chjòi parli seguìsimi adès

ma li me àlis a chistu  no bastàvin:

ma laltra1753 che svualànt a jòt e cjanta

ma jòl grop i ti dìsfi, comchi tjodaràs,

ma encja da li so vòus zovinùtis,

Ma dopo che vegnùt l eral timp da li gràsis,

ma'l podej di nòuf jodilu, po, pì no ti pòs,

lui un bièl puc di pì da laltra front.1774          li vìtis spirituàls una a una,

Li mùis dùtis a vèvin di flama viva

la vista a impedìva ol splendòu;

la to gràsia i cognòs ben, e la virtùt.

la sù ndà chel so amòu1755 al eterna.

la rasa umana tant amàr a gusta;

la me viiòn, encja se alc pur i ritèn

la gràsia da lalta lus si conferìs

la Gloria di chèl ca la 'nnamora

La forma universal di stunsièmit

la caritàt di chèl chen ta chistu mont

la banda pì oriental dal oriònt

Lalta fantaìa no veva chì nuja podùt;

jùa zevan ta chel grant flòu ca siadorna

jù ghia partàt cuant chel fì di Diu stes

jòt là Beatrìs cun ducju chej beàs

Jòt ben adèsn ta la mua che a Crist

jodùt i vevi na bielesa chun ridi beàt

jodùt i vevi caèrin cuai unìs insièmit

jodùt i vevi ànzui e ànzui che fièstis

jodi ti pòs che da scjalìn a scjalìn,

jodi i volevi comca si unìvin

Jòi cròt che, pa la granda luminasiòn

jò chen ta stu post divìn da chel umàn,

intra sè, in ta stu post alt, pì o mancu ben.1792          Insìma di ic jodùt i vevi tanta legresa

indà che a sèl volej eterno ti tèn atòr,

in tea pareva coma luòu rifletùt,

In te miericordia, in te pietàt,

in te magnificensa, in te a si fà una

in tal trono chei so mèris ghi conferìsin.1763          in tal so colòu stes, mi pàr di vej jodùt,

in tal miès a splendeva e dut atòr

in tal eterno dal timp ieri vegnùt

in taj vujl vuarda da la nustra regina,

In ta stu post indà chjodìn dùcjus scju beàs

in ta chej zìmuj da la Santa Scritura

In me la to granda virtùt custodìs,

in luj a sjòt, e cussì sia, a mi veva dìt,

in luj jodevi un pari1762 bon e cristiàn.

in ic dut si concentra, che al difòu

In forma duncja di càndida roa

in conformitàt cu li so primi gràsis.

imàgin e sìrcul e parsche tacàs a stàn;

il so deideri svualàl vòu sens àls.

Il re chen ta stu regnu ni conferìs paua

il pì bièl di sè caè mortàl a jodèvin;1760          il pari al è che par gran goloitàt

il mortàl vuli pì di tant a nol dista

il me jodi dut al veva comprendùt

il flòu1781 dal so fueàn dut cuant separànt;

il duca che vivil veva di mana

il amòu chel soreli al mòuf e laltri stèlis.

iàltris1785 na gran separasiòn a fàn,

I vuj da Diu dilès e veneràs,

i vuj a ic cul stes gust l veva puntàt luj stes,1777          i so sintimìns, dopo duti li so pròvis.

i pojavi jòi me vuj in taj scjalìns

i màscjus li so inocenti plùmis

i jodevi, dal so ridi ornàs e ràis1761,

gràsia che concèditi a pòl chè la sù;1807          ghi fèvin cun plùmis coloràdis ntòr.

ghi deva ai vuj di duti li santànimis.

fisàs ta sta font di gràsia e atèns,

fisa vuardava, imòbil e atenta,

fìs sul oratòu, dimostrasiòn a èrin

fin ca è pusìbul in tal so splendòu.

fin a chèl, Ebrèis a si suseguìsin,

figurasi cuant marveàt chieri jòn dut!

fàt chel pòpul ngràt e sensa costansa.

fà e jodi, chi ti ghi consèrvis sans

Èco a ghi vèvin fàt a la divincjantilèna

en tal miès sti dos beàdis diviions,

en ta li bàndis al èl lustri mancunfogàt,1775          En ta chel post, cun làlis vièrtis, alòr

El vecju sant: Par che dut ben completàt

el spera na dì contènt di tornà contànt,

el mirà me si veva cussi fàt encjamò pìntèns.

Cjànt Trentaduèin

ei ti prej pur, regina, che dut ti pòdis

Ei mi recuardi che alora miej mi eri fàt

E tacàt al veva sta santa orasiòn:

e sei to vuj al ters zir zì antìvin

e scuminsiàt al veva cun stu discòrs sant:

E sjò i vèsn tal dii tanta capacitàt

e pur cul cjantà di chista me cansòn

e pìn jù, di zirun ziru, pur altri grant sant.

e perfètl sedi, mi veva dìt, il to cjamìn,

e par segnà sta diviiòn a sòn stàs pì avànt

e luj: Par partàl to deideri a la fin

E la regina dal cjèl, che par ic jòi àrt

e la bontàt che legresa ghi veva dàt, e tanta,

e la Beatrìs, comchognùn di nul jòt.

E jòt ben che dal postn jù cal taja net

e joduda i l'avevi coma na corona

E jò che, pal me1813, maj noai deideràt

E jò chal fin di dutl me deideràt

E i vorès pròpit che tu i ti zèdis

e fìsa la vuarda pur cjantànt oana;

e di front dal pì grant capofamèa

e davòu ti mi vegnaràs cun afesiòn,

E dal siètin scjalìnn jù, compì ndavànt

e da Firensen ta pòpul just e san,

e doru li àlis, e il rest tant blanc

e cul còu al me preà ti scoltaràs sù.

E coma che uchì cu la madona dal cjèl a stàn

E chistu dut clar e ben a si nota

E chì comtal post dal timòn che mal guidàt

E chèl1801 chjodùt rivà l à ogni timp brut,

E chel amòu1798 che par prin al era lì vegnùt

e chal me parlà tant pì virtùt ti ghi dès

E Bernàrt, suridìnt, sèns a mi feva

e basta ti dispòn di jodi Crist.

E alora luj: Maestàt di spìrit,

E Indulà ca è? i vei alòr a colp dìt.

e ndresarìn i vuj vièrs il prin amòu,

e l un dal altri coma iris da irs1823          duti li mins tal just e beàt aspièt

dut taun colp la me mins a veva na scosa sintùt

dut sè ca è'n creatura bontàt.

dut di amòu, a mi darà la gràsia,

Duncja, sensal mèrit da li so uànsis,

ducju chìscjus sintilànt ti contèntis,

ducju i sans e beàs ca ghi  èrin atòr,

Dopo che stu prin timp pasàt al era a àn dovùt

dongja da linocensa, par vej la salùt,

Domun punt a mi era di pì grant letargu

disdegnàt nol à di fasi so fatura.1810          Dirimpèt di Pieri sintada tjòs Ana

di zì fin tal infièr1765pa la me cura!

di zent nova e antica popolàt,

di vej par podejl so jodi tegni alsàt

di vej jodùt i cròt, parsche cun un cargu

di un chen mar pìn jù sì bandòna,

di tre colòus e di una grandesa;

di tanti fuèis, e da lì a tornava

di speransa i ti sòs na gran fontana.

di sè si ghjodeva calà la flama.

di sè che sempri al era stàt e godùt;

di poscj vuejs1784 i semisìrcuj, a stàn

di lasàighi a la futura zent i podès;

di lasàl me post mia Beatrìs sugerìt;

di ic tant inamoràt da pari fòuc?

di ic difièt al à sè che lì al è perfèt.

di godi il dii mi veva nvigorìt.

di duti li so fuèis, a sòn impostàs

di dutchista sgaravana svualànt

di cussì tanti ròbis chjò iai jodùt,

di cussì tant amòu e altri tant dilèt

di cuant gradìt ghieral preà daj beàs;1815          di chista, èco là ca sòn la Rachèl

Di chist ti ti rìndis ben cont da li mùis

di chèl che da Maria al erambielìt

di chèl chi mi recuardi, che un ninùt

di che alta lus che in sè a è vera.1817          di caritàt, e la jù, pa li zens mortàls,

di benevula ligrìa, che, sturnìt,

Dentri di te a sia impiàt chel amòu

dentri di sè, o letòu, la nustr imàgin;

davànt dic al veva làlis sos vierzùt.

dal univèrs al à fin uchì jodùt

dal to grant podej e da la to bontàt

dal so voto a ghi vèn di pensà tant,

dal pì alt scjalìn, tu ti la jodaràs

dal mièl che dàt ghi veva indulsimìnt.

dal alt raj, scumbusulàt i sarès stàt

daj me vuj tant e a lunc oservada,

da la roa ndà che cuj vuj zìnt i stìn.

da la Gliia Santa che da Crist risevùt

da lalta lus alòr jodùt i vevi tre zìrs

da duti che stràdis e che manièris,

Da chìn sù il me jodi al era stàt pì che maj

Da che regiòn che pì in sù a tona,

Dic i dìs, ma sintùt i vevi altri peràulis:

cussìl grant Zuan1786, al opòst di lòu,

cussì, cuai coma zì da val a mont

Cussì tornàt i eri a la dutrina

cussì tant nobilitàt ti às, chel so fatòu

cussì sù pa la viva lus cjaminànt

Cussì preàt i vevi; e chè, par lontana

cussì jòi jodevi ei scoltavi benòn

cussì jò a che granda viiòn; ma invàn

cussì e culà; e chì cal basti l efièt.1794          Cussì dal soreli la nèif disgjelada a vèn;

cussì che, vuardànt vièrs di luj, ti penetraràs

cussì che nuja ghintriga pì di chel tant.1756          cussì che lànima me, chì tias fàt sana,

cussì che cul tornà ta la me memoria

cussì che biela e buna oriflàma1776          cussì chal pì alt jodi alsàl posi la sèa,

Cussì alòr la me mins, sensa paua,

cussì al vint cu li fuèis lierùtis

cun gràsia che, preànt, otegni ti pòdis;

cun dignitàt a ogni creatura.

cun amòu nsièmit tegnùtn taun volùn

cul zì sempri pìn sù cul bièl raj divìn.

cul valòu infinìt imedeimàt.

cul to prea a liberalu ti zèdis

cul mutami il so mutà i godevi.1822          cuj vuj tos, e nota li nobil ànimis

cuj vuj jodùt i vevi part da lestremitàt1773          cuj al ee, dìmi, l ànzul che cun cussì tant zòuc

cuant che pal disperà ti vèvis jù la sèa.1805          Cuant chjùa vegnèvin tal flòu, di bancn banc,

cu la so feden Crist, chìstis a sònl mur1782          creànt, a so gust di gràsia al dota

creàdis par svualàn ta chistaltesa,

contenta duta di vuardà so fia,1804          contemplantl godeva dut sè caera bon.1770          contà cuant biela caeran realtàt.

Coma un pelegrìn chen tal templi entrànt

coma roda che ben a ziran dut e par dut,

coma me di scoltà ti dègnis, lasànt chel bièl lòuc

coma fuèis i vaj una una nominànt

Coma cuant che durànt un sun clar i ti jòs

Coma chèl che forsi da la Croàsia

comdi un lamp cun ràis che dut a sclarìvin.

comdal soreli la stela matutina.

comche lì da Beatrìs la me vista;1764          comchiai tal imparà, i no ausarès

Com chej studiòus cha plen si concèntrin

cjantànt Ave, Maria, gràsia plena,

Cjànt Trentatreèin

circuncidi par otegni la so virtùt.1797          Chistu post sigùr1757 e di chel gjoldi dut plen,

Chista mprimurida zentalòr jòt ben

chèl che par dut l univèrs si scuaderna,1819          chèl che lì a la so sinistra1800 al stà,

chèl che di dut stu marveà al era caua.

chèl ca la domanda, maè pur veretàt

chel altri1824 chai prins doj ghi feva da ters.

Chej doj sintàs lasù pì contèns tjòdis

chej che crodùt ghi vèvin aun Crist futùr;

chej chèrin da un Crist zà vegnùt stàs ispiràs.

chel savej la me mins a veva sospendùt.

chel me aspièt in ic al era rifletùt.

chel lasala par jodi altri aspièt

chel deèrt el martìr sempri da sant

chè1779 a è che vierzùda la veva prin di dut.

chè tu i ti sòs1809 che lumana natura

che spes prin dal domandaghi si la jòt cori.

che se un ben volìnt un a te nol và a ricori,

che sbasada ti ti sòs pa la me salùt

che purificàs a sòn stàs dùcjus scju spìris

che par cuàntis che fin lìn davèva jodùdis

che par chèl il preà e pur amòu mia mandàt,

che pal so fàl Miserere mei al veva dìt chèl,

che pa lantica fama nisùn dic si sàsia,

che ogni dì da lEnìs a si cujèrzin,

che nencja la nèif fin là no ghi riva.

che na còtulal fà secònt la stofa cal à vùt;1806          che luj par jodi pront ti tegnaràsl sguàrt

chè la me vista, doventànt pì pura

che jodi ti podaràs la regina1771          che jò i vuardàs in sù1816, ma a è pur vera

che jò belzà i fevi sè cal voleva;

che ingropàt ti tèn didèis fìnis.

che i vincjasìnc sècuj da che imprea

che i doj òrdins sàcris a divìdin.

che dopol sun fuàrt ti restal sintimìnt

che di pì fà nisùn volej al àusa,1793          che di lòu'l me dii al somèa doma un sun.

che di cussì fà ti vèvis la potentàt.

che da la fede tant l un che l altri aspièt

che djòditi di nòuf ti mi dès li gràsis,

che cun un colp di lancja e claus si vevotegnùt,

che cun so fì balànt sempri ti la jòdis,1759          che cul so sanc Crist fàt al veva spoa;

che cul so calòun ta la pas eterna

che cuj ràis etèrnos ni tegneva luminàs.

Che circolasiòn che cussì concepida

che chistu regn dut sùdit a à e devòt.

chè che d'jodi cussì tant biela ai so piè si gòt,

che bòis genitòus, di fede sempri plens.

che biàvula dal cjantòu a era1780, comchi savìn,

che almancu na luìgna da la to gloria

chòdiu a mostràvin zà prin da la nàsita.1795          chjodìn chìn ta stu mpèro just di Diu stes.

chaltri vuj clars di rivà làn alt a pòsin.

chal me preà a si unìsin li mans!1814          ch'a bocja vierta lasàt a veva Netùn lombrena dArgu.1821          Caritàt mostrànt, dùcjus, lontàns e visìns

cargasi al veva volùt da la nustra salma.

ca vistìvin buni asiòns comornamìns.

ca someàs, cun vuli ridìnt mi veva vuardàt,

ca otegnèvin svintulànt il so flanc.

ca jù vuardan ta stu post1758 nustrimborascjàt!

Bernart, che ben jodùt al veva i vuj mès

balansàt e plen al tegnarà stu gjardìn.1788          Alsàt i vevi i vuj; e comdi matìna

Alòr, secònt la so cjavieladùra,

Alòr il me deideri l era di nòuf zùt

alòr i vuj sos, ma ca no vegni pensàt

al veval puòr Fetòn, pì a sinflàma

al veva tacàt, gòdilu no ti podaràs, jòt,

al veva li clafs di stu flòu ncoronàt.

al pì ruvìnt dal me deideri ieri rivàt.

al èl parlà nustri, che a cussì tant nol pòs,

al dìs prin di vignì dal tetà lasàt fòu.

al deideri al corispùnt l acuìst.1791          Adès vuarda ben il prejòdi divìn;

Adès dut sidìn ti stàs paj to dùbis;

adès chen ta sta viva lus lu miravi

a vera vita a no  è sine caua

a sòn stàs metùsn ta scjalìns diferèns

a sòn di sta roa cuai do radìs:

a mòvi làlis tos, crodìnt di zìn sù

a la me Beàda par cognòsi ròbis

a leterna lus a colp sindresàvin

a jodi al vèn la Veronica1769 nustra

a ghi ufrìvin la pas e il ardòu

a fàl bon mestri a si vev' alòr metùt,

a eìst comca eìst cussì che just e ben

a èria pròpit cussì la mua vustra?;

a destra ti ghjòs l antìc pari sintàt

A che lus tant tacàs a si doventa

Signòu me Geù Crist, Diu vero e bon,

parsche luj al è chèl cha Maria la palma

O pari sant, che comun siòr un puòr

O madona me, font di sperà pura,

Mari Vèrgin, fia dal to fì divìn,

La plàja che Maria risanàt1778 a veva e onzùt,

Fì da la gràsia, chistu èsi gjocònt,

ndà che gust al lasa ntànt cal lavora,1754          N ta stu gjoldi mplombàt di cansòns dòlsis

l oràcul da la Sibìlal sparpajava'l sen.1818

FOOTNOTES

1 (return)

[ A la peràula cussìchi ui amondi spèsi ghi lasi dos s par evità ca vegni leuda cuzì. A è una da li pucìsimis peràulis che in ta la me tradusiòn à ua na consonànt dopla.]

2 (return)

[ L un al è na contrasiòn di il un.]

3 (return)

[ Crist? Un papa? A somèa che nisùn al savedi par sigùr a cuj cal à intindùt riferisi Dante. Vandelli: al juda a capì la complesitàt di chisti rìghis.]

4 (return)

[ Dante al domanda di èsi judàt da li mùis, ma encja dal so inzèn o alto ingegno par vej lispirasiòn justa par descrivi duti li ròbis straordinàris cal jodarà in tal infièr.]

5 (return)

[ Enèa.]

6 (return)

[ San Pàuli.]

7 (return)

[ La Madòna. I nòns di Crist e da la Madona a no sòn maj minsonàs tal Infièr par no profanaju. Vandelli.]

8 (return)

[ Lùsia = un mòut alegòric di nominà la gràsia ca luminèa.]

9 (return)

[ Il Papa Celestìn V, che par vàris trùfis al era stàt costrèt a abdicà. Àltris a pènsin ca si trati di cualchidùn altri, adiritura di Pilàt stes. Vandelli.]

10 (return)

[ Carònt, chèl che cu la so barcja al partava i danàs ta laltra banda dalAcherònt.]

11 (return)

[ Cristmaj minsonàt di nòn in tal Infièr.]

12 (return)

[ Il nòn di poeta. Virgìlio al èn ta sta alta compagnìa di poès.]

13 (return)

[ Falsa modèstia an daveva amondi pucja il nustri poeta.]

14 (return)

[ Il cjascjèl al sarès sìmbul da la sapiènsa umana. Pal valòu simbòlic daj sièt murs e dal rìvul, i racomandi i comentatòus.]

15 (return)

[ Aristòtil.]

16 (return)

[ Didòn, chè che, bandonada da Enèa, a si veva copàt.]

17 (return)

[ Parsè ca sòn ànimis sensa cuàrp.]

18 (return)

[ Ti sòs nasùt prin che jò i morès.]

19 (return)

[ Ducju scju chì a èrin benestàns florentìns. Dante al vòu savej indulà ca sòn, parsè cal varès gust di jòdiju. A intìvin di èsi in vàriis localitàs dal infièr. (Vandelli)]

20 (return)

[ Cuant che i cuàrps si ricostituiràn cu lànima, si sintarà pì il ben, ma encja il mal.]

21 (return)

[ Sta espresiòn aà valòu pì di ràbia che di altri.]

22 (return)

[ Cariddi.]

23 (return)

[ Scju pèis, in forma di pieròns, a rapreentin i bès, che i avàrs e i pròdigos a si tègnin intòr e strès, o a spèrperin.]

24 (return)

[ Cuant ca èrin vifs a no fèvin un uu bon da la roba ca vèvin, parsè ca no savèvin il so vero valòu. Vandelli.]

25 (return)

[ I avàros.]

26 (return)

[ A è da preumi che se Dante al fòs stàt furlàn al varès uàt sta peràula coma ca la ua in tal toscàn.]

27 (return)

[ Un bièl puc di ironìa chì, a clamà ìn (inno) il sgorgoleà di chej puòrs disgrasiàs ca sòn chì ingolfàs tal fangu!]

28 (return)

[ A no è da surprìndisi se chistu Flegiàs al era rabiòus. Al è chì in tal infièr, dopodùt, par vèjghi dàt fòuc a un templi dal diu Apòl par via ca ghi veva seduùt na fìa.]

29 (return)

[ La mari di Dante.]

30 (return)

[ La puarta pì esterna dal infièr.]

31 (return)

[ A si capìs! La puarta dal infièr a è sempri spalancada.]

32 (return)

[ Tal sens ca và a proclamà la muàrt eterna. Vandelli.]

33 (return)

[ Beatrìs.]

34 (return)

[ Proerpina, la fèmina di Pluto, il re dalinfièr.]

35 (return)

[ Parsè cal sarès trasformàt in smalt o clap.]

36 (return)

[ Un post visìn di Gerualèm, ndà cal vegnarà fàt il judìsi finàl. Vandelli.]

37 (return)

[ In momèns cussì a vèn da pensà che Dìu ogni tant al era in vena schersoa, sa si pensa al mòut sureàl cal punìs zent coma Epicuro. Ah si? a somèa cal vedi pensàt. No ghi crodèvis che lànima a varès paràt via a vivi dopo la vustra muàrt? Alòra èco chì chi vi la mèt la vustra ànima, ta sta tomba ca vi restarà vièrta fin cuj sàja cuant! Cussì in varèis pì che asaj timp par necuàrzisi che la vustra ànima ca jù a para via a vivièncja se cun amondi puc gustmentri che lasù il vustri cuàrp a si marsìs a la svelta.]

38 (return)

[ Stu chì al sarès Cavalcante Cavalcante, un guelf, ca la veva pensada coma Epicuroche la vita a èra par godi, e finida chè al èra finìt èncja il godi, parsè che dopo a no sarès stàt pì nùja. A vèvin raòn lòu a pensà chel gòdi al sarès finìt al momènt da la muàrtma no coma ca crodèvin lòu!]

39 (return)

[ Se momènt dramàtic e comovènt stu chì, cuant che Cavalcanti al pensa che l eità di Dante al vòu dii che so fì al è muàrt encja luj!]

40 (return)

[ Proerpina, o la luna.]

41 (return)

[ Beatrìs.]

42 (return)

[ A pensàighila ben a no ee stran chen ta linfièr, ndà ca sòn doma ànimisentitàs sensa cuàrp e, naturàl, sensa nasa vèdin da èsi poscj ca spùsin. Par cuj al ee stu spusà se i danàs a noan nas da naalu? Dante però a si rindeva cont di chistu e al à dotàt li ànimis cu li facoltàs ca vèvin prin di murì. !]

43 (return)

[ Il cjèl al odièa ogni ingjustìsia.]

44 (return)

[ Diu, il pròsin, e se stès, coma ca è clar da li rìghis ca seguìsin.]

45 (return)

[ A plànzin par dut chel bendidìu caan maluàt e pierdùt.]

46 (return)

[ Caorsa (=Cahors) al era un post in Fransa consideràt coma un nit di uuràrs.Vandelli.]

47 (return)

[ Chèl di parentela e di amicìsia.]

48 (return)

[ In ta la so Etica Aristòtil al trata di che tre dispoisiòns ca pàrtin al mal: la incontinensa, la malìsia e la violensa.]

49 (return)

[ Luùria a spèra doma in tal ben da li ròbis di stu mont, sensa riguàrt pa li ròbis dal altri mont. (Vandelli al discòr un bièl puc su stu argumìnt.)]

50 (return)

[ Il Minotauro stes, cal fa da vuardiàn in ta stu post chì.]

51 (return)

[ Il Minotauro a si à da jodi coma sìmbul da la violènsa bestiàl.]

52 (return)

[ Teèo.]

53 (return)

[ Ariàna, fia di Minos, ca ghia insegnàt a Teèo coma copà il Minotauro e scjampà dal labirìnt.]

54 (return)

[ Pèis, fra laltri, di cjàr e vuès, no coma chèl da li ànimis danàdis.]

55 (return)

[ Crist, che al momènt da la so muàrt al era zùt a liberà tanti ànimis dal Limbo. Il teremòt cal veva cauàt sta frana, coma ca ni recuàrdin i comentatòus, al era stàt cauàt in tal momènt précis che Crist al era stàt copàt.]

56 (return)

[ Bigulota in tal sens ca no era in forma regolàr. In realtàt a veva na forma di arco, ma no regolàr.]

57 (return)

[ La fèmina di Èrcul, che fra laltri a veva causàt la muàrt dal so omp, sensa intìndi di fa cussìnaturàlpròpit cuant ca voleva che Èrcul al tornàs a volèighi bèn. A mi a mi par che sta storiùta a à da li dimensiòns ca vàn ben pì a la lungja di chel càu chi.]

58 (return)

[ I Centàurs.]

59 (return)

[ A sòn dòma i vìfs ca pòsin mòvi ròbis coma li pièris.]

60 (return)

[ Beatrìs.]

61 (return)

[ Alesandro il Grant e Dionìio a vèvin reputasiòn di èsi tant crudej, e cussì al èra Asolìn. (Vandelli.)]

62 (return)

[ Prin tal sens cal cognòs li circostànsis di che zona lì tant miej di Virgìlio, che chì a si consìdera secont.]

63 (return)

[ Famòus làris di chej tìmps là.]

64 (return)

[ Cecina, un flumùt cal sbòcja sùbit sot di Livòrno; Cornet, na sitadùta visìn di Civitavecja.]

65 (return)

[ Chès dal muu di fèmina e il cuàrp di usièl. I cjati amondi interesànt coma che il mont imaginari di Dante a ghi dà il stes valòu eistensiàltal sens di eìsti e basta, no tal sens da la filoofìa eistensiàl modernaa zent normàl coma me (bè, forsi un puc pì normàl di me; diìn, a zent coma comercjàns florentìns o piàns, zòvins ca no pòsin tègnisi da busàsie forsi encja di strucàsi e palpàsicoma Pauli e Francesca, soldàs, vèscuj e pàpis) e a figuris mitològichis coma li Àrpis o coma i Cèntàuros, e via diìnt. Il reàl e l ireàl a si cunfùndin e a dovèntin uncoma ca susèit tal mòut di jodi li ròbis daj frutùs fin che, par disgràsia so, a vègnin grancj e a si necuàrzin che tàntis di che ròbis ca ghi crodèvin cussì tant a no somèjn pì vèris.]

66 (return)

[ Cal sarès il ters ziròn.]

67 (return)

[ A no somèija di jodi Dante cal bùta il cjaf in davòu e al ridusèa cuant cal scrif rìghis coma chista?]

68 (return)

[ Chèl cal sìga al è Pier da la Vigàna, cal era segretari di Federìgo II. Ta scju àrbuj chì, a propòit, a sòn intrapulàs i spirs di chej ca si sòn suicidàs.]

69 (return)

[ Al à pierdùt la so salùt e al à fàt fadìja a durmì.]

70 (return)

[ Linvìdia.]

71 (return)

[ Cul suicidasi al à cometùt cuntra di sè stes, ca si considerava just, un at ca nol era just.]

72 (return)

[ Dante, coma viitatòu tal infièr, al à tanta simpatìa pal grant sufrì dal puòr Pieri; ma coma scritòu a no somèa ca ghi displai tant di falu patì.]

73 (return)

[ San Zuan al eral sant di Firense coma il San Zuan di San Zuan di Cjaarsa. Taj timps pagans, il protetòu di Firense al era Marte. Vandelli al sugerìs che ai timps di Dante la statua di Marte, ca era stada butadan tal Arno, a era encjamò viìbil visìn dal Punt Vecju.]

74 (return)

[ Chè fata par impicjà la zent, no che altra fata par cjoj sù ledàn.]

75 (return)

[ Mèntri cal scjavasava il deert da la Libia cun un eèrcit di soldàs. Vandelli.]

76 (return)

[ Soldàs.]

77 (return)

[ Vulcàn stes.]

78 (return)

[ Il post indà che Gjove e i Gigàns a si li vèvin sunàdis.]

79 (return)

[ Un lagùt di aga mineràl in ta li bàndis di Viterbo.]

80 (return)

[ Fra i grancj fluns dal infièr.]

81 (return)

[ L abìs infernàl.]

82 (return)

[ A ju sàlva parsè che stu fùn o vapòu al à asaj umiditàt par distudà il fòuc cal vèn jù dal alt.]

83 (return)

[ Una da li rari vòltis che Dante al minsona li nustri montàgnis. A si riferìs al cjàlt, a propòit, che disdifànt li nèifs, al pòl meti in plena flùns coma il Brentao il Tilimìnt.]

84 (return)

[ Stu chì al sarès Brunèl Latìn, umanista, cal veva judàt Dante tal so studià.]

85 (return)

[ Tant i Blancs che i Nèris a ti zaràn cuntra.]

86 (return)

[ Sens: Sa dipendarès da me, i sarèsis encjamò fra i vifs.]

87 (return)

[ Beatrìs.]

88 (return)

[ Una da li so òperis pì gràndis.]

89 (return)

[ Da chistu a si jòt che la manìa di cori a và indavòu un bièl puc!]

90 (return)

[ Il puòr paìs al sarès Firense; puòr parsè cal è consideràt coròt dai sodomìs ca ghi vàn incuntri a Dante.]

91 (return)

[ La so costànt lamentèla.]

92 (return)

[ Cussì a podèvin parà via a corusà mentri ca tabajàvin cun Dante.]

93 (return)

[ S'i ghi crodìn a sè cal dìs, al à da vej vùt un tramaj di fèmina par fàlu doventà omosesuàl.]

94 (return)

[ In altri peràulis, Dante al scomèt la fama daj so vèrs a la veretàt di sè cal stà par dii.]

95 (return)

[ Mangjòns & bevònsèco lidea che Dante al veva daj todèscs in tal so timp. Ca sèdin stàs pì bevòns daj fransèis? Daj taliàns? Ma!]

96 (return)

[ Il bivero dantesc a ghi somèa pì al beaver inglèis che al castoro taliàn. Bìvar a nol stona nencja in tal furlàn.]

97 (return)

[ Par cussì dii. In realtàt la flamuta a era na ploja di fòuc.]

98 (return)

[ Che ànimis ca pàrtin bòrsis o blu o zàlis o blàncis a èrin dùtis di uuràrs.]

99 (return)

[ Li nustri biàtis a noan sgrìnfis, a si sà; ma cuj saja maj sè ca àn li biàtis di la jù?]

100 (return)

[ I diàus, chej osteàs, ca si la gòdin a fà il so mistej.]

101 (return)

[ Na fila a ni vegneva cuntra; naltra a zeva, cun nu, in diresiòn opòsta.]

102 (return)

[ Di SantÀnzul. I romàns a vèvin da stà atèns in tal cjaminà par via di dùcjus scju pelegrìns, ca zèvin o ca vegnèvin da San Pieri.]

103 (return)

[ I bolognèis a vèvin fàma di èsi rufiàns in ta chej timps là.]

104 (return)

[ In altri peràulis, al dìs che sa sòn tiràs, o tìrchios, aè pal fat stes ca sòn bolognèis; coma par dii che se par furtùna a fòsin stàs, diìn, furlàns, al sarès stàt dut un altri par di mànis.]

105 (return)

[ In tal sens di tirà li fèminis a simìnt.]

106 (return)

[ A si sberlava besola.]

107 (return)

[ Dante a nol veva sempri na impresiòn dolsa daj prèdis.]

108 (return)

[ Èncja chistu, bàbiu dal parlà e di fà zì sù di zìrus li fèminis, al è zùt a finìla chì, dut smerdajàt.]

109 (return)

[ Secònt Vandelli, un màgu da la Samaria cal voleva crompà da San Pieri e da San Zuan la facoltàt di podej comunicàjghi ai batieàs il Sant Spìrit.]

110 (return)

[ Purtròp Dante a no si riferìs a chel di Cjaarsa, ma al Batisteri di Firense.]

111 (return)

[ Si volìn zì pròpit a la fìna, il piè chì al è da lèilu coma il insièmit daj piè.]

112 (return)

[ A somèa che i fiorentìns a vèdin di tant in tant gjustisiàt daj sasìns in ta che manièra lì: fàt un bus, a metèvin dentri il condanàt cul cjaf in jù. Apena ca implenìvin il bus, il sasìn al moreva scjafojàt. (Jò chi soj claustrofòbic, i sarès par sigùr doventàt màt prima ca tiràsin jù la prima palada di cjera!)]

113 (return)

[ La Glìia, che Bonifasi VIII al veva trufàt paj bès. (Vandelli.)]

114 (return)

[ Un daj Orsìns.]

115 (return)

[ Al ee tant cambiàt il mont daj timps di Dante in cà?]

116 (return)

[ La Glìia di Roma, che secònt Dante in ta che rìghis chì a no èra la Santa Romana Chiesa tal sens ver da lespresiòn.]

117 (return)

[ L imperatòu Costantìn che, riconosìnt Silvestri coma papa, secònt Dante a nol veva fàt pròpit chel gran chè di ben.]

118 (return)

[ Na lesiòn amondi dura, chista, par Dantee, i cròt, par cualsìasi altrida imparà.]

119 (return)

[ Tìpic di Dante di descrivi punisiòns adeguàdis a la colpa daj danàs. In ta stu càsu, danàs coma Anfiarèl, che in vita a volèvin induvinà il davignì, adès a sòn costrès, par sempri, a cjaminà cul cjaf stuàrt cal pol jodi doma indavòu. In cuant al Creatòu steschèl imaginàt da Dante, si no altria vèn da pensà cal vèdi vùt cualchi bièl momènt di sodisfasiòn, cu na schersoa sprusada chì e lì di birichinàdis ca àn un puc dal malisiòus, a cjatà fòu scju tìpos di punisiòn. A mi vèn a mins chel gust ca ghi cjàpin i frus cuant ca ghi gjàvin na ala a una moscja par jodi coma ca farà a svualà cun unala e basta.]

120 (return)

[ Sicòma ca sòn stravoltàs, aan la pànsa par davòu e il cul par davànt.]

121 (return)

[ LEnèide stesa.]

122 (return)

[ Secònt Vandelli, ta li màcis da la luna la zent a jodeva Caìn cal alsava na forcjada di spìncs.]

123 (return)

[ Tìpos di vèlis.]

124 (return)

[ A vegnarès da pensà che i diàus a lu laudarèsin par vej fàt li so malagràsis; invènsi a si gòdin a cjastial cu la stesa fantaia chi vìn zà altri vòltis notàt!]

125 (return)

[ Malacoda a si riferìs al teremòt susedùt il Vìnars Sant dal àn [Footnote 34: cuant che Crist al era stàt metùt in cròusteremòt cal veva cauàt li ruvìnis descrìtis chì.]

126 (return)

[ Malacoda al è un diàu, e Dante e Virgìlio a varèsin puc da fidàsi di luj, no?]

127 (return)

[ A saràn diàus dal infièr, indulà ca si varès doma da sufrì, però a àn i so divertimìns encja lòu!]

128 (return)

[ A èsi imbrojòns in ta sta vita a si và a finìla cussì in ta che altra, purtròp. Ma coma fàja sta bolgja a tègniu dùcjus? A no vègnia da compatì Barbarìsa e chej àltris puòrs diàus par dut chel grant scombati ca ghi tòcja fà?]

129 (return)

[ Taliàn.]

130 (return)

[ Dopo vèighi cjòlt i so bes a ju veva lasàs zì lìbars sensa tègnisi al puntìn dai regolamìns.]

131 (return)

[ Èco, coma chiai dita un puc in sù, al è il màsa lavorà ca ju fà èsi screansàs, scju puarès di diàus.]

132 (return)

[ Cagnàs a si rìnt cont di cuant scaltri cal è Cjàmpul, il danàt; ma a la fin al vèn imbrojàt encja luj, comal rest daj Malbràncs. A no vègnia da vej rispièt par un imbrojòn coma Cjàmpul, cal rìva a imbrojà parfìn i diàus?]

133 (return)

[ Dante a ju mèt in ridìcul scju diàus, però no sensa cualchi frigùja di simpatìa.]

134 (return)

[ Da no cunfùndi cun chel tìpo di cjàa indulà ca si mangja e bèif e durmìs.]

135 (return)

[ Se ben che stu paragòn al mostra cuant afièt ca là Virgìlio par Dante!]

136 (return)

[ Puòrs Malbràncs. Il so malfà al è limitàt encja ta stu mòut chì!]

137 (return)

[ Pa la raòn spiegada tal vèrs [Footnote 64].]

138 (return)

[ A è tìpic da la zent ipòcrita di volej lùi par di fòu.]

139 (return)

[ Un post a Firense.]

140 (return)

[ Chel cal à condanàt Crist. Una condàna ca ghi à fàt tant dàn ai Ebrèos.]

141 (return)

[ Cauàt dal teremòt susedùt cuant cal eramuàrt il Signòu.]

142 (return)

[ A si riferìs a Malacoda, chi vìn zà vùt il plaej di cognosi.]

143 (return)

[ Tìpos di madràs che, secònt i antìcs a si cjatàvin in tal Nord Africa.]

144 (return)

[ Una pièra verda cun puntìns ros che secònt i antìcs a podeva combati i velèns daj sarpìns.]

145 (return)

[ Par cuant terificàntis ca sèdin, scènis cussì a si adatarèsin pròpit ben al rìndilis viìvis cu la magìa eletronica chi vìn vuèj!]

146 (return)

[ Parsè che Dante stes al era un daj Blancs.]

147 (return)

[ Coma Vani Fus.]

148 (return)

[ I Centàuros. La mandria minsonada sùbit sot a è ch è ca ghi veva robàt a Èrcul. La so furbìsia, tal tirà li bèstis pa la coda di mòut che Èrcul a no si necuarzès di cuj cal veva fàt il furt, a ghi veva zovàt puc, parsè che in ùltin Èrcul a ghi veva dàt na buna bastonada e mandàt a finìla in ta chel post chì.]

149 (return)

[ Par copalu.]

150 (return)

[ Sta sòrta di morphing a è abastànsa comùn in tal dì di vuèj, cun chej trucs ca si pòsin fa cul computer; ma in taj timps indavòu a veva da vej someàt a alc di sureàl!]

151 (return)

[ Chel cal à ispiràt Puccini?]

152 (return)

[ Chèco Cavalcante. Gaville al era un cjascjèl visìn di Firense.]

153 (return)

[ Dante in clara vèna sarcàstica. A somèa paradosàl, però a è sensaltri veretàt, che tanti vòltis (forsi sempri) i pì grancj crìtics di na sitàt, di na nasiòn o di na organiasiòn a sòn chej che pì a ghi vòlin ben a la sitàt o a la nasiòn o a la organiasiòn. A è di fàt che par via dal so grant amòu par Firense Dante a si rìnt cussì tant cont di ogni pìsula pecja ca à la sitàt che luj al vorès ca fòs perfèta. A si spiega cussì lindignasiòn che Dante al mostra in ta scju vèrs chì.]

154 (return)

[ Dante, chì, al fa un pronòstic che Firense a stà zìnt incùntra a malòris sèriis.]

155 (return)

[ Ogni ùn cal vèdi maj jodùt coma che na gjalìna a protès i so pitinùs al sà ben sè chi vuèj dii.]

156 (return)

[ Al vòu frenà il so inzèn parsè cal à belzà jodùt pì vòltis coma cal è stàt abuàt da altra zent scàltra, e cun cuàlis conseguènsis.]

157 (return)

[ Entòcli e il fradi a èrin fìs di Èdipo e di Jocasta. Par na maledisiòn ca ghi èra stada fata dal pari, i fràdis si vèvin copàt lun laltri e a èrin dopo stàs bruàs insièmit.]

158 (return)

[ Tennyson al à da èsi stàt un bièl puc ispiràt da che rìghis chì cuant cal à scrìt il so Ulysses:

My mariners

you and I are old;

Old age hath yet his honour and his toil;

Death closes all: but something ere the end,

Some work of noble note, may yet be done,

Not unbecoming men that strove with Gods.]

159 (return)

[ Chè che Dante al zarà a uà coma localitàt pal so Purgatori.]

160 (return)

[ A è da notà chì la rasegnasiòn stòica di Ulìs.]

161 (return)

[ Stu toru di ramp, regalàt da un grèc a un siciliàn, al vegneva uàt par copà zent ca ghi vegneva sierada dentri. Na volta dentri i puòrs condanàs a vegnèvin brustulàs vifs; e mentri ca si brustulàvin, il so sigà al someàva il rugnà da toru stes. Il prin a vignì cussì copàt dal siciliàn al era stàt pròpit chel ca ghi veva fàt il regal. Chista storiuta a era stada contada da Ovidio in taj timps indavòu. A è clar che la manièra rafinada cu la cual i mafiòus siciliàns a tràtin i so clièns a à radìs amondi fòndis. La storiuta a ni fà pur recuardà che Dante a nol eral ùnic a vej na imaginasiòn cussì ben cultivada in tal pensà sù turmìns di turtura e di muàrt ca ni cativèin cu la so originalitàt. Però naltri smorgasbord coma che dal Infièr indulà a si vàja a cjatàlu!]

162 (return)

[ Espresiòn lombarda, modificada un puc da chè uada da Dante.]

163 (return)

[ Forlì, sitàt ghibelìna, ca veva reistìt ai atàcs da li fuàrsis fransèis e guèlfis mandàdis dal papa. Par vej na idea pì buna da li condisiòns polìtichis e socjàlis da la Romagna descrìtis da Dante in ta che rìghis chì, i sugerìs Vandelli.]

164 (return)

[ Chèl cal parla al è Guido da Montefeltro.]

165 (return)

[ Il papa Bonifàs VIII.]

166 (return)

[ Tal Infièr, par vèjghi dàt chej consèis lì al Papaconsèis ca àn sensaltri pì dal Machiavèlic che dal Francescàn.]

167 (return)

[ Il puòr Guido al vèn èncja cjòlt in zìru da stu raonadòu di diàu!]

168 (return)

[ Bràs mutilàs o gjàmbis mutilàdis.]

169 (return)

[ No stìn lamentàsi di chistu parlà sclèt. Zà i sìn stàs metùs in vuàrdia tal vèrs [Footnote 21].]

170 (return)

[ Cussì Dante al punìs scismàtics (o almàncu cussì al descrìf la so punisiòn). Punisiòn jùsta sa si pensa a li diviiòns che lòu stes a cauàvin. Ma Maomèt al èria pròpit scismatic?]

171 (return)

[ Se sti punisiòns a sòn espresiòn da la gjustìsia divina, Dante al à da vej ben jodùt che stu tipo di gjustìsia a nol èra, dopodùt, cussì tant diferènt da la gjustìsia pagana; basta pensà al mòut che Gjove al veva punìt Prometèo. Si no altri Dante e i pagàns a vèvin chistu in comùn: na granda fantaìa!]

172 (return)

[ Sti peràulis a seguìsin chès ca finìsin il vèrs [Footnote 55].]

173 (return)

[ Argolica = greca.]

174 (return)

[ Forsi a è pì fàsil capì stunduvinèl sa si lu pènsa cussì: A è pusìbul cjatàighi il màni a li ròbis ca sòn stàdis fàtis.]

175 (return)

[ Amondi comprensìbil!]

176 (return)

[ In tal sens che il cuàrp al parta il cjaf coma lampiòn.]

177 (return)

[ Sensa ingàns.]

178 (return)

[ Tant Bertran che Achitofèl aan consiliàt fiis di zì cuntra i so pàris.]

179 (return)

[ Tal sens che il patimìnt a ghiè spièli a la colpa ca lu à cauàt.]

180 (return)

[ A somèa da sta storia di Gèri dal Bièl ca fòs stàt un òbligu ta na famèa di vendicà la muàrt di un parìnt. (Plus sa change... Basta pensà no a certi uànsis Siciliànis dal dì di vuèj, tegnùdis a gala si no altri in taj cìnes, ma a la reasiòn daj parìncj da li vìtimis di Tim McVeigh cuant cal è stàt gjustisiàt làltra dì.) In ta stu càsu, Dante al sarès un daj parìncj ca varèsin vùt da vendicà Gèri. Il fàt che chistu a nol era encjamò susedùt al spièga la reasiòn indignada dal danàt e il sintimìnt di colpa di Dante stes.]

181 (return)

[ Liulùta di Egina a veva cjapàt il nòn da na bièla fiòla dal stes nòn ca si veva lasàt amà da Gjoveche pa li fantasìnis al veva un vuli (èncja ducju doj) sempri vièrt. Gjuno, ta na reasiòn caa un bièl puc dalarchetìpic, a si veva cussì tant rabiàt cul so omp caveva mandàt la pesten ta liulùta ca veva copàt òmis e bestis.]

182 (return)

[ chi ti ti spèlis.]

183 (return)

[ Taliàns, tant par no dismintiàsi.]

184 (return)

[ Biùgna pur ricognosi che la gran part di scju danàs a si rìndin cont che la so punisiòn a è stada jùsta.]

185 (return)

[ Tal sens cal era bon da imità altra zent.]

186 (return)

[ Par òpera di Gjunòn ta un daj tancju momèns di rabia cuntral so omp, se omp si pòl clamàlu.]

187 (return)

[ La so frùta.]

188 (return)

[ Cuant dolòu incontenìbil da la puora mari ca rìnt chistimàgin!]

189 (return)

[ Il dì di vuèj a si sìnt tant parlà di pàris ca abùin i so frùs; maj, chi savedi jò, di frùs ca abùin il pàri. A è da notà, però, che il falsificà al à par Dante altritanta importansa da la relasiòn incestuàl.]

190 (return)

[ Schichi.]

191 (return)

[ Ca sarès la mula di Buòso, che Schìchi al impersonèa par otègnila. Ta lòpera di Puccini sta impersonificasiòn a è fàta in tal mòut divertènt ca si sà!]

192 (return)

[ A no è sensaltri la prima volta che la dura gjustìsia a cjòj ocaiòn da la colpa dal danàt par ministràighi la pena justa.]

193 (return)

[ Ca sarèsin i florìns di oru, che ta na banda a mòstrin la mua di San Zuan Batìsta. (Chi mi recuardi jò, an dera amondi pùs di chej florìns chì a San Zuan di Cjaarsa. A si jòt pròpit che San Zuan, il sant protetòu dal paìs, al à tegnùt scju florìns lontàn di San Zuan par mantegni la zent dal paìs pura, lontàna da che tentasiòns ca varèsin podùt coròmpila coma ca ghi steva susedìnt a la granda a Firense. ìn ta chej dìs chì, però, a par che il sant protetòu al sedi zut in vacansa.)]

194 (return)

[ Al preferirès jòdiu chì fra i danàs che sodisfà la so gran sèit.]

195 (return)

[ Sta fèmina a veva tentàt invàn di sedui Bepi, il fi di Gjacòb; cuant che luj al era scjampàt via, ic a lu veva acuàt di vèila violentada. Cussì a somèa.]

196 (return)

[ Chel cal à persuadùt i Trojàns di lasà entrà il cjavàl in ta la sitàt.]

197 (return)

[ An dè ogni tant in tal Infièr momèns amondi còmics!]

198 (return)

[ Al è un puc màsa sèriu, Virgìlio, no pària?]

199 (return)

[ Parsè che cul prin colp a ferìs e cul secònt a vuarìs.]

200 (return)

[ Specje di fasa ca ghi plata la part basa dal cuàrp.]

201 (return)

[ Na tòr di Bologna.]

202 (return)

[ La pòura di chèl ca no si sà, che di nòt di sòlit a si la sìnt di pì.]

203 (return)

[ Li Mùis.]

204 (return)

[ Montàgnis, tant luna che laltra.]

205 (return)

[ Scju danàs a sòn coma tocs di glas.]

206 (return)

[ Scju fiòj, ca èrin fràdis ca si volèvin puc ben, a si sòn copàs l un cuntra l altri.]

207 (return)

[ Encja chistu, che di fat al era Toscàn, par otègni na ereditàt al à copàt, e par vej copàt a ghian dopo encja a luj tajàt il cjaf. Na roba a è sigùra: Firense e paìs visìns di Firense in taj timps di Dante a èrin poscj indulà ca si varès fat fadìja a stufàsi!]

208 (return)

[ Chel cal stà roeànt in tal cjaf dal altri al è il Cont Ugolìn. Di luj Dante al parlaràn tal pròsin cjànt.]

209 (return)

[ LInfièr al à tancju momèns còmics e dramàtics e comovìns, ma epiòdis pì comovìns di chel dal Cont Ugolìn a non dà.]

210 (return)

[ LArcivèscul Rugèri.]

211 (return)

[ E invensi un puc di misteri al resta. Ta chel post dalinfièr chì a sòn metùs chej ca sòn colpèvuj di vej tradìt altra zent par raòns polìtichis. Cun dut il contà dal Cont Ugolìn, a no si riva maj a savej cun preciion di cual tradimìnt ca sòn stàs colpèvuj Rugeri e il stes Ugolìn. Nompuarta, però; che chì sè ca conta a è la relasiòn fra Ugolìn e i fiòj, e la disperasiòn di Ugolìn.]

212 (return)

[ Che tòr indulà ca èrin impreonàs Ugolìn e i fiòj.]

213 (return)

[ A ghi veva dat un preentimìnt di sè ca veva da capitàighi.]

214 (return)

[ Sta trasformasiòn da lupo e lupùs a pari e fiòj a susèit spes in taj sunsa dìin.]

215 (return)

[ Atropòs a sarès chè ca sepàra lànima dal cuàrp e in tal cau di Tolomèacal sarès chel post chìa manda lànima tal infièr mentri che il cuàrp al è encjamò in vita.]

216 (return)

[ An sparegna pùs, Dante. Prin chej di Pisa; adès i genovèis!]

217 (return)

[ La naf da re a vèn fòu dalinfièr.]

218 (return)

[ Lusìfar stes.]

219 (return)

[ A mi vèn in mins chel paeàn che, tancju àjs fa, dopo cualchi àn in Canada a nol era stàt bon di imparà l inglèis en tal fratìmp al veva dismintiàt il so taliàn. Cau cal mèrita cualchi làgrima. A èria colpa so? Jò i diarès di no. I diarès pitòst che la colpa a era di chej chen ta na maniera on ta naltra a custrinzèvin cussì tancju taliàns a lasà lItalia in ta chej dis là. Cuj sàja ta cuala bolgja che Dante al varès metùt chej lì? Ma forsi chì a è miej uà un paragòn un puc pì lierùt, coma chèl di un flòu tajàt par metilun ta un vàs, che, sa si pensa, a nol è nè vif nè muàrt. (Èco, iai uàt chel puc di inzèn chi ài, coma che Dante al voleva chi fès.)]

220 (return)

[ I studiòus di Dante a pensin che i tre cjafs di Lusìfar, e i so tre colòus, a sòn sìmbul di chistu o chèl; par eempli, il colòu zal limpotènsa; chel neri lignorànsa; e cussì via diìnt. (Se cussì a è, alòra Dante al è zut a rafigurà lignorànsa cuj nèris da lÈtiòpia. Il chè in taj timps di Dante a sarès zut, encja encja; ma se Dante al vès apena scrit la Comèdia, cuj sàja cuanti crìtichis via e-mail o via twitter cal varès risevùt daj vuardiàns da la coretesa politica!) Fra li interpretasiòns chiai leùt, una a mi par jùsta: che i tre cjafs di Lusifar a sèdin na sorta di parodìa da la Trinitàt di Diu stes.]

221 (return)

[ Na stranesa: in ta limaginasiòn popolàr il còu dal infièr, coma cal sarès Còcit, al varès di èsi plen di fòuc e flàmis; invènsi chì a è dut glas e frèit. Lo stes, a sarès puc gust di zì tant in tal un che in ta chel altri.]

222 (return)

[ A è clar che Lusìfar stes al à amondi puc gust di èsi uchì. Puc da surprìndisi, sa si pensa a chel post gloriòus cal veva lasàt, da semo, par vignì chì.]

223 (return)

[ Èncja sa lu mèt tal pì profònt dalinfièr, Dante al ricognòs la grandesa dal omp, cul so tai in ta stu momènt di sufrì inimaginàbil.]

224 (return)

[ In ta stu punt Virgìlio, cun Dante intòr, al taca a zì in sù. A intiva che il post lì ca tàchin li gjàmbis dal diàu al è il centro da la cjera (cuj sàja maj sè cal diarès Freud di chista coincidensa?); cussi chè di lì indavànt li gjàmbis dal diàu, e di conseguènsa Virgìlio e Dante stes, a pùntin in sù, vièrs chel altri emisfèri.]

225 (return)

[ Chistu al sarès l emisfèri in tal miès dal cual al è Gjerualèm.]

226 (return)

[ Il post pì al centro di Còcit.]

227 (return)

[ Par gravitàt, dut a vèn atiràt dal centro da la cjera. Dante al à incjastràt Lusìfar pròpit uchì coma par dii che dùcjus in tal mont a sòn, par natura, atiràs dal mal. Di conseguènsa, il volej liberasi dal mal a richièit un sfuàrs ca nol è naturàl, un sfuàrs cal à da zì cuntra natura.]

228 (return)

[ Li Chèchis a sarèsin li fiis dal re di Tesàlia che in taj timps antìcs a vèvin sfidàt li Mùis al cjantà. Sti puori fiòlis a vèvin pierdùt la sfidanaturàl!e a èrin stàdis trasformàdis in chèchis.]

229 (return)

[ Blu.]

230 (return)

[ Laria dal scur infernàl.]

231 (return)

[ Vènere.]

232 (return)

[ Adàm & Eva. A si pensa che sti stèlis a vèdin valòu alegòric; ca rapreèntin li virtùs da la prudensa, gjustìsia, fuartesa di spìrit, temperansa. (Vandelli)]

233 (return)

[ Lorsa granda (ursa major), che sicòma ca èn tal emisferi austràl a no la jòt.]

234 (return)

[ Dal aspièt, insoma, al era un biel puc coma me, doma che la me barba a è tant pì blancjae a noa nencja biugna daj ràis dal soreli par fala sfavilà.]

235 (return)

[ Catòn, cal sarès stu barbòn, al è iluminàt da li cuatri virtùs rapreentàdis da li stèlis.]

236 (return)

[ A imbrunìs o scurìs. (Dante a mi metarès par sigùr tal purgatori par cers vocàbui chi ui, ma i no pensi ca mi butarès in tal infièr!)]

237 (return)

[ A è clar che Catòn al cròt che i poès a sòn doj daj danàs.]

238 (return)

[ Tre sostantìfs, tre e e tre con ta sta riga. Clara lintensiòn, no ee vera?]

239 (return)

[ Il to volej nol pòl dal me volej.]

240 (return)

[ Lultima sera da la so vita, inclua che spirituàl.]

241 (return)

[ Coma ca voleva Beatrìs.]

242 (return)

[ Coma se di jodi e scoltà Catòn a fòs la vera raòn dal viàs daj poès. Bàbiu stu Virgìlio!]

243 (return)

[ Che libertàt moràl ca si otèn cuant ca si riva a vìnsi li propri pasiòns, che cussì spès a ni tegnin incjadenàs.]

244 (return)

[ Encja chì Virgìlio, scaltri, al eàlta li virtùs di Catòn, cal veva rifiutàt di sotomètisi al volej di Sèar. Cussì, coma cal sugerìs Vandelli, chì i vìn na sintei di libertàt moràl e politica.]

245 (return)

[ Il cuàrp.]

246 (return)

[ Ìl Acherònt.]

247 (return)

[ Beatrìs.]

248 (return)

[ Catòn, coma ca si jòt, a si rindeva ben cont da li ceremònis ca ghi feva Virgìlio.]

249 (return)

[ A è stàt comentàt che stu vènc al rapreènta lumiltàt.]

250 (return)

[ L ànzul cal protès lentrada dal purgatori.]

251 (return)

[ Lalegorìa a è clara: la zent roganta, ca si irigidìs, a vèn distruùda; a sopravìf chè plena di umiltàt, ca è buna di pleàsi a li circostànsis da la vita, encja se chìstis da li vòltis a ti bàtin fuàrt.]

252 (return)

[ Ben purificàs.]

253 (return)

[ Pa la strada ca torna tal infièr.]

254 (return)

[ Si tornàn in davòu cul pensej a tancju di chej poscj cal à viitàt tal infièr, a no è da surprìndisi sal è vegnùt fòu da chel buaròt cu la mua plena di cjalìn o cragna. Ta naltri sens, Dante al è chì cal taca a vignì purificàt.]

255 (return)

[ Chì a tocja recuardà Ulìs e i so òmis che rivàs fin chì a èrin, però in davòu a no sòn pì tornàs.]

256 (return)

[ Da Catòn.]

257 (return)

[ La Libra.]

258 (return)

[ In efièt, cun chìstis prìmis nòuf rìghis, Dante al vòu dii che il dì al stà par cricà. Su sti rìghis, asàj difìsilis, i sugerìs di lei i crìtics.]

259 (return)

[ Unaltra volta, dopo la me muàrt.]

260 (return)

[ Dopo chel momènt di straviamìnt a ghia parùt che il lumìn al luès encjamò di pì.]

261 (return)

[ Stu chì al parta li ànimis a la salvasiòn; Carònt, la so antitei, a li parta a la perdisiòn. Sa sia da sièlzi, aè miej zì cun chistu.]

262 (return)

[ Aegypto in tal originàl, coma ca sarès just. I speri che Dante a mi perdoni.]

263 (return)

[ Il Capricorn. Il dì, insòma, al è zà ben inoltràt.]

264 (return)

[ Tu chi ti sòs vìf, se fatu chì insièmit dai muàrs?]

265 (return)

[ Par podej tornà, dopo la me muàrt, in ta chista strada da la salvasiòn.]

266 (return)

[ Parsè rìvitu tal purgatori cussì tant timp dopo la to muàrt?]

267 (return)

[ L ànzul timonej cal cjàpa sù e al parta li ànimis in tal purgatori.]

268 (return)

[ Secont Vandelli, la indulgensa plenaria datan ocaiòn dal Gjubilèo di Bonifàs VIII, tacada tal nadàl dal [Footnote 1299: a veva vantagjàt encja li ànimis daj muàrs, puarès.]

269 (return)

[ Ogni ànima danada a è destinada a zìn tal infièr.]

270 (return)

[ Secònt cualchi comentatòu, la cansòn a rapreentarès il plaej da la filoofìa..]

271 (return)

[ Catòn stes.]

272 (return)

[ Ca sarès la porcarìa ca sia formàt daj so pecjàs e ca ghi impedìs di vej na clara viiòn di Diu.]

273 (return)

[ Stu mont al èl post indulà che la gjustìsia divina a ni fà sufrì paj pecjàs chi vìn cometùt, fin chi vignìn dal dut purgàs.]

274 (return)

[ Jodìnt doma na ombrena davànt di luj, Dante al pensa di èsi stàt bandonàt da Virgìlio. Il puòr Dante a no si rìnt cont che, esìnt spìrit, Virgìlio a nol fà ombrena.]

275 (return)

[ Tal cjèl i ràis, esìnt luminòus, a si làsin trapasà da àltris, roba ca no podarèsin fà sa fòsin ostaculàs da na sostansa fiica, coma un cuàrp.]

276 (return)

[ A somearès impusìbul che un spìrit al sufrìs dolòus corporàls; man ta li mans da lonipotènsa di Diu, dut a è pusìbul.]

277 (return)

[ A stà di fàt ca ni è impusìbul capì coma che Diu al posi èsi na sostansa in tre persònis.]

278 (return)

[ Virgìlio a ni sugerìs di contentasi di capì il sè ca è, e di no zì a ròmpisi tant il cjaf in sèrcja di capì il parsè di sè ca è.]

279 (return)

[ Se la zent a savès dut, a no sarès stàt necesàri il proibìghi a Adamo di zì a sercjà il frutàn dal àrbul dal ben e dal mal; e cussì a no sarès stàt necesàri di butalu fòu dal paradìs terèstri; e di conseguènsa a no si varès vùt biugna che Crist al vegnès a salvani, e via di sèguit.]

280 (return)

[ Ta la costa pì montagnoa da la Liguria, chen taj timps di Dante a no èra sensaltri invaduda da turìscj coma ca è vuèj.]

281 (return)

[ A è clar che se Virgìlio al cognoseva l infièr, a nol cognòs par nùja il purgatori.]

282 (return)

[ Cun che incertesa naturàl ca derivava dal jodi un vif coma Dante.]

283 (return)

[ Fermàs dal cuàrp di Dante.]

284 (return)

[ Un colp di spada a ghi veva lasàt un brut sen ta una da li sèis.]

285 (return)

[ Puarèt tal mòut che la peràula a vegneva uada da me mari, puareta, che par ic al èra puarèt encja il plevàn di San Zuan o adiritura il Papa, puarèt, ca ni voleva cussì tant ben.]

286 (return)

[ Partìt par tornà in tal mont daj vifs.]

287 (return)

[ Stu sperà al sarès il sperà da la salvasiòn, par via che àltris a pensàvin che luj al fòs stàt danàt pa la so scomùnica.]

288 (return)

[ Se il vèscul di Coensa al vès consideràt Diu no coma punitòu e basta, ma encja coma pari miericordiòus, al varès forsi capìt che jò ì sarès stàt perdonàt.]

289 (return)

[ Il cadàvar di Manfrèit, invènsi, al è stàt butàt fòu da terèn consacràt, coma ca si uava fà cuj scomunicàs.]

290 (return)

[ I scomunicàs a vegnèvin trasportàs cuj lumìns distudàs, coma cal è stàt il cau cul cadàvar di Manfreit.]

291 (return)

[ Encja a un scomunicàt a ghi resta un pu di speransa di vignì perdonàt da Diu, basta ca si dimostri pentìt, coma caa da èsi stàt il cau cun Manfrèit, puarèt. Dum spiro, spero, coma cal dis Vandelli.]

292 (return)

[ Al è costrèt a restà fòu dal purgatori par un toc di timp lunc coma trenta vòltis il timp cal era stàt in pecjàt.]

293 (return)

[ Li prejèris ca vègnin dìtis paj muàrs a pòsin ridui il timp che una puorànima a à di pasà tal purgatori]

294 (return)

[ La proibisiòn di tacà la so purificasiòn prima dal momènt prestabilìt, asumìnt che stu timp a nol vegnès scurtàt dal preà da la zent coma Costansa stesa.]

295 (return)

[ Coma ca crodèvin, par eempli, i Manichej, che par chej i òmis a vèvin do ànimis.]

296 (return)

[ Par eempli: cuant che jò i soj concentràt in tal lèi, i no mi rìnt cont che altri al stà susedìnt atòr di me.]

297 (return)

[ Il post indulà che i poès a pòsin tacà a scalà la montagna.]

298 (return)

[ Ducju poscj che ai timps di Dante a era difìsil scalà.]

299 (return)

[ Tal sens simbòlic, li àlis ca ocòrin par zì sùn ta stu scoj dal purgatori a sòn àlis di virtùt.]

300 (return)

[ Plumìn o plùmis.]

301 (return)

[ Virgìlio.]

302 (return)

[ Ta stu punt a finiva che fesura cuai verticàl ca vèvin seguìt, e ta un plan mancu inclinàt a èrin rivàs.]

303 (return)

[ La riva da la montagna a varès, alora, nainclinasiòn di circa [Footnote 45: gràdos.]

304 (return)

[ Il cjaminà tant pì svelt di Virgìlio al lasava il puòr Dante indavòu.]

305 (return)

[ Na volta sorpasàt un momènt di perìcul, al vuàrda in davòu, contènt di èsi al sigùr.]

306 (return)

[ Sicòma che i poès a sòn tal emisfèri dal sud, e a stàn vuardànt vièrs il levànt, Dante al jòt il soreli alsàsi a sinistra invensi di destra, coma ca susedarès sal fòs tal emisfèri dal nort.]

307 (return)

[ Il soreli (spieli) al luminèa ducju doj i emisfèris, chel di sot e chel di parzora.]

308 (return)

[ Siòn = Gjerualèm; crèt = il purgatori.]

309 (return)

[ Virgìlio a ghi ufrìs sta lesiòn di astronomìa al puòr Dante (cal somèa un puc insiminìt coma me) par dimostràighi coma che, jodùt da stu post chì, il soreli a si mòuf a la so sinistra.]

310 (return)

[ Cuant che chì di nu a è unvièr, il soreli al è a sud dal ecuatòu, e vicevèrsa.]

311 (return)

[ I Ebrèos a jodèvinda la Palestinail ecuatòu a sud di lòu.]

312 (return)

[ Pìn sù che l omp al vàn tal mont dal purgatori e pì li so còlpis a vègnin lierìdis.]

313 (return)

[ Che di èsi poltròn.]

314 (return)

[ Bielaga al à spetàt fin a la fin da la so vita prin di pentisi di còu daj so pecjàs. A è par chistu che adès a ghi tòcja spetà fòu da la puarta dal purgatori.]

315 (return)

[ Il cjèl al à ben altri ròbis da fà che pièrdi timp cun prejèris ca no sòn sincèris.]

316 (return)

[ Un dal grup di Bielaga a si necuàrs che Dante al fà ombrena, come un cal è encjamò vif.]

317 (return)

[ Parsè no sotu pì reolùt?]

318 (return)

[ Cuant ca si nrusìs di vergògna un al mostradi sòlitsinceritàt o pentimìnt; e par chèl al pol vignì perdonàt pì a la svelta.]

319 (return)

[ Almancu a lu varèsin cjantàt dut sa no fòsin stàs interòs da Dante.]

320 (return)

[ Èco, chista a sarès na conferma ca no vèvin encjamò finìt da cjantà il Miserere.]

321 (return)

[ I spirs, curiòus, a vòlin che i poès a svèlin las raòn da la so preensa.]

322 (return)

[ Se na volta tornàt tal mont Dante al prejarà par lòu, li so pènis a vegnaràn scurtàdis.]

323 (return)

[ I vapòus impiàs a sarèsin li stèlis ca si jòdin colà di nòt e chej lamps ca iluminèjn li nùlis sul imbrunì in ta li sèris destàt. Tant che li stèlis che i lamps a si jòdin doma par un istànt.]

324 (return)

[ Chi ti vàs vièrs la to purificasiòn.]

325 (return)

[ A vòlin cal resti pì a lunc par cognosi cualchidùn par podej partà nuvitàs a la so zent cuant cal tornan tal mont, cu la speransa che la zent ca sìnt li nuvitàs a prej par lòu.]

326 (return)

[ Ben nasùs par via ca sòn in via di otegni la so salvasiòn.]

327 (return)

[ I spirs a si fìdin da la volontàt di Dante di judàjubasta che la so volontàt a no vegni impedida da cualchi ostàcul.]

328 (return)

[ Che fasa da lItalia ca è tal miès da la Romagna e il regnu di Napoli.]

329 (return)

[ Fan, o Fano, al sarès il post indulà che stu Jacu dal Cassero da Fan al è stàt soteràt.]

330 (return)

[ Jacu al sà che il siòr dÈste a lu odiava: dopodùt, coma cal dìs Vandelli, Jacu a lu veva acuàt di èsi paricida. Però a nol varès maj crodùt che il so odiu al fòs stàt cussì intèns da falu copà.]

331 (return)

[ Chì, Jacu puarèt, a no ocòr pì cal rispìri. Mira e Oriaca a sòn visìn di Venesia.]

332 (return)

[ Boncont al vorès che Dante al preàs par luj par ridùighi li pènis dal purgatori.]

333 (return)

[ La so puora vèdula.]

334 (return)

[ Na zona tal Caentìn, tra Firense e Arès.]

335 (return)

[ Un convènt.]

336 (return)

[ Parsè che a stu punt lArchiàn al sboca in tal Arno.]

337 (return)

[ Lànzul bon al parta via lànima di Boncònt, lasànt il so cuàrp lì cal è. No podìnt vej lànima di Boncònt, il diàu a si la cjapa cul so puòr cadàvar.]

338 (return)

[ Il diàu al à tant control su li fuàrsis da la natura.]

339 (return)

[ LÀrno al sarès stu flun real.]

340 (return)

[ Ca sarès la glera o savolòn o altra roba ca parta un flun in plena.]

341 (return)

[ Sta Pia, fèmina di un grant siòr, a somèa ca sedi stada copada dal so omp, o parsè cal pensava ca ghi fòs stada infedèl o parsè cal veva intensiòn di spoà naltra fèmina, e Pia a ghi era di ostàcul.]

342 (return)

[ Anelada = dàt lanèl; e in sèguit spoada. A si pòl notà che sicoma che l omp di Pia a si clamava Nel (Nello), la peràula anelada a è ben sielzuda.]

343 (return)

[ Un zòuc di azàrt baàt sul tirà daj dàdos.]

344 (return)

[ Al pensa e ripensa a sè cal varès podùt fà par vinsi. Nuja di insòlit, purtròp, in ta sta reasiòn.]

345 (return)

[ Plan plan a si lìbera di chej ca vorèsin vej un pus daj bès cal à vinsùt.]

346 (return)

[ LAretìn: un famòus magistràt di Arès; Ghin dal Tac al era na sorta di brigànt senèis; chel altri al era pur luj un nòbil Aretìn.]

347 (return)

[ Par vej na idea clara di duta sta zent, i sugerìs Vandelli. L importànt a è di tegni in mins che tant Federico Novèl che chèl di Pisa (Farinata, fì di Marzùc) a sòn muàrs copàs, prima, i pensi, di èsisi confesàs daj so pecjàs. A è par chèl ca stàn preànt Dante di racomandà la zent di scju puòrs muàrs di preà par lòu par scurtàighi li soferènsis dal purgatori.]

348 (return)

[ Di cjaa so gjavàt fòu = separàt dal so cuàrp.]

349 (return)

[ Chè daj Brabàns a sarès Maria, la fia di un duca di Brabànt, ca varès acuàt Pier da la Bròcja di vej tentàt di violentala, cu la conseguensa ca si sà. A si jòt da chistu cau che stu tipo di acùis a nol è dopodùt na roba tant moderna.]

350 (return)

[ Un tocùt da lEnèide.]

351 (return)

[ Il judìsi divìn al resta sè cal è encja cuant che chej ca prèjn pa lànima di un muàrt a rìvin a ridùighi a lànima il timp ca à da spìndi in tal purgatori, par via che encja sensa la so intercesiòn, prima o dopo lànima a zarès sù in tal paradìs lo stes, secont sè ca èra stàt stabilìt dal judìsi divìn.]

352 (return)

[ Chej ca preàvin paj muàrs taj timps di Virgìlio a no rivàvin a comutà la sentensa da la gjustìsia divina, par via ca èrin pagàns, e coma pagàns a no vegnèvin scoltàs da Diu, che li so preferènsis a li veva clàris.]

353 (return)

[ Prima di rivà in pica dal mont dal purgatori, Dante al jodarà di nòuf il levasi dal soreli.]

354 (return)

[ Chistànima a sarès che di Sordèl, mantovàn coma Virgìlio. Coma ca è clar da sè ca seguìs, Dante al fà di luj un sìmbul di amòu di pàtria.]

355 (return)

[ Il fren da li lègis Justiniànis ca varèsin da governà lItalia, ma che invensi a no vegnin oservàdis (la sela a è vuèjta).]

356 (return)

[ Prèdis, vèscui e pàpis, fèit il vustri còmpit, e lasàit che Sèar al fedi il so. Il Vanzèli: Dèighi a Sèar sè ca è di Sèar, e a Diu sè ca è di Diu. (Matt.xxii. [Footnote 21])]

357 (return)

[ Dal imperatòu Asburgo cal era al podej taj timps di Dante e cal trascurava lItalia.]

358 (return)

[ La zent devota.]

359 (return)

[ Limperatòu zà minsonàt.]

360 (return)

[ Dante al vòu che il cjèl a ghi dedi na buna punisiòn a la famèa dal imperatòu par vej trascuràt lItalia. A stà di fat che, secont Vandelli, il imperatòu al vegneva sasinàt cualchi àn dopoin tal [Footnote 1308], sùbit dopo ca ghi era muàrt so fi.]

361 (return)

[ Tant Berto che Rodolf di Asburg a sia dàt da fà pìn ta li pars todèscjs dal impèr chen ta chès taliànis (il ort dal impèr).]

362 (return)

[ Santaflou (Santafior) a sarès na contèa visìn di Siena ca steva zìnt a remengo par mans di Siena e dal Papa stes. I siòrs a sarèsin i cons e marchèis taliànszent coma ca èrin i Sùcars di San Zuan?]

363 (return)

[ Bandonada dal imperatòu, ma encja dal Papa, chen ta chej timps là al era a Avignòn.]

364 (return)

[ Nol varèsia il volej divìn da interesàsi encja da la nustra puora Italia?]

365 (return)

[ Dante al è plen di ironìa, encja se sta ironìa a è amàra. Dante a ghi vòu ben a la so sitàt, ma pròpit parsè ca ghi vòu tant ben al è amondi crìtic da la so corusiòn.]

366 (return)

[ Ca no stenta a rangjàsi a mòut so.]

367 (return)

[ Dante a ghi dà una buna frecjada ai so fiorentìns che, secont luj, a àn la gjustìsia doma in taj làvris.]

368 (return)

[ La responsabilitàt di governà.]

369 (return)

[ Se Firense a era siòra, a no era doventada siòra par via onesta; e cussì a no mostrava nencja bon judisi. E la pàs? Firense a era sempri in lota cun chistu o cun chelaltri. Cussì chì a è tanta ironìa.]

370 (return)

[ Sparta.]

371 (return)

[ Lironìa di Dante tal uu di sta peràula a è clara.]

372 (return)

[ Taj ùltins mèis e àis.]

373 (return)

[ Lidea a è che dut chel viavaj di zent taj ufìsis pùblics, ca nol pòl èsi bon pa la salùt pùblica, al è cauàt dal fat che chej al podej a càmbin spes, e no in miej.]

374 (return)

[ Parsè che i so dolòus a rèstin, ca si zìri par chì o par lì.]

375 (return)

[ Virgìlio al è muàrt cuant che Otaviàn al era imperatòu, cualchi àn prima che Crist al vegnès a fà sè cal a fàt, permetìnghi a la zent di purificàsi in tal purgatori. Prin di Crist, chej coma Virgìlio a zèvin in tal Limbo.]

376 (return)

[ A Sordèl a no ghi pàr vera di èsi in front di Virgìlio e, plen di amirasiòn, a lu imbrasa di nòuf.]

377 (return)

[ Dante a ghi veva dita a Sordèl cal veva pierdùt il cjèl; e cussì Sordèl al pensa che Virgìlio al vegni dal infièr.]

378 (return)

[ Il Limbo.]

379 (return)

[ I frutùs a èrin muàrs prima di vignì batieàs.]

380 (return)

[ Li virtùs sàntis a sarèsin la fede, la speransa e la caritàt. Li àltris a sarèsin li virtùs moràls e inteletuàls. (Vandelli)]

381 (return)

[ Qui ambulat in tenebris nescit quo vadat (Giov.XII. [Footnote 35]), coma ca ni recuarda Vandelli.]

382 (return)

[ Il scur, o la mancjànsa da la lus dal soreli, al è da capì coma la mancjànsa da la gràsia divina, che sensa di chè pin sù no si riva.]

383 (return)

[ Lalegorìa a è clara. Par cjatà la strada justa a biugna vej la lus da la grasia divina.]

384 (return)

[ Stu chì al sarès un imperatòu Asburgo ca si rìnt cont di vej trascuràt lItalia, il gjardìn dal impèr.]

385 (return)

[ Secont Vandelli, Arrigo VII al veva provàt a risanà na Italia ca patìva amondi par via di guèris e par via ca mancjava di gjustìsia civìl.]

386 (return)

[ In vita, chistu e Rodolf a èrin nemìs, mentri che chì a vàn dacordu pròpit ben.]

387 (return)

[ Moldava e Elba, fluns da la Boemia.]

388 (return)

[ Doj re, scju chì, ca si dàn consèis.]

389 (return)

[ Cal sarès Filìp il Bièl.]

390 (return)

[ Vandelli al sugerìs che limàgin da la cuarda plena di virtùs e tegnuda atòr da la vita a è biblica. In ogni cau, chel ben tresàt al è Pieri III di Aragona, e chel dal maròn al è Carlo dAngju.]

391 (return)

[ Da pari in fì.]

392 (return)

[ Chej tre chìil zòvin, Jacu e Federìca èrin fis di Pieri III di Aragona. Dante al à puc di bon da dii daj ùltins doj.]

393 (return)

[ Diu stes.]

394 (return)

[ Al contrari da li làudis ca ghi fà a Pieri III di Aragona, Dante al à puc di bon da dii encja dal Naòn, o Carlo dAngju.]

395 (return)

[ Costansa a à pì raòns di vantasi dal so omp, Pieri III, che li altri dos.]

396 (return)

[ Coma ca si voltàs vièrs Diu, diìnghi che in Luj a era la so speransa.]

397 (return)

[ Dante al è a colp streàt da la prejèra di chistànima.]

398 (return)

[ Li pùntis celèstis.]

399 (return)

[ Dante a ghi dà coragju al letòu di trapasà il vel e entràn ta lalegorìa di sti rìghis.]

400 (return)

[ Par simbolegjà la miericordia di Diu.]

401 (return)

[ Da notà: il vert al è il colòu da la speransa, e la sensasiòn di velocitàt creada da sti rìghis a sugerìs la prontesa da la gràsia di Diu.]

402 (return)

[ Stu chì al sarès Nino Visconti, un so compaj, parìnt a la lontana dal famòus Cont Ugolìn.]

403 (return)

[ Sè che prin a no si jodeva par via da la distansa, adès, sul imbrunì, invènsi a si pòl jodiun pensej, chistu, cal à alc dal paradosàl.]

404 (return)

[ Sti àghis a sarèsin chès ca sepàrin il mont dal purgatori da lItalia.]

405 (return)

[ La vedula di Nino a veva bandonàt li fàsis blàncis (uàdisroba stranada li vèdulis) par spoasi di nòuf cun Galeàs Visconti, cul cual a veva vùt pucja furtuna]

406 (return)

[ Sta vena di ironìa a sugerìs che encja tal purgatori a sòn bòis di cjapàsila cu li fèminis!]

407 (return)

[ Vipera = emblema daj Viscòns di Milan; gjàl = emblema daj Viscòns di Pisa.]

408 (return)

[ Dante a si mèt a vuardà vièrs il polo antàrtic, indulà che li stèlis a somèjn mòvisi pì a plan.]

409 (return)

[ Sti tre flamùtis, o stèlis, a sarèsin sìmbuj da la fede, speransa e caritàt. Li cuatri stelùtis dal pròsin tercèt a sarèsin li virtùs cardinàlis. (Vandelli)]

410 (return)

[ Li rìghis ca seguìsin a mètin in clar lidentitàt di chistu aversari.]

411 (return)

[ La preensa dal madràs a sarès chì par indicà che encja a sta puòra zent dal anti-purgatori a ghi tocja sufrì li pènis da la tentasiòn!]

412 (return)

[ Dandulà ca tègnin proteùs dal mal chej ca stàn par entràn tal purgatori.]

413 (return)

[ Coràd al veva vùt cussì tanta cura daj sos che lànima so al veva trascuràte par chèl al è chì.]

414 (return)

[ La contrada daj Malspins a è cussì tant celebrada che la so fama a è cognosuda pì fòu da lItalia chen ta lItalia stesa.]

415 (return)

[ Dante al ealta la sioresa di scju bacàns e il so valòu di condotièrs.]

416 (return)

[ A somèa che stu trist cjaf (capo reo) al sedi stàt jodùt coma il demòni da cualchidùn, coma l amòu da la potensa da àltris, comal papa da ben àltris, e via di sèguit.]

417 (return)

[ Chista a è na referensa, abastansa intorgolada, dai sièt àis che, secònt i comentatòus, Dante al pasarà in taj poscj daj Malspìns, in ta la Lunigiana.]

418 (return)

[ Se il volej divìn a nol vès da cambiàsica no susedarà.]

419 (return)

[ Laurora stesa. Taj prins tersès, Dantein ta un mòut abastansa fantaiòusal dà nidea di se ora ca era cuant cal era stàt culpìt dal sun.]

420 (return)

[ Il scorpion?I studiòus a no sòn sigùrs di cuala costelasiòn che Dante a si riferìva.]

421 (return)

[ Al momènt la nòt a era in ta la so tersa ora , ca vorès dii ca èrin pì o mancu li nòuf di sera.]

422 (return)

[ Chi eri di cjar e vuès, coma Adàm.]

423 (return)

[ I sinc a sarèsin: Dante, Virgìlio, Sordèl, Nin, e Coràt.]

424 (return)

[ Taj tìmps vècjus, secònt na storiuta contada da Ovidio, la siila a era na fèmina trasformada in siila par protèila da la rabia dal so omp.]

425 (return)

[ Ganimèd, il pì bièl daj mortàj, al era stàt rapìt da nàcuila e partàt lasù daj dèos dal Olimpo a tègnighi plens i so gos di ambroia o di altra bevanda speciàl, che a scju dèos forsi a ghi plaeva pì di un bièl tajùt di bacò.]

426 (return)

[ Cal sarès chel post fra la sfera da laria e la luna.]

427 (return)

[ La mari di Achìl a lu veva platàt a Schir pròpit par ca nol zès na dì a Troja; ma il so tentatìf al era stàt invàn, coma chi savìn.]

428 (return)

[ Virgìlio.]

429 (return)

[ Stu chì al sarès chel post indulà cal veva conversàt cun Sordèl ei àltris.]

430 (return)

[ Coma ca riulta da chèl ca seguìs, lentrada dal purgatori a someàva vierta da lì cal vuardava Virgìlio.]

431 (return)

[ Lùsia a è partida al stes momènt ca sia sveàt Dante.]

432 (return)

[ Ah, letòu, considera sta pècja comun neo ca ghi da riàlt a la puresa dal me furlàn!]

433 (return)

[ Sìmbul da laministrasiòn da la gjustìsia.]

434 (return)

[ I comentatòus di Dante a pènsin che scju tre scjalìns a rapreèntin la gradasiòn da la penitensa, da la contrisiòn inisiàl a la sodisfasiòn ca si cjàpa cuant ca si fà dal ben.]

435 (return)

[ Il diamànt al rafigurarès la soliditàt da la Gliia, secònt i comentatòus.]

436 (return)

[ Domanda, in altri peràulis, di vej lasolusiòn par podej entràn tal purgatori.]

437 (return)

[ Mea culpa, etc.]

438 (return)

[ Na volta dentri dal purgatori, Dante al varà da purificàsi daj so pecjàs.]

439 (return)

[ Li do clafs dal regnu dal cjèl.]

440 (return)

[ Alegorìa: se sta claf da lasolusiòn a no vèn uada ben, alòra a no è vàlida lasolusiòn.]

441 (return)

[ A mi par di capì chistu: la claf di oru a pol conferighi lasolusiòn al pecjadòu pentìt; che di arzènt a è che ca vèn uada, da li vòltis cun dificultàt, dal predi par otegni il pentimìnt dal pecjadòu, còmpit cal pòl èsi dur.]

442 (return)

[ Chel cal vuarda indavòu e cal torna a pecjà al pièrt la so gràsia.]

443 (return)

[ Tàrpea: il post indà che i Romàns a vèvin il so teoru pùblic, cul tribùn Metèl ca lu custodivafin che Gjulio Sèar a si veva imparonìt dal teoru e mandàt via il Metèl. Cupiditas radix malorum est etcoma caè ben clarerat!]

444 (return)

[ La mancjànsa di amòu sincèr pal ben, ca parta la zent al pecjàt, a spiega il puc uu di sta puarta e il parsè caè cussì dirocada.]

445 (return)

[ La curnìs ca va sù pal mont dal purgatori a era da la stesa largesa.]

446 (return)

[ Pas tant voluda dal omp dopo che Adàm & Eva a èrin stàs butàs fòu dal ort terestripas in fin anuncjada dal ànzul Gabrièl.]

447 (return)

[ Virgìlio? La fuarsa divina? Ducju doj?]

448 (return)

[ I comentatòus a ni fàn recuardà la storiùta di Oza che, vìnt tocjàt larca, ca steva par colà, sensa il permès di Diu, al era stàt fulminàt a colp. (I vinu da considerà sta storiùta coma amonimìnt di no meti li mans in taj afàrs daj àltris, encja si pensàn di fa dal ben?)]

449 (return)

[ La vista e il sinti. Li imàginis a someàvin cussì vèris ca pareva ca cjantàsin sul seriu.]

450 (return)

[ David.]

451 (return)

[ Micòl a ghi li veva sunàdis par èsisi disvistìt in public, coma cal varès fàt un mataràn o pajàso.]

452 (return)

[ Micòl, la prima fèmina dal re David; pa li so àriis di granda siora a era stada punida cu la sterilitàt.]

453 (return)

[ L imperatòu Trajan.]

454 (return)

[ Il smuàrs di un cjavàl.]

455 (return)

[ Li bandièris ca svualasàvin tal vint a tegnèvin rafigurada nàcuila nera ta un sfont di colòu òru.]

456 (return)

[ I no vuej mancjàighi di rispièt, ma sta veduluta a no mi pàr pròpit sensa pretèis.]

457 (return)

[ Diu stes, che dut al jòtil pasàt, il preènt e il davignì. Di nòuf cun rispièt: Ma a nol ee un puc masa limitàt, stu puarèt di Signòu, sa nol pòl maj jodi roba nova?]

458 (return)

[ Ca no si à encjamò cambiàt in pavèa, o farfala.]

459 (return)

[ Asiòns.]

460 (return)

[ Pal amòu che Diu al à paj ànzui e par li stèlis.]

461 (return)

[ La sapiensa? Il sant spìrit?]

462 (return)

[ Chej encjamò vifs a varàn biugna di tàntis prejèris par entràn tal purgatori.]

463 (return)

[ Chì an dè di chej ca àn da purgà pecjàs pì grancj daj pecjàs daj àltris.]

464 (return)

[ Chej ca sòn plens di gràsia divina.]

465 (return)

[ Li ròdis stelàdis a sarèsin li sfèris celèstis.]

466 (return)

[ Taliàn.]

467 (return)

[ Minià.]

468 (return)

[ A àn pì colòu, pì vivacitàt.]

469 (return)

[ Mentri cal era vif, Oderìs al bramava pì di dut di èsi il miej minatòu dal mont.]

470 (return)

[ Prin da murì, cuant che encjamò al varès podùt vivi e, di conseguensa, pecjà, Oderìs a si veva pentìt e cambiàt il so mòut di vivi.]

471 (return)

[ Il genio di un artistao la so famaal dura amondi puc, se pì ca nol è seguìt da un periodo di mediocritàt.]

472 (return)

[ Dante chì al alùt a sè stes, pensànt sensa modestia cal sarà miej di Guido Cavalcanti.]

473 (return)

[ E cussì a è cu la Gloria dal omp, ca pasa a la svelta da un a un altri.]

474 (return)

[ Una aluiòn, chista, al firmamìnt stelàr, ca si mòuf pì a plan daj pianès e da la luna.]

475 (return)

[ Il soreli.]

476 (return)

[ Di disglonfà il so spìrit cal è plen di orgòliu o supiàrbia.]

477 (return)

[ A nol entra in tal purgatori.]

478 (return)

[ In efièt a si èra metùt lì in plasa a domandà la lemòina ai so concitadìns par podej acumulà i bes ca ghi ocorèvin par liberà il so compaj. A no è da surprìndisi se un orgoliòus coma luj al tremava faìnt chistu.]

479 (return)

[ Encja a Dante, una dì, a ghi farà vignì la stesa tremarola cal à provàt il Salvàne alòra al capirà il parlà scur.]

480 (return)

[ Gràsis a la so òpera di compasiòn, il Salvàn a sia meretàt un post in tal purgatori. Basta ununica òpera a li vòltis par fani meritèvuj.]

481 (return)

[ Cjaminànt insima di sti làstris, i parìncj daj muàrs soteràs sot a pòsin vej sempri preìnt coma ca èrin prin di murì.]

482 (return)

[ Li làstris sot daj piè.]

483 (return)

[ Lusìfar stes, punìt pa la so supiàrbia sensa fin.]

484 (return)

[ I Gigàns a èrin stàs riduùs a tocs da li saètis di Gjove stes.]

485 (return)

[ Un daj architès da la tor di Babèl.]

486 (return)

[ La pianura di Shinar, indà ca era stada costruìda la tòr di Babèl.]

487 (return)

[ Pal so orgòliu di vej sièt fiòj e sièt frùtis, Niobe a era stada punida da Latona ca ghiu veva copàs dùcjus. Pal dolòu Niobe a si veva dopo trasformada in ta na statua.]

488 (return)

[ Par no vignì caturàt daj Filistèos, Saul a si veva copàt cul butasin ta la so spada. (Vandelli) Saul al era ebrèo ma al varès fat buna figura encja coma romàn!]

489 (return)

[ Aragna a era stada tramutada in ta un raj dopo ca veva sfidàt Minerva in ta lart dal tesi.]

490 (return)

[ Roboàm al vèn punìt in ta che maniera chì par vej minacjàt i israelìs ca volèvin che luj ju judàs.]

491 (return)

[ E a stà di fat che Almeòn al veva adiritùra copàt so mari pa la vanitàt di vej acetàt na colana ca varès partàt a la muàrt dal so omp.]

492 (return)

[ Senacherib = re daj Asiriàns, copàt daj so fìs par vej par supiàrbia pierdùt na guera cuntra il re di Gjudea.]

493 (return)

[ Ciro al veva fàt copà il fi di Tamiri. Ic pì tars a ghi veva fàt tajà il cjaf a Ciro e butàt in ta na bota di sanc. Che Diu ni vuàrdi da fiòlis cussi!]

494 (return)

[ Olofèrnis, re daj Asiriàns, cuant cal steva combatìnt chej da la Gjudèa, al era zùt a finìla malamintri cuant che Gjudita a lu veva fàt namorà di ic e, coma ca susèit spes cuj maròus, luj al era zùt a pièrdi il cjaf par ice no doma par mòut di dii!]

495 (return)

[ Lumiltàt, sugerìda da chistultima imàgin, a ghi permeteva a Dante di penetrà in ta la veretàt da li ròbis cal jodeva rafiguràdis in tal pavimìnt.]

496 (return)

[ A sinsurièa, ogni tant, Dante, cuntra i grandòns di sta cjera!]

497 (return)

[ La sesta ora dal dì a à finìt il so còmpit. Cussì adès al è pasàt midì.]

498 (return)

[ Coma par domandàighi sè cal intindeva dii.]

499 (return)

[ La ben guidada a si riferìs, cun ironìa, a Firense.]

500 (return)

[ Cuant che a Firense a era pì onestàt.]

501 (return)

[ Zìnt sù par sta scjalinada a si si strufìna cuntra li parèis lateràls, ca sòn amondi rìpidis.]

502 (return)

[ Al purifichèa dal mal chej ca ghi vàn sù.]

503 (return)

[ Parsè che il mont dal purgatori a si streta sempri di pì pìn sù ca si và.]

504 (return)

[ E cussì, ispiràt da la diresiòn dal soreli, Virgìlio al decìt ca biugna proseguì a destra.]

505 (return)

[ Coma linvidia, ca è sensa colòu, sbladida.]

506 (return)

[ Lespresiòn a si riferìs a sè ca susedeva in ta li plàsis, in front da li glìis durànt li mèsis gràndis.]

507 (return)

[ La vista a ghiè stada tant scurida da la so invidia da impedighi di jodi li ròbis coma ca varèsin da èsi jodùdis.]

508 (return)

[ Diu stes.]

509 (return)

[ Taliana.]

510 (return)

[ Il originàl (si lapparo) a si visina di pì a se jò i impari cuj ca è. La sostansa, però a no cambia. Dante, a è clar, al intìnt dii che sal sà di na tal ànima, al pol fàighi dal ben preànt par ic cuant cal tornan tal mont.]

511 (return)

[ Tal sens che se la sitàt vera a è la sitàt di Diu, alòra a si è pelegrìns ( o in esilio) sa si vif in Italia o in altri bàndis.]

512 (return)

[ Chej puarès di svuàrps sintàs in ta li bàndis di stu sìrcul a no pòsin jòdilu, ma a pòsin sinti i so muvimìns.]

513 (return)

[ Còlis = Colle, un paeùt da la Toscana, indulà che i Senèis a èrin stàs scunfìs daj Fiorentìns in tal [Footnote 1269]. (Vandelli)]

514 (return)

[ Diu, vuarda cau, al veva zà destinàt la scunfìta daj Senèis.]

515 (return)

[ Il mierli, da stupit, al vèn fòu dunvièr ogni tant, crodìnt ca sedi za primavera.]

516 (return)

[ Ti vàs parlànt coma ca fàn i vifs.]

517 (return)

[ Tal prin ziròn dal purgatori, indulà ca patìsin i rogàns.]

518 (return)

[ Par via che ic, Sapia, a è in via di salvasiòn.]

519 (return)

[ Un puàrt in ta la Marema Toscana cal à vùt puc sucès; Diana a si riferìs a un flun che la zent a crodeva cal pasàs sot di Siena.]

520 (return)

[ Ogni comandànt cal crodeva di podej fà doventà grant stu puàrt di Talamòn. Sapia al dìs chistu cu na friguja di ironìa.]

521 (return)

[ Il Arno, chen ta li bàndis di Falterona al è encjamò pisulùt.]

522 (return)

[ L Apenìn stes, dal cual Pelòu (Peloro) in Sicilia al è distacàt dal rest da lItalia.]

523 (return)

[ La ploja stesa che dopo a implenìs i fluns.]

524 (return)

[ Piòra tal sens di bestia, coma ca ghi era capitàt ai compàis di Ulìs par via da la strèa Circe.]

525 (return)

[ Cjanùs ca sòn doma bòis da bajà.]

526 (return)

[ I Piàns, ca sòn tant fùrbus ca no si làsin inganà da àltris. (Vandelli)]

527 (return)

[ L altri spìrit, chel di Rinieri. Chèl cal parla al è Guido dal Duce.]

528 (return)

[ A Dante.]

529 (return)

[ Persecutòus daj Fiorentìns.]

530 (return)

[ Firense.]

531 (return)

[ Par vej vùt tanta invidia (siminsa) i rivi apena apena a vej un post chì in tal purgatori. (A podarès èsighi zuda amondi pèu!)]

532 (return)

[ Dal pur gust di vivi. Il teritori descrìt al sarès la Romagna.]

533 (return)

[ Ducju scju nònsLisio, Manars, Traversar, etc.a èrin siòrs benjodùs da Dante, al contrari da la zentàja minsonada un puc pìn sù.]

534 (return)

[ La memoria a è buna, ma di un intervàl di timp amondi curt.]

535 (return)

[ Grant contràst fral bièl mont di na volta e la realtàt asàj brututa dal dì di vuèj. Cussì al jodeva li ròbis Dante. A resta veretàt che plus ca change plus cest la.]

536 (return)

[ Fìa (rifiglia tal originàl). A Bagnacjavàl a no si fàn pì fioj màscjus. (Vandelli)]

537 (return)

[ Maghinardo, capofamèa daj Pagàns.]

538 (return)

[ Par via che, muàrs i fioj màscjus a Ugolin a no ghi rèstin che fiòlis.]

539 (return)

[ Vandelli a ni recuarda che chìstis a sòn li peràulis che Caìn a ghi veva dita d Diu dopo vej copàt Abèl: omnis igitur qui inveneris me, occidit me.]

540 (return)

[ Sè che Dante al intindeva in ta sti tre rìghis al resta un misteri.]

541 (return)

[ Là = tal purgatori; chì = lì cal stà scrivìnt il poetain Italia.]

542 (return)

[ I ràis a ni culpìvin tal miès da la mua. Chistu al è il sens da la espresiòn, abastansa strana, cal ua Dantee chi ui pur jò, che di luj i mi fidi.]

543 (return)

[ Sensa altra zent.]

544 (return)

[ Purgatori XIV. [Footnote 87].]

545 (return)

[ Se, savìnt il efièt da linvidia, al avertìs àltris di no èsi invidiòus par no vej di zì a sufrì li pènis cal sufrìs luj.]

546 (return)

[ Ca si vòlin ben.]

547 (return)

[ Chì a para via la metàfora dal diùn, tacada ta la linia [Footnote 58].]

548 (return)

[ Supiàrbia e invìdia a èrin li do primi plàis; rabia, avarìsia, gola, lusùria, e musetàt a sòn che àltris sinc.]

549 (return)

[ I me vuj bramòus di jodi che ròbis nòvis cal steva par ufrì il ziròn nòuf.]

550 (return)

[ Maria.]

551 (return)

[ La fèmina di Piistràt. La storia ca à di fà cun scju doj a vèn ripuartada dal scàmbiu cal seguìs sùbit sot.]

552 (return)

[ Stefan, chi lu recuardarìn coma San Stefan par èsi stàt martiriàt a Gjerualèm.]

553 (return)

[ Li viions cal veva vùt a èrin eròus doma tal sens ca no fèvin part da la realtàt da li ròbis di ogni dì.]

554 (return)

[ Il fat che chì a cjàntin cun concòrdia al vòu dii che scju rabiòus a noan pì che discòrdia che na volta aan di vej vùt fra di lòu.]

555 (return)

[ A ghi sarà pusìbul sìntisi lo stes, sensa zì fòu dal funroba ca no podarèsin fa.]

556 (return)

[ Par che stràdis tortuòis e plènis di dolòu dalinfièr.]

557 (return)

[ Cuant chencjamò ti èris in vita.]

558 (return)

[ Sintimìnt, chistu, che Marco al ripetarès encjao forsi pì encjamòal dì di vuèj, sa si pensa a cers governàns chi vìn in ziru pal mont.]

559 (return)

[ Il dùbit su la corusiòn umana, che adès a si stà radoplànt dopo vej parlàt prin cun Guido dal Duce (Purg. XIV) e adès cun Marco.]

560 (return)

[ Cualchidùn al mèt la caua da la corusiòn umana in tal cjèl, e àltris a la mètin chì jù entri la malìsia stesa di nuàltrispuora zent.]

561 (return)

[ I dùbis di Dante a dimòstrin cal vèn dal mont daj svuàrps.]

562 (return)

[ Si no vèsin libertàt di asiòn, alòra i no meretarèsin nè l infièr nè l paradìs.]

563 (return)

[ La sostansa di stu argumìnt: se encja i sìn influensàs da li stèlis (il cjèl) al inìsi, lo stes i sìn dotàs da la lus da la raòn e da la libertàt di sièlzi fral ben el mal. Si sìn sàvius, in ùltin i zìn a sièlzi il ben. Si nobeh, Dante a nia ben fàt jodi li conseguènsis.]

564 (return)

[ A Diu stes. A è da oservà che par cjèl chì a sintìnt dii li stèlis che, par cuant inflùs ca vèdin su la zent, a sòn sempri mancu potèntis dal creatòu.]

565 (return)

[ Prin ca eìsti tal mont chi cognosìn. Fin a chel momènt lì, Diu al à godeva coma na cualchicjusuta ca eisteva doman ta la so mins. A si pòl oservà da chistu che la nustra ànima, secont Dante (ca si baa, i cròt, su Tomàs dÀcuina), a à na imortalitàt dopla: aè imortàl dal momènt ca taca a vivi ta un cuàrp umàn; ma a è encja imortàl in tal sens ca è sempri eistìda in ta la mins dal creatòu. A stu propòit, aè pur interesànt notà che il grant romàntic inglèis, Wordsworth, tal so poema Intimations of Immortality, al à uàt il concèt da lànima ca taca a vivi duta plena di legrìa ta un frutùt coma indicasiòn che lànima a eisteva encja prima cal nasès il frutùt.]

566 (return)

[ La guida o il fren al podarès èsi lautoritàt da la glìia ca ghi mostra la strada justa da seguì.]

567 (return)

[ Il re o imperatòu al pòl imponi che gjustìsia (la tor) necesària a rivà a otegni contentesa in ta stu mont en tal mont da vignì.]

568 (return)

[ Il papa al pòl medità su li scritùris, ma a ghi mancja la capacitàt di fàighi distinsiòn fra li ròbis mondànis e chès spìrituàlis.]

569 (return)

[ Seguìnt il eempli dal papa, la zent a ghi và davòu doma da li ròbis di stu mont, trascurànt i bens spirituàj.]

570 (return)

[ Il papa e limperatòu, che insièmit a luminàvin tant la vita spirituàl che la vita di stu mont.]

571 (return)

[ La fuarsa politica (spada) e che spirituàl (pastoràl) a sòn unìdis in ta la stesa personail papa.]

572 (return)

[ Ogni planta a si vèn a cognosi e apresà dal frut ca dà.]

573 (return)

[ La Lombardia, cunfinada daj flunsca ghi fàn riga.]

574 (return)

[ Federic II al era in lota cul papa par via da li guèris tra Ghibelìns e Guelfs.]

575 (return)

[ Un cal à cualchi colpa a no ocòr che chì al vedi riguàrt da la zent, par via che chì dùcjus a sòn plens di còlpis.]

576 (return)

[ Li funsiòns e fangu ca parta intòr.]

577 (return)

[ I Levìticos, prèdis dal pòpul israelita, a vèvin da dedicasi doma a ròbis spirituàlis. Par chèl a vegnèvin eentàs dal eredità bens temporaj.]

578 (return)

[ Na volta a crodèvin che un farc al jodeva pa na pièl ca ghi cujerzeva i vuj. Na volta a crodèvin tanti ròbis stùpidis; no coma vuèj, chi ghi crodìn doma a ròbis vèris e jùstis e bièlis.]

579 (return)

[ Par so tendensa naturàl.]

580 (return)

[ Il uignòu, ca ghi plaarès cjantà pì di ogni altri usièl. (La tristàta, secont i comentatòus, a sarès Progne che tant a si veva rabiàt cuntral so omp ca veva copàt il so frutùt e dàt da mangjà al so omp! A sarà vera che la donna è mobil, ma fin a stu punt?)]

581 (return)

[ Stu un al sarès stàt un ministro dal re da la Persia cal era zùt a finìla crucifìs par vej tramàt cuntra i Israelìs.]

582 (return)

[ Fìa di Amata e dal re latìn. Chista Lavinia a ghi era zuda spoa a Enea, cuntra il volej da la mari che, amondi puc contenta, a si veva impicjàt. (Cussì a dìin i comentatòus.)]

583 (return)

[ Chista a sarès la vous dal ànzul cal veva fàt duta che lus ca veva sveàt Dante.]

584 (return)

[ La me abilitàt di jodi.]

585 (return)

[ Fàl ben ai àltris coma chi vorèsin ca ni fèsin a nusensa spetà di vignì preàs.]

586 (return)

[ Frutàn di sapiènsa, che Virgìlio ghi darà in ta chistu intervàl.]

587 (return)

[ Il amòu naturàl al è istintìf, posedùt da dùcjus, sensa sièlta; chel volùt al è dovùt a la volontàt dal indivìduocal resta responsàbil pa la so sièlta.]

588 (return)

[ Diu.]

589 (return)

[ I bens di stu mont.]

590 (return)

[ Dal èsi, o cuàrp, ca lu òspita.]

591 (return)

[ Diu.]

592 (return)

[ Chistu amòu dal mal a si manifèsta in tre manièris, coma spiegàt in ta li tersìnis ca seguìsin: chel dal rogànt, chel dal invidiòus, e chel dal rabiòus.]

593 (return)

[ Chistu, i cròt, al à di èsi un vìsi amondi comùn. Fra l altri al è chel tipo di visi ca ghi dà il via a la trama di romànsos coma Il Cont di Montecrist. Se farèsini chej puòrs diàus di scritòus se la zent a fòs sensa vìsis? Provàn a pensà a na Divina Comèdia scrita in ta un mont indulà che la zent aè sensa pècis!]

594 (return)

[ Al deriva cunfuàrt da lidea da la ruvìna dal altri.]

595 (return)

[ Ben di stu mont, ca nol pòl dani contentèsa asoluta. (Però scju bens, sa càpitin tal momènt just, a pòsin zovà a fani contènse coma! Provàn a pensà, par esèmpli, a chel caìn cal stà susedìnt tal Medio Orient, tra Israeliàns e Palestinèis. A si pòl ben dìighi ai Palestinèis (o ai Israeliàns) di no fa stupidàdis, di no zì a scalmanasi masao adiritùra suicidasi!par rivà a otegni sè che, dopodùt, a sòn bens di stu mont: na cjàa, un toc di cjera da podej clamala sò, un stàt propri. Par lòu il vej sti robùtis a sarès sensaltri inìsi di granda contentèsa.)]

596 (return)

[ Chej ca no sàn un bièl nuja a vàn a fàsi mèstris.]

597 (return)

[ Lànima a è stada creada cu la dispoisiòn di amà.]

598 (return)

[ La sostansa: Il vustri capì al à inìsi da ròbis estèrnis, che pal spìrit a dovèntin ogès damòu.]

599 (return)

[ Il fòuc al tìnt di alsàsi sempri e di zì a finìla la sù in ta chè che i medievaj a clamàvin la sfera dal fòuce là, cu la so sostansa, al durarà par sempri.]

600 (return)

[ Par tiràighi fòu il mani di chista discusiòn scolàstica i racomandi Vandelli o altri comentatòus. La sostansa dal discòrs, però, a è che na virtùtcualsìasi ca sedia si dimostra doma gràsis al so efièt, coma in tal cau da li fuèis vèrdis ca fàn jòdj che un àrbul al è vif; o coma i colòus dal arcobalèn ca mòstrin ca stà plovìnt.]

601 (return)

[ Pì o mancu cussì: A no si sà dandulà cal vèn il prinsìpit dal nustri intelèt nè dandulà ca derìvin li nustri tendènsis a volej ben, a gustà il bièl, etc.]

602 (return)

[ Par via che chista inclinasiòn aè istintìvaa no è derivada da sièlta lìbara.]

603 (return)

[ Di mòut che ogni prima inclinasiòn o vòja a zedi dacòrdu cun ogni altra.]

604 (return)

[ Il uu da la raòn (la virtùt) al juda a fa filà dret ogni prin impùls.]

605 (return)

[ A è da oservà che Beatrìs a si metarà a discori di sta voja lìbara, o lìbar volej, pìndavànt, in tal paradìs.]

606 (return)

[ Cuant che i Romàns a jòdin il soreli a zì jù tra la Sardegna e la Corsica.]

607 (return)

[ Ilerda = la sitàt spagnola Lerida.]

608 (return)

[ Doj eèmplis di premuroitàt. Coma cal nota Vandelli, il prin al è di caràtar spirituàl; il secònt, di caràtar temporàl.]

609 (return)

[ Il cori sensa paua di scju spirs al è part da la so penitènsa.]

610 (return)

[ Il tal al sarès Berto da la Scjala, cal steva par murì; e so fì, coròt di cuàrp e di spìrit, al sarès Bepi, mal nasùt parsè cal era nasùt da na relasiòn adùltera. (Vandelli e àltris)]

611 (return)

[ A stàn rimproverànt i mus o acidiòus.]

612 (return)

[ I ebrèos, cjastiàs da Diu par vej diubidìt Moè. I erèdis dal Gjordàn a sarèsin i palestinèis. (Scju dìs chì a somèa che chej puòrs diàus di palestinèis a risèvin encja lòu un bièl puc dal castìgu di Diu.)]

613 (return)

[ Chej ca noan volùt seguì Enea fin a Roma, preferìnt restà in Sicilia.]

614 (return)

[ Par vej na buna spiegasiòn di sti rìghis, i sugerìs di consultà i comentatòus. In sostansa Dante al stà descrivìnt chel momènt, sùbit prin dal cricà dal dì, cuant che il scur al stà par zì via.]

615 (return)

[ Ècos di Circe chì, en ta li rìghis ca seguìsin.]

616 (return)

[ Beatrìs, secònt Vandelli; ma Dante al pòl vej intindùt Maria o cualchi altra personificasiòn da la raòn, secont àltris.]

617 (return)

[ Coma un ca si tèn curvàt dal pensej.]

618 (return)

[ Lì ca vìvin i mortaj.]

619 (return)

[ Ca rafigùra i tre vìsis da lavarìsia, la gola e la lusùria. (Vandelli)]

620 (return)

[ Cu la stesa energìa dal falcòn Dante al à paràt via a zìn alt fin cal è rivàt tal plan dal ziròn pìn sù.]

621 (return)

[ La strada ca parta al sest ziròn.]

622 (return)

[ Si sèis lìbars di zì sensa vej da sufrì il patimìnt di stà distiràs par cjera.]

623 (return)

[ Tegnèivi a destra, vièrs lesterno.]

624 (return)

[ Il pentimìnt.]

625 (return)

[ Il plànzi stes.]

626 (return)

[ Tias di savej chi soj stàt Papa (successor Petri).]

627 (return)

[ Il nòn da lèa so famèa al deriva dal nòn dal flunil Lavagna. Chel cal parla al è il Papa Adrian V, da la famèa dal cont di Lavagna. (Vandelli e àltris.)]

628 (return)

[ Neque nubent: la aluiòn a è al discorsùt fàt da Crist tal Vanzeli, indà cal dìs che in paradìs a no si è pì spois nè di chistu nè di chel altri, ma ca si è dùcjus compàis.]

629 (return)

[ Vers [Footnote 91], etc.]

630 (return)

[ Chèl dal Papa Adrian V, ca ghi à apena dita di parà via.]

631 (return)

[ Ai doj poès a ghi tocjava cjaminà visìn da la rocja par via che il percòrs al era dut plen di ànimis distiràdis.]

632 (return)

[ Lavarìsia.]

633 (return)

[ Ducju i altri vìsis.]

634 (return)

[ Secont Vandelli al sarà il veltro che a la fin al sbarasarà il mont da lavarìsia. (Cfr. Inf. I, [Footnote 101])]

635 (return)

[ La stala indà cal è nasùt Gesù.]

636 (return)

[ Stu Fabrìsi al era un cònsul romàn cal veva (secont Vandelli) la virtùt amondi rara di restà puòr e onèst invensi di siòr e visiàt.]

637 (return)

[ Se Nicolò no ghi vès prejodùt la dote, sti frùtis a si varèsin butàdis a la malavita.]

638 (return)

[ Diu.]

639 (return)

[ La cjaa daj Capetìngis, caan seguìt i Carolìngis.]

640 (return)

[ Il me sanc, o miej, i me disendèns, ca sòn doventàs coròs in sèguit al matrimoni di Beatrìs Berlinghièr cun Carlo dAnjou. Da sta uniòn il re al veva risevùt in dote la contèa di Provensa. (Vandelli e àltris.)]

641 (return)

[ Cul matrimoni di re Carlo.]

642 (return)

[ A si nota in ta sti rìghis na buna vena di sarcàsm. (Tomàs al sarès San Tomàs, mandàt in paradìs da Carlo stes.)]

643 (return)

[ Stu Carlo (di Valois) al à uàt il tradimìnt coma arma, coma Gjuda. In Italia al à judàt i Neris cuntra i Blancs di Firense. (Robuschi)]

644 (return)

[ Carlo II, fàt preonej in tal golf di Napoli, al veva vendùt so fia par profit. (Robuschi)]

645 (return)

[ Reidensa dal Papa Bonifas VIII.]

646 (return)

[ Fra i cuaj al sarès Filìp il Bièl, cal sotomèt il papa a na pasiòn coma chè di Crist stes.]

647 (return)

[ Filìp il Bièl, fra l altri, al fà fòu i bens daj Templàrs. (Robuschi)]

648 (return)

[ Diu a nol sfoga sùbit la so rabia, coma chi farèsin nuàltris, ma al speta il momènt just.]

649 (return)

[ Durànt il dì a cjàntin eèmplis di virtùt; di nòt, eèmplis contràris.]

650 (return)

[ Pigmaliòn al veva copàt so cugnàt Sichòt (Sicheo) par vej il teoru.]

651 (return)

[ Ugo Capèt, chel spìrit cal à apena finìt di parlà.]

652 (return)

[ Delo, la iula indulà che Latona a veva parturìt i so doj fiòj Apol e Diana (il soreli e la luna).]

653 (return)

[ Cau stran: Pròpit mentri chi staj par bati sta riga, i sìnt Cecilia Bartoli ta la radio ca cjànta Gloria in excelsis Deo. Stranìsin cau. Par stu cau stranìsin e par ducju i caus stranìsins ca susèdin tal mont (basta ca sèdin bièj) ca ghi zedi pur gloria in excelsis Deo!]

654 (return)

[ Secònt il Vanzeli, chista a sarès che fruta ca à risevùt na aga ca ghia cjòlt ogni sèit in cambiu di na gota di aga par copàighi la sèit dal puòr Gesù.]

655 (return)

[ Tornàt fòu tra i vifs.]

656 (return)

[ Virgìlio a ghi fà al spìrit un salùt cal và dacòrdu cul salùt fàt dal spìrit stes.]

657 (return)

[ I sèns a sòn i P segnàs su la front di Dante.]

658 (return)

[ Clot, una da li Pàrchis ca fìlin i destìns da la zent.]

659 (return)

[ Il mont di scju spìris.]

660 (return)

[ Dut sè ca susèit chìn tal purgatori al seguìs un òrdin divìn.]

661 (return)

[ L arcobalèn (Iride) cal cambia poisiòn a seconda dal muvimìnt dal soreli.]

662 (return)

[ Il volej stes di zì in sù al è in sè stes font di plaej par lànima.]

663 (return)

[ Lànima a vorès zì sù, ma la gjustìsia divina a la custrìns a sufrì la necesària punisiòn pa la so inclinasiòn pal pecjà.]

664 (return)

[ Sèit dimostrada dal cjantà daj purgàns cuant che nànima a si libera da li so pènis.]

665 (return)

[ Stasio, chel cal parla sti rìghis, al era cognosùt coma poeta in taj timps di Crist. (Robuschi)]

666 (return)

[ Secònt Vandelli, Dante a si sbàlia: Stasio al era napoletàn, no tolosàn.]

667 (return)

[ Dopo vej scrìt la Tebaide, Stasio al era muàrt mentri cal scriveva la Achilleide.]

668 (return)

[ Su di me e intòr di me.]

669 (return)

[ Ca sarès lEneide.]

670 (return)

[ Ta stu eìlio.]

671 (return)

[ Pa la zent pì onesta e spontanea a ghiè dur tègnisi dal ridi o dal planzi, encja se locaiòn a diarès ca nol è il momènt just par ridi o planzi.]

672 (return)

[ Se dut il grant lavoru chi ti stàs faìnt al è pal ben da la to ànima.]

673 (return)

[ Stu ànzul a ghi à apena scancelàt da la front il cuìnt P (o pecjàt) che Dante al veva intajàt ta la front.]

674 (return)

[ Li peràulis da la beatitùdin (Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam) cjantada dal ànzul. (Vandelli)]

675 (return)

[ Virgìlio al veva zà sintùt Gjovenàl parlà ben di Stasio; e adès, il èsi in compagnìa di un tipo geniàl coma Stasio a ghi farà someà pì curta la strada caan da fà.]

676 (return)

[ Avàr.]

677 (return)

[ Dante e Virgìlio aan par prin cjatàt Stasio in tal sìrcul daj avàrs.]

678 (return)

[ Il sens al è che se Stasio a nol vès leùt, e capìt, li rìghis di Virgìlio, al sarès cal sufrìs li pènis dalinfièr cul rest daj avàrs (Inf. VII, [Footnote 25]- [Footnote 35]). Chì, però, a somèa ca sedi un problema. Li rìghis di Virgìlio, ripuartàdis da Stasio, a no sòn idèntichis da li rìghis di Virgìlio ripuartàdis in ta lEnèide. (Vandelli, etc.)]

679 (return)

[ Pecjàs.]

680 (return)

[ Toàs a zero, coma chen tal infièr a sòn descrìs chej chen vita a vèvin masa largesa o prodigalitàt.]

681 (return)

[ A noan savùt pentisi nè in vita nè in punt di muàrt.]

682 (return)

[ Coma, par eempli, a susèit tal cau da la largesa (o prodigalitàt) ca è oponuda a lavarìsia.]

683 (return)

[ Sti peràulis a ghi dimòstrin a Virgìlio che Stasio a nol era par nuja avàr.]

684 (return)

[ Cansòns bucòlichis. La referensa a è di Virgìlio, che chì a ghi stà faìnt naltra domanda a Stasio.]

685 (return)

[ La mua da la storia, ca ispirava Stasio.]

686 (return)

[ Par meretà la salvasiòn a no basta fà dal ben in tal mont; a biugna pur vej fede. (Chej in vena calvinista a sarèsin amondi dacordu.)]

687 (return)

[ Stasio a si riferìs a na sorta di profèsia fata da Virgìlio in ta una da li so òperis.]

688 (return)

[ Par gràsia to i soj doventàt.]

689 (return)

[ Stasio a si riferìs al episòdi da la Tebaide cal descrìf il rivà daj Grecs taj fluns visìn da la sitàt di Tebe.]

690 (return)

[ Omero.]

691 (return)

[ Il Mont Parnàs.]

692 (return)

[ Caràtars, chìscjus e chej da li rìghis ca seguìsin, cjantàs da Stasio in ta li so òperis.]

693 (return)

[ Puarèta par sigùr: dopo vej jodùt murì ducju i sòs, il so maròus pur, a era stada condanada a muàrt da Creonte, insièmit cun so sòu Antigone. (Vandelli)]

694 (return)

[ A sòn apena rivàs tal sest sìrcul.]

695 (return)

[ Cuant chi eri frut (a si parla di pì di miès sècul fa) a era abastànsa comun a San Zuan di uà la peràula moràr par descrivi un àrbul di cualsìasi sorta. Ma chè, a si sà, a era lèpoca daj cavalèis e da li mòris, e ogni època a vèn rifletuda in tal so vocabulari.]

696 (return)

[ Tal sens che li ànimis afamàdis dal purgatori a no podaràn permètisi di mangjà li mòris di stu moràr.]

697 (return)

[ I sugerìs di consultà i pensèis di Vandelli a stu riguàrt.]

698 (return)

[ In ta la bibia, il profeta Danièl al veva rifiutàt di mangjà, ma in compèns a ghi era stada conferìda na granda cognosensa da li ròbis.]

699 (return)

[ Chì, in tal me post, di cavalètis destàt an dè tàntis; ma i preferìs lasàlis ca saltusèjn pitòst che mangjàlis, encja se cussì faìnt i vaj a sacrificà locaiòn di implenimi di Gloria. A noè da esclùdi, però, che se par un toc a si vès da sopravìvi mangjànt doma, o cuai doma, cavalètis, a si zarès a vej da li bièli viiòns; roba, forsi, da fàighi invidia al stes Zuan Batista.]

700 (return)

[ Virgìlio al sugerìs che sti puòri ànimis a pròvin, cul planzi e cjantà, a liberasi daj vìncuj ca ju tègnin leàs in ta stu post.]

701 (return)

[ Erisitòn al era stàt punìt cu na fan insasiàbil, tant che a la fin al veva tacàt a roeàsi il so stes cuàrp.]

702 (return)

[ Se Dante al ua como par coma, alòr i no mi sìnt tant mal a uà com par coma nencja jò.]

703 (return)

[ La so vòus.]

704 (return)

[ Cuant che cul sanc da la so vena a nia partàt a la redensiòn.]

705 (return)

[ I comentatòus: tal antipurgatori, indulà che il timp da pecjadòu durànt la vita al vèn doplàt prin da entrà tal purgatori stes.]

706 (return)

[ Dal antipurgatori, indà ca sòn chej ca àn spetàt masa timp prima di pentisi.]

707 (return)

[ Forèis al è abastansa sarcàstic tal descrivi la mancjansa di pudòu in ta li fèminis da la Firense cal à lasàt.]

708 (return)

[ A si àja maj jodùt fèminis che par fàighi ritegni il so pudòu a era necesàri creà disiplìnis spirituàlis o civilis? Sel diarèsia il puòr Farnèis sal vès di fà na pasegiàta ta spiàgis coma che di Lignàn al dì di vuej? A ghi vegnarès ingrìsul!]

709 (return)

[ Prin di dut a zaràn a sufrì chej che adès a sòn encjamò frutùs sensa barba.]

710 (return)

[ Par via che Dante, esìnt di cjar e vuès, al fa ombrèna.]

711 (return)

[ La luna, Diana, sòu dal soreli, o Apol.]

712 (return)

[ Ca seguìs Virgìlio.]

713 (return)

[ Stu mont, cal sarès il purgatori, al vòu liberasi di Stasio e mandalun ta la strada dal paradìs.]

714 (return)

[ Lànima di Stasio, ca stà proseguìnt a plan par restà insièmit cun Virgìlio, chèl che cun mel và.]

715 (return)

[ Bonagiunta in tal originàl.]

716 (return)

[ A si trata chì di Papa Martin IV.]

717 (return)

[ Secont Vandelli stu Papa a si la godeva a mangjà biàtis dopo vèilis nnegàdis tal vin (vernaccia) e rustìdis. Insoma, al era un goloòn di un papa, e basta.]

718 (return)

[ Par vej na cognosensa pì buna di scju nòns, e àltris, i sugerìs Vandelli o altri comentatòus.]

719 (return)

[ Ta la bocja.]

720 (return)

[ Tal sens di cunsumà.]

721 (return)

[ Donne chavete intelletto damore.]

722 (return)

[ Li ultimi sèis rìghis e chès ca seguìsin a descrìvin la sostansa di chel tipo di poeia o di scrivi cal vèn celebràt coma dolce stil novo.]

723 (return)

[ Tal originàl: dittator = l amòu.]

724 (return)

[ I tornaràj prin cul deideri che in realtàt. La riva a sarès un post tal Tirèn indulà ca si riunìsin li ànimis par vignì trasportàdis tal Purgatori.]

725 (return)

[ Stu puòr diàu al sarès Corso Donati, fradi di Farèis. Secont il fradi, Corso Donati a somèa cal sedi stàt in part responsàbil pal spolpamìnt di Firense, descrit pìnsìma.]

726 (return)

[ Li sfèris celèstis.]

727 (return)

[ Coma ca fà la zent cuant che zà a sà ca no pòl vej sè ca vorès vej.]

728 (return)

[ I centàuros, ca vèvin un pet di omp e un cuàrp di cjavàl. Tant chistu che l eempli daj ebrèos cal seguìs al è un eempli di goloitàt punida.]

729 (return)

[ I guadàis, i cròt, a sòn li pènis ca sufrìsin, che cul zì ndavànt ju purificarà.]

730 (return)

[ Sta pluma dal ànzul a ghi neta via il pecjàt da la goloitàt a Dante.]

731 (return)

[ Chej ca sintìndin di astrologìa a capìsin a volo che Dante al vòu dii ca sòn li doj dopo di misdì. Chej che di astrologia a sintìndin puc, coma me, a sòn conseàs di consultà i comentatòus.]

732 (return)

[ Rivànt fin a vièrzi (il àt) la bocja par parlà.]

733 (return)

[ Na domanda amondi sensìbli. La risposta a ghi vèn data in ta in li rìghis ca seguìsin.]

734 (return)

[ Tal sens che Dante al podarès alora capì coma ca è pusìbul dimagrì, par raòns ca noan nuja a che fà cu la mancjansa di roba da mangjà.]

735 (return)

[ Il sanc cal scòr in ta li vènis di una part dal cuàrp al và a trasformasi in ta la part stesa.]

736 (return)

[ Ta stu natural vasèl a si mìscjn il sanc dal omp e chel da la fèmina.]

737 (return)

[ Il sanc da la fèmina al è pront a ricèvi il sanc dal omp, cal è pront a operà.]

738 (return)

[ I sugerìs di consultà i comentatòus par vej na idea pì clara di chista spiegasiòn scolastica di sè ca susèit dal momènt dal concepimìnt in sù.]

739 (return)

[ A è clar, chì, che il sanc maschìl al domina. I cròt che certi feminìstis di vuej a ghi darèsin na buna tirada di orèlis a Dante e a Tomàs dAcuina e a Aristòtil e a dùcjus chej ca la pensàvin cussì in ta chej timps lontàns.]

740 (return)

[ La referènsa chì a è al filoofo antìc Averroe che, secònt li rìghis ca seguìsin, al insisteva che l intelèt al era superàt da lànima. (Vandelli, su chistu punt al dà na buna spiegasiòn.)]

741 (return)

[ Par vej nidea pì clara da la fuiòn da li divièrsis pars da lànima (vegetativa, sensitiva e rasionàl) a zova consultà i comentatòus. A è da oservà, però, che lidea che l embrio al vegni dotàt di ànima rasionàl a vèn scartada daj filòofos di vuej, da John Locke in cà.]

742 (return)

[ La referènsa chì a è a che part da lànima ca resta atìva encja dopo la muàrt.]

743 (return)

[ In particulàr li facoltàs vegetatìvis e sensitìvis, a rèstin calmùtis; mentri che li facoltàs inteletìvis (memoria, etc.) liberàdis dal cuàrp, a dovèntin encjamò pì ben gusàdis.]

744 (return)

[ Lànima, che chì si sièra sofermada, a deva forma umana a laria. Interesanta chista teoria da lànima, ca à eistensa prima dal cuàrp, e che di fat a ghi dà forma al cuàrp.]

745 (return)

[ Chistu a veva dita Maria cuant che l ànzul a ghi veva dita ca varès vùt un frut; Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Domanda abastansa naturàl.]

746 (return)

[ Il velèn.]

747 (return)

[ Scju spìris a pòsin purificasi doma restànt lì, dentri da li flàmis.]

748 (return)

[ Tal sens generàl da li zònis cjàldis dal Nordafrica.]

749 (return)

[ Par fasi amà da un toru, Pasife a era entrada ta na vacja di len. Da sta union al era nasùt il Minotauro.

750 (return)

[ Vandelli al cròt che sta siora a è la Madona; Robuschi al dìs ca è Beatrìs. E jò? Jòi cròt che sta gràsia a posi èsighi conferìda doma da la Madonao da Beatrìs cu la gràsia da la Madona.]

751 (return)

[ Lidea che na persona urbana, civiliada, nòbil, a resti culpida (o maraveada) dal straordinari par mancu timp dal cjargnèl (=montanaro) a è, secònt me, un cumplimìnt tant pì grant pal cjargnèl che pa la persona nòbil.]

752 (return)

[ Sèar, coma chej spìris descrìs uchì, al veva pecjàt di sodomìa, e par chèl al vegneva clamàt regina.]

753 (return)

[ La so vergogna a asìst li flàmis in tal so viàs di purificasiòn.]

754 (return)

[ Pasife, zà minsonadan tal vers [Footnote 41].]

755 (return)

[ Guinièl, ca ghia dàt il via al stil novo, al sarès sensaltri dut invidiòus di sta me prova volgàr in furlàn.]

756 (return)

[ A è miej consultà i comentatòus par vej na buna idea da la storia di Licurgo, da la so fèmina e daj so fiòj. Chì aè da notà che Dante al è tentàt di cori vièrs di Guinièl, pal ben ca ghi voleva, ma al è trategnùt da li flàmis ca cujèrzin Guinièl.]

757 (return)

[ Cussì a si riferìs Dante al Guinièl, che di luj a si considera disèpul.]

758 (return)

[ Il miej fabri dal dolce stil novo al sarès Arnalt Daniel; chèl crodùt pì avansàt al sarès Girault de Borneil, un famòus poeta provensàl. (Q.v. i comentatòus.)]

759 (return)

[ I stùpis minsonàs in ta stu vers a èrin èncja da lopiniòn che li òperis di Guiton dArès a fòsin fra li miej.]

760 (return)

[ Scritòus coma Guinièl, sensa parlà di Dante stes, a rapreentàvin tant miej il bièl stil nòuf.]

761 (return)

[ Arnalt Daniel, zà minsonàt tal vers [Footnote 115], ca si esprimarà in provensàl fra cualchi riga.]

762 (return)

[ A è ben clar che il provensàl al è cuìn dret dal furlàn.]

763 (return)

[ Il ànzul a ghi aparìs al tramònt. Par na descrisiòn detaliàda su chista determinasiòn di Dante in riguàrt a lora, i sugerìs i comentatòus.]

764 (return)

[ Vanzeli di San Matèo, v.8.]

765 (return)

[ Al è doventàt pàlit coma un muàrt.]

766 (return)

[ Sti rìghis a sugerìsin che Dante al veva vùt ocaiòn di jodi zent condanada vignì bruada viva.]

767 (return)

[ La storiuta di Tisbe e Piramo, na sorta di Romeo e Gjulieta pre-Shakespeariana, aè contada da Ovidio in ta la so Metamorfoi.]

768 (return)

[ Fin a stu punt, i tre a vèvin cjaminàt in fila indiana, cun Stasio in tal miès.]

769 (return)

[ Indà ca tacava la scjala ca partava al paradìs terestri.]

770 (return)

[ Al era zùt a durmìo tramontàt.]

771 (return)

[ Citerea = Vènere.]

772 (return)

[ Lia, prima fèmina di Jacob, chì uada da Dante coma sìmbul da la vita ativa. (Vandelli) La corona ca si met in tal cjaf a è na corona fata di buni òperis.]

773 (return)

[ Rachel, seconda fèmina di Jacob, a è chì uada coma sìmbul da la vita contemplativa.]

774 (return)

[ I splendòus dal vers [Footnote 109: a crèjn stu efièt.]

775 (return)

[ Chès temporàlis.]

776 (return)

[ Làsiti guidà da sè ca ti par just.]

777 (return)

[ Beatrìs.]

778 (return)

[ Chej a sarèsin i flòus, àrbuj, el rest di stu post. Virgìlio, duncja, a ghi dà la sièlta di uà stu timp in ta la vita contemplativa (stànt sintàt) o ativa (cjaminànt fra flòus e àrbuj.)]

779 (return)

[ Su di tè i conferìs il podej temporàl e spirituàl.]

780 (return)

[ Sicoma ca era matìna, lombrena dal mont dal purgatori a vegneva butada vièrs ovest, par là ca si pleàvin li ramàsis.]

781 (return)

[ Visìn di Ravena.]

782 (return)

[ Ta stu post al è sempri il mèis di maj, cu li so gràndis bielèsis primaverìlis.]

783 (return)

[ Divièrsis interpretasiòns di sta riga a sòn pusìbulis. Robuschi e àltris a cròdin ca sedi Proserpina ca pièrt la primavera (i flòus ca steva cjolìnt sù). Jò invènsi i cròt che al momènt dal rapimìnt par man di Plutòn, Proserpina (la primavera) a pièrt so mari (la cjera, la natura) par via ca vèn trasportada tal mont di sot; mentri che Cerere (la mari), pierdìnt so fia, a pièrt la primavera stèsa.]

784 (return)

[ Cupid.]

785 (return)

[ Tal sens che Cùpid di sòlit al culpìva àltris, no so mari, che stavòlta al veva fat namorà di Adòn.]

786 (return)

[ Chè di Serse a è na lesion che al dì di vuèj a varèsin da tegni in mins chej tipos coma Bush mentri ca si preparing a invadi il Iraq, pensànt, coma Serse, che sbarasàsi di Saddam Hussein a sedi na roba da nuja e sensa nisùna conseguensa negativa.]

787 (return)

[ Chìstis a sarèsin localitàs ta li do bàndis dal Elespònt; Leandro al era costrèt a nodà da un post al altri par zì a cjatà la so amànt, fin che a un bièl momènt a si veva nnegàt.]

788 (return)

[ Il Letè.]

789 (return)

[ Il Salm XCI, cal dis fra laltri quam magnificata sunt opera tua, Domine!]

790 (return)

[ Dante a si riferìs a li peràulis di Stasio (Purg. XXI, [Footnote 43]: .) cal veva dita che cà a no si varèsin cjatàt cambiamìns di timp.]

791 (return)

[ Diu al pol cjatà e amirà la perfesiòn doma in sè stes.]

792 (return)

[ Da lentrada in sù, il purgatori al è lìbar di chej turbamìns ca crèjn chì di nuàltris laga e la cjera.]

793 (return)

[ Ca sarès la nustra cjera, no chè dal alt dal purgatori.]

794 (return)

[ Di làtal nustri montstu frutàn (dal àrbul dal ben e da mal?) a nol eìst.]

795 (return)

[ Tal cors da la purificasiòn a biugna che na ànima a si dismintièj daj pecjàs caa cometùt e ca si recuardi doma dal ben ca à fàt.]

796 (return)

[ Il gust da laga di Letè e di Enoè.]

797 (return)

[ Ognùn daj poès di na volta, chej ispiràs in tal Parnàs. Fra chìscjus a sarèsin encja Virgìlio e Stasio; e aè par chel che Dante, ta la prosima riga, a si volta vièrs di lòu.]

798 (return)

[ Dante al veva cjòlt i so vuj da la bièla Matelda doma par un momentùt.]

799 (return)

[ A sarès bièl savej se Dante al uarès li stesi espresiòns encja vuèj cuant che la potensa feminista a è tal chen ta un sens no tant indirèt a parta parfìn a guèris coma chè da lAfghanistan par liberà li fèminis dal so vel.]

800 (return)

[ Il sun da la melodìa minsonada tal vers [Footnote 22].]

801 (return)

[ Li Mùis.]

802 (return)

[ Vigìlis.]

803 (return)

[ Dante al ua il Elicòn, il post indà ca stàn li Mùis, invensi da li fontàniso riultìvisAganipa e Ipocrinaca vègnin fòu dal Elicòn. Il sens al è che Dante al vou bevi da li àghis di sti fontànis par otègni la ispirasiòn ca ghi ocòr par continuà.]

804 (return)

[ Il rest da li Mùis.]

805 (return)

[ Logèt percepìt da pì di un sens e che, di conseguensa, al pol inganà un daj sens, coma cal ingàna il sens da la vista in ta stu cau chì.]

806 (return)

[ Àt = forma, aspièt. (Dante a si veva visinàt ai àrbuj cussì tant ca nol podeva pì vignì inganàt in ta sè cal jodeva.)]

807 (return)

[ Chista virtùt a sarès che facoltàt inteletuàl ca ghi permèt a la raòn di percepì la veretàt da li ròbis.]

808 (return)

[ Matelda.]

809 (return)

[ Tal nustri mont.]

810 (return)

[ Dal flun Letè, che i poès e Matelda a stàn percorìnt.]

811 (return)

[ Li flamùtis a someàvin pinej.]

812 (return)

[ Li sièt lìstis a rafigùrin i sièt regaj dal sant spìrit: il savej, l intelèt, il bon consej, la fuarsa, la siensa, la pietàt, e il timòu di Diu. (Vandelli)]

813 (return)

[ Li strìchis coloràdis lasàdis da li flamùtis a sòn iridàdis, coma cal è l arcobalèn o ca sòn i sircuj che ogni tant a si jòdin atòr da la luna. (Delia)]

814 (return)

[ Dante a nol à la capacitàt di jodi cussì lontàn coma cal pòs il spìrit di Diu.]

815 (return)

[ Secont Vandelli, scju vincjacuatri vecjus a rapreèntin i vincjacuatri lìbris dal Vecju Testamìnt.]

816 (return)

[ Cussì al saluda Maria l arcànzul Gabrièl.]

817 (return)

[ Coma chen tal cjèl na stela a cjojl post di naltra.]

818 (return)

[ Sìmbul daj cuatri lìbris dal Nòuf Testamìnt.]

819 (return)

[ La descrisiòn di Dante a deriva in part da Ezechièl e in part da San Zuan da lApocalìs.]

820 (return)

[ Il grifòn, a ni recuarda il Vandelli, al è un sìmbul amondi adàt par rapreentà Crist: Crist al à cualitàs divìnis e umànis, coma che il grifòn al è un puc àcuila e un puc leòn. Il cjar al rapreentarès la Gliia.]

821 (return)

[ A è da notà che la part dal grifòn ca rapreènta il divìn aa la corispundensa àcuila/òru, il pì maestòus daj usièj e il pì presiòus daj metaj. La part umana (il leòn) a è in blanc e in ros.]

822 (return)

[ L amonimìnt che, coma ca ghia susedùt a Fetòn, cussì a podarès susèdighi al Papa sa nol vès da guidà ben il cjar da la Gliia.]

823 (return)

[ Li tre fèminis a rapreèntin li tre virtùs teologàlis: la rosa = la caritàt; la verda = la speransa; la blancja = la fede.]

824 (return)

[ Li cuatri virtùs cardinàlis: la prudensa (= chista), la gjustìsia, la fuartesa e la temperansa. (Vandelli al esplora al lunc il valòu simbòlic di sti aparisiòns.)]

825 (return)

[ San Luca e San Pauli, secont i comentatòus.]

826 (return)

[ La natura a veva fàt Ipocrate pal interès daj òmis (chej nemàj ca sòn i predilès da la naturacoma ca crodèvin na volta).]

827 (return)

[ Stu altri vecju al sarès San Pauli, cal mostra cu la so spada il grant podej da la peràula di Diu.]

828 (return)

[ San Zuan, il autòu da lApocalìs. A somèa cal durmìsi; ma in realtàt al è tegnùt ben sveàt da li so viiòns.]

829 (return)

[ I ultins sièt minsonàs.]

830 (return)

[ Ca èrin vistìs in blanc.]

831 (return)

[ La caritàt, ca supuarta il Nòuf Testamìnt, a è rapreentada in ròs; la fede dal Veciu Testamìnt in blanc.]

832 (return)

[ Diu stes, tal Empireo, ma encja chel complès di cjandelièrs, etc., zà descrìt.]

833 (return)

[ Il setentriòn pì bas (lOrsuta cu la stela polar), cal guida il marinàr.]

834 (return)

[ Di matina bunòra, cuant chel soreli apena apena al vèn sù, al è velàt da vapòus ca ni permètin di vuardalu a vuj nùs.]

835 (return)

[ Un amòu cal và ndavòu un bièl puc, coma che Dante al conta in ta la so Vita Nuova.]

836 (return)

[ Dante a nol veva nencja nòuf àis cuant cal veva jodùt Beatrìs pa la prima volta.]

837 (return)

[ Una cuantitàt amondi pìsula (un otàf di unonsa).]

838 (return)

[ Dùtis li bielèsis dal paradìs terèstri, pierdùdis da Eva, a no bàstin par tègnimi dal planzi.]

839 (return)

[ Chista a è in realtàt lunica volta che il nòn di Dante al è minsonàt in ta la Comèdia.]

840 (return)

[ Fuèis dal ulìf, ca ghi èrin sàcris a Minerva.]

841 (return)

[ La font a sarès il Letè stes.]

842 (return)

[ La Slovenia dal dì di vuèj.]

843 (return)

[ Il paìs cal pièrt ombrena al sarès l Egìt, o altri paìs nordafricàns, indulà che ogni tant il soreli al è cussì dret in parzora daj ogès ca ghi stàn sot che chej a no fòrmin nisùna ombrena.]

844 (return)

[ Cal sarès il cori da li sfèris celèstis.]

845 (return)

[ I ànzui ca vèvin dimostràt compasiòn pal puòr Dante.]

846 (return)

[ Beatrìs e i ànzui.]

847 (return)

[ Tal originàl il ecuivalènt di zovenùt a sarès la vita nova di Dante.]

848 (return)

[ Chista a sarès la condisiòn dal puòr Dante cuant che par prin i lu jodìn alinìsi dal Infièr, cunfùs e pierdùt in tal bosc scur.]

849 (return)

[ Al è restàt lì imbacuchìt, cu la bòcja vièrta ma sensa èsi bon di dii nùja.]

850 (return)

[ Beatrìs a è muarta cuant ca veva [Footnote 25: àis.]

851 (return)

[ Sens: La lama ca dovarès punì il pecjadòu a vèn smusada dal intervegnì da la miericordia divina.]

852 (return)

[ Tal e cual di chej chencjamò a ghi fàn part dal mont da li ròbis fàlsis.]

853 (return)

[ Beatrìs a ghi stà diìnt a Dante ca nol veva da vej pierdùt timp a zì in sercja di chej plaèis di stu mont, coma par eempli il plaej sesuàl.]

854 (return)

[ Colps o avìs di perìcul.]

855 (return)

[ Il vint nostràl al sarès il vint da la tramontana; chel altri al è il vint da lAfrica.]

856 (return)

[ Riferìnt a la so mua coma barba, Beatrìs a ghi fà recuardà a Dante ca nol è pì un frutùt. E luj a si sìnt mortificàt.]

857 (return)

[ Stu èsi in do natùris al è il grifònmiea àcuila e miès leònsìmbul da la dopla natura di Gesù Crist.]

858 (return)

[ Laga dal Letè a lu purìfica e a ghi cjoj la memòria daj so pecjàs.]

859 (return)

[ Chìstis a sarèsin li virtùs cardinàlis, che cul so fà a dimòstrin di volej protèilu.]

860 (return)

[ Indulà ca fòrmin una da li costelasiòns.]

861 (return)

[ Dal inìsi, alòra, Beatrìs a era stada dotada di dùtis li virtùs.]

862 (return)

[ Li virtùs teologàls (caritàt, speransa e fede) ca ghi daràn na man a Dante par jodi li veretàs rivelàdis pì benòn.]

863 (return)

[ Taj vuj di Beatrìs.]

864 (return)

[ Coma za minsonàt, il grifòn al è stàt destinàt a rapresentà il Crist in ta la natura umana e che divina.]

865 (return)

[ In sè il grifòn al restava imutàt, ma a si tramutava in taj vuj di Beatrìs o in tal aspièt uman o in ta chel divìn.]

866 (return)

[ La sostansa di chista esclamasiòn di Dante a è la realiasiòn so che nisùn al podarès maj descrivi cun preciiòn la bielèsa di Beatrìs.]

867 (return)

[ I dèis àis ca separàvin il poeta dal àn da la muàrt di Beatrìs.]

868 (return)

[ Al era dut concentràt in tal amirà la bielèsa di Beatrìs.]

869 (return)

[ Sti tre zòvinis, ca rapreèntin li tre virtùs cardinàlis, a ghi stàn partànt a mins a Dante di smètila di fisà Beatrìs.]

870 (return)

[ I sièt cjandelièrs za minsonàs tal cjànt XXIX.]

871 (return)

[ Cu la bandiera.]

872 (return)

[ Mentri che il cjar al zira, Dante e compàis a sòn ta la banda interna da lorbita.]

873 (return)

[ I comentatòus a sugerìsin che stu àrbul al rapreenta l impero romàn, mentri che il cjar trainàt dal grifòn al rapreenta la Gliia. L àrbul svistìt, duncja, al sugerìs la condisiòn dal impero ca eisteva sensa l intervènt redentìf di Crist.]

874 (return)

[ Coma che, di fat, a ghia capitàt a la nustra nonuta Eva, che osteàda, dopo vej sercjàt il frut di stu àrbul!]

875 (return)

[ Al à leàt il timòn dal cjar a la frascja cu la frascja stesa. In ta che maniera chì a vèn rapreentada luniòn dalImpero cu la Gliia.]

876 (return)

[ La lus dal soreli a si mìscja cu la lus da la costelasiòn dal Cjavròn, ca seguìs la costelasiòn dal Pès.]

877 (return)

[ Sot naltra costelasiònche dal Toru.]

878 (return)

[ Gjove, ca si namorava sù par jù di dùtis li zòvinis ca ghi capitava di jodi, a si veva pur inamoràt di Io e a ogni cost al voleva entràn ta li so gràsis. La so fèmina (Gjuno), però, volìnt ostaculalu (cuj sàja maj parsè), a veva metùt Argo (chel mostru daj sent vuj) a fàjghi da vuardiàn a Io. Alòra Gjove al veva mandàt Mercurio a indurmidì il puòr Argo cul contàighi la storia da la ninfa Siringa. Tal fratìmp, Gjove a si veva profitàt, e cussì via diìnt.]

879 (return)

[ I sugerìs di consultà i comentatòus par una spiegasiòn profundida di chista similitùdin, ca trata da la relasion fra il sveàsi di Dante e chèl daj apòstui.]

880 (return)

[ La compagnìa e i àltris a sarèsin chej spirs (li nìnfis, i vècjus, etc.) ca compagnàvin il cjar. A è da zontà che si si recuardàn che il grifòn al rafigùra Crist, alòra il fat che adès al và in alt al rapreenta lasensiòn di Crist in tal cjèl.]

881 (return)

[ Cjaril plaustrum latìn.]

882 (return)

[ L Acuilòn e il Austri a sòn doj vins ca tirin fuàrt.]

883 (return)

[ Reidènt ta sta silvao paradìs terèstri.]

884 (return)

[ Lacuila e i so dans a rapreèntin li persecusiòns dal impero viers la Gliia.]

885 (return)

[ Secja parsè che la volp, coma sìmbul da la ereia, a è al diùn di ogni buna dutrina. (Vandelli)]

886 (return)

[ Secònt i comentatòs, làcuila chì a rapreenta limperatòu Costantìn e la so donasiòn al Papa.]

887 (return)

[ Il dragòn descrìt in ta che rìghis chì al è il Satanàt.]

888 (return)

[ La donasiòn di Costantìn, fata cun buna intensiòn, cul zì dal timp a veva da partàighi brus momèns a la Gliia.]

889 (return)

[ Il cjar al vèn cussì a someà la bestia da lApocalìs. I cjafs cornùs a rapreèntin i sièt vìsis principaj ca vegnèvin a corompi la Gliia: la supiàrbia, linvìdia, la ràbia, lavarìsia, la lusùria, la musetàt e la gola.]

890 (return)

[ La Curia romana che, coma chjodìn ta li rìghis ca seguìsin, a si cocolèa cul gigànt, o re di Fransa.]

891 (return)

[ Par Dante, il rapuàrt fra il Papa e il re di Fransa al era amondi puc san!]

892 (return)

[ Dante chì al rapreenta la zent cristianao forsi il pòpul taliàn.]

893 (return)

[ Un sugerimìnt, chì, da la trasferta da la Curia a Avignòn.]

894 (return)

[ Li tre virtùs teologàls e li cuatri virtùs cardinàlis.]

895 (return)

[ Peràulis che Gesù a ghi veva dita ai apòstui prin di murì.]

896 (return)

[ La fiola: Matelda; chel: Stasio.]

897 (return)

[ E sè ca ghi zovarès tant al me biùgnu.]

898 (return)

[ La Gliia a era, ma a no è pì, par via che adès a è sot dominio di Satana.]

899 (return)

[ Li plùmis lasàdis da làcuila a rapreèntin i bens di stu mont caan vùt lefièt di corompi la Gliia e di fala doventà la putana dal gigant, coma descrìt pìn sù.]

900 (return)

[ Cinquecento dieci e cinque tal originàl. A noè clar se Dante al à volùt significà DXVopùr li cìfris individuàlis: un D, un X e un V, ca podarèsin vignì leùdis coma DVX ( = DUX = duce). A è miej, chì, consultà chej ca sàn.]

901 (return)

[ Tant Temi che la Sfinx a proponeva oràcui ca èrin durs da capì.]

902 (return)

[ Cuant che Edipo al veva risòlt il problema proponùt da la Sfinx, chista a si veva rabiàt e fàt dans grancj taj cjamps (a piòris e blava). Ma stavolta a no saràn dans parsè che i fàs (ca faràn da Najàdis) a risolvaràn l enigma.]

903 (return)

[ Da làcuila e dal gigànt. Par altri interpretasiòns, a è miej consultà i espèrs.]

904 (return)

[ Par vèjghi dat na roeàda al milùs, Adamo al veva dovùt spetà sincmil àis prin che il Signòu al vegnès a redìmilu.]

905 (return)

[ Piramo al à cul so sanc macjàt li mòris che da blàncjs a sòn doventàdis ròsis. Cussì la vanitàt daj plaèis di Dante a ghi scolorìs la mins.]

906 (return)

[ Ta la proibisiòn riguadànt il àrbul.]

907 (return)

[ I pelegrìns a tornàvin da la Cjera Santa cunun bastòn fasàt di fuèis di palma, par recuàrt.]

908 (return)

[ A stà di fat che sta dutrina, baada sul crodi che l intelèt al rìvi a capì dut, a noè suficènt par rìndighi pusìbul a Dante di rivà a capì li veretàs rivelàdis da Beatrìs.]

909 (return)

[ Festina = espresiòn latina ca ca mi và tant comuda a mi coma a Dante; a tèn a significà il muvimìnt pì ràpit dal Prin Mobil rispièt a la cjera.]

910 (return)

[ Li sièt virtùs chi vìn zà incuntràt.]

911 (return)

[ No ee na ironìa delisioa che mentri chi staj scrivìnt (il [Footnote 23: di dicembri dal [Footnote 2002]), sta zona fra il Tigris el Eufrate a è doventada un daj cèntros di dut il mal di stu mont? Cuj sàja se, dopo vignì distruùda, a tornarà a doventà un Paradìs Terèstri come ca era stada na volta?]

912 (return)

[ Laga dal Eunoè a ghi ripuarta a la memoria il ben che un al à fat o pensàt.]

913 (return)

[ Li règulis da lart.]

914 (return)

[ Indulà cal à bevùt laga dal Enoè.]

915 (return)

[ Par vej sfidàt Apòl a sunà il flàut e pierdùt la sfida al era stàt spelàt, coma un cunìn. (Tal originàl, natura = vagina.)]

916 (return)

[ L oràr. Dante a ghi tegneva un mont di otègni la laurea di poetà.]

917 (return)

[ Li fuèis dal oràr.]

918 (return)

[ E sti vòis a sòn sempri pì bàsis di chès dal poeta o dal imperatòu.]

919 (return)

[ Dafne, tramutada in oràr, a era fia dal flun Penèo. Duncja, il ramusèl al è di oràr.]

920 (return)

[ Cir = la pica dal Parnàs, ca ghi era sacra a Apòl.]

921 (return)

[ Vièrs il soreli.]

922 (return)

[ Il paradìs terestri.]

923 (return)

[ Glauc, seguìnt l eempli dai pes che dopo vej mangjàt na erba speciàl a si èrin rinvigorìs, al veva sercjàt pur luj sta erba, doventànt un diu dal mar.]

924 (return)

[ Doma Diu al sà se Dante al è stàt partàt sùn tal cjèl in cuàrp e ànima o doma in spìrit, ca ghiera apena stàt purificàt.]

925 (return)

[ La saèta a scjàmpa fòu da la sfera dal fòuc; mentri che Dante, purificàt coma cal è, al è cal torna pròpit là.]

926 (return)

[ Dante a si maravèa cal stà zìnt pìn alt sinò laria e il fòuc.]

927 (return)

[ Duti li creatùris a ghi stàn visìnis a Diu (il so prinsìpit) cuj pì cuj mancu secònt li so condisiòns: prima i ànzui, dopo i òmis, etc.]

928 (return)

[ Stistìnt al è la fuarsa che vuèj i clamarèsin ecològica tal sens che dut a unìs in ta na manièra on ta naltra.]

929 (return)

[ Stu istìnt al controla dut tal montbèstis, òmis e ànzui.]

930 (return)

[ Il Empireo.]

931 (return)

[ Il Prin Mobil.]

932 (return)

[ La fuarsa istintìva tratada taj ùltins vers a cjoj chì la forma di un arco cul tiru cal và a finìla in ta un post deideràt.]

933 (return)

[ Pur cognosìnt la strada cal varès il percòrs, il omp da li vòltis al sièls la via sbaliàda, esìnt dotàt da la libertàt di sièlzi.]

934 (return)

[ Il prin impùls al sarès linclinasiòn istintìva pal omp di dirìisi viers il bon e il justvièrs Diu. Ma pa la strada stu impùls al vèn deviàt da cualsìasi altra sorta di plaej ca lu tèn lontàn da la so destinasiòn natural. (Teorìis modèrnisla Freudiana in particulàra diarèsin che il contrari a si visinarès pì a la realtàt da li ròbis, almancu par cuant ca riguarda l ompda la fèmina i no mi riscj di dìilu.)]

935 (return)

[ Sta analogìa a somearès contradii che la tendensa naturàl dal omp a è di zìn sù. A sarès pì fàsil pensà che l omp al è coma il rivulùt, cal tìnt a zì in bas e basta.]

936 (return)

[ Ta sti primi rìghis Dante a ghi consilièa a chej ca no sòn preparàs a seguì il so alt argumìnt di restà indavòu.]

937 (return)

[ Chì in ta la cjera.]

938 (return)

[ Il mar, paj romàns = salum = il mar vièrt e grant. (Espresiòn latìna ca ghi zova a Dante coma ca mi zova a mi.)]

939 (return)

[ Chej ca seguiràn Dante a restaràn pì maraveàs di se ca jodaràn e scoltaràn, che i Argonàutas cuant che, avìnt scjavasàt il mar zìnt in sercja dal vel di òru a vèvin jodùt Gjason cambiàt in bifòlc.]

940 (return)

[ I comentatòus a ni recuàrdin che il firmamìnt (il cjèl la sù) al cor, ta la so rotasiòn, a [Footnote 8400]0 mìis al secònt. Encja se chista velocitàt a è justa, il nustri vuli a no si rìnt sensaltri cont di chista granda velocitàt. Pal vuli nustri, il cjèl la sù al pàr di èsi fer. Cussì chè chì jò i resti un puc perplès di sè che Dante al intìnt dii.]

941 (return)

[ Beatrìs.]

942 (return)

[ Ca sarès la brilantèsa da la prima stela o luna.]

943 (return)

[ Eterna margarita = diamànt incorutìbil (coma che na volta a si pensava ca fòsin la luna e li stèlis.)]

944 (return)

[ Laga a resta inalterada dopo la penetrasiòn dal raj.]

945 (return)

[ Geù.]

946 (return)

[ Coma chi acetàn i elemìns fondamentaj da la matematica.]

947 (return)

[ Dante al veva condividùt chista opiniòn di Averroe. (Vandelli)]

948 (return)

[ La limpidesa dal raonà di Beatrìs a cunfundarà li idèis di Dante.]

949 (return)

[ Li stèlis dal firmamìnt (lotava sfera) a mòstrin divièrsis configurasiòns (mùis) dipendìnt da la so cuantitàt (= costitusiòn fiica o materiàl) o cualitàt (= costitusiòn formal o sostansiàl).]

950 (return)

[ Chèl da la densitàt, za minsonàt taj vers [Footnote 58]- [Footnote 60].]

951 (return)

[ Il rar miscjàt cul dens.]

952 (return)

[ La analogìa a è chè di un spièli: un raj al pasa fral veri ma al vèn rifletùt dal plomp ca ghi stà davòu.]

953 (return)

[ E chistu secont te al spiegarès li màcis scùris da la luna.]

954 (return)

[ Idèis scolàstichis o Aristotèlichis.]

955 (return)

[ E cussì Beatrìs a dimostracu la so maniera medievàl di raonàche il pensà di Dante, su li màcis da la luna, al èra sbaliàt. E in ta li rìghis ca seguìsin a darà la vera raòn di sti màcis.]

956 (return)

[ LEmpireo.]

957 (return)

[ Il Prin Mobil, o il nonu cjèl.]

958 (return)

[ Il nùmar 8; il cjèl da li stèlis fìsis.]

959 (return)

[ I altri cjejdal siètim in jùa ùin li esènsis ca ghi vègnin jù dal cjèl otàf coma simìnsis (càuis) paj so fins.]

960 (return)

[ Dante al vòu savej la caua da li màcis lunàris.]

961 (return)

[ Cjèl.]

962 (return)

[ Li inteligènsis angèlichis.]

963 (return)

[ Il firmamìnt (o cjèl da li stèlis fìsis).]

964 (return)

[ Ca ghi dà forma e ca lu fà movi.]

965 (return)

[ Ca sarèsin li stèlis, consideràdis incorutìbilis.]

966 (return)

[ Linteligènsa che dut a mòuf.]

967 (return)

[ Beatrìs, ca lu veva fàt namorà da frut.]

968 (return)

[ Da li màcis da la luna e da la mecanica dal univèrs.]

969 (return)

[ Provànt la so tei e disprovànt chè di Dante.]

970 (return)

[ Coreùt da la so falsa idea su li màcis da la luna e cunvìnt da la veretàt di sè ca ghi dìs Beatrìs.]

971 (return)

[ Al contrari di Narcìs, Dante al cròt che li imàginis vèris di sè cal jòt a sèdin fàlsis.]

972 (return)

[ Forsi a vèvin fàt voto di no èsi trìstis cul so canarìn o cul so gjat, sensa stàighi fedèlis a stu voto fin in ùltin.]

973 (return)

[ La so osesiòn di otègni na certa roba.]

974 (return)

[ La caritàt di Diu, ca no ghi sièra maj la puarta a nisùn e ca vòu che la so zent (i ànzui e i beàs) a sedi coma luj.]

975 (return)

[ La sfera da la luna.]

976 (return)

[ Pì visìn da la preensa di Diu.]

977 (return)

[ Divièrsis interpretasiòns a sòn pusìbilis: a ardeva cul fòuc dal prin amòu; a ardeva cul amòu di Diu; etc. (Parsè no dùtis insièmit, sensa esclùdini una?)]

978 (return)

[ Il voto ca nol era encjamò stàt partàt a la so fin da Picarda.]

979 (return)

[ Santa Clara di Asii.]

980 (return)

[ Crist.]

981 (return)

[ L àbit dal òrdin di Santa Clara.]

982 (return)

[ Chista Costansa, na zòvina di buna famèa, a si veva fata mùnia dopo vej spoàt Rico VI. La legenda a conta, secònt i comentatòus, che in sèguit a era stada cjolta dal convènt dal Arcivèscul di Palermo.]

983 (return)

[ Da Rico VI a veva generàt Federico II, ùltin imperatòu da la cjaa di Svevia. Il imperatòu al è chì clamàt vint parsè che un imperatòu al fà sè cal à da fà e dopo al sparìs a colp.]

984 (return)

[ Dante a si baa su un concèt di Tomàs Acuina. Su chistu punt a sòn dacòrdu encja i eistensialìscj cu la so idea dal angst ca ni culpìs cuant chi sìn di front a na sièlta da fà. Chistu dilema al fà restà perplès pur li bèstis, coma il me cjan che cuant cal vèn clamàt da me e da la me fèmina al stes timp, par un momènt a nol sà sè fa. A si volta par chì e a si volta par là. A la fin al decìt di zì là di ic. Ta stu cau, però, un puc di pregjudisi al è: ic a è pì bièla di me e a ghi dà pì biscòs di me. Jò i risolvarès stu problema eistensialista cul zì mini maini mo a lamericana.]

985 (return)

[ Cèrvis.]

986 (return)

[ Il profeta Danièl al veva interpretàt un sun di Nabucodònoor che i so consilièrs a no èrin stàs bòis d induvinà, e par chèl condanàs a muàrt.]

987 (return)

[ Secònt Platòn, li nustri ànimis a eistèvin belzà in ta li stèlis prima di ocupà i nustri cuàrps. Dopo la nustra muàrt a tòrnin la sù.]

988 (return)

[ Chè di Platòn, caè contrària ai insegnamìns catòlics.]

989 (return)

[ Spìris coma chej di Picarda che Dante al jòt in ta la sfera da la luna aan in realtàt residènsa in tal Empireo, insièmit cun ducju i altri beàs, da Moè a Maria.]

990 (return)

[ Il sen al sarès, coma ca si capìs dal contèst, un segnàl o indicasiòn di sè ca è mancu celestiàl dal Empireoun segnàl che encja un coma Dante (ca nol à la capacitàt di comprensiòn di un beàt coma Beatrìs) al pòsi rivà a capì. Il punt pì bas dal cjèl, dopodùt, a si visìna al punt pì alt dal mont sensìbil, comprensìbil encja par un cal è mortàl.]

991 (return)

[ Chel dal Platòn.]

992 (return)

[ Alòra, secònt Timeo, li ànimis a si distàchin da li stèlis cuant ca vàn a informà i cuàrps da la zent al momènt da la so nàsita.]

993 (return)

[ Li stèlis dal firmamìnt.]

994 (return)

[ Se Platòn al intìnt dii che li stèlis aan influensa su la zent, alòra li so idèis a no sòn dùtis da scartà.]

995 (return)

[ Par no rìnditi erètic pensànt a la raòn pa la cual un al à raòn da patì par no vej completàt un voto par caua di violensa esterna coma cal è stàt il cau.]

996 (return)

[ Li flàmis di un fòuc a pàrin via a zì in alt, encja sa si prova a controlàlis. Cussì un cal vòu reìstighi a na violènsa personàl, al para via a reìsti, nompuarta sè ca zarà a susedi.]

997 (return)

[ San Lurìns al era stàt bastonàt e dopo metùt a bruà in ta la grilia par vej rifiutàt di dà sù il teoru da la Gliia a li autoritàs romànis. Secònt la legenda (Vandelli) na volta ben bruàt ta la schena al veva insistìt di vignì voltàt par che altra banda par vignì rustìt par dut compàj. La me volontàt, encja sa èben si sàfuarta coma l asàl, a si visinarès amondi puc a che di SaLurìns!]

998 (return)

[ Na volta liberàdis da la violensa ca li veva cjòltis dal monasteri a varèsin podùt tornà, se pròpit a varèsin volùt. A pensàjghila ben, la Providensa a à da li bièli pretèis! Par compuartàsi coma SaLurìns o Sevula a biugna vej dal sorumàn. Purtròp la stragranda magjoransa di nuàltris puòrs mortaj, di che sorta di volontàt lì in davìn amondi pucja. Se par zì in paradìs a tòcja fa coma Sa Lurìns, jò di sigùr i zaràj a finila al màsimo tal inìsi da purgatori, e forsi nencja lì. Jò a la Providènsa i ghi sugerìs di capì li nustri debulèsis un puc di pì.A varès da baasi di pì su li intensiòns di un indivìduo che su la so capacitàt di fa ròbis dal altri mont. Jò, par eempli, sa vèsin da minacjàmi di torturadiìn di cjòjmi il vin a lora di senajò ai me torturatòus i ghi diarès dut sè ca vorèsin savej parsè che jòi no soj bon di sopuartà nisùn tipo di dolòu, èncja si vorès reisti, fà l eròu, fà il martir. Ma jò i no sarès bon; al màsimo i mi rasegnarès a bevi di dut, encja un vinùt di cjaa ca nol è tant bon. E cussì i no doventarès maj protagonista legendari di nisùn libri e di nisùn cinee nencja, purtròp, se cussì a tòcja èsi, i zaraj maj a finila in paradìs.]

]

999 (return)

[ Se il volej al permèt il mal a lu fà doma par evità un mal encjamò peu.]

1000 (return)

[ Chistaltri al sarès il volej relatìf, che, al contrari dal volej asolùt, al permèt un mal a cundisiòn che stu mal al vedi il podej di fa evità un mal pì grant.]

1001 (return)

[ L intelèt umàn a si unìs a la veretàt divina.]

1002 (return)

[ I vuj di Dante a no rìvin a vuardà a lunc il splendòu di Beatrìs.]

1003 (return)

[ Se un al vèn atràt daj bens dal mont a è parsè che chìscjus a ritègnin un puc dal luòu dal ben eterno.]

1004 (return)

[ Cu la stesa lìbera volontàt, o sièlta. Na sutilesa: da stu argumìnt a somèa che il Signòu a ni dedi la libertàt di sièlzi, cussì che nuàltris i podìn sièlzi di fà dal ben o di fà dal mal, di stà cul Signòu o cul Diàu. Di conseguensa, si sielzìn di fà dal ben i vegnìn premiàs; o i vegnìn punìs si no sielzìn il ben. Ma chistu al ecuivàl al dii chistu: Jò i vi daj la libertàt di fà sè chi volèis, basta chi fèdis sè chi vuèj jò, si no.Ah, scju mistèris da la santa fedea sòn pròpit durs da capì.]

1005 (return)

[ Dal voto.]

1006 (return)

[ La materia dal votopar eempli il voto di sieràsi ta un monasteri a preà.]

1007 (return)

[ La promesa di mantegni il voto.]

1008 (return)

[ Sensa laprovasiòn dal confesòu. (Cfr. Purg. IX, [Footnote 117].)]

1009 (return)

[ Il scambiu a si pòs falu doma cu na materia di valòu superiòu a chè di prima. Par eempli, se al inìsi iai fàt il voto di bevi doma doj gos di vin invènsi di tre, cal è zà un grant sacrifìsi, i sielzaràj, coma nova materia di bevini doma un in dì da adès in davànt e fin al cumplimìnt dal votoun sacrifìsi cussì maestòus cal fa vignì i grìsui doma a pensàighi!]

1010 (return)

[ Tal al sarès, secont Vandelli, il voto da la cjastitàt di na munia. (A mi tocja amèti che il voto da la cjastitàt al è di cualchi scjalìn superiòu al voto di godi un got di vin in mancu.)]

1011 (return)

[ Jefta, il gjudice israelita cal veva prometùt, in voto a Diu, che sal vès vinsùt la lota cuntra i Amonìs, al varès sacrificàt la prima persona ca ghi fòs vignuda incuntra da la so cjasa. Sta prima persona a era stada purtrop so fìa. In tal Hamlet (II.ii), Hamlet al tormenta il puòr Polonius cun referènsis a stu gjudice ebreo. Polonius al è cunvìnt che Hamlet al è un puc ziràt di cjaf. La realtàt, però, a è che Hamlet zà a siè necuàrt che la fia di Polonius, che puareta di Ophelia, a ghi stà di miès chì!]

1012 (return)

[ Agamenòn, il gran duce daj Grecs, al veva fat il voto di sacrificà la so bièla fia Ifgenia se i dèos a ghi dèvin bon timp cuant ca si aviàva vièrs Troja cu li so nàfs,]

1013 (return)

[ Al contrari da li piòris ca vàn di chì e di là sensa savej parsè, il Ebrèo a si cumpuarta secònt règulis fisis. (Da li vòltis encja masa, coma dimostràt dal eempli di Jefta.)]

1014 (return)

[ La mari a sarès la Gliia.]

1015 (return)

[ Vièrs lEmpireo.]

1016 (return)

[ Chèl di Mercurio.]

1017 (return)

[ Dante. Secont i comentatòus: Dante al aumentarà il spìrit di caritàt di chiscju beàs cul dàighi locasiòn di rispùndighi a li so domàndis.]

1018 (return)

[ Prin di lasà la vita di stu mont. (Militia est vita hominis super terram, coma ca ni recuarda Vandelli da un tocùt di Gjobe (vii.1)). Dal momènt che la vita nustra a è joduda da stu spìrit coma un continuo lotà, a nol à tant tuàrt. A pensàighila ben, però, la vita sensa milisia a no sarès tant da preferì.]

1019 (return)

[ La sfera a sarès Mercurio, iluminàt dal soreli. Il spìrit al è chèl di Gjustiniàn.]

1020 (return)

[ Il cjànt sest al parlarà dal Impero, coma che il cjànt sest dal Purgatori al à parlàt da lItalia e il cjànt sest dal Infièr al à parlàt di Firense.]

1021 (return)

[ Enea, cal era vegnùt a Roma (e spoàt Lavinia) dal oriènt. La capitàl dalimpero a era stada trasferida a Bizansiu da Costantìn un duìnta àis prima di Gjustiniàn.]

1022 (return)

[ Cun Enea cuant ca si veva aviàt vièrs lItalia.]

1023 (return)

[ Gjustiniàn, imperatòu romàn un par di sècuj dopo Costantìn, al è laudàt da Dante pì di dut par vej riordinàt li lègis.]

1024 (return)

[ Chistu al sugerìs che, coma cal dis Vandelli, Gjustiniàn al veva in tal pasàt crodùt a la dutrina dal erètic Eutico, secònt il cual Crist al veva doma na natura, chè divina.]

1025 (return)

[ Una contradisiòn a si otèn cuant che una propoisiòn vera a vèn contraponùda a una propoisiòn falsa, coma la storiuta di Diu: al ee bon di fà una pièra cussì peanta da no èsi bon da alsala?]

1026 (return)

[ Chèl dal riordinamìnt da li lègis.]

1027 (return)

[ Belizàr al veva otegnùt vitòris, coma chè cuntra i Gos.]

1028 (return)

[ Il còmpit za minsonàt.]

1029 (return)

[ Par.5. [Footnote 128].]

1030 (return)

[ Il sen da lacuila, sìmbul dal impero.]

1031 (return)

[ I Ghibelìns, i prins; i Guelfs, i secòns.]

1032 (return)

[ I tre Oràsios e i tre Curiàsios.]

1033 (return)

[ Dante al sà, secont Gjustiniàn, sè ca è susedùt ta chel intervàl da la storia dal rapimìnt da li Sabinis a la muàrt di Lucrèsia (q.v. i comentatòus), durànt il cual i re di Roma a vèvin concuistàt i pòpui ca ghi stèvin in zìru.]

1034 (return)

[ Il sen romànlàcuila.]

1035 (return)

[ Comùns tal sens di comunitàs o repùblichis. Pir e Bren a èrin doj aversàris di Roma.]

1036 (return)

[ Cuìns (Quinzio Cincinnato) al era cussì clamàt par via daj so cjavielàs risòs.]

1037 (return)

[ A Firense. Amàr, parsè che chì i Romàns a vèvin, coma ca sugerìsin i comentatòus, pierdùt un eèrcit.]

1038 (return)

[ Stu timp al sarès il timp di Crist.]

1039 (return)

[ Scju fluns a delìmitin i teritòris concuistàs da Sèar in ta la Gàlia antica.]

1040 (return)

[ Sèar al veva scunfìt Pompèo a Farsalia. Pompèo al èera stàt dopo sasinàt in Egjt, indà cal era scjampàt.]

1041 (return)

[ Dopo vej scunfìt Pompeo, Sèzar al vexa viitàt la zona di Troja.]

1042 (return)

[ Sèar a ghi veva cjòlt il podej a Tolomeo e dàt a so sòu, Cleopatra.]

1043 (return)

[ Scunfìt Juba, re da la Mauritania, Sèar al era zut in Spagna a fà fòu i fìis di Pompeo.]

1044 (return)

[ Dal dominio romàn.]

1045 (return)

[ Zan=Janus=Ians. (Da lì al deriva il nustri Zenàr.) Al pierdeva il so silènsiu doma cuant cal vegneva vierzùt, in ocaiòn di na guera.]

1046 (return)

[ L Imperatòu Tiberio.]

1047 (return)

[ Tiberio.]

1048 (return)

[ Lira di Diuplacada cu la soferènsa e muàrt di Gesù pa la colpa di Adàm.]

1049 (return)

[ La distrusiòn di Gjerualèm a era susedùda coma na sorta di vendeta, o retribusiòn, viers i ebrèos par vej cauàt la muàrt di Crist.]

1050 (return)

[ Carlo II, re di Napoli.]

1051 (return)

[ I Guelfs, alieàs cu la cjaa real fransèa, a si contrapònin a lacuila, sìmbul dal Impero, cul cual a sòn schieràs i Ghibelìns. (Chej osteàs di Fransèisencjan ta chej dìs là a volèvin vej la so; pròpit coma tal dì di vuèj, cuant ca si opònin al volej dal Impero mericàn!)]

1052 (return)

[ Scju chì aan fàt dal ben, encja sel ben a lu vèvin fàt sperànt di otegni fama in tal mont.]

1053 (return)

[ Ta li sfèris celèstis.]

1054 (return)

[ Mercurio, cal è rapreentàt coma un brilànt.]

1055 (return)

[ Secònt i comentatòus, stu Romeo al veva fàt tanti buni òperis che in ùltin a no èrin stàdis gradìdis.]

1056 (return)

[ Chej ca vèvin puc aprèsàt lòpera di Romeo a ghi vèvin guadagnàt puc; e lòu stes a vèvin sufrìt sot il dominio daj Angjoìns.]

1057 (return)

[ Raimont Berighier.]

1058 (return)

[ Sot la aministrasiòn di Romeo, il patrimòni di Raimont al era cresùt dal dòdis par dèis.]

1059 (return)

[ Li àrmis e li lègis daj imperatòus.]

1060 (return)

[ Di front di Beatrìs, Dante a si sinteva coma un frutùt davànt da la so maestra, dut imbacuchìt; pròpit coma un mona.]

1061 (return)

[ Adàm. (E cuj sàja parsè alòra che i pitòus di na volta a lu pituravin cul bugnìgul!)]

1062 (return)

[ Tal paganèin cal à carateriàt lepoca pre-Cristiana.]

1063 (return)

[ A Geù, o a che part di Geù ca è umana.]

1064 (return)

[ Il Verbo stes, che incjarnàt al era cu la natura umana.]

1065 (return)

[ Cu la redensiòn.]

1066 (return)

[ Coma cal sugerìs Vandelli, chistu magistràt al pòl èsi o Diu o l imperatòu. Taun cau on tal altri, però, i Ebrèos a vègnin punìs par vej punìt Geù.]

1067 (return)

[ Dante al vorès ca ghi vegnès risòlt il problema da la redensiòn: a nol vèvia, chel puòr diàu di Diu, altri manièris di redìmi l omp (e pur encja la fèmina)?]

1068 (return)

[ Beatrìs a si riferìs, i pensi, a sè che Dante al stà pensànt.]

1069 (return)

[ Chistu mòut di otègni la redensiòncul sacrifìsi di Crist.]

1070 (return)

[ Li ròbis ca vègnin creàdis da la bontàt divina a dùrin par sempri.]

1071 (return)

[ Sè ca vèn creàt pròpit, e in mòut dirèt, da la Bontàt Divina.]

1072 (return)

[ Chistu a mi pàr cal è un concèt Tomìstic, e a si riferìs a sè ca susèit, o a un creàt, in sèguit a la prima caua, ca sarès Diu stes cun dut sè ca ghi è coevàl.]

1073 (return)

[ Coma limortalitàt, la libertàt, la someànsa a Diu. (Vandelli)]

1074 (return)

[ O da la gjustìsia o da la miericordia divina.]

1075 (return)

[ Diu al varès podùt sièlzi di perdonàighi il pecjàt al omp; invènsi al à sielzùt di sacrificasi luj stes. Cuala sielta a ee stada pì generoa?]

1076 (return)

[ Dante al è curious di savej parsè che sti ròbis a no dùrin in eterno.]

1077 (return)

[ A risèvin la so forma distinta da chèl che Diu al à luj stes creàt.]

1078 (return)

[ A bèstis e plàntis a ghi vèn dàt da li stèlis vita individuàl da la so potensialitàt.]

1079 (return)

[ Perìcul di danasiòn par via daj so pensèis pagàns.]

1080 (return)

[ Vènere. Ciprina parsè che nasùda a Cipro.]

1081 (return)

[ Il paganèin.]

1082 (return)

[ Cùpid al veva cauàt linamoramìnt di Didòn par Enea.]

1083 (return)

[ Vènere.]

1084 (return)

[ Il so muvimìnt luminòus al variava a seconda da la so capacitàt individuàl di jodi Diu stes.]

1085 (return)

[ Svelt, dal latìn.]

1086 (return)

[ Un daj òrdins daj ànzui.]

1087 (return)

[ Riga ca taca na cansòn tal Convivio di Dante.]

1088 (return)

[ Carlo Marcjèl, fì di Carlo II dAngjù, muàrt prima di doventà Siòr da la Provènce e di Napoli. (Vandelli)]

1089 (return)

[ Carlo al dovènta pì encjamò contènt tal ricognosi da la vòus Dante, cal veva cognosùt a Firense.]

1090 (return)

[ Sal vès vivùt pì al lunc a no si varèsin vùs chej maj ca èrin capitàs dopo la so muàrt e che luj al varès podùt evità.]

1091 (return)

[ Carlo a ghi varès mostràt il so amòu in mòut concrèt.]

1092 (return)

[ A si trata chì di che part da la Provence ca sarès doventada di Carlo il Marcjèl, coma il regnu di Napoli, dopo la muàrt di so pari, Carlo II.]

1093 (return)

[ Che part da lItalia ca sarès stada il regnu di Napoli e ca cunfinava cuj Stas da la Gliia.]

1094 (return)

[ Euro = vint cal vèn dal S-E.]

1095 (return)

[ Sòlfar.]

1096 (return)

[ Par via di me.]

1097 (return)

[ Par parafraà: i so fiòj a èrin disendèns di nonu Carlo I dAngju e Ridolf dAsburgo, me misièr.]

1098 (return)

[ Ca mòrin i fransèis! a sigàvin i siciliàns, ca no ghi volèvin tant ben ai governàns fransèiscoma che in sèguit a no ghian volùt tant ben nencja a altri governàns.]

1099 (return)

[ I comentatòus a no sòn dùcjus dacordu sul significàt di sti rìghis.]

1100 (return)

[ Stu Berto, fradi di Carlo, al varès biugna di vej intòr zent onesta, di governàns ca no si profìtin dal so ufisi par fasi siòrs.]

1101 (return)

[ Diu stes.]

1102 (return)

[ Seguìnt il pensej scolàstic: sè ca è necesari a nol pòl no èsi necesari. A nol zùja miga ai dàdos, Diu? (A nol vèvia dit chistu, Einstein?)]

1103 (return)

[ Tal sens di civis, citadìn.]

1104 (return)

[ Li sfèris celèstis a làsin il so stamp in taj indivìduos, ma a no distìnguin tra cjaa e cjaa o generasiòn e generasiòn.]

1105 (return)

[ Diu.]

1106 (return)

[ Chistànima luìnt, che ncjamo i no cognosevi, a sia metùt a parlà, coma un ca si sìnt ben diìnt ròbis bièlis.]

1107 (return)

[ Il tiràn Eelìn III da Romàn, cal veva devastàt la cjera treviana.]

1108 (return)

[ Vènere.]

1109 (return)

[ Folc da Marsilia.]

1110 (return)

[ In cuant a li mièriis che la nustra zent di cà dal Tilimìnt a à sufrìt in tal zìru daj sècuj, Dante al à sensaltri raòn; man ta la cuestiòn dal pintimìnt i cròt che Dante a si sbalièj: a no soni li nustri bàndis, dopodùt, plènis di zent ca no ghi interèsa nuja da li ròbis materiàlis, e ca si dedica doma a la vita interiòu e spirituàl?]

1111 (return)

[ A Trevìs, Risard dal Camìn, doventàt tiràn, al era pront da vignì butàt jù. (A par di jodi il crolà da la statua dal puòr Sadàm.)]

1112 (return)

[ Malta = preòn riservada paj ecleiastics. Il vescul di Feltro al era stàt lì imprionàt pal so àt di tradimìnt cal veva cauàt la muàrt di divièrs di lòu.]

1113 (return)

[ Dante al è bravùt in tal ingusà la so lama ironica cuant cal vòu!]

1114 (return)

[ Schiera di ànzui, sùbit sot daj Serafìns ei Cherubìns.]

1115 (return)

[ Laltra ànima che pur a splendeva.]

1116 (return)

[ Gjojèl di na zona da lAia ca si clama Balascàn. (Robuschi)]

1117 (return)

[ Tal infièr.]

1118 (return)

[ Scju fòucs a sarèsin i Serafìns. In cuant a li sèis àlis ca ju vistìsin, Dante a sia baàt su Isaìa, VI.2: Seraphim stabant super illud: sex alae uni et sex alae alteri (Vandelli)]

1119 (return)

[ Di savej cuj chi ti sòs.]

1120 (return)

[ Tal originàl Dante al crea vocàbuj coma inlùja, intuàssi, e inmìi par significà entrà in luj, entrà in te, e entrà in me. Cun granda fasilitàt a si podarès uà scju vocàbuj encja in tal furlàn: inmeà, inlujà, insujà, innujà, ecc. il dolce stil novo a nol è, dopodùt, tant diferènt dal bièl furlàn nòuf.]

1121 (return)

[ La gran val = il mediteràneo; chel mar = l oceano.]

1122 (return)

[ I sugerìs i comentatòus pa na spiegasiòn clara su sti rafinatèsis astronòmichis.]

1123 (return)

[ Buìa, sitàt algerina, a è tal stes paralèl di longitùdin di Marsilia, sitàt di Folc, cal stà parlànt.]

1124 (return)

[ A la zoventùt. Crusa a era la prima fèmina di Enea.]

1125 (return)

[ I beàs chì aan dismintiàt, gràsis al Letè, ogni sens di colpa, e a recuardin doma il ben ca ghi è stàt dàt da la providensa.]

1126 (return)

[ Al zira, o torna, atòr di chistu.]

1127 (return)

[ Raab, ca veva vivùt taj timps pre-Cristians, a è lo stes stada beàda e unìda al rest di chej ca fàn part dal triònf di Crist.]

1128 (return)

[ Firense, ca èn ta li mans dal diau, e che par caua di chèl tanta zent a sufrìs.]

1129 (return)

[ Il florìno i bès.]

1130 (return)

[ Il papa, ca nol custodìs i so agnèj.]

1131 (return)

[ I decrès dal papa.]

1132 (return)

[ Indulà che l Anzul Gabrièl a ghia anuncjàt a Maria il vignì dal Signòu.]

1133 (return)

[ A vegnaràn prest premiàs chej ca sòn stàs màrtirs par man di fals pàpis e cardinài.]

1134 (return)

[ Chistu concèt dal òrdin e perfesiòn dal mont al vegneva in sèguit uàt daj Deìscj coma bae da la so prova da la eistensa di un Diu creatòu e perfèt.]

1135 (return)

[ Chel equatoriàl e chel zodiacàl.]

1136 (return)

[ Par difòndi il so inflùs o virtùt a li ròbis da la cjera. Che la zent medievàl a ghi vès crodùt al podej che i planès aan su di nuàltris a si pòs ben jodi dal fat che tanta zent encja al dì di vuèj a no planta li simìnsis tal cjamp e a no travaa il vin se pì che la luna a no è justa.]

1137 (return)

[ Par via che, coma ca osèrvin i comentatòus, che gradasiòns di clima chi vìn a no eistarèsin; a si varès invensi estrèmos di cjalt e di frèit.]

1138 (return)

[ Il grado di diramasiòn dal sìrcul zodiacàl da chel ecuatoriàl: sal fòs pì grant o pì pìsul, a si scumbusularèsin li stagjòns, etc.]

1139 (return)

[ Pensa a sè ca è stàt zà dita si ti vòus capì sè caa da vignì.]

1140 (return)

[ Cul punt ecuinosiàl da la primaveraza indicàt pìn su (vers 8 +).]

1141 (return)

[ Ogni dì a si lu jòt pì prest dal dì di prima par via ca si mòuf di dì in dì dal solstìsi invernàl vièrs chèl dal estàt.]

1142 (return)

[ I efiès: par eempli, a vèn lustri pì bunòra; e chèl al aumenta il cjalt; e chèl al fà crèsi li plàntis pì a la svelta; etc.]

1143 (return)

[ Prima ca no sèdin zà ben formàs.]

1144 (return)

[ Sicòma che Beatrìs a ghi fà part dal volej divìn, li so asiòns a vàn aldilà dal zì dal timp, ca ghi è rèdina doma ai mortàj.]

1145 (return)

[ Diu a ghi mostra ai beàs da la cuàrta schiera (dopo daj beàs da la luna, di Mercurio e di Vènere) i segrès.]

1146 (return)

[ Diu.]

1147 (return)

[ Tal mòut Tolemàic di jodi li ròbis, il soreli al era un ùmil planeta.]

1148 (return)

[ La fia di Latona a è la luna (Diana), ca è chì rafigurada cun chel sercli luminòus che ogni tant a la circonda.]

1149 (return)

[ Sè che Dante al sìnt e jòt in ta stu post celestiàl a no si pòs maj chì, in tal nustri mont, godi, nè par descrisiòn nè in altra maniera percepìbil.]

1150 (return)

[ Pròntis a tacà di nòuf a balà, coma in ta un ritornèl.]

1151 (return)

[ Dal interno di un daj splendòus. Chel cal parla al sarès Tomàs dAcuina.]

1152 (return)

[ Se un al vès dimpediti di bevi un tajùt di vin cuant chi tias sèit, al zarès cuntra natura, coma ca sarès cuntra natura se laga a no scorès jù vièrs il mar.]

1153 (return)

[ Il fondatòu daj Domenicans.]

1154 (return)

[ Berto = Berto Magno, filoofo e maestro di Tomàs dAcuina; al insegnava a Colonia, indà cal varès insegnàt encja Tomàs dAcuina.]

1155 (return)

[ Compilatòu benedetìn toscàn di scris bìblics e ecleiastics. Secònt i comentatòus al veva provàt a riconcilià li cuestiòns ecleiastichis e civìlis.]

1156 (return)

[ Dal latìn: forumcul so significàt di centro di publica atensiòn, coma minsonàt in ta la nota apena data.]

1157 (return)

[ Pieri il Lombart, teologo daj timps di Dante, al veva ufrìt la so òpera a la Gliia coma ca veva fàt la puarèta dal Vanzèli (Luca, XXI.1, 4), chen tal so puc, a veva dàt pì daj sioràs.]

1158 (return)

[ Coma che cuant che cu lespresiòn bròut di gjugjulis i si riferìn a un bròut cal sintilèa di puntìns di lus.]

1159 (return)

[ A si trata chì di Solomòn, sul cual, secònt Vandelli, tàncjus in taj timps di Dante a èrin curiòus di savej se, nonostànt i so guscj epicùreos, al veva otegnùt a la fin la so salvasiòn. Il so Càntic daj Càntics al vegneva uàt coma na cansòn par celebrà li nòsis da la Gliia cun Crist.]

1160 (return)

[ Dionìs lAeropagita.]

1161 (return)

[ Li responsabilitàs ca ghi sòn stàdis conferìdis ai ànzui.]

1162 (return)

[ Sant Agustìn. Chel cal rit al è un cal veva contribuìt al pensej di Sant Agustìn in ta la so òpera La Sitàt di Diu. I comentatòus a no sòn sigùrs di cuj ca si trata.]

1163 (return)

[ Il spìrit sant cal èn ta sta otava lus al è Boetius, l autòu di De consolatione philosophiae. Boetius al pol mostràighi la via justa a chej ca lu scoltin.]

1164 (return)

[ Dùcjus grancj scritòus e teòlogos daj timps medievàj.]

1165 (return)

[ Vir = omp.]

1166 (return)

[ Sigjèr di Brabànt, un esponitòu da li idèis Averoìstis, ca metèvin in dùbit veritàs tomìstichis coma la imortalitàt da lànima, la libertàt di asiòn da la zent, etc. I comentatòus a no sòn pròpit sigùrs parsè che Dante al lauda Sigjer cussì tant, sa si pensa che Dante al èra amiratòu di Tomàs dAcuina, cal oponeva li idèis di Sigjer. A proposit, Sigjer al era stàt costrèt da lIncuiisiòn di tai su li so idèis. E Sigjer a si la veva scjampada cul so sugerimìnt che li idèis filoofichis a no sòn di necesitàt li stèsis ca sia cu la fede. Taj nustri timps zent coma Sigjer a vèn tamponada da autoritàs macartìstichis o ashcroftiànis.]

1167 (return)

[ Un ghi và davòu da li sutilèsis gjuridichis. Chèl ca ghi và davòu daj aforìmos al entra in taj stùdius da la midiìna.]

1168 (return)

[ Lespresiòn (originàl: gloriosa-mente) a rìnt ben lidea che Dante al è stàt ben risevùt, e ben risevùt da la granda mins di Acuinas.]

1169 (return)

[ Da San Tomàs, cal era cussì interesàt di coma che li ròbis a vegnèvin cauàdis da altri ròbis, a è doma just cal capìsi li cauis dal pensej dubitòus di Dante!]

1170 (return)

[ San Tomàs a si riferìs a sè cal à dita taj vers [Footnote 96: e [Footnote 114: dal cjànt precedènt.]

1171 (return)

[ A ogni creatura a ghi tocja rìndisi prin di rivà a capì (zì a font) i segrès da la providensa.]

1172 (return)

[ La uniòn fra Gliia e Crist a è stada fata da la Providensa.]

1173 (return)

[ Cussì: cu la granda caritàt di San Checo (Francesc) ; culà: cu la granda sapiènsa di San Meni (Domenic).]

1174 (return)

[ O chi conti di San Checo o di San Meni a fàl stes: tant, contànt di un a si conta di ducju doj, dal momènt che ducju doj a vèvin il benstà da la Gliia in tal còu.]

1175 (return)

[ Lasù in ta che montagnùta ca si alsa da Gubio. I doj flumùs a sarèsin il Tupìn e il Chiàsi (Chiascio).]

1176 (return)

[ Da che altra banda (orientàl) dal mont.]

1177 (return)

[ Nocera e Gualt, secònt cers comentatòus a èrin sot dominio di Perugia e daj Angjoìns.]

1178 (return)

[ In ta stu post chì al è nasùt San Chechi, pròpit cuant (i diarès) ca era biugna di un rinasi ecleiàstic; coma che il soreli al nàs da stu punt orientàl doma tal ecuinòs primaverìl. Considerànt che chista descrisiòn a vèn da San Meni (Domenicàn), il cumplimìnt al è straordinàri.]

1179 (return)

[ A continua la lode di San Meni: Clàmilu Orient, stu post, invensi di Asìi, par via che chì ghiè nasùt naltri soreli a la Gliia.]

1180 (return)

[ Sta siòra a sarès (adiritùra) la povertàt che Checo al veva sielzùt.]

1181 (return)

[ Davànt dal pari.]

1182 (return)

[ Pa la povertàt.]

1183 (return)

[ Crist stes che, nut, al veva spoàt la cròus.]

1184 (return)

[ L amòu pa la povertàt a nol era riultàt da eèmplis coma chèl di Amiclat, chel puòr pecjadòu ca no si veva intimidìt par nuja cuant che Gjulio Sèar a si ghi veva metùt in front.]

1185 (return)

[ Coma oservàt dal Vandelli, la strutura sintàtica di chista tersina a no è tant clara in tal originàl.]

1186 (return)

[ Cjamps cussì fèrtils ca sòn prons par dà racòls in gamba.]

1187 (return)

[ Par via cal zeva in zìru vistìt coma un pesotàr. (La me fèmina a diarès coma me!)]

1188 (return)

[ Il Papa Inocènt III.]

1189 (return)

[ Il òrdin daj Francescàns.]

1190 (return)

[ Onorio III, papa, che in tal [Footnote 1223: al veva pa la seconda volta, e in definitìva, aprovàt il òrdin Francescàn.]

1191 (return)

[ Coma ca è contàt tal libri Fioretti di San Francesco.]

1192 (return)

[ Li stigmàtis sàcris che San Checo al veva, secònt i so biògrafos, partàt cun luj par un pu di àjs prin di murì.]

1193 (return)

[ Èco di nòuf il paradòs da la siòra povertàt.]

1194 (return)

[ Dal grin da la siora povertàt.]

1195 (return)

[ Stu colèga di San Tomàs al sarès San Meni, il fondatòu daj Domenicànspatriarca stes di San Tomàs.]

1196 (return)

[ A si acumulèa mèris pa laltri mont.]

1197 (return)

[ I Domenicàns a no sòn coma i frarùs, puarès; a èntrin invènsi in ta posisiòns di perìcul spirituàl, coma in ta li cjàsis daj aristocràtics, daj governàns, etc.]

1198 (return)

[ Stàlis. Lat = sè che i Domenicàns a pòsin dà di cunfuàrt spirituàl.]

1199 (return)

[ A basta pucja tela par metighi il capùcjo a chès ca ghi stàn visìn dal pastòupar via ca sòn amondi pùcis.]

1200 (return)

[ La corusiòn daj Domenicàns.]

1201 (return)

[ Cf. Par.X. [Footnote 96].]

1202 (return)

[ La corona di ànimis luminòis.]

1203 (return)

[ Par eempli, la lus da la luna, inferiòu a chè dal soreli, dal cual a deriva.]

1204 (return)

[ Iride, la serva mesagèra di Gjunòn.]

1205 (return)

[ Èco, che par amòu di Narcìs a sia riduùt a nujàltri che na vòus. (Se pasiòn par luj caa da vej vùt par ridùisi pì ncjamò che in pièl e vuès!)]

1206 (return)

[ La stela polàr. I so vuj a si sòn movùs viers la vòus cal à sintùt cu la stesa naturalèsa e rapiditàt ca si mòuf la guieluta di na bùsula vièrs la stela dal nord.]

1207 (return)

[ L altri duca al sarès San Meni, da la banda dal cual, par bocja di San Tomàs, cussì ben sia parlàt dal me ducaSan Francesc.]

1208 (return)

[ A la gloria da la Gliia, pa la cual ducju dòj, a mòut so, a àn combatùt.]

1209 (return)

[ Par.XI. [Footnote 31]: . Chel cal parla al è S. Bonaventura.]

1210 (return)

[ Calaruega, la sitàt da la Castilia indulà cal era nasùt San Meni (Santo Domingo).]

1211 (return)

[ Il scudo (o emblema) dal re da la Castilia al mostra un leòn ta un cuadrànt di sot e un leòn tal cuadrànt che in diagonàl ghi stà parzòra.]

1212 (return)

[ Druidpredi amondi fedèl a la so fede, coma ca èrin i druids antìcs.]

1213 (return)

[ Cuj erètics.]

1214 (return)

[ Encjamò prin di nasi a ghi veva cauàt un sun a so mari di parturì un cjan blanc e neri cal varès metùt a fòuc dut il mont. (Vandelli)]

1215 (return)

[ San Meni e i Domenicans.]

1216 (return)

[ Dominicus (= Domenico = Meni) al è in Latìn il posesìf di Dominus. A è curiòus notà che a no è doma un zòuc di peràulis ma un sugerimìnt su la teoria medievàl (nomina sunt consequentia rerum, coma cal dìs Vandelli) che la personalitàt, il caràtar, di na persona al vèn influensàt dal so nòn. (Jòi provi a pensà in ta cuali manièris jò i soj sè chi soj par via dal me nòn. Cuj sàja sè chi sarès se il me nòn al fos stàt Filibert o Ermenegildo invensi di Ermes? Bepi Pelòj: coma ca mi dìin, la colpa a era un puc so. Ma jò i luai perdonàt tant timp fà, tant par dimostrà la magnanimitàt da la sublimitàt dal nòn ca mi à regalàt. )]

1217 (return)

[ Cal sarès chèl di dedicasi a la mieria. (Và, vènt li to ròbis e dàighilis ai puarès. San Matèo, XIX. [Footnote 21].)]

1218 (return)

[ Felìs in ta ducju doj i significàs; e Giovana, coma cal sugerìs Vandelli, in tal ebràic a si riferìs a na fèmina benvoluda da Diu.]

1219 (return)

[ La vigna = la Gliia; il vignaròu = il Papa.]

1220 (return)

[ I comentatòus a sòn pì bràvos di me a rindi na idea clara di chisti rìghis.]

1221 (return)

[ Pecjàs di ereìa.]

1222 (return)

[ Li ghirlàndis daj sans ca inclùdin San Checo e San Meni.]

1223 (return)

[ Ta la Provensa, indà ca era na concentrasiòn di Albigèis, che San Meni al provava a convertì.]

1224 (return)

[ Una roda (ta la metàfora da la biga) a è chè di San Meni, che gràsis a chè la Gliia a veva scovàt via na vura di erètics. Chì a vegnin in mins ròbis puc gustòis.)]

1225 (return)

[ La roda di San Checo.]

1226 (return)

[ In altri peràulis, i Francescàns a somèa ca no seguìsin pì l eempli dal puòr San Checo. (Sa si la pensa ben, a si resta impresionàs da sta stesa idea cuant ca si viita la bailica dal sant a Asii: al è lì il paradòs di na gliia di un valòu inestimàbil ca celebra un sant ca si veva dedicàt a la mieria!)]

1227 (return)

[ Cuant che i triscj a si lamentaràn ca no sòn cuj bòis in paradìs.]

1228 (return)

[ Tal elenco daj Francescàns a si pòs encjamò cjatani cualchidùn cal è restàt fedèl ai prinsìpis dal fondatòu.]

1229 (return)

[ Scju ùltins a sarèsin i spirituàj ca insistèvin che li règulis dal sant a vegnèsin seguìdis cun grant rigòu; chej àltris a sarèsin chej ca volèvin bandonà li so règulis dal dut.]

1230 (return)

[ La cura da li ròbis mondànis.]

1231 (return)

[ Iluminàt e Agustìn a èrin doj daj prins ca vevin seguìt il zòvin Checo.]

1232 (return)

[ Chìscjus, coma i àltris teòlogos minsonàs in ta sti rìghis, a fàn part di che corona ca circonda Dante e Beatrìs. (Vandelli, etc.)]

1233 (return)

[ Coma cal sugerìs Vandelli, Natàn e Criostom a sòn chì coma eèmplis di òmis ca vèvin ausàt criticà i grancj. Tal cau di Natàn, luj al veva criticàt il re Davide par vèjsi incjaàt sù cu la fèmina di Uria.]

1234 (return)

[ Patriarca.]

1235 (return)

[Arcivescul di Canterbury.]

1236 (return)

[ Autòu di na famòsa Ars grammatica che par sècuj a veva tegnùt contèns i fiòj di scuèla.]

1237 (return)

[ La prima art a sarès la gramatica, la prima da li sièt matèris dal trivio e cuadrivio (gramatica, dialetica, retorica, aritmetica, muica, geometrìa e astrologìa).]

1238 (return)

[ Tant Gjovachìn che Raban a èrin scritòus di òperis religjòis.]

1239 (return)

[ San Meni? L abàt Gjovachìn? Sant Tomàs stes?Secont Vandelli nisùn al è pròpit sigùr di cuj cal intìnt Dante.]

1240 (return)

[ Tal grin, o centro.]

1241 (return)

[ Li stèlis da lorsa granda a ni sòn sempri viìbilis par via ca zirin atòr da la stela polàr.]

1242 (return)

[ La prima roda (il prin mòbil) a zira atòr da la stela polàr (il spìs dal mani da la orsa pìsula).]

1243 (return)

[ Dante al invìda il letòu a imaginà duti li stèlis minsonàdis fin chì coma do costelasiòns in forma concentrica.]

1244 (return)

[ Il riferimìnt chì al è a la costelasiòn da la Corona, caa derivàt il nòn da la gloria di Ariana, fia di Minòs, cal veva risevùt da Bacò na ghirlanda in regàl coma consolasiòn par èsi stada bandonada da Teeo.]

1245 (return)

[ L originàl luno andasse al prima e laltro al poi al sugerìs che li do corònis a si mòvin in sens opòst luna da laltra.]

1246 (return)

[ Il letòu al varà na idea di coma che.]

1247 (return)

[ Il sens di sti rìghis: Si si lasàn imaginà li costelasiòns che Dante a nia descrìt, alòra i podìn vej na idea da la granda bielèsa da li corònis di lus che Dante al à jodùt; na idea, però, che, in paragòn, aè cussì pìsula e indistinta coma che il scori da laga da la Chiana (na ròja da la Toscana) al dà na idea da la velocitàt dal Prin Mobil, il pì rapid daj cjèlos. Insoma, na idea amondi pìsula!]

1248 (return)

[ Ìn che i antìcs a cjantàvin in onòu di Apòl.]

1249 (return)

[ La Trinitàt e, tal stes timp, lunitàt tal so insièmit di divìn e di umàn.]

1250 (return)

[ San Tomàs.]

1251 (return)

[ Eva.]

1252 (return)

[ Crist, cu la so pasiòn e muàrt, al à sodisfàt li eigènsis da la gjustìsia divina.]

1253 (return)

[ Adàm e Crist.]

1254 (return)

[ Solomon, che in ta la sapiensa a nol à vùt compaj. (Q.v. X. [Footnote 109]: .)]

1255 (return)

[ Il verbo, o idea di Diu.]

1256 (return)

[ Il Diu pari.]

1257 (return)

[ A si fà in tre, coma in tal originàl.]

1258 (return)

[ Il spìrit sant.]

1259 (return)

[ I nòuf òrdins daj ànzui, tacànt cuj Serafìns.]

1260 (return)

[ Scju ràis da la bontàt divina a pàsin in jù, da li sostànsis angèlichis, fin a informà che ròbis contingèntis ca dùrin puc e ca sòn corutìbilis.]

1261 (return)

[ La so aparènsa fisica, coma la influènsa daj cjèlos, a varièa a seconda daj càus.]

1262 (return)

[ Ròbis o bestis o òmis (e fèminis pur) a varièjn l un dal altri; però, dentri da la so specje, a si visìnin a lidea esensiàl dal so èsi. Chì, a mi pàr, tant Platòn che San Tomàs a sòn dacòrdu.]

1263 (return)

[ Vuàltris i nasèis.]

1264 (return)

[ La perfesiòn ta na creatura a vèn otegnùda sa sia la mediasiòn dal spìrit sant (vif amòu), dal fì (la clara vista) e dal pari (prima virtùt).]

1265 (return)

[ Tant Adàm (la cjera) che Crist a èrin perfès.]

1266 (return)

[ Salomòn (cf.X. [Footnote 114]).]

1267 (return)

[ Cuant che Diu a ghia dita di domandà un regàl, Salomòn al à domandàt di vej la sapiensa di podej governà cun gjustìsia.]

1268 (return)

[ Ànzui. (In altri peràulis, la cognosensa teològica.)]

1269 (return)

[ Se do premèsis, una necesaria e una contingènt, a pòsin maj generà na concluiòn necesària. (Cognosensa lògica e teològica.)]

1270 (return)

[ Sa è pusìbul vej un motu no cauàt da naltri motu.]

1271 (return)

[ Il savej sti ròbis al cumpuarta na cognosensa da la geometrìa e da la filoofia.]

1272 (return)

[ Tal vers X. [Footnote 114].]

1273 (return)

[ Ca nol è a la par cun naltri.]

1274 (return)

[ Vers X. [Footnote 114].]

1275 (return)

[ Il Signòu.]

1276 (return)

[ Chista espresiòn, piombo apiedi, coma cal dìs Dante, a parta in mins limàgin di un galeòt cu na bala di plomp incjadenada ta un piè.]

1277 (return)

[ Un al varès da èsi amondi stùpit par afermà o negà na roba prin di vèjla studiada benòn, fin taj particolàrs pì pìsuj.]

1278 (return)

[ Granda veretàt: I nustri sintimìns a informin il nustri pensej o intelèt o raonamìnt in ta manièris ca sòn fàsilis da jodi]

1279 (return)

[ Un ca nol è preparàt par zì in sercja da la veretàt a si insiminìs di idèis ca pòsin èsi peu dal so restà ignorànt.]

1280 (return)

[ Parmenide, cal crodeva che dut il mont al fos creàt dal cjalt e dal frèit; Melìs, cal crodeva che il motu al fòs na iluiòn; Bris, cal voleva scuadrà il sìrcul.]

1281 (return)

[ Sabelio: filoofo africàn dal ters sècul cal negava il dogma da la trinitàt; Ario: fondatòu daj Ariàns, sèta ca negava la eternitàt di Crist; etc. (Robuschi)]

1282 (return)

[ Sìmilis ai impùls ca fàn cori laga tal vas apena descrìt: San Tomàs al parla dal sìrcul; Beatrìs dal centri.]

1283 (return)

[ Beatrìs a cognòs il pensej di Danteencja prima ca lu cognosi Dante stes.]

1284 (return)

[ Dopo la resuresiòn daj cuàrps.]

1285 (return)

[ Di Beatrìs ca jua apena preàs di sodisfà il pensej (no encjamò nasùt) di Dante.]

1286 (return)

[ Da la gràsia di Diu ca plòuf jù par sempri. (A è da notà che Dante stes al ua il vocàbul ploia, derivànt dal provensàl ploja. Provensàlfurlàn: cuìns strès!)]

1287 (return)

[ Tal originàl Dante al à sempre vive cal à un significàt un puc diferènt.]

1288 (return)

[ La luminoitàt di ogni un di chiscju spirs a varia a seconda da la gràsia ca ghiè stada conferìdapar mèrit. Cussì al dìs chel cal parlaSalomòn, cal à di vej un grant mèrit, gjudicànt da la so luminoitàt, pì intensa di ogni altra tal sìrcul di dentri.]

1289 (return)

[ Cu la resuresiòn il nustri cuàrp al sarà perfesionàt da la Gloria ca ghi è stada conferìda. (Nùja pì mal di cjaf o di zenòli o di schèna!)]

1290 (return)

[ Scju spirs luminòus a si mòstrin ansiòus di rivistì i so cuàrps muàrs. Chì a biugna che sè che Salomòn al dìs taj vers [Footnote 56]- [Footnote 57: al sedi veretàt, parsè che sinò al subentra un problemùt: A è indiscutìbil che tanta zent a à cuàrps ca no sòn par nùja roba da deiderànè da la zent ca ju à nè da àltris. Par podej deiderà scju cuàrps, chiscju beàs aan di èsi tant sigùrs che al momènt da la resuresiòn i so cuàrps a saran tant miej di chej ca àn bandonàt al momènt da la so muàrt.]

1291 (return)

[ Chista cualificasiòn a risòlf, un puc, chel problema chiai esponùt in ta la ultima nota: li màris, comche ben si sà, a no jòdin i difiès daj so fioj.]

1292 (return)

[ A no rivàvin a sopuartàlu par via dal so luòu incandesènt.]

1293 (return)

[ La viiòn di Beatrìs a no vèn data da Dante in taj so particulars par via che scju particulars, insièmit a chej di tanti àltris viiòns di lasù, a ghi sòn zùs da la memoria.]

1294 (return)

[ Ispiràs da la viiòn di Beatrìs.]

1295 (return)

[ Ta un stàt di beatitùdin pì alt.]

1296 (return)

[ A è cussì clar che i ti ju rivistìs dut daj to ràis, o Elios (= soreli = Diu).]

1297 (return)

[ Fa dubbiar ben saggi tal originàl. La sostansa a è la stesa: filòofos e siensiàs aan sempri pensàt ai mistèris dal como cuant caan alsàt i vuj a li stèlis da la via Latea.]

1298 (return)

[ Il sen da la cròus.]

1299 (return)

[ Da na punta a laltra da la strica oriontàl, e dal punt pì alt a chel pì bas, da la cròus.]

1300 (return)

[ Ombrena = zent. (La peràula chì a ritèn pur il so significàt normàl.)]

1301 (return)

[ Cussì in tal originàl; un strumìnt muicàl coma na viola.]

1302 (return)

[ Chej, naturàl, di Beatrìs.]

1303 (return)

[ Dante a si acùa, par scuàsi, di vej posponùt il plaej di vuardà taj vuj di Beatrìs, diìnt sè cal dìs ta li ultimi rìghis.]

1304 (return)

[ Sclèt.]

1305 (return)

[ Ta la volontàt ca parta al mal.]

1306 (return)

[ Il coru daj beàs descrìs in tal cjànt precedènt.]

1307 (return)

[ La mins a và chì in ta la figura di Diu cal tira e mola li rèdinis su dut sè ca susèit.]

1308 (return)

[ Encja comprendìnt la disponibilitàt di scju beàs di fàni fièstis la sù cun lòu, Dante al somèa un puc durùt cun chej ca noan che granda volontàt di reisti a li ròbis ca dàn plaej in ta stu monte doma in ta stu mont.]

1309 (return)

[ Cu la stesa premuroitàt da la gema zà minsonada.]

1310 (return)

[ Secònt Virgìlio, Anchie al era zùt di corsa a incuntrà Enea cuant che stu chì, coma Dante, al veva viitàt il aldilà.]

1311 (return)

[ Chel cal parla al è Cjasaguìda, un antenàt di Dante. I comentatòus a no sòn sigùrs dal parsè che Dante a lu fa parlà in latìn. (Ca sedi parsè che, al di fòu di luj stes e pus àltris, la lenga educada prin di Dante a era il latìn?)]

1312 (return)

[ Doventànt beàt, Cjasaguìda al veva za jodùt che stu momènt al sarès rivàt.]

1313 (return)

[ Beatrìs.]

1314 (return)

[ Diu. Tu, al dìs Cjasaguida, ti cròdis che il to pensej al vegni rifletùt in me par volontàt di Diu, che dut al sà; e par chèl i no ti mi domàndis cuj chi soj.]

1315 (return)

[ I beàs a pòsin dùcjus vuardà Diu, cal riflèt, coma un spièli, ducju i nustri pensèis.]

1316 (return)

[ Il sintimìnt (afièt) e l intelèt (sen).]

1317 (return)

[ Cul cjalt dal so amòu e cu la lus dal so infinìt savejal dìs Dantel intelèt e la caritàt di scju beàs a sòn da la stesa intensitàt.]

1318 (return)

[ Par via ca sòn indistinguìbils.]

1319 (return)

[ Voja e argumìnt: manifestasiòns dal afièt e dal intelèt, minsonàs pìn sù, ca si esprìmin in manièris diferèntis.]

1320 (return)

[ Cjasaguìda al esprìn contentèsa di vej Dante coma so disendènt.]

1321 (return)

[ Cjasaguìda al varès gust se Dante, cu li so òperis, al rivàs a scurtàighi il timp dal Purgatori al so biàvul.]

1322 (return)

[ Da scju murs antìcs al riva encjamò il sun da li cjampànis cal segna il pasà da li òriscoma a San Zuan, po.]

1323 (return)

[ La me aè forsi na pìsula esagerasiòn. Dante, o miej Cjasaguìda, al dìs doma che Firense a steva sobria e pudicaca vorès dii che i so pecjadùs a pòl vèju ben vùs.]

1324 (return)

[ Al contrari daj timps di Dante stes, cuant che secònt un so contemporari (citàt da Vandelli) li frùtis a vegnèvin spoàdis a dèis àis o mancu e a ghi vegnèvin dàtis dòtis sfarsòis che i puòrs genitòus a no podèvin permètisi sensa zi a robà!]

1325 (return)

[ Divièrsis interpretasiòns pusìbilis: palasàs cun tanti cjàmaris vuèitis? Vuèitis par via daj vìsis daj pàris? Etc.]

1326 (return)

[ Encjamò no era rivada a Firense che corusiòn coma in taj timps dal re Asiriàn Sardanapàl.]

1327 (return)

[ Dut chistu laudà da li virtùs da la Firense di na volta a mi parta in mins che rìghis da la Tempest di Shakespeare indulà che il puòr Gonzalo, tontonàt da Antonio e Sebastian, al dà la so viiòn di coma cal governarès liula se luj al vès da vej loportunitàt:

Where I king ont, what would I do? Ithe commonwealth I would by contraries Execute all things, no kind of traffic Would I admit, no name of magistrate. Letters should not be known; riches, poverty And use of service, none; contract, succession, Bourn, bound of land, title, vineyard, none; No occupationall men idle, all; And women too, but innocent and pure;.]

Chej àltris, naturàl, a lu cjòlin inzìru; però la viiòn di un stàt ideal a la à lo stes, coma ca la à Cjasaguìda di che sorta di Firense ca era na volta e che (i cròt che Dante al pensi) a podarès èsi. A pòsia dasi che Shakespeare al sèdi stàt al curìnt di chistu tocùt da la Comedia?]

1328 (return)

[ Usieladòu: un pas di montagna dandà ca si jòt ben Firense; Montanàl: un pas dandà ca si jòt ben Roma.]

1329 (return)

[ Pur esìnt siòr, B. Berti a si vistìva a la buna; e la so fèmina pur a no si sbieletava. (Il sugerimìnt chì, però, al è che in taj timps di Dante li fèminis a si pituràvin coma vuèj!)]

1330 (return)

[ Famèis Guèlfis siòris.]

1331 (return)

[ Na stranèsa. Par me, chiai vivùt la pì granda part da la me vita adulta in ta un ambiènt nordamericàn, chista oservasiòn di Dante a somèa na roba metaforica e basta, un par mòut di dii. Par me a è di puc cunfuàrt savej indà chi vegnarài soteràt. Cal sedi Ashcroft, Powell River, Vancouver, o cualchi altri post, a fà pucja diferensa. A pensàighila, però, la zent di San Zuan (sensaltri chè di na volta) a si sìnt solevada dal pensej di vignì soterada tal simeteri di Pardapòs, indulà ca si cjatarà in compagnìa di cussì tancju parìncj e cognosìns. Par chista zent lidea di vignì soterada ta naltri paìs (no stìn nencja parlà di un post lontàn coma il Canada) a è insopuartàbilroba da scumbusulàti la pas da la tomba! Cussì Dante al è da cjapàlu a la lètera.]

1332 (return)

[ Cjasaguìda al para via a contà coma che in taj timps daj nònus di Dante, la zent (benestànt) di Firense a viveva na vita regolàr, a la buna; li fèminis contèntis a cjaa cuj so òmis, che encjamò a no zèvin in Fransa par afàrs.]

1333 (return)

[ Cjanghèla = una di chès; Saltarèl = un brigànt. Chej altri doj a sòn eèmplis di virtùt romana.]

1334 (return)

[ Il sigà paj dolòus dal part.]

1335 (return)

[ Chel di San Zuan (tal miès di Firense).]

1336 (return)

[ Ferara? Parma? Roma?]

1337 (return)

[ Coràt III di Svesia.]

1338 (return)

[ Chel pòpul al sarès il pòpul Maometàn; i pastòus a sòn i pàpis. (A è clar che sot il dominio di Bush la crocjata cuntra il mont Musulmàn aè stada risusitada e a è plena di salùt!)]

1339 (return)

[ Chista peràula a no èn tal originàl, ma il sintimìnt al và dacòrdu cun chèl esprimùt da Cjasaguìda in ta li so ùltimi peràulis a la fin dal cjànt quindicèin.]

1340 (return)

[ A mi recuardin i comentatòus chel uu dal vu al veva vùt inìsi e popolaritàt cuj Romanse che in sèguit al era stàt puc uàt. Da frut, però, i eri cussì abituàt a uà il vu cu la zent pì ansiana di me che, na volta stabilìt a Powell River, la uansa a veva continuàt, fin al punt che par àis, conversànt cu na me visinànt furlana ca veva un dèis àis pì di me, i no vevi vùt il coragju di dàighi dal tu e, sicòma chi si parlàvin abastansa di frequènt, a mi varès parùt amondi stran il dàighi dal vu. Il riultàt di stu dilema al era stàt che par àis i no ghi vevi dàt nè dal tu nè dal vu. Epùr i eri rivàt a comunicà lo stes. Na maravèa!]

1341 (return)

[ Na aluiòn, chista, a la storia ca leèvin Pauli e Francesca, chej puòrs diàus!]

1342 (return)

[ Cuant chi eri frutùt. (Naturàl che i àis chì a sòn da capì coma condisiòns socjàls, etc.)]

1343 (return)

[ Nono chel nustri, ma chèl di Firense.]

1344 (return)

[ Par Cjasaguida, chistu al è il mòut di dii cal era nasùt dal [Footnote 1106]. (Miej dàighi na ocjada ai comentatòus par capì li sutilèsis di chistu càlcul stelàro planetàr.)]

1345 (return)

[ Coma ca dìin i comentatòus, Dante a si contenta di mostrà che i so antenàs a èrin di Firense.]

1346 (return)

[ Dal Punt Vecju al Batisteri di San Zuan.]

1347 (return)

[ Tal sens di artigjàn. I Cjamps, etc., a sòn eèmplis di zent ca vegneva dal di fòu di Firense.]

1348 (return)

[ Se Dante (o il so antenàt Cjasaguida) a la pensava cussì daj contadìns dal la zona di Firense, sel pensarèsia di nuàltris puòrs contadìns di San Zuan?]

1349 (return)

[ Tal sens di un tipo cualsìasi.]

1350 (return)

[ I comentatòus chì a jùdin a capì sti riferènsis. La sostansa, però, a è che Cjasaguida al rinfuarsa la so idea che ai so timps Firense al era miej di vuèj.]

1351 (return)

[ Contràdis = sitàs (coma tal originàl citade.) Sensaltri an dè di chej che vuèj a la pènsin pròpit cussì cuant caan in mins i extracomunitàris. Par un coma me, però, cal à vivùt il pì da la so vita in Canadà, un paìs cal à na mistura di nasionalitàs, chistu concèt di Cjasaguida a nol è tant solid.]

1352 (return)

[ Sitàs, chìstis, dùtis zùdis in ruvìna.]

1353 (return)

[ In cualchi roba, coma na sitàt, ca dura un bièl puc.]

1354 (return)

[ Èco, se Dante al fòs stàt di San Zuan invensi di Firense, chisti rìghis a sunarèsin cussì:

Jodùt iai jòi Culòs ei Castelarìns, i Bàitas, Castìgas, Pisìns e Tamajòs, ca èrin zent in gamba, da tegni a mins.]

1355 (return)

[ Firense.]

1356 (return)

[ Ravignàns, Beluncjònsfamèis di bacàns di chej timps là.]

1357 (return)

[ Coma Cavalièr il Galigàj al veva tal so stema di cjaa na spada cul mani e pòmul di òru.]

1358 (return)

[ La famèa daj Piòj (Pigli) a veva un scudo cu na strica griulìna ta un sfont ros. (Vandelli)]

1359 (return)

[ Staj (= staio): na sorta di caretèl. Secònt i comentatòus la referensa chì a è che famèis, coma i Gjàis, ca vèvin trufàt il comùn cun scju caretej di sal che, par via che a cualchidùn di lòu a ghi mancjava na doga, a no vèvin la cuantitàt di sal ca varèsin dovùt vej.]

1360 (return)

[ I Lambertos, ca ghi fèvin onòu a Firense.]

1361 (return)

[ Cun vena un bièl puc ironica, Cjasaguida al para via cussì a contà da la degradasiòn da li uànsis fra i fiorentìns.]

1362 (return)

[ La zentùta. Miej dàighi na ocjada ai comentatòus par vej na idea clara da li relasiòns minsonàdis ta sti rìghis.]

1363 (return)

[ Incredibil parsè che, secònt i comentatòus, daj Pera a no è restàt sen, fòu chel nòn da la puarta.]

1364 (return)

[ Linsegna dal gran baron (Ugo il grant) a è stada vuèj (taj dìs di Dante) cambiada cu na strica ornamentàl da Gjàn da la Bièla. (Par altri a miej zì là daj comentatòus.)]

1365 (return)

[ I Bondelmòns, minsonàs un puc pìn jù.]

1366 (return)

[ Invensi da spoà la fia di Amidei, Bondelmònt al veva spoàt naltra zòvinaroba ca veva cauàt la diviiòn fra Guelfs e Ghibelìns.]

1367 (return)

[ Statua mutilada di Marte in banda dal Punt Vecjuindà chencjamò si jodevan ta chej timps . La pàs a era finida cul sasinamìnt di Bondelmònt pròpit in ta stu post. A mi vèn in mins checuj sàja?forsi Marte che in chisti nòs di Avòst dal

1368 (return)

[ Il gìlioemblema di Firenseal era na volta blanc sù un sfont ros, e cussì al è restàt, encja se i Guelfs a vèvin tentàt di cambialu da blanc a ros cun un sfont blanc.]

1369 (return)

[ Fetòn al à volùt èsi sigùr che so pari al èra il soreli. Apòl al à consentìt al deideri dal fìcul riultàt diastròus ca si sà. E par chèl i pàris encja il dì di vuèj a si tìrin un puc in davòu dal sodisfà dùtis li vòis daj fioj.]

1370 (return)

[ Parsè ca è impusìbul.]

1371 (return)

[ Tal purgatori e tal infièr.]

1372 (return)

[ Cjasaguida.]

1373 (return)

[ Chistu raonamìnt Tomìstic al rapreenta il scolastic tentatìf di armonià la libertàt di asiòn dal individuo cu la providensa o onisiènsa di Diu. Il fat che Diu al sà belzà che jò i zaraj a copà Abèl a nol rìnt necesari il me fratricidi: i soj jò chel cal fà la decisiòn di copà il fradi. Lo stes, però, a si pòs raonà che Diu al varès podùt cambià li ròbis prima ca rivàsin a chel punt crìtic lì. Al varès, par eempli, podùt acetà il regal che Caìn a ghi veva ufrìt cu la stesa contentèsa cal veva acetàt chel dal fradi. Tal cau da la nàf ca seguìs la curìnt, a è vera che na volta zudan ta la curìnt la nàf a vegneva strisinada juche Diu, ca la jodeva zì jù a nol era luj ca la pocava. A si podarès dii, encja chì, che prin che la nàf a si metès in ta sta curìnt, Diu al varès podùt calmà la curìnt, o fà alc di sìmil.]

1374 (return)

[ Cjasaguida, cal jòt tal spièli di Diu, indà cal è rifletùt dut chel cal à da vignì, al jòt pur sè ca ghi susedarà a Dante taj timps caan da vignì.]

1375 (return)

[ Ipòlit al era stàt eiliàt par èsi stàt acuàt di vej tentàt di sedùi la madrigna, cuant che in realtàt (o almàncu secont Ovidio) luj al veva reistùt a li luìnghis ca ghi veva fàt ic. (E ben si sà sè che li fèminis a fàn in ta càus cussì, no? Dopodùt, hell hath no fury like a woman scorned, no èe vera?)]

1376 (return)

[ L eìlio di Dante al era stàt contemplàt (a mi pàr di capi daj comentatòus) a Roma, indulà chel papa Bonifàs VIII al veva pucja simpatìa paj Blancs di Firense.]

1377 (return)

[ Una famèa nòbil ca veva simpatìa par Dante.]

1378 (return)

[ Lacuila imperiàl.]

1379 (return)

[ Il sens al somèa di èsi che a Dante a ghi sarà ufrìda asistensa a colp, prin encjamò di domandala.]

1380 (return)

[ Cjangrant da la Scjala, Siòr di Verona.]

1381 (return)

[ Marte. Ta scju dìs chì (vièrs la fin di Avòst dal [Footnote 2003]) sta stela a è pròpit fuartapì luminoa ca sedi maj stada in taj ultins [Footnote 60: [Footnote 000: àis, secònt chej ca sàn. Però, al contrari daj efiès che Marte al à vùt su Cjangrànt, in ta scju dìs al stà creànt diastros ecològicos in Europa (incèndios, temperatùris cussì altis che fra laltri aan copàt [Footnote 10: [Footnote 000: di lòu in Fransa) e pur uchì ( [Footnote 30: [Footnote 000: sfolàs da Kelowna, e un bièl nùmar encja chì a Ashcroft)!]

1382 (return)

[ Li sfèris dal firmamìnt.]

1383 (return)

[ Encjamò prin che il Papa Clement V al invitàs Rico VII a vignì in Italia, par dopo zìghi cuntra, Cjangrànt, a nòuf àis al veva belzà mostràt li virtùs minsonàdis. Chì a si pòs notà che, coma cal dìs Thomas Gray in tal so famòus poema Elegy Written Upon a Country Churchyard, a sòn doma i grancj ca pòsin mostrà disprès paj bès. Ai puòrs diàus daj puarès a no ghi vèn maj data loportunitàt!]

1384 (return)

[ Al saveva ben Dante, che la so fama a sarès durada in taj sècuj, mentri che chè di chej ca luan costrèt a eilià, sa eìst, a eìst gràsis a la fama che Dante stes al à.]

1385 (return)

[ Coma cal sarès il so trisnònu Cjasaguìda.]

1386 (return)

[ Un ca si lasa zì, ca si lasa domà dal eìlio, al vèn distrùt.]

1387 (return)

[ Si noai il coràgju di ricognosi sè ca è veretàt, na dì, cuant che il preènt al sarà doventàt timp antìc, i vegnaràj dismintiàt dal dut.]

1388 (return)

[ Cuanta veretàt ca èn ta sti rìghis!]

1389 (return)

[ Purgatori.]

1390 (return)

[ Leìlio.]

1391 (return)

[ Diu.]

1392 (return)

[ Beatrìs a lu sigùra che il plaej celestiàl cal à vuardàt taj so vuj al pòl cjatàlu èncja al di fòu daj so vuj.]

1393 (return)

[ La brama di Cjasaguida di discori di nòuf cun luj.]

1394 (return)

[ Chèl che Cjasaguida al minsonarà a si preentarà svelt coma na saèta.]

1395 (return)

[ Unaltri luòu.]

1396 (return)

[ La stesa ambiguitàt (al ee il falcòn cal svuala o il vuli dal falconièr?) a è encjan tal originàl.]

1397 (return)

[ Dùcjus grancj condotièrs medievaj, scju chì; fra di lòu, zent coma Gotfrèit a èrin condotièrs da li primi crocjàtis cuntra i saracèns.]

1398 (return)

[ Dante al vuarda in taj so vuj e a ghi par pì bièla di sempri, roba che, considerànt i superlatìfs cal à uàt fin adès, a somearès impusìbul.]

1399 (return)

[ Dante a si necuàrs ca sòn adès in ta la sfera di Gjove.]

1400 (return)

[ Beatrìs.]

1401 (return)

[ Pa la so vergogna, na frutaa ni dìs Dantea cambia colòu, dal ros al blanc, a colp.]

1402 (return)

[ La sesta stela a sarès Gjove, pì temperada di Saturno (frèit) o Mars (cjalt).]

1403 (return)

[ La lus stesa a stà formànt ai so vuj li lèteris da la nustra lenga (ma i no cròt dal furlàn!).]

1404 (return)

[ Una da li Mùis.]

1405 (return)

[ Volèighi ben a la gjustìsia vuàltris chi gjudicàis la cjera.]

1406 (return)

[ Dùtis chès a si riferìs a li lùcis ca si stàn pojànt sul colm da la M, faìnt la M someà na sorta di gìlio. Pal valòu simbòlic da la M i sugerìs i comentatòus, ca la sàn pì lungja di me.]

1407 (return)

[ Diu.]

1408 (return)

[ Informa = tal sens daj antìcs scholàstics: ca ghi conferìs la so vera sostansa o esènsa.]

1409 (return)

[ Il valòu simbòlic al è pì o mancu cussì: i spirs (ca pòsin èsi jodùs coma la zent ca à simpatìa pa la monarchìa fransèa) a càmbin cul so sfavilà il gìlio, cal rapreenta la cjaa fransea, in ta la forma da lacuila, sìmbul dal Impero, dimostrànt cussì che, tal livèl simbòlic la zent a preferìso a varès da preferìl Impero al dominio fransèis.]

1410 (return)

[ Il sugerimìnt di Dante chì al è che la corusiòn (fun) da la gjustìsia a deriva da la curia papàlcun Zuan XXII da Avignòn prin di dut. (Vandelli)]

1411 (return)

[ Coma cal veva fàt il Signòu in tal templi di Gjerualèm.]

1412 (return)

[ La guèra adès a vèn fata daj pàpis ca ùin scomùnichis o altri amonimìns cuntra i fedej, e faìnt cussì a ghi ròbin il pan spirituàl che il Signòu al voleva prejòdi par dùcjus.]

1413 (return)

[ Dante chì al stà apostrofànt, a si pensa, un daj pàpis (Clement V?) cal era stàt acuàt di imponi scomùnichis doma par scancelàlis se un daj potentàs al vès vierzùt il so tacuìn!]

1414 (return)

[ La Gliia.]

1415 (return)

[ Il tu di sti rìghis al è Zuan XXII (o naltri papa coròt e cìnic). Stu papa a si riferìs a S. Pieri e a S. Pauli in maniera spresànte chèl ca ghimpuarta a sòn doma i florìns ca tègnin rapreentada la figùra di San Zuan Batista.]

1416 (return)

[ Il splendòu daj beàs al somèa unacuilasìmbul che a Dante a ghi stà amondi a còu, par raòns za preentàdis.]

1417 (return)

[ I mi cjoj encja jò la libertàt ca sia cjòlt Dante tal uà rostro (latìn: rostrum = bec, o mua) par significà la mua o bec da lacuila.]

1418 (return)

[ La figura da lacuila che cussì a si stà esprimìnt a è fata di chej tancju puntìns di lùs ca sòn i beàs ca ghi dàn forma.]

1419 (return)

[ Li vòus di ducju i beàs a èrin concentràdis in ta lunica vòus da làcuila.]

1420 (return)

[ Taj òrdins daj ànzui.]

1421 (return)

[ Il capucjo che il falconej a ghi tèn sul cjaf.]

1422 (return)

[ Chel stùpit di un Satanàs di Lusìfar.]

1423 (return)

[ Ogni creatura inferiòu a chè daj ànzui (Lusìfar in particulàr) a è coma un vàs masa pìsul par capì l infinìt savej dal creatòu.]

1424 (return)

[ L intelèt divìn.]

1425 (return)

[ L intelèt umàn al è regàl dal intelèt divìn: regàl grant, a si sà; ma maj cussì grant coma chel dandà cal cjoj ispirasiòncoma che se un siòr a ni regala mil dòlars, mil dòlars a sòn tàncjus, si capìs; ma puc o nuja in confrònt dal teoru dandà ca vègnin.]

1426 (return)

[ Cupiditas radix malorum estin ta ducju i sens.]

1427 (return)

[ Puòron = puòr omp.]

1428 (return)

[ Domanda, chista, che dùcjus a si sòn domandàs, prima o dopo.]

1429 (return)

[ Il cjadreòn di un gjudice.]

1430 (return)

[ Tal sens di èsi il contrari di sutìlis.]

1431 (return)

[ Sa si imedeimèa cu la volontàt divìna.]

1432 (return)

[ Fin a chel punt chì dal raonamìnt da lacuila, il me dùbit al restarès intàt.]

1433 (return)

[ Lacuila.]

1434 (return)

[ Vuàltris umàns i no sèis bòis di capì li sutilèsis da la gjustìsia divina. A siè tentàs di dii, chì, che forsi a no sarès tant na bruta roba se il creatòu a ni permetès di capì cualchidùn daj so mistèris. Forsi, sa ni spalancàs chel barcòn cal fa jodi sè ca è la di fòu, in tal so ort, par cussì dii, forsi i varèsin encjamò pì amirasiòn par luj e par dùtis li ròbis cal àn tal so ort. Ma i saj ben che luj al è ostinàt a insisti su la storia da la fede, che sensa di chè i no podarìn maj godi da la bielèsa dal so ort.]

1435 (return)

[ Crist. E di che zent ca fà mostra di vej sempri Crist in mins an dè tanta, coma ca è tanta la ipocriìa da la zent.]

1436 (return)

[ Danàs e beàs a si ju jodarà sfilàn ta do filis: chè daj beàs e chè di chej zùs in malora.]

1437 (return)

[ Imperatòu Berto da lAustria.]

1438 (return)

[ Il cugnàt di Berto al zarà a pièrdi lAustria entri pus àis. (Cussì i comentatòus.)]

1439 (return)

[ Stu chì al sarès Filìp il Bièl, da la Fransa, che, secònt i comentatòus, al veva falsificàt tanta moneda par podej fà na guera. Filìp pì tars al era zùt a murì dopo èsi stàt ferìt da un cinghiàl.]

1440 (return)

[ Ducju scju regnàns aan na roba in comùn: la brama di vej e di otegni teritori daj àltrisl inglèis al voleva la Svesia; il spagnòu Gibiltèra (daj Mòrus); etc.]

1441 (return)

[ Ca sarès il stes che dii che par ogni virtùt che stu suèt al à, al à pur mil pècis.]

1442 (return)

[ Di stu re di Sicilia a basta dii pucal era un omp plen di vìsis e basta.]

1443 (return)

[ Il barba di Federico al era Jàcu, re da la Majorca. Jàcu II, il fradi, al era re da lAragona.]

1444 (return)

[ Ràsia: na region ca includeva part da la Bosnia, Croàsia, Serbia e Dalmàsia.]

1445 (return)

[ Il re di Ràsia a si veva profitàt dal fat che la so moneda a ghi someàva a la moneda venesiana (I matapan vènetos).]

1446 (return)

[ I Pirenej, ca podèvin difìndi il re di Navàra da la Fransa.]

1447 (return)

[ Il re di Cipro, fransèis, al era un omp coròt e crudèl, secònt Dante e secònt i comentatòus.]

1448 (return)

[ Chej puntìns di lùcis ca fòrmin il vuli da làcuila a sòn pì brilàns (= di mèrit pì grant) daj àltris ca ghi dàn forma al rest da làcuila.]

1449 (return)

[ Re Davide, autòu daj Sàlmos.]

1450 (return)

[ La sostansa di sti rìghis a pàr ca sedi che il cjantadòu (Re Davide) al cognòs adès il grant prèmiu risevùt pa li so òperis.]

1451 (return)

[ L Imperatòu Trajàn.]

1452 (return)

[ Cf.Purg. X. [Footnote 73: etc.]

1453 (return)

[ Il paradìs e l infièr.]

1454 (return)

[ Eechièl che, savùt da Zaìja cal sarès muàrt di lì a puc, al veva domandàt di èsi lasàt vif par encjamò un puc di timp par podej fà penitensa. (Robuschi)]

1455 (return)

[ Coma tal cau di Eechièl.]

1456 (return)

[ L Imperatòu Costantìn cal veva pasàt li lègis di Roma a làcuila, sen dal Impero, e al veva al stes timp stabilìt Biansio coma capitàl dal Impero.]

1457 (return)

[ Là che la sèa dal vuli da làcuila a taca a zìn jù.]

1458 (return)

[ Gulielmo il Bon, re da la Sicilia, planzùt in taj timps di Dante, pì ncjamò pal fat che chej ca lu vèvin suseguìt, Carlo e Federico, a èrin stàs governàns da nuja. (Comentatòus)]

1459 (return)

[ A si mostra dut risplendìnt e colòu di òru.]

1460 (return)

[ Un daj trojàns ca vèvin lotàt cuntra i Grecs. Dante, naturàl, a si necuàrs a colp di sta straordinaria rivelasiòn: sel fàja un ostia di un pagan uchì in tal paradìs?]

1461 (return)

[ Cussì Shelley cuant chen ta la so To a Skylark al sìnt tal cjantà da la lòdula un segnal di cualchicjùsa cal è cussì tant pì bièl, pì melodiòus di cualsìasi roba ca è di sta cjera, e che di conseguènsa a ghi tocja èsi divìna.]

To a Skylark]

Hail to thee, blithe Spìrit! Bird thou never wert, That from Heaven, or near it, Pourest thy full heart In profuse strains of unpremeditated art.]

Sound of vernal showers On the twinkling grass, Rain-awaken'd flowers, All that ever was Joyous, and clear, and fresh, thy music doth surpass.]

What objects are the fountains Of thy happy strain? What fields, or waves, or mountains? What shapes of sky or plain? What love of thine own kind? what ignorance of pain?]

1462 (return)

[ Ogni roba tal mont a è creada in conformitàt cul volej di Diu (il plaej eterno).]

1463 (return)

[ Dante al ua sta espresiòn latina par significà la esènsa di na roba; e cussì i la ui encja jò. In furlàn na peràula ca si visinarès a sarès robitàt, ca sarès la sostansa di na roba, coma che in inglèis a si ua la espresiòn whatness o thingness.]

1464 (return)

[ La viva speransa (cal à un omp coma Trojàn) di zì a cognòsi Diu a và a vinsi sul volej (o amòu) divìn, ca ghi scolta a chej ca mòstrin speransa.]

1465 (return)

[ Trajàn (la prima) e Trojàn (la cuinta) dùtis dos colocàdis ta la sèa da lacuila.]

1466 (return)

[ Secònt i comentatòus, al è stàt San Gregorio a preà par che Trajàn al tornàs fra i vìfs par fà dal bencal era il so deideri.]

1467 (return)

[ Voltàs: tal sens che in ta chistu momènt al à la nustra atensiòn.]

1468 (return)

[ Crist.]

1469 (return)

[ Tal vuli da làcuila, lì cal lus cuj altri beàs.]

1470 (return)

[ Il spìrit di Rifeo il Trojàn.]

1471 (return)

[ Da gràsia a gràsia]

1472 (return)

[ (Pur. XXIX. [Footnote 121]-) Li tre siòris minsonàdis chì a sòn la Fede, la Speransa e la Caritàt ca èrin cun Beatrìs visìn da la roda destra dal so cjar. Chisti virtùs a ghian servìt coma batièin al Trojàn pì di mil àis prin dal vignì dal redentòu. Coma ca dìs làcuila sùbit sot, a è inùtil che nuàltris puora zent i provani a capì il misteri da la predestinasiòn, cal contèn in se li raòns ca spiegarèsinse doma i rivàsin a penetralustranèsis teològichis coma che dal cau di Trojàn. Lo stes, però, si si ategnìn al cau di Rifeo il Trojàn, a èe necesàri che un pagàn, diìn un indiàn canadèis da la epoca pre-colombiana, al vedi vùt li virtùs teologàls (caritàt, fede, speransa) e vej crodùt al vignì di Crist, etc., par vej podùt èsi acetàt la sù, tra i beàs? O misteri da la santa fede!]

1473 (return)

[ Diu stes, cal è chel cal tèn in motu duti li ròbis.]

1474 (return)

[ Par dii la veretàt, tal originàl Dante al à saffina, espresiòn ca mostra un perfèt acòrdu fra il volej daj beàs e il volej di Diu.]

1475 (return)

[ Li sèis daj vùj a si sbàsin e a si àlsin al stes timp, cussì coma lintensitàt da li lùcis tal vuli da làcuila a si alsava o sbasava in perfèta sintonìa cul parlà da làcuila.]

1476 (return)

[ Tal originàl i vuj di Dante a si fìsin su la mia donna. Purtrop il furlàn a nol somèa vej lecuivalènt di chista espresiòn. La me fèmina? No. La me siòra? Nencja. La me zovina? La me fruta? La me madona? La me biela? La me ninina? No. No. No. No e no.Il furlàn a nol à nisùna peràula ca si visina a la mia donna. La mia donna tal sens uàt da Dante a è espresiòn di gentilesa, di rafinatesa, di galanterìacualitàs di un mont social e romàntic che, i cròt, a nol à maj parlàt furlàn. Il furlàn, almancu chel parlàt a San Zuan, al è, in tal scori da la storia, stàt lenga dal contadìn e lì, a è da amètilu, espresiòns cavalerèschis coma la mia donna a sòn difìsilis da cjatàlis.]

1477 (return)

[ Semele, na amànt di Gjove ca veva insistìt di jòdilu in tal so splendòu e, in tal jòdilu, a si veva bruàt e di ic a no era restàt altri che un grumùt di sinìa.]

1478 (return)

[ Cualsìasi altra fèmina (fiòla, siòra, zovina, ninùta o fruta ca sedi) a corarès il riscju di someà una di chès ca si vàntin da li so bielèsis. Tal cau di Beatrìs, però, chistu aserimìnt che la so bielèsa a stà doventànt sempri pì luminoa a no si pòl clamala vanitàt. Cussì a no è nencja just perdonà Beatrìscoma che al inisi i eri tentàt di fà. (Sa vès vùt un momènt di comprensìbil debulesa feminìl i la varès perdonada a colp. Ma chì, sè ca è da perdonà?)]

1479 (return)

[ Il ridi di Beatrìs.]

1480 (return)

[ Il siètin splendòu al sarès Saturno, indà ca sòn apena rivàs. Ta la cjera adès a si sìnt il inflùs di Saturno e da la costelasiòn dal Leòn.]

1481 (return)

[ Saturno.]

1482 (return)

[ Saturno al era il re da la etàt dal òru, cuant che dut a era coma ca varès da èsi, no coma vuèj cuant che dut (o cuai) a è coma ca è, e par sigùr no coma cal varès da èsi.]

1483 (return)

[ Beatrìs.]

1484 (return)

[ Ca jodeva dal jodi di Diu stes.]

1485 (return)

[ Dante chistu a ghi lu dìs a un daj spìris luminòus ca ghi stàn in front.]

1486 (return)

[ Beatrìs.]

1487 (return)

[ Ta àltris sfèris celèstis.]

1488 (return)

[ Tant il ridi di Beatrìs che il cjantà daj beàs al varès, uchì, na soavitàt cussì granda che Dante, in bròut di gjùgjulis, a nol podarès apresàma a si insiminarès dal dut, par sigùr!]

1489 (return)

[ Cun che infuiòn di lus ca vèn dal alt, la lus ca stà parlànt a pol jodi in ta la esènsa di Diu stes.]

1490 (return)

[ Il me jodi (inteletuàl) a si adeguèa a la lus divina.]

1491 (return)

[ Coma dita sùbit sù, nencja i serafìns a rivaràn maj a capì ducju i segrès divìns.]

1492 (return)

[ Dante a la mèt cussì: Tra due liti dItalia surgon sassi. I lu amèt: chistu al suna un puc miej dal me mòut di esprìmimi, almancu in ta stu cau chì. Ma se siaja da fà A pensàighila ben encja Dante al varès aprovàt il pastrosès macarònic da la me riga, cu la so mistura di furlàn clàsic e furlàn di San Zuan.]

1493 (return)

[ I comentatòus a no sòn sigùrs a cuj ca si riferìs.]

1494 (return)

[ Al era cognosùt coma Pieri Pecjadòu tal convènt di Santa Maria dal Puàrt.]

1495 (return)

[ Uchì i comentatòus a pàrlin di un anacronimo (par via che ai timps di San Pieri Damiàn a no si uava encjamò chel cjapièl che i cardinaj a pàrtin vuèj. A no è la prima volta, a propòit, che Dante (encja sa lu fà par bocja di San Pieri Damiàn) al mostra di èsi crìtic di scju minìstros da la Gliia.]

1496 (return)

[ Cefàs = Cephas: San Pieri; il grant vasèl: San Pauli.]

1497 (return)

[ Miga mal, Dante, cuant ca si buta a lironìa!]

1498 (return)

[ Cal sarès il sflameà di San Pieri Damiàn.]

1499 (return)

[ A la mari.]

1500 (return)

[ Cf. Par. XXI. 4- [Footnote 12]; [Footnote 57]- [Footnote 62].]

1501 (return)

[ Prin da murì.]

1502 (return)

[ Ànsi, il riguàrt cal stà mostrànt Dante di front di scju beàs, a lu rìnt pì ncjamò meritèvul di vignì ricognosùt da Diucal è il so objetìf.]

1503 (return)

[ Il monastèri cal cjòj il nòn di San Benedèt.]

1504 (return)

[ Zent pagana, ca no voleva savèighini da la nova fede.]

1505 (return)

[ San Benedèt al veva fondàt il monasteri di Mont Casìn tal [Footnote 528].]

1506 (return)

[ Il paganèin.]

1507 (return)

[ Salt = saldu. I fràris uchì a ghian tegnùt dur a la so fede.]

1508 (return)

[ Dante al vòu jodi il sant coma cal era, lìbar da che luminoitàt ca lu tèn, in ta un bièl sens paradosàl, platàt.]

1509 (return)

[ L Empireo.]

1510 (return)

[ La sù tal Empireo dut a è perfèt, coma cal è sempri stàt.]

1511 (return)

[ Tal Empireo il èsi a nol è na roba materiàl, coma cal èn ta che altri sfèris o uchì in tal nustri puòr mont. I beàs a pòsin rivà fin la sù; roba ca no ghi è pusìbul a un puòr mortàl coma Dantealmancu no a stu punt.]

1512 (return)

[ Cuant ca si veva insumiàt di vej jodùt na scjala ca si alsava fin tal cjèl, cun ànzui ca ghi zèvin sù e jù.]

1513 (return)

[ Puòr Svuàlt! Stu puòr Benedetìn al era pròpit lì, a partada di man, e cussì i luai uàt. Colpa so sal è saltàt fòu pròpit cuant chi zèvi in sercja di un Benedetìn cal rimàs cun salt!]

1514 (return)

[ Convènt, o monastèri.]

1515 (return)

[ Chel profitàsi da li rènditis da la Gliia. (A si pensarès che la debulesa umana daj prèdis e fràris di na volta, coma la debulesa di chej predis dal dì di vuèj, acuàs di abùus coma chel da la pedofiliaa si pensarès che sti pècis a varèsin distruùt la Gliia sècuj fa. E invènsi ic a para viae abastansa benòn, secònt sè ca si jòt.)]

1516 (return)

[ Se ca custodìs la Gliia a no ghi apartèn nè ai parìncj daj fràris e prèdis, nè a àltris ca vòlin scuèdi.]

1517 (return)

[ San Francesco.]

1518 (return)

[ Miràcuj bìblicos coma il spartì da li àghis ol fà laga dal Gjordàn zì cuntra curìnt a èrin pì grandi maravèis che un pusìbul intervènt di Diu di corei la corusiòn chiai apena descrìt.]

1519 (return)

[ Par via che Beatrìs a ghia permetùt di vinsi la so gravitàt naturàl e di zì sù svelt, coma un spìrit.]

1520 (return)

[ Il sen dal Zodiac cal seguìs il sen dal Toru al è la costelasiòn daj Zìmuje a è sot di chistu sen che Dante al era nasùt.]

1521 (return)

[ Il firmamìnt.]

1522 (return)

[ Il gran pàs al sarès la dificoltàt ca ghi resta a Dante di contà da li ròbis ca nol à encjamò descrìt dal Paradìs.]

1523 (return)

[ I ànzui.]

1524 (return)

[ Dante al stà oservànt la luna da che altra banda, la banda che nuàltris i no jodìn maj e ca noà li màcis ca si jòdin da chìda la cjera.]

1525 (return)

[ Pari dal soreli.]

1526 (return)

[ Maja e Dion a èrin li màris di Mercurio e Vènereca ghi zìrin atòr e visìn dal soreli.]

1527 (return)

[ Gjove al èn tal miès di Mars e Saturno; un cjaldòn, e l altri frejdùt.]

1528 (return)

[ Vandelli al nota chen taj timps di Dante i astronòmos a riferìvin ai poscj indà ca èrin i pianès coma cjais.]

1529 (return)

[ Coma la usièla, Beatrìs a stà spetànt, duta ansioa, par cualchicjusa di luminòus cal stà par spuntà da un momènt a laltri.]

1530 (return)

[ Dut il frut cal vèn fòu da la influensa daj cjèlos, cal sarès dut il insièmit daj sans dal Empireo.]

1531 (return)

[ Parsè che li peràulis a no rìvin a descrivi dut chel splendòu.]

1532 (return)

[ Crist.]

1533 (return)

[ Miga mal sta teoria medievàl di coma ca nàs na saèta!]

1534 (return)

[ I si recuardàn ben che puc prin (Par.XXI.4+ e [Footnote 62: + ) Dante a nol varès podùt jodi Beatrìs in ta dut il so splendòu; ma adès cal à jodùt altri ròbis brilàntis al è pì preparàt a vuardà e apresà il ridi luminòus di Beatrìs.]

1535 (return)

[ Cuanti vòltis chi vìn vùt dùcjus chista esperiensa chì! Spes a susèit che cuant chi si sveàn a colp, ta miès di un sun, i diìn: èco, a biùgna che stavolta i mi recuardi di sè chi mi stevi insumiànt. Ma, nonostànt il propòit di recuardàsi daj particulàrs dal sun, puc dopo chi si sìn ben sveàs il sun al è zùt sulòsti e dut sè ca ni resta a è la certèsa chi si sìn insumiàs di cualchicjusa ca meretava di èsi recuardada. Tal cau di Dante, a sarès interesànt aplicà li teorìis di Freudo di Schachtel. (Chistùltin al è chel cal dìs che la raòn pa la cual i no si recuardàn daj suns a è par via che i suns di sòlit a pàrtin a gala li ròbis che pròpit i vorèsin vejtal cau di Dante chistu al somèa pròpit justma ca sarès cuntra i precès fondamentàj da la nustra cultura di podej vej o otègni.)]

1536 (return)

[ Dante a nol rivarès a descrivi la bielèsa inefàbil dal ridi di Beatrìse dal rest dal so aspièt sant e luminòusnencja sal vès la asistènsa di dùcjus i poès ispiràs da dùtis li Mùis.]

1537 (return)

[ Ca sarès la poeia di Dante.]

1538 (return)

[ La roa = Maria; i gìlios = i apòstui.]

1539 (return)

[ Il so vuli a nol era encjamò abituàto dal dut preparàta jodi viions luminòis coma chè ca stà par preentasi al so vuli.]

1540 (return)

[ La caua a sarès Crist stes.]

1541 (return)

[ La preensa visìnae di conseguensa tant luminoadal Signòu a ghi varès impedìt a Dante di podej jodi i altri beàs, lòu stes esìnt luminòus.]

1542 (return)

[ Sùbit dopo che il Signòu, cu la so luminoitàt, a sia un puc distansiàt, Dante al pòl concentrà il so vuli sul bièl flòu (Mariala roa mìstica) repreentàt dal lustri pì intèns cal à davànt di luj.]

1543 (return)

[ In tant e in cuant: in cualitàt e in intensitàt.]

1544 (return)

[ Chista flama a sarès, secònt i comentatòus, chè dal ànzul Gabrièl.]

1545 (return)

[ L ànzul al coronava cu la so melodìa chel gjojèl (zefìr) ca era Maria, e ic a so volta a feva dut il cjèl risplìndi coma da la lus di un grant zefìr.]

1546 (return)

[ Il Empireo.]

1547 (return)

[ Il nonu cjèl, o Prin Motu, cal imbràsa dut il rest dal mont. La so visinànsa a Diu a ghi permèt di godi pì da li àltris sfèris il calòu cal vèn radiàt da Diu e da li so asiòns divìnis.]

1548 (return)

[ Maria e la so simìnsa (il Signòu) a sòn zùs in sù cussì a la svelta che il vuli di Dante a nol è rivàt a seguìju.]

1549 (return)

[ Tal originàl: Sti ànimis a èrin tal semenà buone bobolce. Interesanta la nota di Vandelli, cal sugerìs che bobolce a deriva da bifolca, ca significarès cjera o cjampàgna in ta cers dialès dal nord. Al spiegarèsia , chistu, il significant di bifolco, espresiòn cal uava me Barba Toni (puarèt) cuant che, da frutùt, i vegnevi da luj butàt par aria. Ca la vedi uada (coma cal feva cun ludro) in tal sens di contadinàt o di vilàn o di salvàdi par significà che un cal era coma li altri bèstis da la cjera?]

1550 (return)

[ San Pieri, cal è stàt vitoriòus sul mal. Il concilio al sarès il insièmit da li ànimis beàdis dal nòuf e dal vecju Testamìnt.]

1551 (return)

[ La nustra fantaìa a no riva a rìndighi gjustìsia a la soavitàt celestiàl di chistu cjànt.]

1552 (return)

[ Cussì a ghi dìs San Pieri a Beatrìs.]

1553 (return)

[ Viru = Latìn (sanzuaniàt) par omp.]

1554 (return)

[ Dal paradìs.]

1555 (return)

[ Coma ca ni recuàrdin i comentatòus, San Pieri ambulabat super aquam, ut veniret ad Jesum. (Matt.XIV. [Footnote 25]-)]

1556 (return)

[ Un ca si prepara a afrontà un eàm ca ghi vierzarà la strada al dotoràt. Chistu bacelièr al à di tegnisi pront a provà (no a determinà) la cuestiòn ca ghi vèn proponùda dal mestri.]

1557 (return)

[ MestriSan Pieri; la cuestiòn su la cual al vegnarà eaminàt: la fede.]

1558 (return)

[ San Pauli.]

1559 (return)

[ Pal significàt medievàl e Tomìstic di scju vocabuj i sugerìs i comentatòus.]

1560 (return)

[ L intensiòn = il crodi (i cròt), cal doventa sostansa, tal sens scolàstic di veretàt.]

1561 (return)

[ Ca sarès il jodi in ta li veretàs etèrnis, aparèntis doma sa si è in paradìs.]

1562 (return)

[ Cun vigòu, cun pasiòn.]

1563 (return)

[ Al so stamp.]

1564 (return)

[ Gjojèl.]

1565 (return)

[ A è fede sensa lìmit chista. I leèvi tal Vecju Testamìnt alsèra che rìghis ca còntin di chel puòr diàu cal vàn taj cjamps di domènia in sercja di stecùs par tègnisi cjalt. E Diu, avìnt oservàt ca nol rispetava la domènia, a ghi dìs a Moè: Copàilu. Biùgna cal vègni lapidàt. (Nùmars [Footnote 15]: [Footnote 32]) Èco, a biùgna vej na fede da leòn (cussì par dii, sicòma chi no soj tant sigùr di cuanta fede caan i leòns) par cròdighi a la gjustìsia di chistu Diu vecju.]

1566 (return)

[ Il Testamìnt vecju e chel nòuf a sòn chì tratàs coma componìns di un argumìnt silogìstic.]

1567 (return)

[ Tal sens di òpera divìna.]

1568 (return)

[ In ta sta metàfora la natura a è paragonada a un fabri ca nol è bon di scjaldà e di dàighi forma a ròbis ca sòn aldilà da li so capacitàsca sarèsin i miràcuj.]

1569 (return)

[ Che ròbis consideràdis miràcuj.]

1570 (return)

[ Il Te Deum laudamus.]

1571 (return)

[ Secònt il Vanzèli di San Zuan, San Zuan al era stàt il prin a rivà in tal sepulcri di Crist, ma San Pieri al era stàt il prin a entràighi e crodi che Crist a si era rifàt vif.]

1572 (return)

[ Tal sens chel Spìrit Sant su di lòu a sia fermàt e cul santificàju a ghia cussì permetùt di risevi la veretàt.]

1573 (return)

[ Si vìn na sincuìna e na cuindiìna, parsè no na trina?]

1574 (return)

[ Ta lanalogìa: il siòr = San Pieri; il servo = Dante.]

1575 (return)

[ I vegnaràj incoronàt poeta, cu la corona di oràr, tal Batisteri di San Zuan indulà chi soj stàt batieàt.]

1576 (return)

[ Coma che di fàt, San Pieri al à fàt a la fin dal ùltin cjànt.]

1577 (return)

[ San Jacu al veva il so sepulcri in Spagna (Galisia), indà che par jòdilu tàncjus a pelegrinàvin.]

1578 (return)

[ San Jacu al veva comentàt su la bondansa di gràsis dal cjelo (la nustra baìlicao la cjaa di Diu).]

1579 (return)

[ I tre, Pieri, Jacu e Zuan, a vègnin a rapreentà la fede, la speransa e la caritàt.]

1580 (return)

[ Cul incoragjamìnt di San Jacu al pòl adès vuardà la granda luminoitàt daj beàs che prin i so vuj a no èrin rivàs a sopuartà.]

1581 (return)

[ Di front di Diu e daj beàs.]

1582 (return)

[ Sal vès rispundùt luj al varès corùt il rìscju di someà vanitòus. Miej lasà che ic a ghi fèdi i cumplimìns.]

1583 (return)

[ Coma ca dìs Beatrìs, a Dante a ghi è concedùt di vignì chì, in ta sta Gjerualem, par viionà la so realtàt prima di tornàn tal mont e finì il so lotà in ta la Gliia militànt.]

1584 (return)

[ Aut `òus da la Bibia, etc.]

1585 (return)

[ David.]

1586 (return)

[ Diu.]

1587 (return)

[ Salm IX. [Footnote 11]: Sperent in te qui noverunt nomen tuum, coma ca leèvin na volta.]

1588 (return)

[ La speransa ca ghi è stada istilada da San Jacu e Davide adès al pol luj stes istilala in àltris.]

1589 (return)

[ Al sinti li làudis di Dante, San Jacu al và pròpit in bròut di gjugjulis!]

1590 (return)

[ San Jacu al àrt di chel amòu ca ghi veva permetùt di afrontà il so martìri fin al momènt da la so muàrt.]

1591 (return)

[ Cuant che un al và in paradìs (da sta cjera) al varà sù doj vistìs: il so spìrit e il so cuàrp.]

1592 (return)

[ San Zuan da lApocalìs, cuant cal parla da la risuresiòn daj cuàrps.]

1593 (return)

[ Secònt chej ca sintìndin, al tramontà dal soreli (vièrs la fin di zenàr) a vèn fòu la costelasiòn dal Cancri. E, Dante al dìs, se sta costelasiòn a varès na stela tant luminoa coma cal è chel lustri cal spunta fòu daj beàs in ta stu momèntcal sarès San Zuanalòra a sarès sempri dì par un mèis intej. Chì jo, no volìnt èsi pignòu, i ghi làsi i particolàrs a chej ca sàn.]

1594 (return)

[ L usièl = pelicàn = Crist. (Crist a ni ufrìs se stes coma chesecònt la storiail pelican a ghi ufrìs il so còu ai picinìns sos.)]

1595 (return)

[ Dante al tenta di jodi se San Zuan al è dotàt di cuàrp. San Zuan al sodisfa la curioitàt di Dante cun sè cal dìs pìn jù.]

1596 (return)

[ Cuant che il nùmar daj beàs ca sù al dovènta compàj dal nùmar predestinàt da Diu di vignì elèt par rimplasà i ànzui pierdùs che volta da la rivolta daj ànzui capitanada da chel tramàj di Lusìfar.]

1597 (return)

[ Doma Crist e Maria a sòn zùs sùn tal Empireo cun cuàrp e spìritno San Zuan, al contrari da la legenda.]

1598 (return)

[ Par via dal splendòu di San Zuan ca lu tegneva imbarlumìt.]

1599 (return)

[ Di San Zuan.]

1600 (return)

[ Beatrìs a no ghièn tal dì di Dante: a no ghiè pusìbul jòdila par via cal è encjamò imbarlumìt.]

1601 (return)

[ Anania a ghi veva ridàt la vista a San Pauli cul tocjàlu in taj vuj cu la so man.]

1602 (return)

[ Chèl cal fà contèns i beàs uchì al è il prinsìpit e la fin di dut sè chel Amòu (Diu) a minsegna.]

1603 (return)

[ San Zuan al vou savej in maniera pì particulariada coma che Dante al à imparàt a volèighi ben al Signòu.]

1604 (return)

[ Il ben (amòu) ca si ghi vòu a na roba al vèn pì grant se pì granda a è la bontàt da la roba a la cual a si ghi vòu ben.]

1605 (return)

[ Diu steslesènsa caa dut sè ca è di bon.]

1606 (return)

[ Aristòtil? Platon? Àltris? I studiòus a no sòn sigùrs.]

1607 (return)

[ San Zuan.]

1608 (return)

[ Secònt i comentatòus, chista a sarès na referensa a lApocalìs.]

1609 (return)

[ Ta lApocalìs, làcuila a è minsonada coma sìmbul di San Zuan. (Apocal. IV.7.)]

1610 (return)

[ Di sè cal voleva chi contàs.]

1611 (return)

[ Dal Signòu.]

1612 (return)

[ Diu. (Pater meus agricola est. Zuan XV.1)]

1613 (return)

[ Par dìila justa, il gran Diu prima di Adàm al veva creàt i ànzui. Ma Adàm al era sensaltri il prin omp creàt.]

1614 (return)

[ Tal sens di frut. Tal originàl Dante al ua pomo, intindìnt dii che Adàm al è l unic frut che l amòu di Diu al à creàt cuant cal era zà madùr.]

1615 (return)

[ Ogni fèmina a è o fìa di Adàm o a è so nuàra par vej spoàt un daj so fiòj.]

1616 (return)

[ Il plaej di Adàm (il prin spìrit) di contentà Dante a si pòl jòdilu sot da la lus ca lu inglùsa.]

1617 (return)

[ Diu.]

1618 (return)

[ Il paradìs terèstri.]

1619 (return)

[ E i ti vùs pur savej, etc.]

1620 (return)

[ Il gustà dal frut dal àrbul proibìt. (Se Dante al vès podùt dàighi na ocjada a che Eva ca ghi stà in bras dal Signòu in ta che famoa pitura da la Creasiòn dal Omp, al varès jodùt che, almancu par Michelangelo, il frut dal àrbul proibìt a ghiera sensaltrin tal vùli di che cocolota di Eva lì, coma che ben a somèa da la sberlocjada ca ghi dà a chel puarèt di Adàm.)]

1621 (return)

[ La proibisiòn di no tocjà il frut, etc.]

1622 (return)

[ Adàm al veva vivùt par [Footnote 930: àis. Dopo muàrt al veva pasàt in tal limbo [Footnote 4302: ajs. Cul vignì dal Signòu, Adàm al era zùt sù in tal Paradìs. Cussì chè da la creasiòn dal omp al vignì dal Signòu a èrin pasàs [Footnote 5232: àis. Si ghi metìn insièmit i [Footnote 2004: àis pasàs dal nasi di Crist al dì di vuej, Adàm al è stàt creàt [Footnote 7236: àis fà. Taj nustri timps, laritmetica da levolusiòn dal mont a è cambiada un puc pì di un puchitìn.]

1623 (return)

[ La lenga di Adàm a era stada parlada fin in taj timps di chel cuarantavòt di Babèl.]

1624 (return)

[ Raonèvul.]

1625 (return)

[ Mobil, cual piuma al vento a vèn a mins.]

1626 (return)

[ A è naturàl che l omp al parli, ma la lenga cal decìt di parlà a è na roba arbitrària ca decìt la zent di chì o di là.]

1627 (return)

[ Il limbo, cal circonda l infièr.]

1628 (return)

[ I e El a sarèsin ducju doj nòns ca si riferìsin a Diuil prin, secònt i comentatòus, al dà da intindi cualchicjusa di cabalìstic (e il I stes a si riferìs al nùmar un Romàn); il secònt al è Ebreo par Diu.]

1629 (return)

[ In ta [Footnote 24: òris il soreli a si moveva tra cuatri cuadràns. La prinora chì a sarès il prin cuadrànt, cussì che Adàm, esìnt stàt in tal Eden chel timp cal dura dal prin al secont cuadrànt, al sarès restàt in tal Eden par puc pì di sèis òris. (I amèt chi saj puc di chisti ròbis arcànis! Miej zì là di chej ca san.)]

1630 (return)

[ Li muis di San Zuan, San Jacu, San Pieri e Adàm.]

1631 (return)

[ San Pieri.]

1632 (return)

[ Lusìfar.]

1633 (return)

[ Tal infièr.]

1634 (return)

[ Daj timps da la pasiòn dal Signou.]

1635 (return)

[ La Gliia.]

1636 (return)

[ Una part: i Guelfs; laltra: i Ghibelìns.]

1637 (return)

[ Il Guascòn: il Papa Clement V; il Caorsìn: Zuan XXII (no il Papa bonZuan XXIIIma chel tristàt daj timps di Avignon. (Dèit pur nocjada ai comentatòus.)]

1638 (return)

[ Domanda dut, sensa platà nùja.]

1639 (return)

[ Cuant che il soreli al è in ta la costelasiòn dal cuar dal cjavròn (Capricorn).]

1640 (return)

[ A mi tòcja inchinami al furlàn di la da laga (ma al è doma un prestit).]

1641 (return)

[ Miej dà na ocjada ai comentatòus par capì chista arcana oservasiòn astrològica di Dante. Pal momènt a basta savej che Dante al stà diìnt ca sòn pasàdis sèis òris da cuant cal à par ùltin vuardàt la jùn ta la cjera. (Cf. Par XXII. [Footnote 128]—)]

1642 (return)

[ Da lì cal è Dante al riva a jodi ta una banda il Stret di Gibiltèra, indulà che la nàf di Ulìs a si veva infondada; ta che altra la spiagja, ta la Fenicja, indà che Europa a veva maroàt cun Gjove. Chel can da lostia di Gjove a si veva trasformàt in torutoru gentìl, si capìse a ic, secont Dante, a no ghi veva displaùt pròpit tant di vej dovùt sopuartà il so dols carc.]

1643 (return)

[ La nustra cjera.]

1644 (return)

[ Una costelasiòn.]

1645 (return)

[ Cjar umana a riferìs a la natura; pitura a riferìs a lart.]

1646 (return)

[ Leda, coma ca conta la storia, a era stada seduuda da chel scaltri di Gjove (ca li induvinava dùtis). Savìnt che a Leda a ghi plaèvin i cìgnos, a si veva tramutàt in ta un di chej usièj lì e da bièl usièl cal era doventàt, al veva fàt, mah, al veva fàt sè cal veva fàt, cul riultàt che dal òuf di Leda a ghi èrin nasùs i doj zìmuj che adès a sòn lasù tra li stèlis. Dante, duncja, a ni stà diint chen ta stu momènt la bielèsa divina daj vuj di Beatrìs a lua pocàt a vuardà in alt, vièrs il Prin Motu. A è da notà, però, l acopiamìnt da la soavitàt di Beatrìs (e Dante al è mat par ic) a latrasiòn cal sìnt pal bièl nìt di Leda. Tant par gust i vorès sugerì che latrasiòn sintùda da Dante par Beatrìs a ào a à vùttaj timps indavòu cualchicjùsa ca veva in sè almancu un puc di un tacadìs sensual ma che cul zì dal timp chista atrasiòn fiica a si veva sublimàt in ta che figura spirituàl che Beatrìs a è doventada, e di conseguensa in tal so viàs vièrs il Alt. A mi vèn in minsma cu na spunta un puc diferentana poeia di John Donne. Donne a si sinteva torturàt da che do costàntis atrasiòns: il spìrit da na banda e il cuàrp da che altra. Benònin ta na poeia al trata di un tipo coma luj, che volìnt sedùi na bièla zovinùta, ma savìnt che luj al varès da tègnisi sodisfàt di na relasiòn spirituàl, a la fin a si rasègna di otègni pur il so cuàrp, diìnt che, dopodùt, cuant ca si trata dal spìrit, po, the body is his book!]

1647 (return)

[ Il Prin motu e il nonu cjèl.]

1648 (return)

[ In ta cual post particulàr di stu cjèl ca mi veva partàt.]

1649 (return)

[ L Empireo.]

1650 (return)

[ Stu nonu cjèl (il Prin Motu) al è inglusàt da la lus e dal amòu ca fòrmin il pensej divìn, coma che il nonu cjèl al inclùt in sè stes dùcjus i altri vot cjèlos.]

1651 (return)

[ Mant in tal sens cal inglùsa il nonu cjèl e ducju i àltris.]

1652 (return)

[ A si jòt che il mestri di Dante a ghi veva insegnàt ben a jodi i mistèris da la santa aritmetica: il miès di dèis (= 5) e il cuint di dèis (= 2) a sòn dùcjus doj circoscrìs dal nùmar dèis; ma il dèis a nol è inglusàt da chej àltris.]

1653 (return)

[ Il timp al à li radìs in ta stu cjèl, che dopo a si manifesta in taj àltris vot cjèlos, fin a determinà il suseguisi da li ròbis in ta sta nustra cjera. A è da notà coma che chistu pensej di Dante (che di sigùr al riflèt il pensej Tomìstic) a ghi fa èco a li teorìis modèrnis su la inseparabilitàt dal timp e dal spàsiu e dal muvimìnt. Fra l altri la metàfora dal timp cal à li so radìs platàdis ta un vas a à aplicasiòn in ta cussì tanti ròbis di ogni dì. Basta pensà chi sìn dùcjus partàs a pasà judìsis su sè chi jodìn, ca si trati dal compuartamìnt un puc stran di un nustri amìc o una gueruta come che dal imperatòu Bush, e via diìnt, sensa tant pensà a li radìs di sè chi stìn jodìnt.]

1654 (return)

[ Il prin sen di na barba.]

1655 (return)

[ Parsè cal è stuf di sìntila tontonà.]

1656 (return)

[ Se chisti tre rìghis aan un significàt un puc misteriòus, a sòn pìncjamò in tal originàl. I studiòus a no sòn tant sigùrs sul coma interpretà il significàt da la fia. A pènsin, però, ca si trati di Circeche ostia di na maga ca varès tant afasinàt il Ariosto cualchi sècul dopo di Danteche Circe, fia dal Sol (chèl ca si fa jodi a la matìna e al sparìs cul scur da la sera) ca fa aparì cussì bièlis li ròbis dal mont che, par via di chès, un puc a la volta a si resta dùcjus imbrojàs. I blancs (o inocèns) a dovèntin nèris (o coròs). A propòit, Dante al finìs la riga di miès cun figlia. Jò, encja par esigensa di rima, i la finìs cun strea. Faìnt cussì i ghi cjoj via un puc dal mistèri da la tersina, che forsi a no è tant na bièla roba. Ma se si àja da fa?]

1657 (return)

[ A mancja la guida da la Gloria e dal Impero.]

1658 (return)

[ Zenàr = la nèjf dal unvièr. In altri peràulis, prin che l unvièr al sedi dut finìt.]

1659 (return)

[ Chel centèin dal dì cal vegneva pierdùt prima ca si fès avànt il calendàri gregoriàn.]

1660 (return)

[ Adventus veltri qui debe extirpare cupiditate de mundo. (Tal Vandelli.) Il Veltro al è stàt zà minsonàt in tal Infièr.]

1661 (return)

[ Da la Gliiache a la fìn a zarà pa la diresiòn justa.]

1662 (return)

[ Cu la veretàt.]

1663 (return)

[ Tal originàl: chemparadisa. Sta peràula inventada da Dante a mi plàse a ghi và pròpit ben encja al furlàn.]

1664 (return)

[ Chistu puntìn di lus (Diu) al è par nuàltris fàsil da capìabituàs coma chi sìn a magìis coma la lus dal laer, ca è buna da svuarbà un ca la vuarda fìs par via da la so intensitàt.]

1665 (return)

[ Chel puntìn di lus (Diu) metùt visìn di na stela, coma che na stela a ghi stà visìn di naltra stela, al somearès, in paragon, na luna.]

1666 (return)

[ Il concèt, chì, al è dal sercli che ogni tant a si jòt atòr da la lunae il soreli al è tant viìbil cuant ca è lintensitàt dal splendòu da la luna. (Pròpit do sèris fa iai jodùt un sercli biel e grant atòr da la luna di Ashcroft. I sìn a metàt mars. Il sercli al era na roba da jodi. Jò iai pensàt, Sel vòlia dii? E cuant chi mi soj levàt la matina dopo il tre di mars dal [Footnote 04], là di fòu iai jodùt un cuatri centìmetros di nèif. Che il sercli al vedi volùt dii chè? O cal vedi volùt dii che Lolli (la me cagna) a varà fra do setemànis na sgaravana di bièj cjanùs? Cuj lu sàja.]

1667 (return)

[ Il mont, in ta stu cau, al è chel cal inclùt ducju i cjèlos che, concèntrics, a zìrin atòr da la cjera, fin al Prin Motu. Cussi chè il sercli atòr dal puntìn di lus (Diu) al zira pì svelt di dùcjus.]

1668 (return)

[ Larcobalèn (Iris).]

1669 (return)

[ Tal so splendòu, chistu sercli a ghi somèa pì daj àltris a la lus divìna par via di èsighi pì visìn. E chì, coma ca ni dìin chej ca sàn, i sèrclis apena descrìs a rapreèntin i òrdins daj ànzui, tacànt cuj Serafìns, seguìs dai Cherubìns, i Trònos, li Dominasiòns, li Virtùs, i Potentàs, i Principàs, i Arcànzui e par ùltin i Ànzui (puarès).]

1670 (return)

[ Beatrìs a à sùbit jodùt che Dante al era penseròus, ca nol veva dut ben capìt.]

1671 (return)

[ Diu. (La fiica moderna a ghi è dacordu a lidea che dut aa tacàt da un puntìn.)]

1672 (return)

[ Il centro, cal sarès la cjera secònt il sistema di Tolomèo.]

1673 (return)

[ Eempli: il modèl; eemplàr: il modelàt. Il modèl al sarès chel mont di la sùl Empireo; il modelàt: il mont di ca jùchel sensìbil. Cussì a la pènsin i studiòuse jò i ghi soj dacòrdu.]

1674 (return)

[ Stu ntorgulamìnt di metàforis a nol è doma colpa me; un puc di colpa a biugna pur dàighila a che benedeta di Beatrìs.]

1675 (return)

[ Stu chì al è il Prin Motu che, coma ca è clar dal so nòn, a ghi da muvimìnt ai altri cjèlos. E chistu a ghi corispùnt pì di dut al sercli daj Serafìns.]

1676 (return)

[ A ogni cjèl a ghi corispùnt il so sercli ang èlic. Cussì al nonu cjèl a ghi corispùndin i Serafìns; al otàf, i Cherubìns, e via diìnt.]

1677 (return)

[ I comentatòus a ni dìin che Borèa a soflava cun tre curìns: il Maestràl, da destra; il Tramontàn, dal miès; e il Grecàl da la banda sinistra. ìn ta stu cau al tira il Maestràl, il vint pì dols daj tre.]

1678 (return)

[ In tal sens, i cròt, che il fièr cul cjalt dal cjarbòn ardìnt al doventa incandesènt.]

1679 (return)

[ L efièt chì al è chèl di mostrami il stragrànt nùmar di sintìlis ca dàn fòu i sèrclis celestiàj.]

1680 (return)

[ A tèntin pì ca pòsin di someàighi a Diu (il punt) in tal so splendòu.]

1681 (return)

[ Tersina.]

1682 (return)

[ Il ver al vèn par prin comprendùt dal intelèt e in sèguit dal amòuca lu seguìs coma che na onda a ghi va davòu da naltra. (Dante al ua la metàfora dal secondà par esprimi chista idea.)]

1683 (return)

[ Il mèrit al è generàt da la gràsia divina e da la buna volontàt da la creatura.]

1684 (return)

[ Sempri pìn sù, secònt il mèrit .]

1685 (return)

[ La gràsia a para via a flurì encjan tal secònt grup (di tre) ta la gerarchìa daj ànzuie a no svanìs, coma che invensi a smètin di flurì i flòus cul vignì dal autùn chì di nu, cuant ca si fa jodi la costelasiòn dal Arièt.]

1686 (return)

[ I prinschej che par prin a cjantusèjn sul finì dal unvièr.]

1687 (return)

[ Scju òrdins a sòn nominàs in ta la tersina ca seguìs.]

1688 (return)

[ Dionìs lAeropagita, che na volta a crodèvin cal vès scrìt il libri De coelesti hierarchia. (Comentatòus.)]

1689 (return)

[ San Pauli.]

1690 (return)

[ Apol e Diana (soreli e luna).]

1691 (return)

[ La sostansa di chisti rìghis a è che Beatrìs a stà sidina par un momentùtchel tant che soreli e luna, o li dos costelasiòns nominàdis, a sòn in ecuilibri. Pasàt il ecuilibri, la luna a và jù e il soreli al vèn sù. E a stu punt Beatrìs a taca di nòuf a parlà.]

1692 (return)

[ Beatrìs a à vuardàt in ta la mins di Diu, in ta la cual a si jòt ogni post e ogni timp. E, i diarès, chì a si unìsin idèis medievàlis e modèrnis tal ricognòsi la sìntei dal spàsiu e dal timp e la impusibilitàt di separàju.]

1693 (return)

[ La bontàt di Diu a sia cussì espandùt. A biugna ameti, però, che in ta la solitùdin da la so pre-angelica eternitàt, encja stu bon Diu al veva biugna di un pu di compagnìa. Ma a biugna sinti se cal dìs Dante in ta li rìghis ca seguìsin: prima da la creasiòn Diu al eisteva in ta un ambiènt ca nol veva nè un prin nè un dopoun ambiènt cal era na eternitàt fòu dal timp. Roba, chista, chi faj un pu di fadìja a capila, ma che peròcoma apena minsonàta somèa ca si visìni a li teorìis di astrofiica modèrnis, ca dìin che il timp e il spàsiu a sòn leàs l un cun l altri; e che tant l un che l altri aan vùt inisi al momènt dal Big Bang, coma che il timp e il spàsiu, secònt Dante, aan tacàt tal momènt da la creasiòn.]

1694 (return)

[ Coma zà sugerìt, a somèa che prin da la creasiòn Diu a nol vedi vùt il timp di stufasi.]

1695 (return)

[ Li tre frècjs a corispùndin a scju tre elemìns: la forma sostansiàl, la materia in sè stesa, e il insièmit perfèt da la forma e materia. A una mins medievàl coma che di San Tomàs chista fuiòn a sarès stada comprensìbil e naturàl. Par me, chiai doma cualchi vansadìsa dal medievàl, a miè fàsil capì stu concèt si la pensi coma cal fà me fradi Flavio cuant cal và a sarpì in ta la vigna. Il so impegnu al consist in tre fàis: prin lidea di coma cal vòu ca sedi la vit na volta sarpìda; dopo, il sarpì stestac tac cu li fuàrfis di vit; e par ultin la contemplasiòn da la vit che a stu punt a contèn in se la forma e la materia e, tant par dìila pì a la lungja, il potensiàl (il bon vin cal vegnarà da lùa da li vìs cussì sarpìdis). Pròpit cussì al fà chel lasù. Ma chistu a mi mèt in mins i me milusàrs là di fòu ca àn encja chej bisùgna di una buna doe di chel tipo di forma lì. Cussì a è miej chi làsi la pena e chi cjoli su li fuàrfis di vit! A mi tocja amèti che chel tipo di creasiòn chì al è un bièl puc diferènt di chel ca si stà preparànt di fà la me puòra cagna Lollipop, caè cussì rotonda e sglonfa che o vuèj ( [Footnote 17: mars [Footnote 2004]) o domàn a ti farà una sgaravana di cjanùs. E a pensà chan dè di chej ca pènsin che la creasiòn a fòs doma roba di na volta!]

1696 (return)

[ La pura forma, la pura materia, e la uniòn pura da li primi dos, coma za spiegàt.]

1697 (return)

[ La configurasiòn, il insièmit da li sostànsis (tal sens Aristotèlic) che in ta stu cau a sarèsin i ànzui.]

1698 (return)

[ Sot da la sfera da la luna, indulà che dut a è corutìbil. Chì la materia a pol risevi forma dal di sù.]

1699 (return)

[ Ta sta zona di miès a è la uniòn da la materia e dal pur àt divìn, ca si bràmin il un cun laltri e si tègnin sempri leàs. Chiscjus a sarèsin i cjèlos. Un bièl puc pì tars a mi par che Pico da la Mirandula al veva da vignì fòu cun lidea che l omp, esìnt tal pì alt da la zona corutìbil, al à il podej di zì in jù o di zì in sù cuj ànzui. Mentri chi staj scrivìnt, però, a rìvin nuvitàs (che par dìila justa aan puc di nuvitàt) che a Bagdad a si sìnt bombardà di nòuf. Chista nuvitàt a seguìs la nuvitàt da la distrusiòn di un hotel a Bagdad doj dìs fa, e dal masàcri di [Footnote 200: spagnòi laltra dì a Madrid, e via diìnt, ad nauseam. E chista, naturàl, a mi fa vignì in mins chan dè pì di na frigùja di ironìa tal clamani potensa pura nuàltris puora zent chi stìn garegjànt par jodi cuj cal mostra pì furbìsia in tal distrui e copà. Encja Pico, i cròt, al sarès tentàt di riviionà li so idèisse pì ca nol vès da vignì a jodi la me cagna Lolli che stanòt pasada aa vùt sièt Lolùs. Ic, besòla, mentri ca ti vegnèvin fòu a tiu lecava e sburtava e rodolava fin ca ti vierzèvin la bocjùta e a tacàvin a cainài no saj pròpit se cun contentesa par èsi rivàs in ta stu mont, o cu na lamentèla, ca sarès comprensìbi, par èsi stàs intrometùs in taun mont cal à dùtis ches asurditàs ca ghi dàn cussì tant da fà a li CNN di stu mont. Ma encja sa vèn da pensà che i cjanùs a si stèdin lagnànt, una roba a noè da dubitàe chè a è il compuartamìnt di Lolli che in ta la straordinaria maniera ca stà tegnìnt cont i so cjanùs a si stà sul seriu levànt da potensa pura a cualchicjusa di angèlic.]

1700 (return)

[ San Tomàs, secònt Vandelli, al dìs però che San Geronimo a si basava suj vècjus antìcs ca dièvin che angeli sunt ante mundum corporeum creati.]

1701 (return)

[ Tant par da un eempli: In principio creavit Deus caelum et terram.]

1702 (return)

[ I ànzui, esìnt i motòus daj cjèlos, a no podarèsin èsi perfès sa ghi mancjàs chel stes ca sòn stàs creàs par movi. Di conseguensa, ànzui e cjèlos ( e dut il rest ca ghi dipìnt) aan di èsi stàs creàs tal stes timp. QED.]

1703 (return)

[ Ca sarès il stes che dii, cun pi o mancu preciion, che chej osteàs di ànzui malcontèns a sòn vignùs chì a ròmpini li scjàtulis.]

1704 (return)

[ Di zighi atorotòr di chel punt cal è Diu.]

1705 (return)

[ Coma ca nòtin i comentatòus, la supiàrbia di Lusìfar a è metùda in opoisiòn a la modèstia daj ànzui ca sòn restàs fedej a Diu.]

1706 (return)

[ Par gràsia divina e par mèrit so, a no pòsin pì vignì coròs dal mal. (E a Lusìfar se ghi vèvia mancjàt? Forsi nùja. Forsi il contrari. Forsi Diu al veva vùt na debulesa par luj, pensànt cal fòs stàt miej di chej altri ànzuiforsi al splendeva un puc di pì par luj che paj àltris, se sàju jò. Roba chista ca sarès comprensìbil. Dopodùt a susèit spès che un pari o na mari a vedi un preferìt fra i so fijòj. Chista preferensa, però, a pol vej vùt un efièt negatìf: la genei da la supiàrbia di Lusìfar a pol ben derivà da lì.)]

1707 (return)

[ E chistu afièt Lusìfar al à di vèilu sintùt mancu daj àltrispar via, forsi, da la raòn chiai apena sugerìt.]

1708 (return)

[ Daj insegnamìns fàs ta li scuèlis minsonàdis sùbit sù.]

1709 (return)

[ Par via ca dìin il fals savìnt di dii il fals.]

1710 (return)

[ In altri peràulis, dal momènt ca no pòl dàsi che na eclìs a sèdi susedùda par dut, il scurisi dal soreli al à di èsi stàt dovùt a un miràcul.]

1711 (return)

[ Secònt i comentatòus, Làpos e Bìndos a èrin nòns ca siu cjatava par dut ta la Toscana daj timps di Dante.]

1712 (return)

[ Ignorance, a si dìs in inglèis, is bliss. Ta stu cau a somèa ca sedi il contrarialmancu secònt Dante. Ma jò i no soj cunvìnt al sent par sent che la poisiòn di Dante a è che justa. I staj pensànt a un puòr contadìn di chej timps là che, sensa nisùna scuela, dut sè cal sà al sà par via dal plevàn dal so paìs e di sè ca ghi conta. Se stu plevàn a ghi dìs che sa nol vòu che la so ànima a zèdi a finila in ta chel fòr cal è l infièr, alòra a bisùgna ca ghi fedi na ofèrta al plevàn e cal otègni stu tocùt di tela che il plevàn a lu sigùra ca è un tocùt da la vela da la barcja di San Pieri, e che chistu tocùt di tela a biugna ca lu impici insìma dal so armàr e ogni sera a ghi dii un paternoster o doj. In ta stu cau se l àja da fà stu puòr contadìn? Al crompa la tela e ogni sera a ghi dìs il so paternostri o avemaria. Adès, secònt Dante e, i cròt, secònt chej san Tomàs prima di luj, stu contadinàt a nol và a pièrdi doma i bès ca ghia dàt al plevàn, ma encja la so puòra ànima. A mi pàr che chistu puòr disgrasiàt al vènpar dìila cun delicatèsafreàt do vòltis, e a la granda!]

1713 (return)

[ Cal sarès, comche ben si sà: Euntes in mundum universum praedicate evangelium omni creaturae. (Grasie, Vandelli.)]

1714 (return)

[ A vèn in mins una da li storiùtis di Chaucer (The Pardoners Tale) ca conta di un di scju predicjadòus cal fa sglinghinà li monèdis di arzènt ta li so sachètis contànt strambolòs dal zènar.]

1715 (return)

[ Scju fràris (di SantAntoni) e àltris a si profitàvin da la semplicitàt da la zent cul vèndighi indulgènsis fàlsis. (Ca jodi chì, sjòra: chistu vuesùtche in realtàt al era un vuesùt di na puòra bestia apena pursitadaal è na relìcua di San chistu o di San chel altri. Chèl che, furtunàt, a lu à al zarà a pasà di sigùr cualchi bièl àn di mancu tal purgatori. Ca lu crompi, su, pa la salvasiòn da la so puòra ànima. E la sjorùta, benedèta, coma fàja a reistilu?) A propòit, la me puora mari a ghi voleva un ben dal mont a SantAntoni, chel di Padova e chel di Versuta. A ghi voleva cussì tant ben che cuant che, da pìsul, me fradi Esiopuarètal sufriva di epilèsia, a lua vistìt cul àbit di un frarùt di SantAntòni e tegnùt vistìt cussì par un àn a pat che SantAntòni a lu vuarìs. E SantAntòni a lu veva vuarìt. Che volta lì la moneda a no somèa ca sedi stada falsa, par via che fin in ùltin il barba Esio a no si veva pì malàt. Puòra mari e puòr barba Esiorequiescat in pacem!]

1716 (return)

[ Il timp esìnt curt, i vìn da sigurasi che il discòrs a si lìmiti al timp ca ni vansa.]

1717 (return)

[ La mins dal omp a no riva fin la sù.]

1718 (return)

[ Miàrs e miàrs a lu servìvin; dèis mil vòltis dèis mil a ghi stevin in front. (Danièl 7: [Footnote 10].)]

1719 (return)

[ La infinitàt di ànzui za minsonada.]

1720 (return)

[ Trònos, chì, al è da intìndisi in tal sens coletìf di ànzui.]

1721 (return)

[ L amòu che i ànzui a esprìmin pa la prima lus (Diu) ca ju iradièa a vària, dipendìnt da la capacitàt di amà dimostrada daj ànzuiche coma chi vìn jodùt a no sòn dùcjus compàis.]

1722 (return)

[ Encja sa si divìt in ta un nùmar infinìt di spièlis ang èlics, al resta sempri uncoma prin ca ju vès creàs.]

1723 (return)

[ Il misdì.]

1724 (return)

[ Cul rivà da laurora cualchi stela la sù a stà svanìnt.]

1725 (return)

[ Laurora. Pì ca dovènta dì e pì il cjèl a simpalidìs, faìnt scomparì li stèlis, fin a la pì luminoa.]

1726 (return)

[ Il insièmit daj ànzuii nòuf òrdins ca zìrin atorotòr dal punt.]

1727 (return)

[ Tal sens di imbarlumìt.]

1728 (return)

[ Il punt (Diu) al era inglusàt da chèl che luj stes al inglusavatal sens ca ghi conferiva il so splendòu.]

1729 (return)

[ La bielèsa di Beatrìs a và cresìnt cussì tant che encja si uàsin dùtis li làudis chi ghi vìn fàt fin chì, a no sarèsin asàj par descrivi nencja na pìsula part da la so luminoa bielèsa.]

1730 (return)

[ Da chel chi mi recuardi jò, cuant che a San Zuan i jodèvin na biela fruta e i volèvin uà il pì grant cumplimìnt par laudala, i vegnèvin fòu cul superlatìf Ma a è pròpit na roba da jodi! Chistu i dièvinsi rivàvin a sierà la bocja ca ni restava spalancada in tal jòdila.]

1731 (return)

[ Comic o tragic: un scritòu di na comèdia o di na tragedia.]

1732 (return)

[ Un cal à la vista debulùta.]

1733 (return)

[ In realtàt, che il suridi di na fantasuta al insiminìsi un fantàt a noa di pari roba strana. Tal cau di Dante, però, l insiminimìnt al è adiritura un turbo-insiminimìnt.]

1734 (return)

[ L Empireo (il cjèl di pur luòu).]

1735 (return)

[ Tal Empireo Dante al jodarà i beàs e i ànzui (li do milìsis). I beàs a ghi vegnaràn mostràs coma ca somearàn tal dì dal judìsi universàl, cuant che li ànimis a cjolaràn sù di nòuf i so cuàrps.]

1736 (return)

[ A si è necuàrt che adès al veva na capacitàt di jodi tant pì granda da la so sòlita capacitàt.]

1737 (return)

[ Si si recuardàn coma che la Comedia a taca, cun Dante pierdùt in ta la foresta, sensa pì la capacitàt di cjatà la strada justa, alòra i podìn ben capì cal à a la fin cjatada sta strada.]

1738 (return)

[ Il flun, li falìscjs, i flòus in ta li rìvisdut chistu al è un preavìs di sè cal vòu dii.]

1739 (return)

[ Lidea, sedi sè ca sedi, a è chè di un cal ingropa li sèis cuant cal fa il sfuàrs di pensà, o di jodi sè ca no è normàl di jodi.]

1740 (return)

[ A stu punt a ghia parùt che londa a no fòs pì dreta e lungja coma un flun, ma ca vès forma circolàr.]

1741 (return)

[ Se un a si gjava la so mascara al somèa sè cal era prin di meti sù la mascara.]

1742 (return)

[ I ànzui e i beàs.]

1743 (return)

[ I comentatòus a ni recuàrdin che il sìrcul al è, tra l altri, sìmbul da leternitàt, di na roba ca noa nè inìsi nè fin.]

1744 (return)

[ Clif = rivòn di culina = clivo tal taliàn di Dante (Vocabolario della lingua friulana, di Maria Tore Barbina). L interesànt chì al è il fat che encja in inglèis a si dìs cliff par significà un straplòmp, o rivòn. A pòl dasi che la etimologìa da li do peràulis a sedi diferenta. Il inglèis cliff, al deriva dal inglèis antìc, mentri che i pensi che il clif furlàn (= clivo taliàn) al derivi dal latìn. Ma i no esclùt che tant l un che l altri a vèdin la stesa radìs.]

1745 (return)

[ Beatrìs a ghi mostra il grant nùmar daj beàs ca fòrmin sta roa.]

1746 (return)

[ Il paradìs.]

1747 (return)

[ Il nùmar daj beàs al è cuai complèt. A mancja puc post in taj scjalìns di stu empìreo.]

1748 (return)

[ Il zì in paradìs al è paragonàt al zì a na fiesta di nòsis.]

1749 (return)

[ Rico VII al à, di fat, intivàt di vignì in Italia cun lintensiòn di regolà li ròbis, ma, secònt i comentatòus, al à cjatàt tanta ostilitàt tra i Guelfs e àltris che i so bòis propois a sòn zùs a mont.]

1750 (return)

[ Ta stu periodo il papa al sarà Clement V che, par di fòu, al farà fenta di zì dacòrdu cun Rico VII; ma di sot al farà coma il vièr, cal guasta sè che l imperatòu al vorès fà.]

1751 (return)

[ Simon Magu a si veva meretàt un postùt tal sercli otàf dal infièr; cussì tant Clement V che Bonifàs VIII (chel dAlagna) a vegnaràn butàs encja pìn sot!]

1752 (return)

[ I beàs.]

1753 (return)

[ La compagnìa daj ànzui.]

1754 (return)

[ Descrìt chì al è un sbuighès di às ca vàn e vègnin daj flòus e daj poscj indà ca làsin la so mièl.]

1755 (return)

[ Diu.]

1756 (return)

[ Pì di chel tant dovùt a li variasiòns dal mèrit.]

1757 (return)

[ A mi vèn in mins la situasiòn dal Iraq che, mentri chi scrif ( [Footnote 16: di Avrìl dal [Footnote 04]) a somèa ca stedi doventànt sempri peu. Tant par dà un par di eèmplis: un daj cuatri ostàgjus taliàns al è stàt gjustisiàt qualchi dì fa e i àltris a pòl dàsi ca vègnin fàs fòu in taj pròsins dìs; i mericàns aan pierdùt na otantìna di soldàs in ta li ùltimi dos setemànis, sensa contà chel nùmar amondi pì alt di irachèns ca sòn stàs fàs fòu in tal stes timpun milesincsènt, pì o mancu. Èco, la comunitàt internasionàl a vorès ristabilì l òrdin, la pas, in ta sta nasiòn disgrasiada e introdui libertàt e democrasìa. Ma libertàt e democrasìaun vivi pì o mancu normàl e godìbil, insomaa nol è pusìbul fin ca no vègnin ristabilìdis il òrdin e la pas. A è par na raòn coma chista che Dante al dìs che il gjoldi in tal post celestiàl cal stà descrivìnt al pol èsi realtàt doma se il post stes al è sigùr.]

1758 (return)

[ Ta stu nustri montin particulàr, Firense.]

1759 (return)

[ Enìs = la orsa granda; so fì = lorsa pìsula. Sti dos costelasiòns a si li jòdin sempri insièmit ca fàn il so ziru atòr da la stela polar.]

1760 (return)

[ Roma di bielèsis di stu mont an daveva pì di ogni altri post.]

1761 (return)

[ Di Diu.]

1762 (return)

[ Stu pari al è San Bernart di Clairvaux. Al è chì coma sìmbul da la contemplasiòn.]

1763 (return)

[ Beatrìs a è metùda in tal ters scjalìn. Tal pì alt a è Maria, tal secont Eva, tal ters Rachel, e cun ic Beatrìs. Chìsecont i comentatòusa si jòt dut un incroamìnt di aritmetica simbolica. (Il tre al è la radìs dal nòuf; e sta radìs a rapreenta la trinitàt, e Beatrìs a ghi fà part dal nòuf, che in ta stu intresamìnt al à tanti corispondènsis ca sugerìsin la perfesiòn.)]

1764 (return)

[ Il paragòn chì al è che luj al è tant lontàn da la viiòn di Beatrìs la sù in tal alt di luj, coma che un sprofondàt tal mar al è visìn dal mont indà ca tona.]

1765 (return)

[ Tal Limbo, prin sercli dal Infièr, a era zuda par suplicà Virgìlio di judà Dante.]

1766 (return)

[ Serf dal pecjàt.]

1767 (return)

[ Encjamò.]

1768 (return)

[ San Bernart di Clairveaux.]

1769 (return)

[ Coma ca ni dìin chej che di latìn e di grec a sintìndin, Veronica a vòu dii figura vera. Si chè, la Veronica a sarès chel sudàri, uàt da Crist zìnt sùn tal Calvari, cal à ritegnùt la imàgin da la mua dal puòr Signòu, imàgin ca è encja il dì di vuèj conservada in ta la bailica di San Pieri. La Croàsia ta chej timps là a era un post na vura lontàn. Vuèj, par significà la stesa roba a si diarès, forsi, che par jodi sta Veronica a vègnin fin da li mèrichis.]

1770 (return)

[ A eìst na storiuta ca dìs che na dì un al à scuntràt San Bernàrt cal cjaminava besolùt ta la banda di un bièl lac. Bun dì, Siòr Bernàrt, a ghi veva dìt stu chì. A nol ee amondi bièl stu lagùt? San Bernart al veva scjasàt il cjaf e vignìnt fòu da li nùlis al veva rispundùt: Lagùt? Cual lagùt?]

1771 (return)

[ Maria.]

1772 (return)

[ Ca sarès il post indà cal va jù il soreli.]

1773 (return)

[ Una part dal scjalìn pì alt, indà che Dante al jòt il splendòu di Maria.]

1774 (return)

[ Stu post indà ca stà par spuntà Maria al è pì luminòus di cualsìasi altra banda dal scjalìn, o almancu cussì a mi pàr di capì.]

1775 (return)

[ Chista, a mi par a mi, a è una da li rari vòltis che Dante al ua un paragòn ca nol somèa adàt a la situasiòn. Tal cau di Maria il lustri al è una roba da deiderà; tal cau di Fetòn, il lustri cal ilùmina il timòn al è un lustri cal parta il puòr Fetòn a la so distrusiòn.]

1776 (return)

[ I comentatòus a jòdin sta oriflama coma na antica bandiera di combatimìnt fransèsa, colorada di ros e di zal. In ta stu cau, la lus di Maria.]

1777 (return)

[ Ca è doma just, par via che Bernart al era partàt a la contemplasiòn. A è da notà da lùltima riga che encja Dante al stà otegnìnt chista capacitàt.]

1778 (return)

[ Gràsis a Maria, la ferida lasada in tal omp dal pecjàt originàl a è stada metuda in via di redensiòn.]

1779 (return)

[ Eva.]

1780 (return)

[ Il cjantòu (o cjantadòu) al è David, cal veva cometùt il fàl di fa copà Uriah par imposesàsi da la so fèmina, Betseba. La biàvula di David a era Ruth.]

1781 (return)

[ La roa.]

1782 (return)

[ Il mur cal divìt i òrdins daj beàschej dal Vecju Testamìnt e chej dal Nòuf Testamìnt.]

1783 (return)

[ Plen, complèt.]

1784 (return)

[ Scju poscj a no sòn encjamò stàs ocupàs da beàs ca àn da vignì.]

1785 (return)

[ La separasiòn a è tra chejinclùis li fèminis ebrèische crodùt a ghi vèvin a un Crist futùr e chej, sot di lòu, ca ghi vèvin crodùt a un Crist zà vegnùt.]

1786 (return)

[ San Zuan Batista e i sans ca vegnaràn sùbit nominàs a sègnin la granda separasiòn no doma fra il Vecju e Nòuf Testamins, ma a mòstrin pur la corispundensa fra li fèminis e i òmis.]

1787 (return)

[ Ta chel intervàl di doj àis fra la so muàrt e la muàrt di Crist, San Zuan al veva lambicàtse lambicà a era pusìbulin tal limbo.]

1788 (return)

[ An dè di comentatòus ca si gràtin il cjaf pensànt a stu pensej. A ee pusìbul che il nùmar daj elès al sedi il stes tant par chej caan vivùt prin di Crist che par chej caan vivùt dopo la muàrt di Criste ca pàrin via a nasi e a vivi in nùmars sempri pì als? Jòi i cròt che scju comentatòus aan ogni raòn di gratàsi il cjaf, ma iai il timòu che cul tant gratà a pierdaràn ducju i so cjavièj, e a la fin a no ghin savaràn nè pì nè mancu di prima.]

1789 (return)

[ Par via di esi muàrs prin di vej savùt distìnguj fra ben e mal.]

1790 (return)

[ Chej che pìn bas a sarèsin chej muàrs da frutùs che se di mèrit an dàn, a luan par via daj genitòus.]

1791 (return)

[ I varès preferìt il paragon cal fa Dante fra la inevitabilitàt e gjustìsia di dut sè ca è cu la curispundensa fra dèit e anèl. Ma stu paragon a nol à curispundùt a li me eigènsis di rima. E alòra a bisùgna contentàsi di cussì.]

1792 (return)

[ Di latinìmos l originàl an dà encjamò di pì! (La zent imprimuridafestinada par Dantea sarès che rivada chì prima dal so timp: i frutùs.)]

1793 (return)

[ Sta peràula i no lai cambiada par nùja: il furlàn a ghi è còmut encja a Dante ogni tant!]

1794 (return)

[ Diu, al spiega San Bernàrt, al conferìs li so gràsis coma cal vòu luj. Li so raòns a sòn sè ca sòn. A Dantee al rest di nuàltrisa ghi basta jodi l efièt da li gràsis conferìdis: a no ocòr cal savedi li raòns.]

1795 (return)

[ Eau e Jacu (Gen. XXV: [Footnote 25]) a vèvin mostràt di odiàsi cuant ca èrin encjamò dentri di so mari.]

1796 (return)

[ Ta la prima etàtchè di Adàm a Abràm.]

1797 (return)

[ Coma che la circunciiòn a ghi conferìs virtùt ai màscjus a miè difisilùt capì.]

1798 (return)

[ L Arcànzul Gabrièl.]

1799 (return)

[ Maria, chì clamada Augusta pal fat che ic a regnan ta stu impero. I doj minsonàs a sòn Adàm e San Pieri.]

1800 (return)

[ San Pieri, sintàt a la destra di Maria, al vèn fàt rialtà da Dante pì di Adàm, sintàt a la so sinistra.]

1801 (return)

[ San Zuan il Evangelista, cal veva vùt la viion daj momèns brus che la Gliia a varès vùt da frontà in taj timps da vignì.]

1802 (return)

[ Visìn di San Pieri.]

1803 (return)

[ Moè, sintàt visìn di Adàm.]

1804 (return)

[ Ana, la mari di Maria.]

1805 (return)

[ Lùsia a ghi veva racomandàt di judà Dante in tal so momènt di pì grant avilimìnt.]

1806 (return)

[ Vùt = risevùt. Il sartòu a si adàta a fàl so indumìnt cu la stofa ca ghi vèn data. Cussì San Bernàrt a si adàta a la capacitàt di scoltà e capì cal à Dante.]

1807 (return)

[ Maria.]

1808 (return)

[ Su li cualitàs di Maria, descrìtis chì taj tre paradòs di stu tersèt, i sugerìs di consultà i comentatòus.]

1809 (return)

[ Tu i ti sòs chè che.]

1810 (return)

[ Naltri paradòs: il fatòu di Maria a si a fàt fà da chè che luj al à fat.]

1811 (return)

[ La roa càndida dal Empireo.]

1812 (return)

[ Tal sens di lus dal misdì, cuant che il soreli al èn tal punt pì cjalt.]

1813 (return)

[ Pal me jodi. San Bernàrt, coma ca si jòt, al fà dut il pusìbul par judà Dante.]

1814 (return)

[ Ta la so maniera sidina, encja Beatrìs e i àltris beàs a stàn suplicànt Maria, coma cal stà faìnt San Bernàrt.]

1815 (return)

[ I pensi che Dante al intindi dii che Maria a gradìs il preà di dùcjusno doma daj beàs. Ma a pensala ben, nuàltris ca jù cuant chi preàn i preàn par lintercesiòn di chistu o di chel altri sant o beàt. Cussi chè, a la fin daj cons, i no sìn pròpit tant lontàns l un dal altri. Sinò a no ni resta che sperà che cualchi sant o beàt la sù a ni perdoni.]

1816 (return)

[ Tal alt di Diu stes.]

1817 (return)

[ La lus di Diu a è sostansa in se stesa, mentri che ogni altra lus a no è che riflesiòn di chista.]

1818 (return)

[ I oràcuj da la Sibila, scrìs su fuèis, a vegnèvin spierdùs dal vint.]

1819 (return)

[ Sinternasi scuaderna: stes vocàbuj dal originàl. La metàfora a funsiona tant ben in tal furlàn chen tal taliàn.]

1820 (return)

[ Espresiòns tomìstichis: sostànsis = sè ca è in se stes; acidèns = manifestasiòns (variàbilis) da li sostànsis.]

1821 (return)

[ La naf daj argonàutos a ghi veva fàt ombrena al oceano, roba ca veva lasàt Netùn a bocja vierta. Che tersina chì a è comentada a lunc da Vandelli e àltris. Jò i interpreti lespresiòn letargu coma na maniera di dii di Dante chen ta stu momènt, jodìnt la conesiòn universàl fra sostànsis e acidèns, roba che nencja i pì grancj filòsofos a jòdin cun claresa, a si sìnt cussì ealtàt da restà sensa peràulis, a bocja vierta, coma cal era restàt Netùn stes in tal jodi, pa la prima volta, nombrena insima di luj. E par via da la straordenaria importansa di sta visiòn, Dante al pensa che un istànt (punt) e basta di straviamìnt (letargu) al sarès l ecuivalènt di vincjasìnc sècuj di straviamìnt da chel altri straordinàri momènt, chel di Netùn e Argos.]

1822 (return)

[ Diu al restava il stes in ta la so eterna imutabilitàt; ma jò, cul vuardalu, i rivavi a jòdighi aspiès chi no vevi maj jodùt prin di adès.]

1823 (return)

[ Iris = il arcobalèn. (Iris = il Fì; irs = iris = il Pari.)]

1824 (return)

[ L altri ziru (il ters) al sarès il Spìrit S

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMÈDIA: COMPLETE ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg License when you share it without charge with others.

This particular work is one of the few individual works protected by copyright law in the United States and most of the remainder of the world, included in the Project Gutenberg collection with the permission of the copyright holder. Information on the copyright owner for this particular work and the terms of use imposed by the copyright holder on this work are set forth at the beginning of this work.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

LA DIVINA COMÈDIA

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

DANTES COMEDY IN FRIULIAN

Translators note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul

INFIÈR

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjacuatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin209

Cjànt Trentacuatrèin

PURGATORI

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèsin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjacuatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèsin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin

PARADÌS

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjaquatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin

FOOTNOTES

]

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE