The Project Gutenberg eBook of Aeneidos, by Virgil

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at https://www.gutenberg.org/license. If you are not located in the United States, you’ll have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Aeneidos

Author: Virgil

Release Date: March 1, 1995 [EBook #227]

Language: Latin

Credits:

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ***

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER I

LIBER II

LIBER III

LIBER IV

LIBER V

LIBER VI

LIBER VII

LIBER VIII

LIBER IX

LIBER X

LIBER XI

LIBER XII

LIBER I

ARMA virumque cano, Troiae qui primus ab oris

Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

litora, multum ille et terris iactatus et alto

vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

Albanique patres, atque altae moenia Romae.

Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

quidve dolens, regina deum tot volvere casus

insignem pietate virum, tot adire labores

impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

posthabita coluisse Samo; hic illius arma,

hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

hinc populum late regem belloque superbum

venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—-

necdum etiam causae irarum saevique dolores

exciderant animo: manet alta mente repostum

iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

His accensa super, iactatos aequore toto

Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

arcebat longe Latio, multosque per annos

errabant, acti fatis, maria omnia circum.

Tantae molis erat Romanam condere gentem!

Vix e conspectu Siculae telluris in altum

vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,

unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

disiecitque rates evertitque aequora ventis,

illum expirantem transfixo pectore flammas

turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

et soror et coniunx, una cum gente tot annos

bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

Talia flammato secum dea corde volutans

nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

luctantes ventos tempestatesque sonoras

imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

Illi indignantes magno cum murmure montis

circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

hoc metuens, molemque et montis insuper altos

imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

Ilium in Italiam portans victosque Penates:

incute vim ventis submersasque obrue puppes,

aut age diversos et disiice corpora ponto.

Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

conubio iungam stabili propriamque dicabo,

omnis ut tecum meritis pro talibus annos

exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'

Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

concilias, tu das epulis accumbere divom,

nimborumque facis tempestatumque potentem.'

Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

Incubuere mari, totumque a sedibus imis

una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

Eripiunt subito nubes caelumque diemque

Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

praesentemque viris intentant omnia mortem.

Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

Talia iactanti stridens Aquilone procella

velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens

terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet—-

saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—-

dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

in puppim ferit: excutitur pronusque magister

volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

Adparent rari nantes in gurgite vasto,

arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

Interea magno misceri murmure pontum,

emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

miscere, et tantas audetis tollere moles?

Quos ego—-sed motos praestat componere fluctus.

Post mihi non simili poena commissa luetis.

Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

collectasque fugat nubes, solemque reducit.

Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

atque rotis summas levibus perlabitur undas.

Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

seditio, saevitque animis ignobile volgus,

iamque faces et saxa volant—-furor arma ministrat;

tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

ille regit dictis animos, et pectora mulcet,—-

sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

prospiciens genitor caeloque invectus aperto

flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

Est in secessu longo locus: insula portum

efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

in caelum scopuli, quorum sub vertice late

aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

nympharum domus: hic fessas non vincula navis

ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

Huc septem Aeneas collectis navibus omni

ex numero subit; ac magno telluris amore

egressi optata potiuntur Troes harena,

et sale tabentis artus in litore ponunt.

Ac primum silici scintillam excudit Achates,

succepitque ignem foliis, atque arida circum

nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

expediunt fessi rerum, frugesque receptas

et torrere parant flammis et frangere saxo.

Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

prospectum late pelago petit, Anthea si quem

iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

nec prius absistit, quam septem ingentia victor

corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

'O socii—-neque enim ignari sumus ante malorum—-

O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

experti: revocate animos, maestumque timorem

mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

Per varios casus, per tot discrimina rerum

tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

tergora deripiunt costis et viscera nudant;

pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

litore aena locant alii, flammasque ministrant.

Tum victu revocant vires, fusique per herbam

implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

amissos longo socios sermone requirunt,

spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

despiciens mare velivolum terrasque iacentis

litoraque et latos populos, sic vertice caeli

constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

Atque illum talis iactantem pectore curas

tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

quid meus Aeneas in te committere tantum,

quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

solabar, fatis contraria fata rependens;

nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

unde per ora novem vasto cum murmure montis

it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

Olli subridens hominum sator atque deorum,

voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

longius et volvens fatorum arcana movebo)

bellum ingens geret Italia, populosque feroces

contundet, moresque viris et moenia ponet,

tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

additur,—-Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—-

triginta magnos volvendis mensibus orbis

imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

transferet, et longam multa vi muniet Albam.

Hic iam ter centum totos regnabitur annos

gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

His ego nec metas rerum nec tempora pono;

imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

consilia in melius referet, mecumque fovebit

Romanos rerum dominos gentemque togatam:

sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

imperium oceano, famam qui terminet astris,—-

Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

claudentur Belli portae; Furor impius intus,

saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

finibus arceret: volat ille per aera magnum

remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

corda volente deo; in primis regina quietum

accipit in Teucros animum mentemque benignam.

At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

ut primum lux alma data est, exire locosque

explorare novos, quas vento accesserit oras,

qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

quaerere constituit, sociisque exacta referre

Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

bina manu lato crispans hastilia ferro.

Cui mater media sese tulit obvia silva,

virginis os habitumque gerens, et virginis arma

Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

vidistis si quam hic errantem forte sororum,

succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum—-

O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—-

an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—-

sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;

virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

purpureoque alte suras vincire cothurno.

Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

sed fines Libyci, genus intractabile bello.

Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

cui pater intactam dederat, primisque iugarat

ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

impius ante aras, atque auri caecus amore,

clam ferro incautum superat, securus amorum

germanae; factumque diu celavit, et aegram,

multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

coniugis, ora modis attollens pallida miris,

crudeles aras traiectaque pectora ferro

nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

auxiliumque viae veteres tellure recludit

thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

His commota fugam Dido sociosque parabat:

conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

corripiunt, onerantque auro: portantur avari

Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

taurino quantum possent circumdare tergo.

Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille

suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

et vacet annalis nostrorum audire laborum,

ante diem clauso componat Vesper Olympo.

Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

classe veho mecum, fama super aethera notus.

Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

matre dea monstrante viam, data fata secutus;

vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem

passa Venus medio sic interfata dolore est:

'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

Namque tibi reduces socios classemque relatam

nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

ni frustra augurium vani docuere parentes.

Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

turbabat caelo; nunc terras ordine longo

aut capere, aut captas iam despectare videntur:

ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

non datur, ac veras audire et reddere voces?'

Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

et multo nebulae circum dea fudit amictu,

cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

molirive moram, aut veniendi poscere causas.

Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

ture calent arae, sertisque recentibus halant.

Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

imminet, adversasque adspectat desuper arces.

Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

miratur portas strepitumque et strata viarum.

Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

pars optare locum tecto et concludere sulco.

[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

fundamenta locant alii, immanisque columnas

rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

Qualis apes aestate nova per florea rura

exercet sub sole labor, cum gentis adultos

educunt fetus, aut cum liquentia mella

stipant et dulci distendunt nectare cellas,

aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

quo primum iactati undis et turbine Poeni

effodere loco signum, quod regia Iuno

monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

egregiam et facilem victu per saecula gentem.

Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

condebat, donis opulentum et numine divae,

aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

Hoc primum in luco nova res oblata timorem

leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

ausus, et adflictis melius confidere rebus.

Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

artificumque manus inter se operumque laborem

miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

bellaque iam fama totum volgata per orbem,

Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

quae regio in terris nostri non plena laboris?

En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

Tydides multa vastabat caede cruentus,

ardentisque avertit equos in castra, prius quam

pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

infelix puer atque impar congressus Achilli,

fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

Interea ad templum non aequae Palladis ibant

crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

diva solo fixos oculos aversa tenebat.

Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

aurea subnectens exsertae cingula mammae,

bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

incessit magna iuvenum stipante caterva.

Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

exercet Diana choros, quam mille secutae

hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

talis erat Dido, talem se laeta ferebat

per medios, instans operi regnisque futuris.

Tum foribus divae, media testudine templi,

saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

Iura dabat legesque viris, operumque laborem

partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

cum subito Aeneas concursu accedere magno

Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

dispulerat penitusque alias avexerat oras.

Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

ardebant; sed res animos incognita turbat.

Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

orantes veniam, et templum clamore petebant.

Postquam introgressi et coram data copia fandi,

axumus Ilioneus placido sic pectore coepit:

'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

parce pio generi, et propius res aspice nostras.

Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

Hic cursus fuit:

cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

perque undas, superante salo, perque invia saxa

dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

bella cient, primaque vetant consistere terra.

Si genus humanum et mortalia temnitis arma

at sperate deos memores fandi atque nefandi.

'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

Quem si fata virum servant, si vescitur aura

aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

non metus; officio nec te certasse priorem

poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

Quassatam ventis liceat subducere classem,

et silvis aptare trabes et stringere remos:

si datur Italiam, sociis et rege recepto,

tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,

pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,

at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

Dardanidae.

Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

Res dura et regni novitas me talia cogunt

moliri, et late finis custode tueri.

Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

Voltis et his mecum pariter considere regnis;

urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

adforet Aeneas! Equidem per litora certos

dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

His animum arrecti dictis et fortis Achates

et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

submersum; dictis respondent cetera matris.'

Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

caesariem nato genetrix lumenque iuventae

purpureum et laetos oculis adflarat honores:

quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,

Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.

O sola infandos Troiae miserata labores,

quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum

Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

finibus expulsum patriis, nova regna petentem

auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

Me quoque per multos similis fortuna labores

iactatam hac demum voluit consistere terra.

Non ignara mali, miseris succurrere disco.'

Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

tecta, simul divom templis indicit honorem.

Nec minus interea sociis ad litora mittit

viginti tauros, magnorum horrentia centum

terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

munera laetitiamque dii.

At domus interior regali splendida luxu

instruitur, mediisque parant convivia tectis:

arte laboratae vestes ostroque superbo,

ingens argentum mensis, caelataque in auro

fortia facta patrum, series longissima rerum

per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

et circumtextum croceo velamen acantho,

ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

extulerat, matris Ledae mirabile donum:

praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

maxima natarum Priami, colloque monile

bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

At Cytherea novas artes, nova pectore versat

Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

ad te confugio et supplex tua numina posco.

Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

reginam meditor, ne quo se numine mutet,

sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

Regius accitu cari genitoris ad urbem

Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

hunc ego sopitum somno super alta Cythera

aut super Idalium sacrata sede recondam,

ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

Tu faciem illius noctem non amplius unam

falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

occultum inspires ignem fallasque veneno.'

Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

At Venus Ascanio placidam per membra quietem

inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

aurea composuit sponda mediamque locavit.

Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

centum aliae totidemque pares aetate ministri,

qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

convenere, toris iussi discumbere pictis.

Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

flagrantisque dei voltus simulataque verba,

[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

Praecipue infelix, pesti devota futurae,

expleri mentem nequit ardescitque tuendo

Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

et magnum falsi implevit genitoris amorem,

reginam petit haec oculis, haec pectore toto

haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,

insidat quantus miserae deus; at memor ille

matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

incipit, et vivo temptat praevertere amore

iam pridem resides animos desuetaque corda.

Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

crateras magnos statuunt et vina coronant.

Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

atria; dependent lychni laquearibus aureis

incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'

Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

primaque, libato, summo tenus attigit ore,

tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

spumantem pateram, et pleno se proluit auro

post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

Hic canit errantem lunam solisque labores;

unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

quid tantum Oceano properent se tinguere soles

hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

Nec non et vario noctem sermone trahebat

infelix Dido, longumque bibebat amorem,

multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

erroresque tuos; nam te iam septima portat

omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER II

CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant.

Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

Infandum, regina, iubes renovare dolorem,

Troianas ut opes et lamentabile regnum

eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,

et quorum pars magna fui. Quis talia fando

Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo

praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.

Sed si tantus amor casus cognoscere nostros

et breviter Troiae supremum audire laborem,

quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,

incipiam. Fracti bello fatisque repulsi

ductores Danaum, tot iam labentibus annis,

instar montis equum divina Palladis arte

aedificant, sectaque intexunt abiete costas:

votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

Huc delecta virum sortiti corpora furtim

includunt caeco lateri, penitusque cavernas

ingentis uterumque armato milite complent.

Est in conspectu Tenedos, notissima fama

insula, dives opum, Priami dum regna manebant,

nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

huc se provecti deserto in litore condunt.

Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:

ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;

panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra

desertosque videre locos litusque relictum.

Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

classibus hic locus; hic acie certare solebant.

Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,

et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

duci intra muros hortatur et arce locari,

sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.

At Capys, et quorum melior sententia menti,

aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,

aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.

Scinditur incertum studia in contraria volgus.

Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,

Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives?

Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis

dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?

aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

aut haec in nostros fabricata est machina muros

inspectura domos venturaque desuper urbi,

aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

Sic fatus, validis ingentem viribus hastam

in latus inque feri curvam compagibus alvum

contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso

insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.

Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

pastores magno ad regem clamore trahebant

Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

seu versare dolos, seu certae occumbere morti.

Undique visendi studio Troiana iuventus

circumfusa ruit, certantque inludere capto.

Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno

disce omnes.

Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt

accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,

cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis

impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,

quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.

[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:]

'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor

vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:

hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

Belidae nomen Palamedis et incluta fama

gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

insontem infando indicio, quia bella vetabat,

demisere neci, nunc cassum lumine lugent.

Illi me comitem et consanguinitate propinquum

pauper in arma pater primis huc misit ab annis,

dum stabat regno incolumis regumque vigebat

consiliis, et nos aliquod nomenque decusque

gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—-

haud ignota loquor—-superis concessit ab oris,

adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,

et casum insontis mecum indignabar amici.

Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,

si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.

Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

criminibus terrere novis, hinc spargere voces

in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.

Nec requievit enim, donec, Calchante ministro—-

sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?

Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,

idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,

hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.'

Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:

'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

moliri, et longo fessi discedere bello;

fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti

interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.

Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis

staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi

mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

''Sanguine placastis ventos et virgine caesa,

cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;

sanguine quaerendi reditus, animaque litandum

Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris,

obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit

ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

protrahit in medios; quae sint ea numina divom,

flagitat; et mihi iam multi crudele canebant

artificis scelus, et taciti ventura videbant.

Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat

prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

composito rumpit vocem, et me destinat arae.

Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,

unius in miseri exitium conversa tulere.

Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,

et salsae fruges, et circum tempora vittae:

eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,

limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

delitui, dum vela darent, si forte dedissent.

Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,

nec dulcis natos exoptatumque parentem;

quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

Quod te per superos et conscia numina veri,

per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

intemerata fides, oro, miserere laborum

tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.

Ipse viro primus manicas atque arta levari

vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:

'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;

noster eris, mihique haec edissere vera roganti:

Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?

Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?'

Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,

sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi,

quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,

si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

Tu modo promissis maneas, servataque serves

Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo

Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

fatale adgressi sacrato avellere templo

Palladium, caesis summae custodibus arcis,

corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis

virgineas ausi divae contingere vittas;

ex illo fluere ac retro sublapsa referri

spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae

luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

sudor iit, terque ipsa solo—-mirabile dictu—-

emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.

'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,

omina ni repetant Argis, numenque reducant,

quod pelago et curvis secum avexere carinis.

Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,

arma deosque parant comites, pelagoque remenso

improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.

Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

Hanc tamen immensam Calchas attollere molem

roboribus textis caeloque educere iussit,

ne recipi portis, aut duci in moenia possit,

neu populum antiqua sub religione tueri.

Nam si vestra manus violasset dona Minervae,

tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

venturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

Talibus insidiis periurique arte Sinonis

credita res, captique dolis lacrimisque coactis,

quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,

non anni domuere decem, non mille carinae.

Hic aliud maius miseris multoque tremendum

obicitur magis, atque improvida pectora turbat.

Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—-

horresco referens—-immensis orbibus angues

incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;

pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

sanguineae superant undas; pars cetera pontum

pone legit, sinuatque immensa volumine terga.

Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,

ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,

sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo

Laocoonta petunt; et primum parva duorum

corpora natorum serpens amplexus uterque

implicat, et miseros morsu depascitur artus;

post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam

bis medium amplexi, bis collo squamea circum

terga dati, superant capite et cervicibus altis.

Ille simul manibus tendit divellere nodos,

perfusus sanie vittas atroque veneno,

clamores simul horrendos ad sidera tollit:

quales mugitus, fugit cum saucius aram

taurus, et incertam excussit cervice securim.

At gemini lapsu delubra ad summa dracones

effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.

Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

numina conclamant.

Dividimus muros et moenia pandimus urbis.

Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum

subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

intendunt: scandit fatalis machina muros,

feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae

sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.

Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.

O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello

moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae

substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:

instamus tamen inmemores caecique furore,

et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

ora, dei iussu non umquam credita Teucris.

Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

ille dies, festa velamus fronde per urbem.

'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,

involvens umbra magna terramque polumque

Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

conticuere, sopor fessos complectitur artus:

et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

litora nota petens, flammas cum regia puppis

extulerat, fatisque deum defensus iniquis

inclusos utero Danaos et pinea furtim

laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras

reddit equus, laetique cavo se robore promunt

Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,

demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,

Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,

et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.

Invadunt urbem somno vinoque sepultam;

caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris

incipit, et dono divom gratissima serpit.

In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

visus adesse mihi, largosque effundere fletus,

raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento

pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.

Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,

vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,

squalentem barbam et concretos sanguine crinis

volneraque illa gerens, quae circum plurima muros

accepit patrios. Ultro flens ipse videbar

Compellare virum et maestas expromere voces:

'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,

quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris

exspectate venis? Ut te post multa tuorum

funera, post varios hominumque urbisque labores

defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos

foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?'

Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.

Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:

hos cape fatorum comites, his moenia quaere

magna, pererrato statues quae denique ponto.'

Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem

aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

Diverso interea miscentur moenia luctu,

et magis atque magis, quamquam secreta parentis

Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.

Excutior somno, et summi fastigia tecti

ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:

in segetem veluti cum flamma furentibus austris

incidit, aut rapidus montano flumine torrens

sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,

praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto

accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam

Volcano superante domus; iam proxumus ardet

Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

Arma amens capio; nec sat rationis in armis,

sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.

Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,

Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

sacra manu victosque deos parvumque nepotem

ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.

'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?'

Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:

'Venit summa dies et ineluctabile tempus

Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

Arduus armatos mediis in moenibus adstans

fundit equus, victorque Sinon incendia miscet

insultans; portis alii bipatentibus adsunt,

milia quot magnis umquam venere Mycenis;

obsedere alii telis angusta viarum

oppositi; stat ferri acies mucrone corusco

stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'

Talibus Othryadae dictis et numine divom

in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

Addunt se socios Rhipeus et maximus armis

Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,

et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,

Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus

venerat, insano Cassandrae incensus amore,

et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

infelix, qui non sponsae praecepta furentis

audierit.

Quos ubi confertos audere in proelia vidi,

incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra

pectora, si vobis audentem extrema cupido

certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:

excessere omnes, adytis arisque relictis,

di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

incensae; moriamur et in media arma ruamus.

Una salus victis, nullam sperare salutem.'

Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu

raptores atra in nebula, quos improba ventris

exegit caecos rabies, catulique relicti

faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus

urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

Quis cladem illius noctis, quis funera fando

explicet, aut possit lacrimis aequare labores?

Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;

plurima perque vias sternuntur inertia passim

corpora, perque domos et religiosa deorum

limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;

quondam etiam victis redit in praecordia virtus

victoresque cadunt Danai: crudelis ubique

luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.

Primus se, Danaum magna comitante caterva,

Androgeos offert nobis, socia agmina credens

inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur

segnities? Alii rapiunt incensa feruntque

Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.'

Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur

fida satis, sensit medios delapsus in hostis.

Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:

inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem

pressit humi nitens, trepidusque repente refugit

attollentem iras et caerula colla tumentem;

haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

Inruimus, densis et circumfundimur armis,

ignarosque loci passim et formidine captos

sternimus: adspirat primo fortuna labori.

Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,

'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis

monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur

mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis

aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?

Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem

Androgei galeam clipeique insigne decorum

induitur, laterique Argivum accommodat ensem.

Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.

Vadimus immixti Danais haud numine nostro,

multaque per caecam congressi proelia noctem

conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu

fida petunt: pars ingentem formidine turpi

scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

Ecce trahebatur passis Priameia virgo

crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,

ad caelum tendens ardentia lumina frustra,—-

lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,

et sese medium iniecit periturus in agmen.

Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

Hic primum ex alto delubri culmine telis

nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes

armorum facie et Graiarum errore iubarum.

Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,

et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;

adversi rupto ceu quondam turbine venti

confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti

spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

apparent; primi clipeos mentitaque tela

adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.

Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus

Penelei dextra divae armipotentis ad aram

procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:

dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque

confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

labentem pietas nec Apollinis infula texit.

Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent

ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,

Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo

iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;

protinus ad sedes Priami clamore vocati.

Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

bella forent, nulli tota morerentur in urbe.

Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis

cernimus, obsessumque acta testudine limen.

Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos

nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris

protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

Dardanidae contra turris ac tota domorum

culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

extrema iam in morte parant defendere telis;

auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

devolvunt; alii strictis mucronibus imas

obsedere fores; has servant agmine denso.

Instaurati animi, regis succurrere tectis,

auxilioque levare viros, vimque addere victis.

Limen erat caecaeque fores et pervius usus

tectorum inter se Priami, postesque relicti

a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

saepius Andromache ferre incomitata solebat

ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.

Evado ad summi fastigia culminis, unde

tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

eductam tectis, unde omnis Troia videri

et Danaum solitae naves et Achaia castra,

adgressi ferro circum, qua summa labantis

iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam

cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum

telorum interea cessat genus.

Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

exsultat, telis et luce coruscus aena;

qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus

frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

lubrica convolvit sublato pectore terga

arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.

Ipse inter primos correpta dura bipenni

limina perrumpit, postisque a cardine vellit

aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.

Adparet domus intus, et atria longa patescunt;

adparent Priami et veterum penetralia regum,

armatosque vident stantis in limine primo.

At domus interior gemitu miseroque tumultu

miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;

amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi

custodes sufferre valent; labat ariete crebro

ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant

immissi Danai, et late loca milite complent.

Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

exiit, oppositasque evicit gurgite moles,

fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis

cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem

caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;

vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras

sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.

Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

barbarico postes auro spoliisque superbi,

procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.

Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

Urbis uti captae casum convolsaque vidit

limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

arma diu senior desueta trementibus aevo

circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum

cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,

incumbens arae atque umbra complexa Penatis.

Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

praecipites atra ceu tempestate columbae,

condensae et divom amplexae simulacra sedebant.

Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx,

impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit;

'Non tali auxilio nec defensoribus istis

tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.

Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

aut moriere simul.' Sic ore effata recepit

ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

unus natorum Priami, per tela, per hostis

porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat

saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus

insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.

Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:

'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis,

di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,

persolvant grates dignas et praemia reddant

debita, qui nati coram me cernere letum

fecisti et patrios foedasti funere voltus.

At non ille, satum quo te mentiris, Achilles

talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro

reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.'

Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu

coniecit, rauco quod protinus aere repulsum

e summo clipei nequiquam umbone pependit.

Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis

Pelidae genitori; illi mea tristia facta

degeneremque Neoptolemum narrare memento.

Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem

traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum

sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem

Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,

avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.

At me tum primum saevus circumstetit horror

Obstipui; subiit cari genitoris imago,

ut regem aequaevum crudeli volnere vidi

vitam exhalantem; subiit deserta Creusa,

et direpta domus, et parvi casus Iuli.

Respicio, et quae sit me circum copia lustro.

Deseruere omnes defessi, et corpora saltu

ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

servantem et tacitam secreta in sede latentem

Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem

erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

et poenas Danaum et deserti coniugis iras

praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

Exarsere ignes animo; subit ira cadentem

ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

aspiciet, partoque ibit regina triumpho,

coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,

Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?

Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen

feminea in poena est, nec habet victoria laudem,

extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.'

Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]

cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

obtulit et pura per noctem in luce refulsit

alma parens, confessa deam, qualisque videri

caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

continuit, roseoque haec insuper addidit ore:

'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?

Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem

liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa,

Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae

circum errant acies, et, ni mea cura resistat,

iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

culpatusve Paris: divom inclementia, divom,

has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

Aspice—-namque omnem, quae nunc obducta tuenti

mortalis hebetat visus tibi et umida circum

caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

iussa time, neu praeceptis parere recusa:—-

hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis

saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.

Neptunus muros magnoque emota tridenti

fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem

eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas

prima tenet, sociumque furens a navibus agmen

ferro accincta vocat.

Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.

Ipse pater Danais animos viresque secundas

sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.

Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'

Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.

Adparent dirae facies inimicaque Troiae

numina magna deum.

Tum vero omne mihi visum considere in ignis

Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;

ac veluti summis antiquam in montibus ornum

cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

eruere agricolae certatim,—-illa usque minatur

et tremefacta comam concusso vertice nutat,

volneribus donec paulatim evicta, supremum

congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.

Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis

expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.

Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

optabam primum montis primumque petebam,

abnegat excisa vitam producere Troia

exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi

sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires,

vos agitate fugam:

me si caelicolae voluissent ducere vitam,

has mihi servassent sedes. Satis una superque

vidimus exscidia et captae superavimus urbi.

Sic O, sic positum adfati discedite corpus.

Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.

Iam pridem invisus divis et inutilis annos

demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex

fulminis adflavit ventis et contigit igni.'

Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa

Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.

Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.

Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:

nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?

Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,

et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae

teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,

iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque

Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

Reddite me Danais; sinite instaurata revisam

proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.'

Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.

Ecce autem complexa pedes in limine coniunx

haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,

cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'

Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

Namque manus inter maestorumque ora parentum

ecce levis summo de vertice visus Iuli

fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

lambere flamma comas et circum tempora pasci.

Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem

excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

At pater Anchises oculos ad sidera laetus

extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:

'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,

da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'

Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

Illam, summa super labentem culmina tecti,

cernimus Idaea claram se condere silva

signantemque vias; tum longo limite sulcus

dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.

Hic vero victus genitor se tollit ad auras,

adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.

Di patrii, servate domum, servate nepotem.

Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'

Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis

auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:

quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus

sit comes, et longe servet vestigia coniunx:

vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.

Est urbe egressis tumulus templumque vetustum

desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

religione patrum multos servata per annos.

Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;

me, bello e tanto digressum et caede recenti,

attrectare nefas, donec me flumine vivo

abluero.'

Haec fatus, latos umeros subiectaque colla

veste super fulvique insternor pelle leonis,

succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;

et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,

nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

suspensum et pariter comitique onerique timentem.

Iamque propinquabam portis, omnemque videbar

evasisse viam, subito cum creber ad auris

visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.

Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'—-

Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

confusam eripuit mentem. Namque avia cursu

dum sequor, et nota excedo regione viarum,

heu, misero coniunx fatone erepta Creusa

substitit, erravitne via, seu lassa resedit,

incertum; nec post oculis est reddita nostris.

Nec prius amissam respexi animumque reflexi,

quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

venimus; hic demum collectis omnibus una

defuit, et comites natumque virumque fefellit.

Quem non incusavi amens hominumque deorumque,

aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis

commendo sociis et curva valle recondo;

ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

Stat casus renovare omnis, omnemque reverti

per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.

Principio muros obscuraque limina portae,

qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro

observata sequor per noctem et lumine lustro.

Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.

Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

Procedo et Priami sedes arcemque reviso.

Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

praedam adservabant. Huc undique Troia gaza

incensis erepta adytis, mensaeque deorum,

crateresque auro solidi, captivaque vestis

congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres

stant circum.

Ausus quin etiam voces iactare per umbram

implevi clamore vias, maestusque Creusam

nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti

infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

visa mihi ante oculos et nota maior imago.

Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]

'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom

eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam

fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,

et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

inter opima virum leni fluit agmine Thybris:

illic res laetae regnumque et regia coniunx

parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.

Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,

Dardanis, et divae Veneris nurus.

Sed me magna deum genetrix his detinet oris:

iamque vale, et nati serva communis amorem.'

Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:

ter frustra comprensa manus effugit imago,

par levibus ventis volucrique simillima somno.

Sic demum socios consumpta nocte reviso.

Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

invenio admirans numerum, matresque virosque,

collectam exsilio pubem, miserabile volgus.

Undique convenere, animis opibusque parati,

in quascumque velim pelago deducere terras.

Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;

cessi, et sublato montes genitore petivi.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER III

POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem

immeritam visum Superis, ceciditque superbum

Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,

diversa exsilia et desertas quaerere terras

auguriis agimur divom, classemque sub ipsa

Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,

contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,

et pater Anchises dare fatis vela iubebat;

litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum

cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.

Terra procul vastis colitur Mavortia campis,

Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,

hospitium antiquum Troiae sociique Penates,

dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo

moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,

Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

Sacra Dionaeae matri divisque ferebam

auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

caelicolum regi mactabam in litore taurum.

Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

Accessi, viridemque ab humo convellere silvam

conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

horrendum et dictu video mirabile monstrum.

Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos

vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,

et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror

membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.

Rursus et alterius lentum convellere vimen

insequor, et causas penitus temptare latentis:

ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

Multa movens animo nymphas venerabar agrestis

Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

rite secundarent visus omenque levarent.

Tertia sed postquam maiore hastilia nisu

adgredior, genibusque adversae obluctor harenae—-

eloquar, an sileam?—-gemitus lacrimabilis imo

auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:

'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;

parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia

externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.

Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit

telorum seges et iaculis increvit acutis.'

Tum vero ancipiti mentem formidine pressus

obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

infelix Priamus furtim mandarat alendum

Threicio regi, cum iam diffideret armis

Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.

Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,

res Agamemnonias victriciaque arma secutus,

fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro

vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,

auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,

delectos populi ad proceres primumque parentem

monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.

Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,

caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

et circum Iliades crinem de more solutae;

inferimus tepido spumantia cymbia lacte

sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro

condimus, et magna supremum voce ciemus.

Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti

dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

deducunt socii navis et litora complent:

provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.

Sacra mari colitur medio gratissima tellus

Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

quam pius arquitenens oras et litora circum

errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

immotamque coli dedit et contemnere ventos.

Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu

accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.

Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos

vittis et sacra redimitus tempora lauro,

occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.

Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.

Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?

Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'

Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

liminaque laurusque dei, totusque moveri

mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.

Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:

'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:

hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,

et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'

Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?

Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,

'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:

Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;

mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.

Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;

maximus unde pater, si rite audita recordor,

Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces

Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,

et iuncti currum dominae subiere leones.

Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;

placemus ventos et Gnosia regna petamus.

Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,

tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'

Sic fatus, meritos aris mactavit honores,

taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo

nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

Idomenea ducem, desertaque litora Cretae

hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.

Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,

bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,

Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor

Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.

Nauticus exoritur vario certamine clamor;

hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''

Prosequitur surgens a puppi ventus euntis

et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

Ergo avidus muros optatae molior urbis,

Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

hortor amare focos arcemque attollere tectis.

Iamque fere sicco subductae litore puppes;

conubiis arvisque novis operata iuventus;

iura domosque dabam: subito cum tabida membris,

corrupto caeli tractu, miserandaque venit

arboribusque satisque lues et letifer annus.

Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant

corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;

arebant herbae, et victum seges aegra negabat.

Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

hortatur pater ire mari, veniamque precari:

quam fessis finem rebus ferat; unde laborum

temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.

Nox erat, et terris animalia somnus habebat:

effigies sacrae divom Phrygiique Penates,

quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

extuleram, visi ante oculos adstare iacentis

in somnis, multo manifesti lumine, qua se

plena per insertas fundebat luna fenestras;

tum sic adfari et curas his demere dictis:

'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.

Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,

nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

idem venturos tollemus in astra nepotes,

imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis

magna para, longumque fugae ne linque laborem.

Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit

Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.

Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,

Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti

haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'

Talibus attonitus visis et voce deorum—-

nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus

velatasque comas praesentiaque ora videbar;

tum gelidus toto manabat corpore sudor

corripio e stratis corpus, tendoque supinas

ad caelum cum voce manus, et munera libo

intemerata focis. Perfecto laetus honore

Anchisen facio certum, remque ordine pando.

Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,

seque novo veterum deceptum errore locorum.

Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,

sola mihi talis casus Cassandra canebat.

Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,

et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?

Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'

Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis

vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.

Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae

adparent terrae, caelum undique et undique pontus,

tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,

noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt

aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;

involvere diem nimbi, et nox umida caelum

abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.

Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.

Ipse diem noctemque negat discernere caelo,

nec meminisse viae media Palinurus in unda.

Tris adeo incertos caeca caligine soles

erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

Quarto terra die primum se attollere tandem

visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.

Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae

adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

Servatum ex undis Strophadum me litora primum

accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,

insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

clausa domus, mensasque metu liquere priores.

Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

Virginei volucrum voltus, foedissima ventris

proluvies, uncaeque manus, et pallida semper

ora fame.

Huc ubi delati portus intravimus, ecce

laeta boum passim campis armenta videmus,

caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus

in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.

At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,

diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant

immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

Rursum in secessu longo sub rupe cavata,

arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,

instruimus mensas arisque reponimus ignem:

rursum ex diverso caeli caecisque latebris

turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,

edico, et dira bellum cum gente gerendum.

Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam

disponunt enses et scuta latentia condunt.

Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

litora, dat signum specula Misenus ab alta

aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,

obscenas pelagi ferro foedare volucres:

sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo

accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,

et patrio Harpyias insontis pellere regno?

Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.

Italiam cursu petitis, ventisque vocatis

ibitis Italiam, portusque intrare licebit;

sed non ante datam cingetis moenibus urbem,

quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

ambesas subigat malis absumere mensas.'

Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

At sociis subita gelidus formidine sanguis

deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,

sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.

Et pater Anchises passis de litore palmis

numina magna vocat, meritosque indicit honores:

'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,

et placidi servate pios!' Tum litore funem

deripere, excussosque iubet laxare rudentes.

Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,

qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos

Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

et formidatus nautis aperitur Apollo.

Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

Ergo insperata tandem tellure potiti,

lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

Exercent patrias oleo labente palaestras

nudati socii; iuvat evasisse tot urbes

Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.

Interea magnum sol circumvolvitur annum,

et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.

Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,

postibus adversis figo, et rem carmine signo:

AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.

Linquere tum portus iubeo et considere transtris:

certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,

litoraque Epiri legimus portuque subimus

Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.

Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,

coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

Obstipui, miroque incensum pectus amore,

compellare virum et casus cognoscere tantos.

Progredior portu, classis et litora linquens,

sollemnis cum forte dapes et tristia dona

ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

libabat cineri Andromache, Manisque vocabat

Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

Ut me conspexit venientem et Troia circum

arma amens vidit, magnis exterrita monstris

deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;

labitur, et longo vix tandem tempore fatur:

'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,

Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem

implevit clamore locum. Vix pauca furenti

subicio, et raris turbatus vocibus hisco:

'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;

ne dubita, nam vera vides.

Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto

excipit, aut quae digna satis fortuna revisit

Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'

Deiecit voltum et demissa voce locuta est:

'O felix una ante alias Priameia virgo,

hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,

nec victoris eri tetigit captiva cubile!

nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,

stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,

servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus

Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,

me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

Ast illum, ereptae magno inflammatus amore

coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes

excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?

Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,

quem tibi iam Troia—-

Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'

Talia fundebat lacrimans longosque ciebat

incassum fletus, cum sese a moenibus heros

Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,

et multum lacrimas verba inter singula fundit.

Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis

Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum

adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.

Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:

illos porticibus rex accipiebat in amplis;

aulai medio libabant pocula Bacchi,

impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

Iamque dies alterque dies processit, et aurae

vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.

His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,

qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,

et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

fare age—-namque omnem cursum mihi prospera dixit

religio, et cuncti suaserunt numine divi

Italiam petere et terras temptare repostas:

sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

prodigium canit, et tristis denuntiat iras,

obscenamque famem—-quae prima pericula vito?

Quidve sequens tantos possim superare labores?'

Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,

exorat pacem divom, vittasque resolvit

sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

ipse manu multo suspensum numine ducit,

atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

'Nate dea,—-nam te maioribus ire per altum

auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex

sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—-

pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

aequora et Ausonio possis considere portu,

expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

vicinosque, ignare, paras invadere portus,

longa procul longis via dividit invia terris.

Ante et Trinacria lentandus remus in unda,

et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,

infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,

quam tuta possis urbem componere terra:

signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

triginta capitum fetus enixa iacebit.

alba, solo recubans, albi circum ubera nati,

is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

Nec tu mensarum morsus horresce futuros:

fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.

'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,

proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,

effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

et Sallentinos obsedit milite campos

Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,

et positis aris iam vota in litore solves,

purpureo velare comas adopertus amictu,

ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

hostilis facies occurrat et omina turbet.

Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:

hac casti maneant in religione nepotes.

'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

laeva tibi tellus et longo laeva petantur

aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.

Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—-

tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—-

dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

una foret; venit medio vi pontus et undis

Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

litore diductas angusto interluit aestu.

Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras

erigit alternos et sidera verberat unda.

At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,

ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

Prima hominis facies et pulchro pectore virgo

pube tenus, postrema immani corpore pristis,

delphinum caudas utero commissa luporum.

Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

cessantem, longos et circumflectere cursus,

quam semel informem vasto vidisse sub antro

Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.

'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati

si qua fides, animum si veris implet Apollo,

unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:

Iunonis magnae primum prece numen adora;

Iunoni cane vota libens, dominamque potentem

supplicibus supera donis: sic denique victor

Trinacria finis Italos mittere relicta.

'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,

divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,

insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

fata canit, foliisque notas et nomina mandat.

Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,

digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.

Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;

verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

impulit et teneras turbavit ianua frondes,

numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,

nec revocare situs aut iungere carmina curat:

inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.

Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—-

quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum

vela vocet, possisque sinus implere secundos,—-

quin adeas vatem precibusque oracula poscas

ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.

Illa tibi Italiae populos venturaque bella,

et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

expediet, cursusque dabit venerata secundos.

Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.

Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'

Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

dona dehinc auro gravia sectoque elephanto

imperat ad navis ferri, stipatque carinis

ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,

loricam consertam hamis auroque trilicem,

et conum insignis galeae cristasque comantis,

arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.

Addit equos, additque duces;

remigium supplet; socios simul instruit armis.

Interea classem velis aptare iubebat

Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

Quem Phoebi interpres multo compellat honore:

'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,

cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.

Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;

Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.

Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra

provehor, et fando surgentis demoror austros?'

Nec minus Andromache digressu maesta supremo

fert picturatas auri subtemine vestes

et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),

textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum

sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,

O milli sola mei super Astyanactis imago:

sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'

Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

'Vivite felices, quibus est fortuna peracta

iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.

Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,

arva neque Ausoniae semper cedentia retro

quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis

quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.

Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

intraro, gentique meae data moenia cernam,

cognatas urbes olim populosque propinquos,

Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor

atque idem casus, unam faciemus utramque

Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'

Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

sternimur optatae gremio telluris ad undam,

sortiti remos, passimque in litore sicco

corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.

Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:

haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

explorat ventos, atque auribus aera captat;

sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,

armatumque auro circumspicit Oriona.

Postquam cuncta videt caelo constare sereno,

dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,

temptamusque viam et velorum pandimus alas.

Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,

cum procul obscuros collis humilemque videmus

Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,

''Italiam'' laeto socii clamore salutant.

Tum pater Anchises magnum cratera corona

induit, implevitque mero, divosque vocavit

stans celsa in puppi:

'Di maris et terrae tempestatumque potentes,

ferte viam vento facilem et spirate secundi.'

Crebrescunt optatae aurae portusque patescit

iam propior, templumque adparet in arce Minervae.

Vela legunt socii et proras ad litora torquent.

Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,

obiectae salsa spumant aspargine cautes;

ipse latet; gemino demittunt bracchia muro

turriti scopuli, refugitque ab litore templum.

Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

tondentis campum late, candore nivali.

Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas

bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

Sed tamen idem olim curru succedere sueti

quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;

spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur

Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

et capita ante aras Phrygio velamur amictu;

praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

Haud mora, continuo perfectis ordine votis,

cornua velatarum obvertimus antemarum,

Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

cernitur; attollit se diva Lacinia contra,

Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.

Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

audimus longe fractasque ad litora voces,

exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.

Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:

hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'

Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

contorsit laevas proram Palinurus ad undas.

laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

subducta ad Manis imos desedimus unda.

Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:

ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

Interea fessos ventus cum sole reliquit,

ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;

interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,

turbine fumantem piceo et candente favilla,

attollitque globos flammarum et sidera lambit;

interdum scopulos avolsaque viscera montis

erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.

Fama est Enceladi semustum fulmine corpus

urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

impositam ruptis flammam exspirare caminis;

et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.

Noctem illam tecti silvis immania monstra

perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra

siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

Postera iamque dies primo surgebat Eoo,

umentemque Aurora polo dimoverat umbram:

cum subito e silvis, macie confecta suprema,

ignoti nova forma viri miserandaque cultu

procedit, supplexque manus ad litora tendit.

Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,

consertum tegumen spinis; at cetera Graius,

[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]

Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,

continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,

per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;

hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,

et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;

pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.

Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'

Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans

haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,

hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.

Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,

dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.

Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:

'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

paupere—-mansissetque utinam fortuna!—-profectus.

Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

inmemores socii vasto Cyclopis in antro

deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,

intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat

sidera—-Di, talem terris avertite pestem!—-

nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.

Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro

prensa manu magna, medio resupinus in antro,

frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.

Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,

oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

immensus, saniem eructans et frusta cruento

per somnum commixta mero, nos magna precati

numina sortitique vices, una undique circum

fundimur, et telo lumen terebramus acuto,—-

ingens, quod torva solum sub fronte latebat,

Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—-

et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem

rumpite.

Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

centum alii curva haec habitant ad litora volgo

infandi Cyclopes, et altis montibus errant.

Tertia iam lunae se cornua lumine complent,

cum vitam in silvis inter deserta ferarum

lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas

prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.

Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.

Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem

conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,

addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'

Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus

ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;

lanigerae comitantur oves—-ea sola voluptas

solamenque mali.

Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,

dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto

supplice sic merito, tacitique incidere funem;

vertimus et proni certantibus aequora remis.

Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;

verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,

nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

contremuere undae, penitusque exterrita tellus

Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.

At genus e silvis Cyclopum et montibus altis

excitum ruit ad portus et litora complent.

Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo

Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,

concilium horrendum: quales cum vertice celso

aeriae quercus, aut coniferae cyparissi

constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.

Praecipites metus acer agit quocumque rudentis

excutere, et ventis intendere vela secundis.

Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin

inter, utramque viam leti discrimine parvo,

ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.

Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo

Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

Talia monstrabat relegens errata retrorsus

litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.

Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

Plemyrium undosum; nomen dixere priores

Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

occultas egisse vias subter mare; qui nunc

ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

Iussi numina magna loci veneramur; et inde

exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

radimus, et fatis numquam concessa moveri

adparet Camerina procul campique Geloi,

immanisque Gela fluvii cognomine dicta.

Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe

moenia, magnanimum quondam generator equorum;

teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,

heu genitorem, omnis curae casusque levamen,

amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum

deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.

Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.

Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

fata renarrabat divom, cursusque docebat.

Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER IV

AT regina gravi iamdudum saucia cura

volnus alit venis, et caeco carpitur igni.

Multa viri virtus animo, multusque recursat

gentis honos: haerent infixi pectore voltus

verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

Postera Phoebea lustrabat lampade terras,

umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,

quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.

Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille

iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!

Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

postquam primus amor deceptam morte fefellit;

si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

huic uni forsan potui succumbere culpae.

Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei

coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,

solus hic inflexit sensus, animumque labantem

impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.

Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,

vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

pallentis umbras Erebi noctemque profundam,

ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.

Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'

Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,

solane perpetua maerens carpere iuventa,

nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?

Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?

Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

dives alit: placitone etiam pugnabis amori?

Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?

Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

hinc deserta siti regio, lateque furentes

Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,

germanique minas?

Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

coniugio tali! Teucrum comitantibus armis

Punica se quantis attollet gloria rebus!

Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis

indulge hospitio, causasque innecte morandi,

dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,

quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'

His dictis incensum animum inflammavit amore,

spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.

Principio delubra adeunt, pacemque per aras

exquirunt; mactant lectas de more bidentis

legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.

Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido

candentis vaccae media inter cornua fundit,

aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

instauratque diem donis, pecudumque reclusis

pectoribus inhians spirantia consulit exta.

Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,

quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas

interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.

Uritur infelix Dido, totaque vagatur

urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,

quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

pastor agens telis, liquitque volatile ferrum

nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat

Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.

Nunc media Aenean secum per moenia ducit,

Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;

incipit effari, mediaque in voce resistit;

nunc eadem labente die convivia quaerit,

Iliacosque iterum demens audire labores

exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.

Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim

luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

sola domo maeret vacua, stratisque relictis

incubat, illum absens absentem auditque videtque;

aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,

detinet, infandum si fallere possit amorem.

Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

exercet, portusve aut propugnacula bello

tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque

murorum ingentes aequataque machina caelo.

Quam simul ac tali persensit peste teneri

cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,

talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:

'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis

tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,

una dolo divom si femina victa duorum est!

Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra

suspectas habuisse domos Karthaginis altae.

Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?

Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos

exercemus? Habes, tota quod mente petisti:

ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.

Communem hunc ergo populum paribusque regamus

auspiciis; liceat Phrygio servire marito,

dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'

Olli—-sensit enim simulata mente locutam,

quo regnum Italiae Libycas averteret oras—-

sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens

abnuat, aut tecum malit contendere bello,

si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.

Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam

esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,

miscerive probet populos, aut foedera iungi.

Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.

Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:

'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat

confieri possit, paucis, adverte, docebo.

Venatum Aeneas unaque miserrima Dido

in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus

extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.

His ego nigrantem commixta grandine nimbum,

dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,

desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.

Diffugient comites et nocte tegentur opaca:

speluncam Dido dux et Troianus eandem

devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,

[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]

hic hymenaeus erit.'—-Non adversata petenti

adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.

Oceanum interea surgens Aurora reliquit.

It portis iubare exorto delecta iuventus;

retia rara, plagae, lato venabula ferro,

Massylique ruunt equites et odora canum vis.

Reginam thalamo cunctantem ad limina primi

Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro

stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.

Tandem progreditur, magna stipante caterva,

Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.

Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,

aurea purpuream subnectit fibula vestem.

Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus

incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis

infert se socium Aeneas atque agmina iungit.

Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta

deserit ac Delum maternam invisit Apollo,

instauratque choros, mixtique altaria circum

Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem

fronde premit crinem fingens atque implicat auro;

tela sonant umeris: haud illo segnior ibat

Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.

Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,

ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae

decurrere iugis; alia de parte patentis

transmittunt cursu campos atque agmina cervi

pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.

At puer Ascanius mediis in vallibus acri

gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,

spumantemque dari pecora inter inertia votis

optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.

Interea magno misceri murmure caelum

incipit; insequitur commixta grandine nimbus;

et Tyrii comites passim et Troiana iuventus

Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros

tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.

Speluncam Dido dux et Troianus eandem

deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno

dant signum; fulsere ignes et conscius aether

conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.

Ille dies primus leti primusque malorum

causa fuit; neque enim specie famave movetur,

nec iam furtivum Dido meditatur amorem:

coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.

Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—-

Fama, malum qua non aliud velocius ullum;

mobilitate viget, viresque adquirit eundo,

parva metu primo, mox sese attollit in auras,

ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.

Illam Terra parens, ira inritata deorum,

extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem

progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,

monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae

tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,

tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.

Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,

stridens, nec dulci declinat lumina somno;

luce sedet custos aut summi culmine tecti,

turribus aut altis, et magnas territat urbes;

tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.

Haec tum multiplici populos sermone replebat

gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:

venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,

cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;

nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere

regnorum immemores turpique cupidine captos.

Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.

Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,

incenditque animum dictis atque aggerat iras.

Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,

templa Iovi centum latis immania regnis,

centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,

excubias divom aeternas, pecudumque cruore

pingue solum et variis florentia limina sertis.

Isque amens animi et rumore accensus amaro

dicitur ante aras media inter numina divom

multa Iovem manibus supplex orasse supinis:

'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,

nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes

terrificant animos et inania murmura miscent?

Femina, quae nostris errans in finibus urbem

exiguam pretio posuit, cui litus arandum

cuique loci leges dedimus, conubia nostra

reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.

Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,

Maeonia mentum mitra crinemque madentem

subnexus, rapto potitur: nos munera templis

quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'

Talibus orantem dictis arasque tenentem

audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit

regia et oblitos famae melioris amantes.

Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:

'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,

Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc

exspectat, fatisque datas non respicit urbes,

adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.

Non illum nobis genetrix pulcherrima talem

promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;

sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem

Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri

proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

Si nulla accendit tantarum gloria rerum,

nec super ipse sua molitur laude laborem,

Ascanione pater Romanas invidet arces?

Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,

nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?

Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'

Dixerat. Ille patris magni parere parabat

imperio; et primum pedibus talaria nectit

aurea, quae sublimem alis sive aequora supra

seu terram rapido pariter cum flamine portant;

tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco

pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,

dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.

Illa fretus agit ventos, et turbida tranat

nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit

Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,

Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris

piniferum caput et vento pulsatur et imbri;

nix umeros infusa tegit; tum flumina mento

praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

Hic primum paribus nitens Cyllenius alis

constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

misit, avi similis, quae circum litora, circum

piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.

Haud aliter terras inter caelumque volabat,

litus harenosum Libyae ventosque secabat

materno veniens ab avo Cyllenia proles.

Ut primum alatis tetigit magalia plantis,

Aenean fundantem arces ac tecta novantem

conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva

ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena

demissa ex umeris, dives quae munera Dido

fecerat, et tenui telas discreverat auro.

Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae

fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem

exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?

Ipse deum tibi me claro demittit Olympo

regnator, caelum ac terras qui numine torquet;

ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:

quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?

Si te nulla movet tantarum gloria rerum,

[nec super ipse tua moliris laude laborem,]

Ascanium surgentem et spes heredis Iuli

respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus

debentur.' Tali Cyllenius ore locutus

mortalis visus medio sermone reliquit,

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,

arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,

attonitus tanto monitu imperioque deorum.

Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem

audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?

Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,

in partisque rapit varias perque omnia versat.

Haec alternanti potior sententia visa est:

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,

classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,

arma parent, et quae rebus sit causa novandis

dissimulent; sese interea, quando optuma Dido

nesciat et tantos rumpi non speret amores,

temptaturum aditus, et quae mollissima fandi

tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes

imperio laeti parent ac iussa facessunt.

At regina dolos—-quis fallere possit amantem?

praesensit, motusque excepit prima futuros,

omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti

detulit armari classem cursumque parari.

Saevit inops animi, totamque incensa per urbem

bacchatur, qualis commotis excita sacris

Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho

orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.

Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:

'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum

posse nefas, tacitusque mea decedere terra?

Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,

nec moritura tenet crudeli funere Dido?

Quin etiam hiberno moliris sidere classem,

et mediis properas aquilonibus ire per altum,

crudelis? Quid, si non arva aliena domosque

ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,

Troia per undosum peteretur classibus aequor

Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te

(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)

per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,

si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam

dulce meum, miserere domus labentis, et istam—-

oro, si quis adhuc precibus locus—-exue mentem.

Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni

odere, infensi Tyrii; te propter eundem

exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,

fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?

Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.

Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater

destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?

Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset

ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula

luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,

non equidem omnino capta ac deserta viderer.'

Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat

lumina, et obnixus curam sub corde premebat.

Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando

enumerare vales, numquam, regina, negabo

promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,

dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.

Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto

speravi—-ne finge—-fugam, nec coniugis umquam

praetendi taedas, aut haec in foedera veni.

Me si fata meis paterentur ducere vitam

auspiciis et sponte mea componere curas,

urbem Troianam primum dulcisque meorum

reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,

et recidiva manu posuissem Pergama victis.

Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,

Italiam Lyciae iussere capessere sortes:

hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,

Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,

quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,

invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.

Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris

nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,

admonet in somnis et turbida terret imago;

me puer Ascanius capitisque iniuria cari,

quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.

Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—-

testor utrumque caput—-celeris mandata per auras

detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi

intrantem muros, vocemque his auribus hausi.

Desine meque tuis incendere teque querelis:

Italiam non sponte sequor.'

Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,

huc illuc volvens oculos, totumque pererrat

luminibus tacitis, et sic accensa profatur:

'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,

perfide; sed duris genuit te cautibus horrens

Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.

Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?

Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?

Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?

Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,

nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.

Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem

excepi, et regni demens in parte locavi;

amissam classem, socios a morte reduxi.

Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,

nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso

interpres divom fert horrida iussa per auras.

Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos

sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.

I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.

Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,

supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido

saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,

et, cum frigida mors anima seduxerit artus,

omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.

Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.'

His medium dictis sermonem abrumpit, et auras

aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,

linquens multa metu cunctantem et multa parantem

dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra

marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.

At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem

solando cupit et dictis avertere curas,

multa gemens magnoque animum labefactus amore,

iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.

Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas

deducunt toto naves: natat uncta carina;

frondentisque ferunt remos et robora silvis

infabricata, fugae studio.

Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.

Ac velut ingentem formicae farris acervum

cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;

it nigrum campis agmen, praedamque per herbas

convectant calle angusto; pars grandia trudunt

obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt

castigantque moras; opere omnis semita fervet.

Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?

quosve dabas gemitus, cum litora fervere late

prospiceres arce ex summa, totumque videres

misceri ante oculos tantis clamoribus aequor?

Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?

Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando

cogitur, et supplex animos submittere amori,

ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.

'Anna, vides toto properari litore; circum

undique convenere; vocat iam carbasus auras,

puppibus et laeti nautae imposuere coronas.

Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,

et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum

exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille

te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;

sola viri mollis aditus et tempora noras.

I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:

non ego cum Danais Troianam exscindere gentem

Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi,

nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,

cur mea dicta neget duras demittere in auris.

Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:

exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.

Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,

nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat:

tempus inane peto, requiem spatiumque furori,

dum mea me victam doceat fortuna dolere.

Extremam hanc oro veniam—-miserere sororis—-

quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.'

Talibus orabat, talisque miserrima fletus

fertque refertque soror: sed nullis ille movetur

fletibus, aut voces ullas tractabilis audit;

fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.

Ac, velut annoso validam cum robore quercum

Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc

eruere inter se certant; it stridor, et altae

consternunt terram concusso stipite frondes;

ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras

aetherias, tantum radice in Tartara tendit:

haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros

tunditur, et magno persentit pectore curas;

mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.

Tum vero infelix fatis exterrita Dido

mortem orat; taedet caeli convexa tueri.

Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,

vidit, turicremis cum dona imponeret aris,

horrendum dictu, latices nigrescere sacros,

fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.

Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.

Praeterea fuit in tectis de marmore templum

coniugis antiqui, miro quod honore colebat,

velleribus niveis et festa fronde revinctum:

hinc exaudiri voces et verba vocantis

visa viri, nox cum terras obscura teneret;

solaque culminibus ferali carmine bubo

saepe queri et longas in fletum ducere voces;

multaque praeterea vatum praedicta priorum

terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem

in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui

sola sibi, semper longam incomitata videtur

ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.

Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,

et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;

aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes

armatam facibus matrem et serpentibus atris

cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.

Ergo ubi concepit furias evicta dolore

decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque

exigit, et, maestam dictis adgressa sororem,

consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:

'Inveni, germana, viam—-gratare sorori—-

quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.

Oceani finem iuxta solemque cadentem

ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas

axem humero torquet stellis ardentibus aptum:

hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,

Hesperidum templi custos, epulasque draconi

quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,

spargens umida mella soporiferumque papaver.

Haec se carminibus promittit solvere mentes

quas velit, ast aliis duras immittere curas,

sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;

nocturnosque movet Manis: mugire videbis

sub pedibus terram, et descendere montibus ornos.

Testor, cara, deos et te, germana, tuumque

dulce caput, magicas invitam accingier artes.

Tu secreta pyram tecto interiore sub auras

erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit

impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,

quo perii, superimponas: abolere nefandi

cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.'

Haec effata silet; pallor simul occupat ora.

Non tamen Anna novis praetexere funera sacris

germanam credit, nec tantos mente furores

concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:

ergo iussa parat.

At regina, pyra penetrali in sede sub auras

erecta ingenti taedis atque ilice secta,

intenditque locum sertis, et fronde coronat

funerea; super exuvias ensemque relictum

effigiemque toro locat, haud ignara futuri.

Stant arae circum, et crines effusa sacerdos

ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,

tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.

Sparserat et latices simulatos fontis Averni,

falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis

pubentes herbae nigri cum lacte veneni;

quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus

et matri praereptus amor.

Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,

unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,

testatur moritura deos et conscia fati

sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes

curae numen habet iustumque memorque, precatur.

Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem

corpora per terras, silvaeque et saeva quierant

aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,

cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,

quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis

rura tenent, somno positae sub nocte silenti

[lenibant curas, et corda oblita laborum].

At non infelix animi Phoenissa, nec umquam

Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem

accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens

saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.

Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:

'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores

experiar, Nomadumque petam conubia supplex,

quos ego sim totiens iam dedignata maritos?

Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum

iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,

et bene apud memores veteris stat gratia facti?

Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis

invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum

Laomedonteae sentis periuria gentis?

Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,

an Tyriis omnique manu stipata meorum

inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,

rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?

Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.

Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem

his, germana, malis oneras atque obicis hosti.

Non licuit thalami expertem sine crimine vitam

degere, more ferae, tales nec tangere curas!

Non servata fides cineri promissa Sychaeo!'

Tantos illa suo rumpebat pectore questus.

Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,

carpebat somnos, rebus iam rite paratis.

Huic se forma dei voltu redeuntis eodem

obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—-

omnia Mercurio similis, vocemque coloremque

et crinis flavos et membra decora iuventa:

'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,

nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,

demens, nec Zephyros audis spirare secundos?

Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,

certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.

Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?

Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis

conlucere faces, iam fervere litora flammis,

si te his attigerit terris Aurora morantem.

Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper

femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.

Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,

corripit e somno corpus, sociosque fatigat:

'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;

solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto

festinare fugam tortosque incidere funes

ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,

quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.

Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo

dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem

fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.

Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;

litora deseruere; latet sub classibus aequor;

adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

Et iam prima novo spargebat lumine terras

Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

Regina e speculis ut primum albescere lucem

vidit, et aequatis classem procedere velis,

litoraque et vacuos sensit sine remige portus,

terque quaterque manu pectus percussa decorum,

flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit

hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis?

Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,

deripientque rates alii navalibus? Ite,

ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—-

Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?

Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.

Tum decuit, cum sceptra dabas.—-En dextra fidesque,

quem secum patrios aiunt portare Penates,

quem subiisse umeris confectum aetate parentem!

Non potui abreptum divellere corpus, et undis

spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro

Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis?—-

Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—-fuisset.

Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,

implessemque foros flammis, natumque patremque

cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.

'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,

tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,

nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,

et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,

accipite haec, meritumque malis advertite numen,

et nostras audite preces. Si tangere portus

infandum caput ac terris adnare necesse est,

et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:

at bello audacis populi vexatus et armis,

finibus extorris, complexu avulsus Iuli,

auxilium imploret, videatque indigna suorum

funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae

tradiderit, regno aut optata luce fruatur,

sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.

Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,

qui face Dardanios ferroque sequare colonos,

nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.

Litora litoribus contraria, fluctibus undas

imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.'

Haec ait, et partis animum versabat in omnis,

invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.

Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;

namque suam patria antiqua cinis ater habebat:

'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;

dic corpus properet fluviali spargere lympha,

et pecudes secum et monstrata piacula ducat:

sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.

Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,

perficere est animus, finemque imponere curis,

Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'

Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.

At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,

sanguineam volvens aciem, maculisque trementis

interfusa genas, et pallida morte futura,

interiora domus inrumpit limina, et altos

conscendit furibunda rogos, ensemque recludit

Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile

conspexit, paulum lacrimis et mente morata,

incubuitque toro, dixitque novissima verba:

'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,

accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.

Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,

et nunc magna mei sub terras ibit imago.

Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;

ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;

felix, heu nimium felix, si litora tantum

numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!'

Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae,

sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras:

Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'

Dixerat; atque illam media inter talia ferro

conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore

spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta

atria; concussam bacchatur Fama per urbem.

Lamentis gemituque et femineo ululatu

tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,

non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis

Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes

culmina perque hominum volvantur perque deorum.

Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis

per medios ruit, ac morientem nomine clamat:

'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?

Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?

Quid primum deserta querar? Comitemne sororem

sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:

idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.

His etiam struxi manibus, patriosque vocavi

voce deos, sic te ut posita crudelis abessem?

Exstinxti te meque, soror, populumque patresque

Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis

abluam, et, extremus si quis super halitus errat,

ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos,

semianimemque sinu germanam amplexa fovebat

cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.

Illa, graves oculos conata attollere, rursus

deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.

Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;

ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto

quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.

Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem

difficilisque obitus, Irim demisit Olympo,

quae luctantem animam nexosque resolveret artus.

Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,

sed misera ante diem, subitoque accensa furore,

nondum illi flavum Proserpina vertice crinem

abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.

Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,

mille trahens varios adverso sole colores,

devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti

sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'

Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una

dilapsus calor, atque in ventos vita recessit.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER V

INTEREA medium Aeneas iam classe tenebat

certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,

moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,

causa latet; duri magno sed amore dolores

polluto, notumque, furens quid femina possit,

triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla

occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

olli caeruleus supra caput adstitit imber,

noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus

colligere arma iubet validisque incumbere remis,

obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:

'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

Mutati transversa fremunt et vespere ab atro

consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer.

Nec nos obniti contra, nec tendere tantum

sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,

quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe

fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

si modo rite memor servata remetior astra.'

Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos

iamdudum et frustra cerno te tendere contra:

Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,

quove magis fessas optem demittere naves,

quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,

et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'

Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi

intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

et tandem laeti notae advertuntur harenae.

At procul ex celso miratus vertice montis

adventum sociasque rates occurrit Acestes,

horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

Troia Criniso conceptum flumine mater

quem genuit: veterum non immemor ille parentum

gratatur reduces, et gaza laetus agresti

excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

Postera cum primo stellas Oriente fugarat

clara dies, socios in coetum litore ab omni

advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:

'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,

annuus exactis completur mensibus orbis,

ex quo reliquias divinique ossa parentis

Condidimus terra maestasque sacravimus aras.

Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

semper honoratum—-sic di voluistis—-habebo.

Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;

annua vota tamen sollemnisque ordine pompas

exsequerer, strueremque suis altaria donis.

Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,

haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,

adsumus et portus delati intramus amicos.

Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;

poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis

urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

Bina boum vobis Troia generatus Acestes

dat numero capita in naves; adhibete Penates

et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

Praeterea, si nona diem mortalibus almum

Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

prima citae Teucris ponam certamina classis;

quique pedum cursu valet, et qui viribus audax

aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,

seu crudo fidit pugnam committere caestu,

cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.

Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.'

Sic fatus, velat materna tempora myrto;

hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,

hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

Ille e concilio multis cum milibus ibat

ad tumulum, magna medius comitante caterva.

Hic duo rite mero libans carchesia Baccho

fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,

purpureosque iacit flores, ac talia fatur:

'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti

nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.

Non licuit fines Italos fataliaque arva,

nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.'

Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

septem ingens gyros, septena volumina traxit,

amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

caeruleae cui terga notae, maculosus et auro

squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

mille iacit varios adverso sole colores.

Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo

tandem inter pateras et levia pocula serpens

libavitque dapes, rursusque innoxius imo

successit tumulo, et depasta altaria liquit.

Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

incertus, geniumne loci famulumne parentis

esse putet: caedit binas de more bidentes,

totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;

vinaque fundebat pateris, animamque vocabat

Anchisae magni Manisque Acheronte remissos.

Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;

ordine aena locant alii, fusique per herbam

subiciunt veribus prunas et viscera torrent.

Exspectata dies aderat, nonamque serena

Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,

famaque finitimos et clari nomen Acestae

excierat; laeto complerant litora coetu,

visuri Aeneadas, pars et certare parati.

Munera principio ante oculos circoque locantur

in medio, sacri tripodes viridesque coronae,

et palmae pretium victoribus, armaque et ostro

perfusae vestes, argenti aurique talenta;

et tuba commissos medio canit aggere ludos.

Prima pares ineunt gravibus certamina remis

quattuor ex omni delectae classe carinae.

Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;

ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu

impellunt, terno consurgunt ordine remi;

Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus

caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

Est procul in pelago saxum spumantia contra

litora, quod tumidis submersum tunditur olim

fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;

tranquillo silet, immotaque attollitur unda

campus, et apricis statio gratissima mergis.

Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam

constituit signum nautis pater, unde reverti

scirent, et longos ubi circumflectere cursus.

Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro

ductores longe effulgent ostroque decori;

cetera populea velatur fronde iuventus,

nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.

Considunt transtris, intentaque brachia remis;

intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.

Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.

Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

Non tam praecipites biiugo certamine campum

corripuere, ruuntque effusi carcere currus,

nec sic immissis aurigae undantia lora

concussere iugis pronique in verbera pendent.

Tum plausu fremituque virum studiisque faventum

consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant

litora, pulsati colles clamore resultant.

Effugit ante alios primisque elabitur undis

turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

consequitur, melior remis, sed pondere pinus

tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis

Centaurusque locum tendunt superare priorem;

et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens

Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.

Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,

cum princeps medioque Gyas in gurgite victor

rectorem navis compellat voce Menoeten:

'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;

litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;

altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes

saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!'

cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum

respicit instantem tergo, et propiora tenentem.

Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes

radit iter laevum interior, subitoque priorem

praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.

Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,

nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,

oblitus decorisque sui sociumque salutis,

in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,

hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.

At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,

iam senior madidaque fluens in veste Menoetes

summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

Ilium et labentem Teucri et risere natantem,

et salsos rident revomentem pectore fluctus.

Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.

At media socios incedens nave per ipsos

hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis,

Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

delegi comites; nunc illas promite vires,

nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,

Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;

quamquam O!—-sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;

extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,

et prohibete nefas.' Olli certamine summo

procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,

subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus

aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.

Attulit ipse viris optatum casus honorem.

Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet

interior, spatioque subit Sergestus iniquo,

infelix saxis in procurrentibus haesit.

Concussae cautes, et acuto in murice remi

obnixi crepuere, inlisaque prora pependit.

Consurgunt nautae et magno clamore morantur,

ferratasque trudes et acuta cuspide contos

expediunt, fractosque legunt in gurgite remos.

At laetus Mnestheus successuque acrior ipso

agmine remorum celeri ventisque vocatis

prona petit maria et pelago decurrit aperto.

Qualis spelunca subito commota columba,

cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis

dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto

radit iter liquidum, celeres neque commovet alas:

sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.

Et primum in scopulo luctantem deserit alto

Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem

auxilia, et fractis discentem currere remis

Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:

quem petit, et summis adnixus viribus urguet.

Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem

instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

Hi proprium decus et partum indignantur honorem

ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;

hos successus alit: possunt, quia posse videntur.

Et fors aequatis cepissent praemia rostris,

ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

fudissetque preces, divosque in vota vocasset:

Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

constituam ante aras, voti reus, extaque salsos

porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.'

Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,

et pater ipse manu magna Portunus euntem

impulit; illa Noto citius volucrique sagitta

ad terram fugit, et portu se condidit alto.

Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,

victorem magna praeconis voce Cloanthum

declarat viridique advelat tempora lauro,

muneraque in naves ternos optare iuvencos,

vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

victori chlamydem auratam, quam plurima circum

purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,

intextusque puer frondosa regius Ida

veloces iaculo cervos cursuque fatigat,

acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;

longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt

custodes, saevitque canum latratus in auras.

At qui deinde locum tenuit virtute secundum,

levibus huic hamis consertam auroque trilicem

loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,

donat habere viro, decus et tutamen in armis.

Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

multiplicem, conixi umeris; indutus at olim

Demoleos cursu palantes Troas agebat.

Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,

cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

Iamque adeo donati omnes opibusque superbi

puniceis ibant evincti tempora taenis,

cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,

amissis remis atque ordine debilis uno,

inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,

aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu

seminecem liquit saxo lacerumque viator;

nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,

parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla

arduus attollens, pars volnere clauda retentat

nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

tali remigio navis se tarda movebat;

vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.

Sergestum Aeneas promisso munere donat,

servatam ob navem laetus sociosque reductos.

Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,

Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.

Hoc pius Acneas misso certamine tendit

gramineum in campum, quem collibus undique curvis

cingebant silvae, mediaque in valle theatri

circus erat; quo se multis cum milibus heros

consessu medium tulit exstructoque resedit.

Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,

imitat pretiis animos, et praemia ponit.

Undique conveniunt leucri mixtique Sicani,

Nisus et Euryalus primi,

Euryalus forma insignis viridique iuventa,

Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

regius egregia Priami de stirpe Diores;

hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;

tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,

adsueti silvis, comites senioris Acestae;

multi praeterea, quos fama obscura recondit.

Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:

nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

Gnosia bina dabo levato lucida ferro

spicula caelatamque argento ferre bipennem;

omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi

accipient flavaque caput nectentur oliva.

Primus equum phaleris insignem victor habeto;

alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

Threiciis, lato quam circum amplectitur auro

balteus et tereti subnectit fibula gemma;

tertius Argolica hac galea contentus abito.'

Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente

corripiunt spatia audito, limenque relinquunt,

effusi nimbo similes, simul ultima signant.

Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

emicat, et ventis et fulminis ocior alis;

proximus huic, longo sed proxumus intervallo,

insequitur Salius; spatio post deinde relicto

tertius Euryalus:

Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

ecce volat calcemque terit iam calce Diores,

incumbens umero, spatia et si plura supersint,

transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.

Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

finem adventabant, levi cum sanguine Nisus

labitur infelix, caesis ut forte iuvencis

fusus humum viridisque super madefecerat herbas.

Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso

haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

concidit immundoque fimo sacroque cruore.

Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;

nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;

ille autem spissa iacuit revolutus harena.

Emicat Euryalus, et munere victor amici

prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.

Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.

Hic totum caveae consessum ingentis et ora

prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,

gratior et pulchro veniens in corpore virtus.

Adiuvat et magna proclamat voce Diores,

qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit

ultima, si primi Salio reddentur honores.

Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis

certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;

me liceat casus misereri insontis amici.'

Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis

dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.

Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis,

et te lapsorum miseret, quae munera Niso

digna dabis, primam merui qui laude coronam,

ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?

Et simul his dictis faciem ostentabat et udo

turpia membra fimo. Risit pater optimus olli

et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,

Neptuni sacro Danais de poste refixum.

Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;

Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:

'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,

adsit, et evinctis attollat brachia palmis.'

Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

victori velatum auro vittisque iuvencum,

ensem atque insignem galeam solacia victo.

Nec mora: continuo vastis cum viribus effert

ora Dares, magnoque virum se murmure tollit;

solus qui Paridem solitus contendere contra,

idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,

victorem Buten immani corpore, qui se

Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,

perculit, et fulva moribundum extendit harena.

Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,

ostenditque umeros latos, alternaque iactat

brachia protendens, et verberat ictibus auras.

Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

audet adire virum manibusque inducere caestus.

Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,

Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus

tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:

'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

quae finis standi? Quo me decet usque teneri?

Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant

Dardanidae, reddique viro promissa iubebant.

Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,

proximus ut viridante toro consederat herbae:

'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

tantane tam patiens nullo certamine tolli

dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister

requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem

Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?'

Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit

pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.

Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste

exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,

haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco

venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus

in medium geminos immani pondere caestus

proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

ferre manum, duroque intendere brachia tergo.

Obstipuere animi: tantorum ingentia septem

terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;

magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

huc illuc vinclorum immensa volumina versat.

Tum senior talis referebat pectore voces:

'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?

Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;—-

sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;—-

his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,

dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum

temporibus geminis canebat sparsa senectus.

Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,

idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes,

aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;

solve metus; et tu Troianos exue caestus.'

Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum

et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

exuit, atque ingens media consistit harena.

Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,

et paribus palmas amborum innexuit armis.

Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,

brachiaque ad superas interritus extulit auras.

Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,

immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.

Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;

hic membris et mole valens, sed tarda trementi

genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.

Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,

multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos

dant sonitus, erratque auris et tempora circum

crebra manus, duro crepitant sub volnere malae.

Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,

corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.

Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,

aut montana sedet circum castella sub armis,

nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

arte locum, et variis adsultibus inritus urguet.

Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte

extulit: ille ictum venientem a vertice velox

praevidit, celerique elapsus corpore cessit.

Entellus vires in ventum effudit, et ultro

ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto

concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,

aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.

Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,

aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.

At non tardatus casu neque territus heros

acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.

Tum pudor incendit vires et conscia virtus,

praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,

nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;

nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi

culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

creber utraque manu pulsat versatque Dareta.

Tum pater Aeneas procedere longius iras

et saevire animis Entellum haud passus acerbis;

sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta

eripuit mulcens dictis, ac talia fatur:

'Infelix, quae tanta animum dementia cepit?

Non vires alias conversaque numina sentis?

Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit.

Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,

iactantemque utroque caput, crassumque cruorem

ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,

ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati

accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.

Hic victor, superans animis tauroque superbus:

'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri,

et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,

et qua servetis revocatum a morte Dareta.'

Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,

qui donum adstabat pugnae, durosque reducta

libravit dextra media inter cornua caestus,

arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.

sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

Ille super tales effundit pectore voces:

'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

persolvo; hic victor caestus artemque repono.'

Protinus Aeneas celeri certare sagitta

invitat qui forte velint, et praemia ponit,

ingentique manu malum de nave Seresti

erigit, et volucrem traiecto in fune columbam,

quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

Convenere viri, deiectamque aerea sortem

accepit galea; et primus clamore secundo

Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis;

quem modo navali Mnestheus certamine victor

consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.

Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,

in medios telum torsisti primus Achivos.

Extremus galeaque ima subsedit Acestes,

ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.

Tum validis flexos incurvant viribus arcus

pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.

Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta

Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;

et venit, adversique infigitur arbore mali.

Intremuit malus, timuitque exterrita pennis

ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,

alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

Ast ipsam miserandus avem contingere ferro

non valuit: nodos et vincula linea rupit,

quis innexa pedem malo pendebat ab alto:

illa notos atque alta volans in nubila fugit.

Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,

iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis

plaudentem nigra figit sub nube columbam.

Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris

aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.

Amissa solus palma superabat Acestes;

qui tamen aerias telum contendit in auras,

ostentans artemque pater arcumque sonantem.

Hic oculis subito obicitur magnoque futurum

augurio monstrum; docuit post exitus ingens,

seraque terrifici cecinerunt omina vates.

Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,

signavitque viam flammis, tenuisque recessit

consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa

transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.

Attonitis haesere animis, superosque precati

Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen

abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten

muneribus cumulat magnis, ac talia fatur:

'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi

talibus auspiciis exsortem ducere honores.

Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,

cratera impressum signis, quem Thracius olim

Anchisae genitori in magno munere Cisseus

ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.'

Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,

et primum ante omnes victorem appellat Acesten.

Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,

quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.

Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;

extremus, volucri qui fixit arundine malum.

At pater Aeneas, nondum certamine misso,

custodem ad sese comitemque impubis Iuli

Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:

'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum

agmen habet secum, cursusque instruxit equorum,

ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,

dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo

infusum populum, et campos iubet esse patentes.

Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum

frenatis lucent in equis, quos omnis euntes

Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.

omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;

pars levis umero pharetras; it pectore summo

flexilis obtorti per collum circulus auri.

Tres equitum numero turmae, ternique vagantur

ductores: pueri bis seni quemque secuti

agmine partito fulgent paribusque magistris.

Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem

nomen avi referens Priamus,—-tua clara, Polite,

progenies, auctura Italos,—-quem Thracius albis

portat equus bicolor maculis, vestigia primi

alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.

Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus

Sidonio est invectus equo, quem candida Dido

esse sui dederat monumentum et pignus amoris.

Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae

fertur equis.

Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes

Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.

Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

lustravere in equis, signum clamore paratis

Epytides longe dedit insonuitque flagello.

Olli discurrere pares, atque agmina terni

diductis solvere choris, rursusque vocati

convertere vias infestaque tela tulere.

Inde alios ineunt cursus aliosque recursus

adversi spatiis, alternosque orbibus orbes

impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;

et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt

infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

parietibus textum caecis iter, ancipitemque

mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi

falleret indeprensus et inremeabilis error;

haud alio Teucrum nati vestigia cursu

impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

delphinum similes, qui per maria umida nando

Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.]

Hunc morem cursus atque haec certamina primus

Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,

quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;

Albani docuere suos; hinc maxima porro

accepit Roma, et patrium servavit honorem;

Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

Hac celebrata tenus sancto certamina patri.

Hic primum fortuna fidem mutata novavit.

Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,

Irim de caelo misit Saturnia Iuno

Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,

multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.

Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,

nulli visa cito decurrit tramite virgo.

Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,

desertosque videt portus classemque relictam.

At procul in sola secretae Troades acta

amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis

et tantum superesse maris!' vox omnibus una.

Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.

Ergo inter medias sese haud ignara nocendi

conicit, et faciemque deae vestemque reponit;

fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,

cui genus et quondam nomen natique fuissent;

ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:

'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello

traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens

infelix, cui te exitio Fortuna reservat?

Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,

eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa

sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis.

Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:

quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?

O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,

nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam

Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?

Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.

Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago

ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam;

hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res,

uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae

Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'

Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,

sublataque procul dextra conixa coruscat,

et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda

Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,

Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,

est Dorycli coniunx; divini signa decoris

ardentesque notate oculos; qui spiritus illi,

qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.

Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

aegram, indignantem, tali quod sola careret

munere, nec meritos Anchisae inferet honores.'

Haec effata.

At matres primo ancipites oculisque malignis

ambiguae spectare rates miserum inter amorem

praesentis terrae fatisque vocantia regna,

cum dea se paribus per caelum sustulit alis,

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

Tum vero attonitae monstris actaeque furore

conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;

pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque

coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis

transtra per et remos et pictas abiete puppes.

Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

incensas perfert naves Eumelus, et ipsi

respiciunt atram in nimbo volitare favillam.

Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres

ducebat, sic acer equo turbata petivit

castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit,

'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra

Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester

Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem,

qua ludo indutus belli simulacra ciebat;

accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

Ast illae diversa metu per litora passim

diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim

saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.

Sed non idcirco flammae atque incendia vires

indomitas posuere; udo sub robore vivit

stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas

est vapor, et toto descendit corpore pestis,

nec vires heroum infusaque flumina prosunt.

Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,

auxilioque vocare deos, et tendere palmas:

'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

Troianos, si quid pietas antiqua labores

respicit humanos, da flammam evadere classi

nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.

Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,

si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.'

Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra

tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt

ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;

implenturque super puppes; semiusta madescunt

robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,

quattuor amissis, servatae a peste carinae.

At pater Aeneas, casu concussus acerbo,

nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas

mutabat versans, Siculisne resideret arvis,

oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

quem docuit multaque insignem reddidit arte,

haec responsa dabat, vel quae portenderet ira

magna deum, vel quae fatorum posceret ordo;

isque his Aenean solatus vocibus infit:

'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;

quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:

hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;

huic trade, amissis superant qui navibus, et quos

pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;

longaevosque senes ac fessas aequore matres,

et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,

delige, et his habeant terris sine moenia fessi:

urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'

Talibus incensus dictis senioris amici,

tum vero in curas animo diducitur omnes.

Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:

visa dehinc caelo facies delapsa parentis

Anchisae subito tales effundere voces:

'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,

care magis, nate, Iliacis exercite fatis,

imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem

depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes

dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,

defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu

debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

infernas accede domos, et Averna per alta

congressus pete, nate, meos. Non me impia namque

Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla

nigrarum multo pecudum te sanguine ducet:

tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.

Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,

et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.'

Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.

Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit,

'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?'

Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,

Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

farre pio et plena supplex veneratur acerra.

Extemplo socios primumque arcessit Acesten,

et Iovis imperium et cari praecepta parentis

edocet, et quae nunc animo sententia constet.

Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.

Transcribunt urbi matres, populumque volentem

deponunt, animos nil magnae laudis egentes.

Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt

robora navigiis, aptant remosque rudentesque,

exigui numero, sed bello vivida virtus.

Interea Aeneas urbem designat aratro

sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,

indicitque forum et patribus dat iura vocatis.

Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes

fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

ac lucus late sacer additur Anchiseo.

Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris

factus honos: placidi straverunt aequora venti,

creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.

Exoritur procurva ingens per litora fletus;

complexi inter se noctemque diemque morantur.

Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

visa maris facies et non tolerabile nomen,

ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.

Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,

et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam

caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.

Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,

stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.

Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.

Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

At Venus interea Neptunum exercita curis

adloquitur, talesque effundit pectore questus:

Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus

cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;

quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,

nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.

Non media de gente Phrygum exedisse nefandis

urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:

reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae

insequitur: causas tanti sciat illa furoris.

Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

quam molem subito excierit: maria omnia caelo

miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,

in regnis hoc ausa tuis.

Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

exussit foede puppes, et classe subegit

amissa socios ignotae linquere terrae.

Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:

si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'

Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

unde genus ducis: merui quoque; saepe furores

compressi, et rabiem tantam caelique marisque.

Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,

Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles

exanimata sequens impingeret agmina muris,

milia multa daret leto, gemerentque repleti

amnes, nec reperire viam atque evolvere posset

in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

congressum Aenean nec dis nec viribus aequis

nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo

structa meis manibus periurae moenia Troiae.

Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.

Tutus, quos optas, portus accedet Averni.

Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;

unum pro multis dabitur caput.'

His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

frena feris, manibusque omnes effundit habenas.

Caeruleo per summa levis volat aequora curru;

subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti

sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.

Tum variae comitum facies, immania cete,

et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,

Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;

laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,

Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.

Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim

gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes

attolli malos, intendi brachia velis.

Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent

cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

Princeps ante omnes densum Palinurus agebat

agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

Iamque fere mediam caeli Nox humida metam

contigerat; placida laxabant membra quiete

sub remis fusi per dura sedilia nautae:

cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris

aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras,

te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

insonti; puppique deus consedit in alta,

Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:

'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;

aequatae spirant aurae; datur hora quieti.

Pone caput, fessosque oculos furare labori:

ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'

Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:

'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos

ignorare iubes? Mene huic confidere monstro?

Aenean credam quid enim fallacibus auris

et caelo, totiens deceptus fraude sereni?'

Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens

nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.

Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,

vique soporatum Stygia, super utraque quassat

tempora, cunctantique natantia lumina solvit.

Vix primos inopina quies laxaverat artus,

et super incumbens cum puppis parte revolsa,

cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas

praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;

ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.

Currit iter tutum non secius aequore classis,

promissisque patris Neptuni interrita fertur.

Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,

difficiles quondam multorumque ossibus albos,

tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:

cum pater amisso fluitantem errare magistro

sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,

multa gemens, casuque animum concussus amici

'O nimium caelo et pelago confise sereno,

nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!'

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VI

SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas,

et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

ancora fundabat naves, et litora curvae

praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens

litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.

At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo

praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae

antrum immane petit, magnum cui mentem animumque

Delius inspirat vates, aperitque futura.

Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.

Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna,

praepetibus pennis ausus se credere caelo,

insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.

Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit

remigium alarum, posuitque immania templa.

In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas

Cecropidae iussi—-miserum!—-septena quotannis

corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

Contra elata mari respondet Gnosia tellus:

hic crudelis amor tauri, suppostaque furto

Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis

Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;

hic labor ille domus et inextricabilis error;

magnum reginae sed enim miseratus amorem

Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam

partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

Bis conatus erat casus effingere in auro;

bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia

perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,

Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

praestiterit, totidem lectas de more bidentes.'

Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.

Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;

unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata

tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti

ante fores subito non voltus, non color unus,

non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

et rabie fera corda tument; maiorque videri,

nec mortale sonans, adflata est numine quando

iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque,

Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent

attonitae magna ora domus.' Et talia fata

conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit

ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,

Dardana qui Paridis direxti tela manusque

corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

tot maria intravi duce te, penitusque repostas

Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva,

iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;

hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.

Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens

gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,

praescia venturi, da, non indebita posco

regna meis fatis, Latio considere Teucros

errantisque deos agitataque numina Troiae.

Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum

instituam, festosque dies de nomine Phoebi.

Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,

dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,

alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,

ne turbata volent rapidis ludibria ventis;

ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi.

At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro

bacchatur vates, magnum si pectore possit

excussisse deum; tanto magis ille fatigat

os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

Ostia iamque domus patuere ingentia centum

sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:

'O tandem magnis pelagi defuncte periclis!

Sed terrae graviora manent. In regna Lavini

Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;

sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,

et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra

defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno

usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis

quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!

Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

externique iterum thalami.

Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,

quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.'

Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

horrendas canit ambages antroque remugit,

obscuris vera involvens: ea frena furenti

concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.

Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum,

O virgo, nova mi facies inopinave surgit;

omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

Unum oro: quando hic inferni ianua regis

dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,

ire ad conspectum cari genitoris et ora

contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

Illum ego per flammas et mille sequentia tela

eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;

ille meum comitatus iter, maria omnia mecum

atque omnes pelagique minas caelique ferebat,

invalidus, vires ultra sortemque senectae.

Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,

alma, precor, miserere;—-potes namque omnia, nec te

nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—-

si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,

Threicia fretus cithara fidibusque canoris,

si fratrem Pollux alterna morte redemit,

itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum

quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.'

Talibus orabat dictis, arasque tenebat,

cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom,

Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;

noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit

Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,

dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,

Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,

bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

Tartara, et insano iuvat indulgere labori,

accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca

aureus et foliis et lento vimine ramus,

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.

Sed non ante datur telluris operta subire,

auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

instituit. Primo avulso non deficit alter

aureus, et simili frondescit virga metallo.

Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum

carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

si te fata vocant; aliter non viribus ullis

vincere, nec duro poteris convellere ferro.

Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—-

heu nescis—-totamque incestat funere classem,

dum consulta petis nostroque in limine pendes.

Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.

Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:

sic demum lucos Stygis et regna invia vivis

aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore.

Aeneas maesto defixus lumina voltu

ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat

eventus animo secum. Cui fidus Achates

it comes, et paribus curis vestigia figit.

Multa inter sese vario sermone serebant,

quem socium exanimem vates, quod corpus humandum

diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,

ut venere, vident indigna morte peremptum,

Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

aere ciere viros, Martemque accendere cantu.

Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

et lituo pugnas insignis obibat et hasta:

postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

addiderat socium, non inferiora secutus.

Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

demens, et cantu vocat in certamina divos,

aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

inter saxa virum spumosa inmerserat unda.

Ergo omnes magno circum clamore fremebant,

praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,

haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri

congerere arboribus caeloque educere certant.

Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,

fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

Nec non Aeneas opera inter talia primus

hortatur socios, paribusque accingitur armis.

Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,

aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:

'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

ostendat nemore in tanto, quando omnia vere

heu nimium de te vates, Misene, locuta est.'

Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

et viridi sedere solo. Tum maximus heros

maternas agnoscit aves, laetusque precatur:

'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras

dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat

ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,

diva parens.' Sic effatus vestigia pressit,

observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

Pascentes illae tantum prodire volando,

quantum acie possent oculi servare sequentum.

Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae

sedibus optatis geminae super arbore sidunt,

discolor unde auri per ramos aura refulsit.

Quale solet silvis brumali frigore viscum

fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,

et croceo fetu teretis circumdare truncos,

talis erat species auri frondentis opaca

ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit

cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.

Nec minus interea Misenum in litore Teucri

flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.

Principio pinguem taedis et robore secto

ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

intexunt latera, et ferales ante cupresios

constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

Pars calidos latices et aena undantia flammis

expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.

Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,

purpureasque super vestes, velamina nota,

coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,

triste ministerium, et subiectam more parentum

aversi tenuere facem. Congesta cremantur

turea dona, dapes, fuso crateres olivo.

Postquam conlapsi cineres et flamma quievit

reliquias vino et bibulam lavere favillam,

ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.

Idem ter socios pura circumtulit unda,

spargens rore levi et ramo felicis olivae,

lustravitque viros, dixitque novissima verba.

At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

imponit, suaque arma viro, remumque tubamque,

monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo

dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.

His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.

Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,

scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

quam super haud ullae poterant impune volantes

tendere iter pennis—-talis sese halitus atris

faucibus effundens supera ad convexa ferebat:

[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.]

quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos

constituit, frontique invergit vina sacerdos;

et summas carpens media inter cornua saetas

ignibus imponit sacris, libamina prima,

voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.

Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem

suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam

Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.

Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,

et solida imponit taurorum viscera flammis,

pingue superque oleum infundens ardentibus extis.

Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,

sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri

silvarum, visaeque canes ululare per umbram,

adventante dea. 'Procul O procul este, profani,'

conclamat vates, 'totoque absistite luco;

tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:

nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'

Tantum effata, furens antro se immisit aperto;

ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.

Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,

et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro

pandere res alta terra et caligine mersas!

Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,

perque domos Ditis vacuas et inania regna:

quale per incertam lunam sub luce maligna

est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra

Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci

Luctus et ultrices posuere cubilia Curae;

pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,

et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,

terribiles visu formae: Letumque, Labosque;

tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis

Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,

ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,

vipereum crinem vittis innexa cruentis.

In medio ramos annosaque brachia pandit

ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo

Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

Multaque praeterea variarum monstra ferarum:

Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,

et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae

horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

Corripit hic subita trepidus formidine ferrum

Aeneas, strictamque aciem venientibus offert,

et, ni docta comes tenues sine corpore vitas

admoneat volitare cava sub imagine formae,

inruat, et frustra ferro diverberet umbras.

Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges

aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.

Portitor has horrendus aquas et flumina servat

terribili squalore Charon, cui plurima mento

canities inculta iacet; stant lumina flamma,

sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,

et ferruginea subvectat corpora cymba,

iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.

Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

matres atque viri, defunctaque corpora vita

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

impositique rogis iuvenes ante ora parentum:

quam multa in silvis autumni frigore primo

lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus

trans pontum fugat, et terris immittit apricis.

Stabant orantes primi transmittere cursum,

tendebantque manus ripae ulterioris amore.

Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

ast alios longe submotos arcet harena.

Aeneas, miratus enim motusque tumultu,

'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem?

Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas

hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?'

Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:

'Anchisa generate, deum certissima proles,

Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,

di cuius iurare timent et fallere numen.

Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.

Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

Centum errant annos volitantque haec litora circum;

tum demum admissi stagna exoptata revisunt.'

Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,

multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.

Cernit ibi maestos et mortis honore carentes

Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,

obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.

Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,

exciderat puppi mediis effusus in undis.

Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,

sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum

eripuit nobis, medioque sub aequore mersit?

Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,

hoc uno responso animum delusit Apollo,

qui fore te ponto incolumem, finesque canebat

venturum Ausonios. En haec promissa fides est?'

Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit,

dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,

cui datus haerebam custos cursusque regebam,

praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro

non ullum pro me tantum cepisse timorem,

quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,

deficeret tantis navis surgentibus undis.

Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

vexit me violentus aqua; vix lumine quarto

prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

ni gens crudelis madida cum veste gravatum

prensantemque uncis manibus capita aspera montis

ferro invasisset, praedamque ignara putasset.

Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.

Quod te per caeli iucundum lumen et auras,

per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram

inice, namque potes, portusque require Velinos;

aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix

ostendit—-neque enim, credo, sine numine divom

flumina tanta paras Stygiamque innare paludem—-

da dextram misero, et tecum me tolle per undas,

sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.

Talia fatus erat, coepit cum talia vates:

'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum

Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?

Desine fata deum flecti sperare precando.

Sed cape dicta memor, duri solatia casus.

Nam tua finitimi, longe lateque per urbes

prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,

et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,

aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'

His dictis curae emotae, pulsusque parumper

corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.

Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.

Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,

sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:

'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.

Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;

corpora viva nefas Stygia vectare carina.

Nec vero Alciden me sum laetatus euntem

accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.

Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,

ipsius a solio regis, traxitque trementem;

hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'

Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:

'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;

nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

casta licet patrui servet Proserpina limen.

Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

Si te nulla movet tantae pietatis imago,

at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat)

'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt.

Nec plura his. Ille admirans venerabile donum

fatalis virgae, longo post tempore visum,

caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.

Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo

ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba

sutilis, et multam accepit rimosa paludem.

Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque

informi limo glaucaque exponit in ulva.

Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

personat, adverso recubans immanis in antro.

Cui vates, horrere videns iam colla colubris,

melle soporatam et medicatis frugibus offam

obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens

corripit obiectam, atque immania terga resolvit

fusus humi, totoque ingens extenditur antro.

Occupat Aeneas aditum custode sepulto,

evaditque celer ripam inremeabilis undae.

Continuo auditae voces, vagitus et ingens,

infantumque animae flentes in limine primo,

quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos

abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

hos iuxta falso damnati crimine mortis.

Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

quaesitor Minos urnam movet; ille silentum

conciliumque vocat vitasque et crimina discit.

Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

insontes peperere manu, lucemque perosi

proiecere animas. Quam vellent aethere in alto

nunc et pauperiem et duros perferre labores!

Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

alligat, et noviens Styx interfusa coercet.

Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

lugentes campi: sic illos nomine dicunt.

Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,

secreti celant calles et myrtea circum

silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen

crudelis nati monstrantem volnera, cernit,

Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,

rursus et in veterem fato revoluta figuram.

Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido

errabat silva in magna; quam Troius heros

ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras

obscuram, qualem primo qui surgere mense

aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,

demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:

'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo

venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?

Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,

per superos, et si qua fides tellure sub ima est,

invitus, regina, tuo de litore cessi.

Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

imperiis egere suis; nec credere quivi

hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.

Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.'

Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem

lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.

Illa solo fixos oculos aversa tenebat,

nec magis incepto voltum sermone movetur,

quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

landem corripuit sese, atque inimica refugit

in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,

prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.

Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant

ultima, quae bello clari secreta frequentant.

Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago;

hic multum fleti ad superos belloque caduci

Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens

ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,

Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.

circumstant animae dextra laevaque frequentes;

nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,

et conferre gradum, et veniendi discere causas.

At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,

ingenti trepidare metu; pars vertere terga,

ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem

exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.

Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,

ora manusque ambas, populataque tempora raptis

auribus, et truncas inhonesto volnere nares.

Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem

supplicia, et notis compellat vocibus ultro:

'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri

quis tam crudeles optavit sumere poenas?

Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema

nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum

procubuisse super confusae stragis acervum.

Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem

constitui, et magna Manes ter voce vocavi.

Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi

conspicere, et patria decedens ponere terra.'

Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum;

omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.

Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

his mersere malis; illa haec monumenta reliquit.

Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.

Cum fatalis equus saltu super ardua venit

Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,

illa, chorum simulans, evantes orgia circum

ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.

Tum me, confectum curis somnoque gravatum,

infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

dulcis et alta quies placidaeque simillima morti

Egregia interea coniunx arma omnia tectis

amovet, et fidum capiti subduxerat ensem;

intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,

scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

et famam exstingui veterum sic posse malorum.

Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una

hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais

instaurate, pio si poenas ore reposco!

Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,

attulerint. Pelagine venis erroribus actus,

an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,

ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?'

Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis

iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

et fors omne datum traherent per talia tempus;

sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:

'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:

dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

hac iter Elysium nobis; at laeva malorum

exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.'

Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos;

discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.

I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!'

Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.

Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra

moenia lata videt, triplici circumdata muro,

quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,

vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello

caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,

Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,

vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,

Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare

verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.

Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.

'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve

urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?'

Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum,

nulli fas casto sceleratum insistere limen;

sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,

ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.

Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,

castigatque auditque dolos, subigitque fateri,

quae quis apud superos, furto laetatus inani,

distulit in seram commissa piacula mortem.

Continuo sontes ultrix accincta flagello

Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra

intentans angues vocat agmina saeva sororum.

Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

panduntur portae. Cernis custodia qualis

vestibulo sedeat, facies quae limina servet?

Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse

bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,

quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.

'Hic et Aloidas geminos immania vidi

corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

adgressi, superisque Iovem detrudere regnis.

Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,

dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.

Quattuor hic invectus equis et lampada quassans

per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—-

demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

At pater omnipotens densa inter nubila telum

contorsit, non ille faces nec fumea taedis

lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

cernere erat, per tota novem cui iubera corpus

porrigitur, rostroque immanis voltur obunco

immortale iecur tondens fecundaque poenis

viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto

pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?]

quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

imminet adsimilis; lucent genialibus altis

aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

accubat, et manibus prohibet contingere mensas,

exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.

'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,

pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,

aut qui divitiis soli incubuere repertis,

nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

impia nec veriti dominorum fallere dextras,

inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri

quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.

Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum

districti pendent; sedet, aeternumque sedebit,

infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis

admonet, et magna testatur voce per umbras:

''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.''

Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem

imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;

ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.

Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,

omnia poenarum percurrere nomina possim.'

Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:

'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;

adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis

moenia conspicio atque adverso fornice portas,

haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'

Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,

corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.

Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti

spargit aqua, ramumque adverso in limine figit.

His demum exactis, perfecto munere divae,

devenere locos laetos et amoena virecta

fortunatorum nemorum sedesque beatas.

Largior hic campos aether et lumine vestit

purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

Pars in gramineis exercent membra palaestris,

contendunt ludo et fulva luctantur harena;

pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

Nec non Threicius longa cum veste sacerdos

obloquitur numeris septem discrimina vocum,

iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

magnanimi heroes, nati melioribus annis,

Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

Arma procul currusque virum miratur inanes.

Stant terra defixae hastae, passimque soluti

per campum pascuntur equi. Quae gratia currum

armorumque fuit vivis, quae cura nitentis

pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam

vescentis, laetumque choro paeana canentis

inter odoratum lauri nemus, unde superne

plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.

Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,

quique sacerdotes casti, dum vita manebat,

quique pii vates et Phoebo digna locuti,

inventas aut qui vitam excoluere per artes,

quique sui memores alios fecere merendo,

omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.

Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,

Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba

hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:

'Dicite, felices animae, tuque, optime vates,

quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo

venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.'

Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

riparumque toros et prata recentia rivis

incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,

hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.'

Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis

desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

At pater Anchises penitus convalle virenti

inclusas animas superumque ad lumen ituras

lustrabat studio recolens, omnemque suorum

forte recensebat numerum carosque nepotes,

fataque fortunasque virum moresque manusque.

Isque ubi tendentem adversum per gramina videt

Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:

'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti

vicit iter durum pietas? Datur ora tueri,

nate, tua, et notas audire et reddere voces?

Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,

tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit.

Quas ego te terras et quanta per aequora vectum

accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!'

Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago,

saepius occurrens, haec limina tendere adegit:

stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,

da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'

Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.

Ter conatus ibi collo dare brachia circum,

ter frustra comprensa manus effugit imago,

[par levibus ventis volucrique simillima somno.]

Interea videt Aeneas in valle reducta

seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,

Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.

Hunc circum innumerae gentes populique volabant;

ac—-velut in pratis ubi apes aestate serena

floribus insidunt variis, et candida circum

lilia funduntur—-strepit omnis murmure campus.

Horrescit visu subito, causasque requirit

inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

quive viri tanto complerint agmine ripas.

Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato

corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

securos latices et longa oblivia potant.

[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,]

iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,

quo magis Italia mecum laetere reperta.'

'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

sublimis animas, iterumque ad tarda reverti

corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?'

'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo'

suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.

'Principio caelum ac terras camposque liquentis

lucentemque globum Lunae Titaniaque astra

spiritus intus alit, totamque infusa per artus

mens agitat molem et magno se corpore miscet.

Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,

et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

Igneus est ollis vigor et caelestis origo

seminibus, quantum non noxia corpora tardant,

terrenique hebetant artus moribundaque membra.

Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

Quin et supremo cum lumine vita reliquit,

non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

multa diu concreta modis inolescere miris.

Ergo exercentur poenis, veterumque malorum

supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto

infectum eluitur scelus, aut exuritur igni;

quisque suos patimur Manes; exinde per amplum

mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;

donec longa dies, perfecto temporis orbe,

concretam exemit labem, purumque relinquit

aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,

Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,

scilicet immemores supera ut convexa revisant,

rursus et incipiant in corpora velle reverti.'

Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam

conventus trahit in medios turbamque sonantem,

et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit

adversos legere, et venientum discere vultus.

'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

expediam dictis, et te tua fata docebo.

Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,

proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras

aetherias Italo commixtus sanguine surget,

silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,

quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx

educet silvis regem regumque parentem,

unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,

et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet

Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis

egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,

atque umbrata gerunt civili tempora quercu!

Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

hi Collatinas imponent montibus arces,

Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.

Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

'Quin et avo comitem sese Mavortius addet

Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,

et pater ipse suo superum iam signat honore?

En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

imperium terris, animos aequabit Olympo,

septemque una sibi muro circumdabit arces,

felix prole virum: qualis Berecyntia mater

invehitur curru Phrygias turrita per urbes,

laeta deum partu, centum complexa nepotes,

omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.

'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli

progenies magnum caeli ventura sub axem.

Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet

saecula qui rursus Latio regnata per arva

Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

proferet imperium: iacet extra sidera tellus,

extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas

axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

Huius in adventum iam nunc et Caspia regna

responsis horrent divom et Maeotia tellus,

et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

Nec vero Alcides tantum telluris obivit,

fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi

pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;

nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,

Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.

aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,

aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

'Quis procul ille autem ramis insignis olivae

sacra ferens? Nosco crines incanaque menta

regis Romani, primus qui legibus urbem

fundabit, Curibus parvis et paupere terra

missus in imperium magnum. Cui deinde subibit,

otia qui rumpet patriae residesque movebit

Tullus in arma viros et iam desueta triumphis

agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,

nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

Vis et Tarquinios reges, animamque superbam

ultoris Bruti, fascesque videre receptos?

Consulis imperium hic primus saevasque secures

accipiet, natosque pater nova bella moventes

ad poenam pulchra pro libertate vocabit.

Infelix, utcumque ferent ea facta minores,

vincet amor patriae laudumque immensa cupido.

Quin Decios Drusosque procul saevumque securi

aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,

concordes animae nunc et dum nocte premuntur,

heu quantum inter se bellum, si lumina vitae

attigerint, quantas acies stragemque ciebunt!

Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

descendens, gener adversis instructus Eois.

Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,

neu patriae validas in viscera vertite vires;

tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

proice tela manu, sanguis meus!—-

'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

victor aget currum, caesis insignis Achivis.

Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,

ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.

Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?

Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,

Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem

Fabricium vel te sulco Serrane, serentem?

quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,

unus qui nobis cunctando restituis rem.

Excudent alii spirantia mollius aera,

credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,

orabunt causas melius, caelique meatus

describent radio, et surgentia sidera dicent:

tu regere imperio populos, Romane, memento;

hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,

parcere subiectis, et debellare superbos.'

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

ingreditur, victorque viros supereminet omnes!

Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,

sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'

Atque hic Aeneas; una namque ire videbat

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:

'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!

Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.'

Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:

'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra

esse sinent. Nimium vobis Romana propago

visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.

Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem

campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello

dextera! Non illi se quisquam impune tulisset

obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,

purpureos spargam flores, animamque nepotis

his saltem adcumulem donis, et fungar inani

munere'—-Sic tota passim regione vagantur

aeris in campis latis, atque omnia lustrant.

Quae postquam Anchises natum per singula duxit,

incenditque animum famae venientis amore,

exin bella viro memorat quae deinde gerenda,

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;

altera candenti perfecta nitens elephanto,

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam

prosequitur dictis, portaque emittit eburna,

ille viam secat ad naves sociosque revisit:

tum se ad Caietae recto fert litore portum.

[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.]

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VII

TU quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen

Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.

At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

aequora, tendit iter velis portumque relinquit.

Adspirant aurae in noctem nec candida cursus

Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

Proxima Circaeae raduntur litora terrae,

dives inaccessos ubi Solis filia lucos

adsiduo resonat cantu tectisque superbis

urit odoratam nocturna in lumina cedrum,

arguto tenuis percurrens pectine telas.

Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

saetigerique sues atque in praesaepibus ursi

saevire ac formae magnorum ululare luporum,

quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis

induerat Circe in voltus ac terga ferarum.

Quae ne monstra pii paterentur talia Troes

delati in portus neu litora dira subirent,

Neptunus ventis implevit vela secundis

atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.

Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:

cum venti posuere omnisque repente resedit

flatus et in lento luctantur marmore tonsae.

Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.

verticibus rapidis et multa flavus arena

in mare prorumpit. Variae circumque supraque

adsuetae ripis volucres et fluminis alveo

aethera mulcebant cantu lucoque volabant.

flectere iter sociis terraeque advertere proras

imperat et laetus fluvio succedit opaco.

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,

quis Latio antiquo fuerit status, advena classem

cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

expediam et primae revocabo exordia pugnae.

tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,

dicam acies actosque animis in funera reges

Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,

maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes

iam senior longa placidas in pace regebat.

Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica

accipimus, Fauno Picus pater isque parentem

te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

filius huic fato divom prolesque virilis

nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.

Sola domum et tantas servabat filia sedes,

iam matura viro, iam plenis nubilis annis.

Multi illam magno e Latio totaque petebant

Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis

Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx

adiungi generum miro properabat amore;

sed variis portenta deum terroribus obstant.

Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,

sacra comam multosque metu servata per annos,

quam pater inventam, primas cum conderet arces,

ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus

Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

Huius apes summum densae (mirabile dictu),

stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,

obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis

examen subitum ramo frondente pependit.

Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit,

'adventare virum et partis petere agmen easdem

partibus ex isdem et summa dominarier arce.'

Praeterea, castis adolet dum altaria taedis

et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,

visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,

[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari]

regalisque accensa comas, accensa coronam

insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo

involvi ac totis Volcanum spargere tectis.

Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:

namque fore inlustrem fama fatisque canebant

ipsam, sed populo magnum portendere bellum.

At rex sollicitus monstris oracula Fauni,

fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta

consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro

fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.

Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus

in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos

Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti

pellibus incubuit stratis somnosque petivit,

multa modis simulacra videt volitantia miris

et varias audit voces fruiturque deorum

couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.

Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus

centum lanigeras mactabat rite bidentis

atque harum effultus tergo stratisque iacebat

velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:

'Ne pete conubiis natam sociare Latinis,

O mea progenies, thalamis neu crede paratis:

externi venient generi, qui sanguine nostrum

nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes

omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens

aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.'

Haec responsa patris Fauni monitusque silenti

nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,

sed circum late volitans iam Fama per urbes

Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes

gramineo ripae religavit ab aggere classem.

Aeneas primique duces et pulcher Iulus

corpora sub ramis deponunt arboris altae

instituuntque dapes et adorea liba per herbam

subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)

et Cereale solum pomis agrestibus augent.

Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus

exiguam in Cererem penuria adegit edendi

et violare manu malisque audacibus orbem

fatalis crusti patulis nec parcere quadris:

'Heus! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus,

nec plura adludens. Ea vox audita laborum

prima tulit finem, primamque loquentis ab ore

eripuit pater ac stupefactus numine pressit.

Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus

vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates:

hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque

(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:

cum te, nate, fames ignota ad litora vectum

accisis coget dapibus consumere mensas,

tum sperare domos defessus ibique memento

prima locare manu molirique aggere tecta.

Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,

exiliis positura modum.

Quare agite et primo laeti cum lumine solis

quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,

vestigemus et a portu diversa petamus.

Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate

Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.'

Sic deinde effatus frondenti tempora ramo

implicat et geniumque loci primamque deorum

Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur

flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa

Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem

invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.

Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto

intonuit radiisque ardentem lucis et auro

ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.

Diditur hic subito Troiana per agmina rumor

advenisse diem, quo debita moenia condant.

Certatim instaurant epulas atque omine magno

crateras laeti statuunt et vina coronant.

Postera cum prima lustrabat lampade terras

orta dies, urbem et finis et litora gentis

diversi explorant: haec fontis stagna Numici,

hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.

Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni

centum oratores augusta ad moenia regis

ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,

donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.

Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur

passibus. Ipse humili designat moenia fossa

moliturque locum primasque in litore sedes

castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.

Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum

ardua cernebant iuvenes muroque subibant.

Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus

exercentur equis domitantque in pulvere currus

aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis

spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:

cum praevectus equo longaevi regis ad auris

nuntius ingentis ignota in veste reportat

advenisse viros. Ille intra tecta vocari

imperat et solio medius consedit avito.

Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,

urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,

horrendum silvis et religione parentum.

Hic sceptra accipere et primos attollere fasces

regibus omen erat, hoc illis curia templum,

hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso

perpetuis soliti patres considere mensis.

Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum

antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus

vitisator, curvam servans sub imagine falcem,

Saturnusque senex Ianique bifrontis imago

vestibulo astabant, aliique ab origine reges

Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.

Multaque praeterea sacris in postibus arma,

captivi pendent currus curvaeque secures

et cristae capitum et portarum ingentia claustra

spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.

Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat

succinctus trabea laevaque ancile gerebat

Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx

aurea percussum virga versumque venenis

fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.

Tali intus templo divom patriaque Latinus

sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,

atque haec ingressis placido prior edidit ore:

'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem

et genus, auditique advertitis aequore cursum),

quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis

litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?

Sive errore viae seu tempestatibus acti,

qualia multa mari nautae patiuntur in alto,

fluminis intrastis ripas portuque sedetis,

ne fugite hospitium neve ignorate Latinos

Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,

sponte sua veterisque dei se more tenentem.

Atque equidem memini (fama est obscurior annis)

Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris

Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes

Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.

Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,

aurea nunc solio stellantis regia caeli

accipit et numerum divorum altaribus auget.'

Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:

Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,

atra subegit hiemps vestris succedere terris

nec sidus regione viae litusve fefellit:

consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,

adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam

extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.

Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes

gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,

Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.

Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis

tempestas ierit campos, quibus actus uterque

Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,

audiit et siquem tellus extrema refuso

summovet oceano et siquem extenta plagarum

quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.

Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti

dis sedem exiguam patriis litusque rogamus

innocuum et cunctis undamque auramque patentem.

Non erimus regno indecores, nec vestra feretur

fama levis tantique abolescet gratia facti,

nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.

Fata per Aeneae iuro dextramque potentem

sive fide seu quis bello est expertus et armis:

multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro

praeferimus manibus vittas ac verba precantia)

et petiere sibi et voluere adiungere gentes;

sed nos fata deum vestras exquirere terras

imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;

huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo

Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.

Dat tibi praeterea fortunae parva prioris

munera, reliquias Troia ex ardente receptas.

Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;

hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis

more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras

Iliadumque labor vestes.'

Talibus Ilionei dictis defixa Latinus

obtutu tenet ora soloque immobilis haeret

intentos volvens oculos. Nec purpura regem

picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,

quantum in conubio natae thalamoque moratur,

et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,

hunc illum fatis externa ab sede profectum

portendi generum paribusque in regna vocari

auspiciis, huic progeniem virtute futuram

egregiam et totum quae viribus occupet orbem.

tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent

auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,

mullera nec sperno. Non vobis rege Latino

divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.

Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,

si iungi hospitio properat sociusque vocari,

adveniat voltus neve exhorrescat amicos:

illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

vos contra regi mea nunc mandata referte.

Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae

non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo

monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,

hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum

nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata

et reor et, siquid veri mens augurat, opto.'

haec effatus equos numero pater eligit omni

(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):

omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci

instratos ostro alipedes pictisque tapetis;

aurea pectoribus demissa monilia pendent,

tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;

absenti Aeneae currunt geminosque iugalis

semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,

illorum de gente, patri quos daedala Circe

supposita de matre nothos furata creavit.

Talibus Aeneadae donis dictisque Latini

sublimes in equis redeunt pacemque reportant.

Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis

saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,

et laetum Aenean classemque ex aethere longe

Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.

moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,

deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.

Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:

'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris

fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis,

num capti potuere capi, num incensa cremavit

Troia viros? Medias acies mediosque per ignis

invenere viam. At, credo, mea numina tandem

fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.

Quin etiam patria excussos infesta per undas

ausa sequi et profugis toto me opponere ponto!

Absumptae in Teucros vires caelique marisque.

Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis

profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,

securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem

immanem Lapithum valuit, concessit in iras

ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,

quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?

Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum

quae potui infelix, quae memet in omnia verti,

vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt

magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:

flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.

Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,

atque immota manet fatis Lavinia coniunx:

at trahere atque moras tantis licet addere rebus,

at licet amborum populos exscindere regum.

Hac gener atque socer coeant mercede suorum:

sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,

et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum

Cisseis praegnans ignis enixa iugalis

quin idem Veneri partus suus et Paris alter

funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.'

Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:

luctificam Allecto dirarum ab sede dearum

infernisque ciet tenebris, cui tristia bella

iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.

Odit et ipse pater Pluton, odere sorores

Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,

tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.

Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:

'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,

hanc operam, ne noster honos infractave cedat

fama loco, neu conubiis ambire Latinum

Aeneadae possint Italosve obsidere finis.

Tu potes unanimos armare in proelia fratres

atque odiis versare domos, tu verbera tectis

funereasque inferre faces, tibi nomina mille,

mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,

disice compositam pacem, sere crimina belli:

arma velit poscatque simul rapiatque inventus.'

Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis

principio Latium et Laurentis tecta tyranni

celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,

quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis

femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.

Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem

conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,

quo furibunda domum monstro permisceat omnem.

Ille inter vestes et levia pectora lapsus

volvitur attactu nullo fallitque furentem,

vipeream inspirans animam: fit tortile collo

aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae

innectitque comas, et membris lubricus errat.

Ac dum prima lues udo sublapsa veneno

pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem

necdum animus toto percepit pectore flammam,

mollius et solito matrum de more locuta est,

multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:

'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,

O genitor, nec te miseret gnataeque tuique?

Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet

perfidus alta petens abducta virgine praedo?

An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor

Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes?

Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum

et consanguineo totiens data dextera Turno?

Si gener externa petitur de gente Latinis

idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,

omnem equidem sceptris terram quae libera nostris

dissidet, externam reor et sic dicere divos.

Et Turno, si prima domus repetatur origo,

Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'

His ubi nequiquam dictis experta Latinum

contra stare videt penitusque in viscera lapsum

serpentis furiale malum totamque pererrat,

tum vero infelix, ingentibus excita monstris,

immensam sine more furit lymphata per urbem.

Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,

quem pueri magno in gyro vacua atria circum

intenti ludo exercent; ille actus habena

curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra

inpubesque manus, mirata volubile buxum;

dant animos plagae: non cursu segnior illo

per medias urbes agitur populosque feroces.

Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,

maius adorta nefas maioremque orsa furorem

evolat et natam frondosis montibus abdit,

quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,

Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum

vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,

te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.

Fama volat, furiisque accensas pectore matres

idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:

deseruere domos, ventis dant colla comasque,

ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,

pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;

ipsa inter medias flagrantem fervida pinum

sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,

sanguineam torquens aciem, torvumque repente

clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:

Siqua piis animis manet infelicis Amatae

gratia, si iuris materni cura remordet,

solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.'

Talem inter silvas, inter deserta ferarum,

reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.

Postquam visa satis primos acuisse furores

consiliumque omnemque domum vertisse Latini,

protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis

audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem

Acrisioneis Danae fundasse colonis,

praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam

dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,

sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis

iam mediam nigra carpebat nocte quietem.

Allecto torvam faciem et furialia membra

exuit, in vultus sese transformat anilis;

et frontem obscenam rugis arat, induit albos

cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;

fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos

et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:

'Turne, tot incassum fusos patiere labores

et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?

Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes

abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.

I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;

Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.

Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,

ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.

Quare age et armari pubem portisque moveri

laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro

consedere duces pictasque exure carinas.

Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,

ni dare coniugium et dicto parere fatetur,

sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'

Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim

ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam

non, ut rere, meas effugit nuntius auris.

Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno

inmemor est nostri.

Sed te victa situ verique effeta senectus,

o mater, curis nequiquam exercet et arma

regum inter falsa vatem formidine ludit.

Cura tibi divom effigies et templa tueri:

bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.'

Talibus Allecto dictis exarsit in iras,

at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,

deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris

tantaque se facies aperit; tum flammea torquens

lumina cunctantem et quaerentem dicere plura

reppulit et geminos erexit crinibus anguis

verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:

'En ego victa situ, quam veri effeta senectus

arma inter regum falsa formidine ludit.

Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,

bella manu letumque gero.'

Sic effata facem iuveni coniecit et atro

lumine fumantis fixit sub pectore taedas.

Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus

perfundit toto proruptus corpore sudor;

arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;

saevit amor ferri et scelerata insania belli,

ira super: magno veluti cum flamma sonore

virgea suggeritur costis undantis aeni

exsultantque aestu latices, furit intus aquai

fumidus atque alte spumis exuberat amnis,

nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.

Ergo iter ad regem polluta pace Latinum

indicit primis iuvenum et iubet arma parari,

tutari Italiam, detrudere finibus hostem:

se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.

Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,

certatim sese Rutuli exhortantur in arma:

hunc decus egregium formae movet atque iuventae,

hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.

Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,

Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,

arte nova speculata locum, quo litore pulcher

insidiis cursuque feras agitabat Iulus.

Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo

obicit et noto naris contingit odore,

ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum

causa fuit belloque animos accendit agrestis.

Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,

Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum

nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent

armenta et late custodia credita campi.

Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura

mollibus intexens ornabat cornua sertis

pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.

Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,

errabat silvis rursusque ad limina nota

ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.

Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli

commovere canes, fluvio cum forte secundo

deflueret ripaque aestus viridante levaret.

Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,

Ascanius curvo direxit spicula cornu;

nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo

perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.

Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit

successitque gemens stabulis questuque cruentus

atque imploranti similis tectum omne replebat.

Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,

auxilium vocat et duros conclamat agrestis.

Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,

inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,

stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum

rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,

quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis

scindebat, rapta spirans immane securi.

At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi

ardua tecta petit stabuli et de culmine summo

pastorale canit signum cornuque recurvo

Tartaream intendit vocem, qua protinus omne

contremuit nemus et silvae insonuere profundae;

audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis

sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,

et trepidae matres pressere ad pectora natos.

Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum

dira dedit, raptis concurrunt undique telis

indomiti agricolae; nec non et Troia pubes

Ascanio auxilium castris effundit apertis.

Direxere acies. Non iam certamine agresti,

stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,

sed ferro ancipiti decernunt atraque late

horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent

sole lacessita et lucem sub nubila iactant:

fluctus uti primo coepit cum albescere vento,

paulatim sese tollit mare et altius undas

erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.

Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,

natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,

sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae

vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.

Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,

dum paci medium se offert, iustissimus unus

qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:

quinque greges illi balantum, quina redibant

armenta, et terram centum vertebat aratris.

Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,

promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum

imbuit et primae commisit funera pugnae,

deserit Hesperiam et caeli convexa per auras

Iunonem victrix adfatur voce superba:

'En, perfecta tibi bello discordia tristi:

dic in amicitiam coeant et foedera iungant.

Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,

hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:

finitimas in bella feram rumoribus urbes

accendamque animos insani Martis amore,

undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.'

Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est;

stant belli causae, pugnatur comminus armis,

quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.

Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos

egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.

Te super aetherias errare licentius auras

haud pater ille velit, summi regnator Olympi:

cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,

ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces.

Illa autem attollit stridentis anguibus alas

Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.

Est locus Italiae medio sub montibus altis,

nobilis et fama multis memoratus in oris,

Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum

urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus

dat sonitum saxis et torto vertice torrens.

Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis

monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago

pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,

invisum numen, terras caelumque levabat.

Nec minus interea extremam Saturnia bello

imponit regina manum. Ruit omnis in urbem

pastorum ex acie numerus caesosque reportant

Almonem puerum foedatique ora Galaesi

implorantque deos obtestanturque Latinum.

Turnus adest medioque in crimine caedis et igni

terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,

stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.

Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres

insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),

undique collecti coeunt Martemque fatigant.

Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,

contra fata deum perverso numine poscunt,

certatim regis circumstant tecta Latini.

Ille velut pelagi rupes immota resistit,

ut pelagi rupes magno veniente fragore,

quae sese multis circum latrantibus undis

mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum

saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.

Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas

consilium et saevae nutu Iunonis eunt res,

multa deos aurasque pater testatus inanis:

'Frangimur heu fatis,' inquit, 'ferimurque procella!

Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,

O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit

supplicium, votisque deos venerabere seris.

Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;

funere felici spolior.' Nec plura locutus

saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.

Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes

Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum

Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,

sive Getis inferre manu lacrimabile bellum

Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos

Auroramque sequi Parthosque reposcere signa.

Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)

religione sacrae et saevi formidine Martis;

centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri

robora, nec custos absistit limine Ianus:

has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,

ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino

insignis reserat stridentia limina consul,

ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,

aereaque adsensu conspirant cornua rauco.

Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus

more iubebatur tristisque recludere portas.

Abstinuit tactu pater aversusque refugit

foeda ministeria et caecis se condidit umbris.

Tum regina deum caelo delapsa morantis

impulit ipsa manu portas, et cardine verso

belli ferratos rumpit Saturnia postes.

Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;

Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis

pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.

Pars levis clipeos et spicula lucida tergent

arvina pingui subiguntque in cote secures;

signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.

Quinque adeo magnae positis incudibus urbes

tela novant, Atina potens Tiburque superbum,

Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.

Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas

umbonum cratis; alii thoracas aenos

aut levis ocreas lento ducunt argento;

vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri

cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.

Classica iamque sonant; it bello tessera signum.

Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis

ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem

loricam induitur fidoque accingitur ense.

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,

qui bello exciti reges, quae quemque secutae

complerint campos acies, quibus Itala iam tum

floruerit terra alma viris, quibus arserit armis.

Et meministis enim, divae, et memorare potestis:

ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.

Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris

contemptor divom Mezentius agminaque armat.

Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter

non fuit excepto Laurentis corpore Turni,

Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,

ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos

mille viros, dignus, patriis qui laetior esset

imperiis et cui pater haud Mezentius esset.

Post hos insignem palma per gramina currum

victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro

pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum

centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;

collis Aventini silva quem Rhea sacerdos

furtivum partu sub luminis edidit oras,

mixta deo mulier, postquam Laurentia victor

Geryone extincto Tirynthius attigit arva

Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.

Pila manu saevosque gerunt in bella dolones

et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.

Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,

terribili impexum saetacum dentibus albis

indutus capiti, sic regia tecta subibat,

horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.

Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,

fratris Tiburti dictam cognomine gentem,

Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,

et primam ante aciem densa inter tela feruntur:

ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto

descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem

linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens

silva locum et magno cedunt virgulta fragore.

Nec Praenestinae fundator defuit urbis,

Volcano genitum pecora inter agrestia regem

inventumque focis omnis quem credidit aetas

Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:

quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae

Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis

Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,

quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,

nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes

liventis plumbi spargit, pars spicula gestat

bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros

tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri

instituere pedis, crudus tegit altera pero.

At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,

quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,

iam pridem resides populos desuetaque bello

agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.

Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.

Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva

et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.

Ibant aequati numero regemque canebant,

ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,

cum sese e pastu referunt et longa canoros

dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe

pulsa palus.

Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto

misceri putet, aeriam sed gorgite ab alto

urgueri volucrum raucarum ad litora nubem.

Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum

agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,

Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens

per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.

Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,

Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;

qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,

qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum

Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,

qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit

Nursia, et Hortinae classes populique Latini,

quosque secans infaustum interluit Allia nomen:

quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus

saevus ubi Orion hibernis conditur undis;

vel cum sole novo densae torrentur aristae

aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.

Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.

Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,

curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis

mille rapit populos, vertunt felicia Baccho

Massica qui rastris et quos de collibus altis

Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta

aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi

accola Volturni, pariterque Saticulus asper

Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis

tela, sed haec lento mos est aptare flagello;

laevas caetra tegit, falcati comminus enses.

Nec tu carminibus nostris indictus abibis,

Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha

fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,

iam senior; patriis sed non et filius arvis

contentus late iam tum dicione premebat

Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus

quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae

et quos maliferae despectant moenia Abellae,

Teutonico ritu soliti torquere cateias,

tegmina quis capitum raptus de subere cortex,

aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.

Et te montosae misere in proelia Nersae,

Ufens, insignem fama et felicibus armis;

horrida praecipue cui gens adsuetaque multo

venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.

Armati terram exercent, semperque recentis

convectare iuvat praedas et vivere rapto.

Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,

fronde super galeam et felici comptus oliva.

Archippi regis missu, fortissimus Umbro,

vipereo generi et graviter spirantibus hydris

spargere qui somnos cantuque manuque solebat

mulcebatque iras et morsus arte levabat.

Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum

evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus

somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.

Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,

te liquidi flevere lacus.

Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,

Virbius, insignem quem mater Aricia misit,

eductum Egeriae lucis umentia circum

litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.

Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae

occiderit patriasque explerit sanguine poenas

turbatis distractus equis, ad sidera rursus

aetheria et superas caeli venisse sub auras,

Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.

Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris

mortalem infernis ad lumina surgere vitae,

ipse repertorem medicinae talis et artis

fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.

At Trivia Hippolytum secretis alma recondit

sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,

solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom

exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.

Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis

cornipedes arcentur equi, quod litore currum

et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.

Filius ardentis haud setius aequore campi

exercebat equos curruque in bella ruebat.

Ipse inter primos praestanti corpore Turnus

vertitur arma tenens et toto vertice supra est.

Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram

sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:

tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,

quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.

At levem clipeum sublatis cornibus Io

auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos

(argumentum ingens), et custos virginis Argus

caelataque amnem fundens pater Inachus urna.

Insequitur nimbus peditum clipeataque totis

agmina densentur campis, Argivaque pubes

Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani

et Sacranae acies et picti scuta Labici;

qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici

litus arant Rutulosque exercent vomere colles

Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis

praesidet et viridi gaudens Feronia luco;

qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas

quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.

Hos super advenit Volsca de gente Camilla

agmen agens equitum et florentis aere catervas,

bellatrix, non illa colo calathisve Minervae

femineas adsueta manus, sed proelia virgo

dura pati cursuque pedum praevertere ventos.

Illa vel intactae segetis per summa volaret

gramina nec teneras cursu laesisset aristas,

vel mare per medium fluctu suspensa tumenti

ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.

Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus

turbaque miratur matrum et prospectat euntem,

attonitis inhians animis, ut regius ostro

velet honos levis umeros, ut fibula crinem

auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram

et pastoralem praefixa cuspide myrtum.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VIII

UT belli signum Laurenti Turnus ab arce

extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,

utque acris concussit equos utque impulit arma,

extemplo turbati animi, simul omne tumultu

coniurat trepido Latium saevitque iuventus

effera. Ductores primi Messapus et Ufens

contemptorque deum Mezentius undique cogunt

auxilia et latos vastant cultoribus agros.

mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,

qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,

advectum Aenean classi victosque penatis

inferre et fatis regem se dicere posci

edoceat multasque viro se adiungere gentis

Dardanio et late Latio increbrescere nomen.

Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,

eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi

quam Turno regi aut regi apparere Latino.

Talia per Latium. Quae Laomedontius heros

cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,

atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.

In partisque rapit varias perque omnia versat:

sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis

sole repercussum aut radiantis imagine lunae

omnia pervolitat late loca iamque sub auras

erigitur summique ferit lacuaria tecti.

Nox erat, et terras animalia fessa per omnis

alituum pecudumque genus sopor altus habebat:

cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe

Aeneas, tristi turbatus pectora bello,

procubuit seramque dedit per membra quietem.

Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno

populeas inter senior se attollere frondes

visus; eum tenuis glauco velabat amictu

carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,

tum sic adfari et curas his demere dictis:

'O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem

qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,

exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,

hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;

neu belli terrere minis: tumor omnis et irae

concessere deum.

[Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,

triginta capitum fetus enixa, iacebit,

alba, solo recubans, albi circum ubera nati.

Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum

ex quo ter denis urbem redeuntibus annis

Ascanius clari condet cognominis Albam.

Haud incerta cano.] Nunc qua ratione quod instat

expedias victor, paucis (adverte) docebo.

Arcades his oris, genus a Pallante profectum,

qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,

delegere locum et posuere in montibus urbem

Pallantis proavi de nomine Pallanteum.

Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;

hos castris adhibe socios et foedera iunge.

Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,

adversum remis superes subvectus ut amnem.

Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris

Iunoni fer rite preces iramque minasque

supplicibus supera votis. Mihi victor honorem

persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis

stringentem ripas et pinguia culta secantem,

caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.

Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.'

Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,

ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.

Surgit et aetherii spectans orientia solis

lumina rite cavis undam de flumine palmis

sustinet ac talis effundit ad aethera voces:

'Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,

tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,

accipite Aenean et tandem arcete periclis.

Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra

fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,

semper honore meo, semper celebrabere donis

corniger hesperidum fluvius regnator aquarum.

Adsis o tantum et propius tua numina firmes.'

sic memorat geminasque legit de classe biremis

remigioque aptat, socios simul instruit armis.

Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;

candida per silvam cum fetu concolor albo

procubuit viridique in litore conspicitur sus.

Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,

mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.

Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem

leniit, et tacita refluens ita substitit unda,

mitis ut in morem stagni placidaeque paludis

sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.

Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;

labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,

miratur nemus insuetum fulgentia longe

scuta virum fluvio pictasque innare carinas.

Olli remigio noctemque diemque fatigant

et longos superant flexus variisque teguntur

arboribus viridisque secant placido aequore silvas.

Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,

cum muros arcemque procul ac rara domorum

tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo

aequavit, tum res inopes Euandrus habebat:

ocius advertunt proras urbique propinquant.

Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem

Amphitryoniadae magno divisque ferebat

ante urbem in luco. Pallas huic filius una,

una omnes iuvenum primi pauperque senatus

tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.

Ut celsas videre rates atque inter opacum

adlabi nemus et tacitis incumbere remis,

terrentur visu subito cunctique relictis

consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas

sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse

et procul e tumulo: 'Iuvenes, quae causa subegit

ignotas temptare vias, quo tenditis?' inquit.

'Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?'

Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta

paciferaeque manu ramum praetendit olivae:

'Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,

quos illi bello profugos egere superbo.

Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos

Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.'

Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:

'Egredere o quicumque es' ait 'coramque parentem

adloquere ac nostris succede penatibus hospes.'

excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.

Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.

Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:

'Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari

et vitta comptos voluit praetendere ramos,

non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas

quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;

sed mea me virtus et sancta oracula divom

cognatique patres, tua terris didita fama,

coniunxere tibi et fatis egere volentem.

Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,

Electra, ut Grai perhibent. Atlantide cretus,

advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas

edidit, aetherios umero qui sustinet orbes

vobis Mercurius pater est, quem candida Maia

Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;

at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,

idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.

Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.

His fretus non legatos neque prima per artem

temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque

obieci caput et supplex ad limina veni.

Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello

insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,

quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant

et mare quod supra teneant quodque adluit infra.

Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello

pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.'

Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis

iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.

Tum sic pauca refert: 'Ut te, fortissime Teucrum,

accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis

et vocem Anchisae magni voltumque recordor!

Nam memini Hesionae visentem regna sororis

Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem,

protinus Arcadiae gelidos invisere finis.

Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,

mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum

Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat

Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore

compellare virum et dextrae coniungere dextram.

Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.

Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas

discedens chlamydemque auro dedit intertextam

frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.

Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,

et lux cum primum terris se crastina reddet,

auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.

Interea sacra haec, quando huc venistis amici,

annua, quae differre nefas, celebrate faventes

nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.'

Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi

pocula gramineoque viros locat ipse sedili

praecipuumque toro et villosi pelle leonis

accipit Aenean solioque invitat acerno.

Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos

viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris

dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.

Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus

perpetui tergo bovis et lustralibus extis.

Postquam exempta fames et amor compressus edendi,

rex Euandrus ait: 'Non haec sollemnia nobis,

has ex more dapes, hanc tanti numinis aram

vana superstitio veterumque ignara deorum

inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis

servati facimus meritosque novamus honores.

Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,

disiectae procul ut moles desertaque montis

stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.

Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,

semihominis Caci facies quam dira tenebat

solis inaccessam radiis; semperque recenti

caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis

ora virum tristi pendebant pallida tabo.

Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros

ore vomens ignis magna se mole ferebat.

Attulit et nobis aliquando optantibus aetas

auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,

tergemini nece Geryonae spoliisque superbus

Alcides aderat taurosque hac victor agebat

ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.

At furiis Caci mens effera, nequid inausum

aut intractatum scelerisve dolive fuisset,

quattuor a stabulis praestanti corpore tauros

avertit, totidem forma superante iuvencas;

atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,

cauda in speluncam tractos versisque viarum

indiciis raptos saxo occultabat opaco:

quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.

Interea, cum iam stabulis saturata moveret

Amphytrioniades armenta abitumque pararet,

discessu mugire boves atque omne querelis

impleri nemus et colles clamore relinqui.

reddidit una boum vocem vastoque sub antro

mugiit et Caci spem custodita fefellit.

Hic vero Alcidae furiis exarserat atro

felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum

robur et aerii cursu petit ardua montis.

Tum primum nostri Cacum videre timentem

turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro

speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.

Ut sese inclusit ruptisque immane catenis

deiecit saxum, ferro quod et arte paterna

pendebat, fultosque emuniit obice postis,

ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque

accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,

dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira

lustrat Aventini montem, ter saxea temptat

limina nequiquam, ter fessus valle resedit.

Stabat acuta silex, praecisis undique saxis

speluncae dorso insurgens, altissima visu,

dirarum nidis domus opportuna volucrum.

Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,

dexter in adversum nitens concussit et imis

avolsam solvit radicibus; inde repente

inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether

dissultant ripae refluitque exterritus amnis.

At specus et Caci detecta apparuit ingens

regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:

non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens

infernas reseret sedes et regna recludat

pallida, dis invisa, superque immane barathrum

cernatur, trepident inmisso lumine manes.

Ergo insperata deprensum luce repente

inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem

desuper Alcides telis premit omniaque arma

advocat et ramis vastisque molaribus instat.

Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,

faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)

evomit involvitque domum caligine caeca,

prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro

fumiferam noctem commixtis igne tenebris.

Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem

praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam

fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.

Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem

corripit in nodum complexus et angit inhaerens

elisos oculos et siccum sanguine guttur.

Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,

abstractaeque boves abiurataeque rapinae

caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver

protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo

terribilis oculos, voltum villosaque saetis

pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.

Ex illo celebratus honos, laetique minores

servavere diem, primusque Potitius auctor

et domus Herculei custos Pinaria sacri.

Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper

dicetur nobis et erit quae maxuma semper.

Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum

cingite fronde comas et pocula porgite dextris

communemque vocate deum et date vina volentes.'

Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra

velavitque comas foliisque innexa pependit

et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes

in mensam laeti libant divosque precantur.

Devexo interea propior fit Vesper Olympo,

iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,

pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.

Instaurant epulas et mensae grata secundae

dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.

tum Salii ad cantus incensa altaria circum

populeis adsunt evincti tempora ramis,

hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes

Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae

monstra manu geminosque premens eliserit angues,

ut bello egregias idem disiecerit urbes,

Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores

rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae

pertulerit. 'Tu nubigenas, invicte, bimembris

Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas

prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.

Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci

ossa super recubans antro semesa cruento;

nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,

arduus arma tenens; non te rationis egentem

Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.

Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,

et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.'

Talia carminibus celebrant; super omnia Caci

speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.

Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.

Exim se cuncti divinis rebus ad urbem

perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo

et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

ingrediens varioque viam sermone levabat.

miratur facilisque oculos fert omnia circum

Aeneas capiturque locis et singula laetus

exquiritque auditque virum monimenta priorum.

Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:

'Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant

gensque virum truncis et duro robore nata,

quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

aut componere opes norant aut parcere parto,

sed rami atque asper victu venatus alebat.

Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,

arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

Is genus indocile ac dispersum montibus altis

composuit legesque dedit Latiumque vocari

maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.

Aurea quae perhibent illo sub rege fuere

saecula. Sic placida populos in pace regebat,

deterior donec paulatim ac decolor aetas

et belli rabies et amor successit habendi.

Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,

saepius et nomen posuit Saturnia tellus;

tum reges asperque immani corpore Thybris,

a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim

diximus, amisit verum vetus Albula nomen;

me pulsum patria pelagique extrema sequentem

Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum

his posuere locis matrisque egere tremenda

Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.

Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram

et Carmentalem Romani nomine portam

quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,

vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros

Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.

Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum

rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,

Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.

Nec non et sacri monstrat nemus Argileti

testaturque locum et letum docet hospitis Argi.

Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,

aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.

Iam tum religio pavidos terrebat agrestis

dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.

Hoc nemus, hunc,' inquit, 'frondoso vertice collem

(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum

credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem

aegida concuteret dextra nimbosque cieret.

Haec duo praeterea disiectis oppida muris,

reliquias veterumque vides monimenta virorum.

Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:

Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.'

Talibus inter se dictis ad tecta subibant

pauperis Euandri passimque armenta videbant

Romanoque foro et lautis mugire Carinis.

Ut ventum ad sedes: 'Haec,' inquit, 'limina victor

Alcides subiit, haec illum regia cepit.

Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum

finge deo rebusque veni non asper egenis.'

dixit et angusti subter fastigia tecti

ingentem Aenean duxit stratisque locavit

effultum foliis et pelle Libystidis ursae.

Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.

At Venus haud animo nequiquam exterrita mater

Laurentumque minis et duro mota tumultu

Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo

incipit et dictis divinum adspirat amorem:

'Dum bello Argolici vastabant Pergama reges

debita casurasque inimicis ignibus arces,

non ullum auxilium miseris, non arma rogavi

artis opisque tuae nec te, carissime coniunx,

incassumve tuos volui exercere labores,

quamvis et Priami deberem plurima natis

et durum Aeneae flevissem saepe laborem.

Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:

ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen

arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,

te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.

Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis

ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.'

Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis

cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente

accepit solitam flammam, notusque medullas

intravit calor et labefacta per ossa cucurrit:

non secus atque olim tonitru cum rupta corusco

ignea rima micans percurrit lumine nimbos.

Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.

Tum pater aeterno fatur devinctus amore:

'Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit

quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,

tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:

nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant

stare decemque alios Priamum superesse per annos.

Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,

quidquid in arte mea possum promittere curae,

quod fieri ferro liquidove potest electro,

quantum ignes animaeque valent, absiste precando

viribus indubitare tuis.' Ea verba locutus

optatos dedit amplexus placidumque petivit

coniugis infusus gremio per membra soporem.

Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae

curriculo expulerat somnum, cum femina primum,

cui tolerare colo vitam tenuique Minerva

impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,

noctem addens operi, famulasque ad lumina longo

exercet penso, castum ut servare cubile

coniugis et possit parvos educere natos:

haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo

mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.

Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque

erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,

quam subter specus et Cyclopum exesa caminis

antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus

auditi referunt gemitus striduntque cavernis

stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,

Volcani domus et Volcania nomine tellus.

Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.

Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,

Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.

His informatum manibus iam parte polita

fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo

deicit in terras, pars inperfecta manebat.

Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae

addiderant, rutili tris ignis et alitis austri:

fulgores nunc horrificos sonitumque metumque

miscebant operi flammisque sequacibus iras.

Parte alia Marti currumque rotasque volucris

instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;

aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,

certatim squamis serpentum auroque polibant

conexosque anguis ipsamque in pectore divae

Gorgona, desecto vertentem lumina collo.

'Tollite cuncta,' inquit, 'coeptosque auferte labores,

Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:

arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,

nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.

Praecipitate moras.' Nec plura effatus; at illi

ocius incubuere omnes pariterque laborem

sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,

volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.

Ingentum clipeum informant, unum omnia contra

tela Latinorum, septenosque orbibus orbes

impediunt. Alii ventosis follibus auras

accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt

aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.

Illi inter sese multa vi bracchia tollunt

in numerum versantque tenaci forcipe massam.

Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,

Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma

et matutini volucrum sub culmine cantus.

Consurgit senior tunicaque inducitur artus

et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;

tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,

demissa ab laeva pantherae terga retorquens.

Nec non et gemini custodes limine ab alto

praecedunt gressumque canes comitantur erilem.

Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat

sermonum memor et promissi muneris heros.

Nec minus Aeneas se matutinus agebat.

Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.

Congressi iungunt dextras mediisque residunt

aedibus et licito tandem sermone fruuntur.

Rex prior haec:

'Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam

res equidem Troiae victas aut regna fatebor,

nobis ad belli auxilium pro nomine tanto

exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,

hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.

Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis

iungere castra paro, quam fors inopina salutem

ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.

Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto

urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam

gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.

Hanc multos florentem annos rex deinde superbo

imperio et saevis tenuit Mezentius armis.

Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni

effera? Di capiti ipsius generique reservent!

Mortua quin etiam iungebat corpora vivis

componens manibusque manus atque oribus ora,

tormenti genus, et sanie taboque fluentis

complexu in misero longa sic morte necabat.

at fessi tandem cives infanda furentem

armati circumsistunt ipsumque domumque,

obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.

Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros

confugere et Turni defendier hospitis armis.

Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:

regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.

his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.

Toto namque fremunt condensae litore puppes

Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex

fata canens, ''O Maeoniae delecta iuventus,

flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem

fert dolor et merita accendit Mezentius ira,

nulli fas Italo tantam subiungere gentem:

externos optate duces''; tum Etrusca resedit

hoc acies campo, monitis exterrita divom.

Ipse oratores ad me regnique coronam

cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,

succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.

Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus

invidet imperium seraeque ad fortia vires.

natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella

hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis

et generi fatum indulgent, quem numina poscunt,

ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.

hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,

Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro

militiam et grave Martis opus, tua cernere facta

adsuescat primis et te miretur ab annis.

Arcadas huic equites bis centum, robora pubis

lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.'

Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant

Aeneas Anchisiades et fidus Achates

multaque dura suo tristi cum corde putabant,

ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.

Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor

cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente

Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.

Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:

arma inter nubem caeli regione serena

per sudum rutilare vident et pulsa tonare.

Obstipuere animis alii, sed Troius heros

agnovit sonitum et divae promissa parentis.

Tum memorat: 'Ne vero, hospes, ne quaere profecto,

quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.

Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,

si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras

laturam auxilio.

Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;

quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas

scuta virum galeasque et fortia corpora volves,

Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.'

Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto

et primum Herculeis sopitas ignibus aras

excitat hesternumque larem parvosque penatis

laetus adit: mactant lectas de more bidentis

Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.

Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.

Quorum de numero qui sese in bella sequantur

praestantis virtute legit; pars cetera prona

fertur aqua segnisque secundo defluit amni,

nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.

Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;

ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis

pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.

Fama volat parvam subito volgata per urbem,

ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.

vota metu duplicant matres, propiusque periclo

it timor, et maior Martis iam apparet imago.

tum pater Evandrus dextram complexus euntis

haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur:

'O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,

(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa

stravi scutorumque incendi victor acervos

et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,

nascenti cui tris animas Feronia mater

(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,

ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis

abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:

non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,

nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam

huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset

funera, tam multis viduasset civibus urbem.

At vos, o superi, et divom tu maxume rector

Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis

et patrias audite preces. Si numina vestra

incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,

si visurus eum vivo et venturus in unum:

vitam oro, patior quemvis durare laborem.

Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:

nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,

dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,

dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,

complexu teneo, gravior neu nuntius auris

volneret.' Haec genitor digressu dicta supremo

fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.

Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,

Aeneas inter primos et fidus Achates,

inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas

in medio chlamyde et pictis conspectus in armis:

qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,

quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,

extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.

Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur

pulveream nubem et fulgentis aere catervas.

Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,

armati tendunt; it clamor, et agmine facto

quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.

Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,

religione patrum late sacer; undique colles

inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.

Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,

arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,

qui primi finis aliquando habuere Latinos:

haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant

castra locis, celsoque omnis de colle videri

iam poterat legio et latis tendebat in arvis.

Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus

succedunt fessique et equos et corpora curant.

At Venus aetherios inter dea candida nimbos

dona ferens aderat; natumque in valle reducta

ut procul egelido secretum flumine vidit,

talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:

'En perfecta mei promissa coniugis arte

munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos

aut acrem dubites in proelia poscere Turnum:'

Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,

arma sub adversa posuit radiantia quercu.

Ille, deae donis et tanto laetus honore,

expleri nequit atque oculos per singula volvit

miraturque interque manus et bracchia versat

terribilem cristis galeam flammasque vomentem

fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem

sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes

solis inardescit radiis longeque refulget;

tum levis ocreas electro auroque recocto

hastamque et clipei non enarrabile textum.

Illic res Italas Romanorumque triumphos

haud vatum ignarus venturique inscius aevi

fecerat ignipotens, illic genus omne futurae

stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.

fecerat et viridi fetam Mavortis in antro

procubuisse lupam, geminos huic ubera circum

ludere pendentis pueros et lambere matrem

impavidos, illam tereti cervice reflexa

mulcere alternos et corpora fingere lingua.

Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas

consessu caveae magnis circensibus actis

addiderat subitoque novum consurgere bellum

Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.

Post idem inter se posito certamine reges

armati Iovis ante aram paterasque tenentes

stabant et caesa iungebant foedera porca.

Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae

distulerant, at tu dictis, Albane, maneres,

raptabatque viri mendacis viscera Tullus

per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.

Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

accipere ingentique urbem obsidione premebat:

Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

Illum indignanti similem similemque minanti

aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles

et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.

In summo custos Tarpeiae Manlius arcis

stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,

Romuleoque recens horrebat regia culmo.

Atque hic auratis volitans argenteus anser

porticibus Gallos in limine adesse canebat.

Galli per dumos aderant arcemque tenebant,

defensi tenebris et dono noctis opacae:

aurea caesaries ollis atque aurea vestis,

virgatis lucent sagulis, tum lactea colla

auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant

gaesa manu, scutis protecti corpora longis.

Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos

lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo

extuderat, castae ducebant sacra per urbem

pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit

Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,

et scelerum poenas et te, Catilina, minaci

pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,

secretosque pios, his dantem iura Catonem.

Haec inter tumidi late maris ibat imago

aurea, sed fluctu spumabant caerula cano;

et circum argento clari delphines in orbem

aequora verrebant caudis aestumque secabant.

In medio classis aeratas, Actia bella,

cernere erat, totumque instructo Marte videres

fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.

Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar

cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,

stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas

laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.

Parte alia ventis et dis Agrippa secundis

arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,

tempora navali fulgent rostrata corona.

Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,

victor ab Aurorae populis et litore rubro,

Aegyptum viresque Orientis et ultima secum

Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

Una omnes ruere, ac totum spumare reductis

convolsum remis rostrisque tridentibus aequor.

alta petunt: pelago credas innare revolsas

Cycladas aut montis concurrere montibus altos,

tanta mole viri turritis puppibus instant.

stuppea flamma manu telisque volatile ferrum

spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.

Regina in mediis patrio vocat agmina sistro

necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.

omnigenumque deum monstra et latrator Anubis

contra Neptunum et Venerem contraque Minervam

tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors

caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,

et scissa gaudens vadit Discordia palla,

quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.

Actius haec cernens arcum tendebat Apollo

desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,

omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.

Ipsa videbatur ventis regina vocatis

vela dare et laxos iam iamque inmittere funis.

Illam inter caedes pallentem morte futura

fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,

contra autem magno maerentem corpore Nilum

pandentemque sinus et tota veste vocantem

caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.

At Caesar, triplici invectus Romana triumpho

moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,

maxuma tercentum totam delubra per urbem.

Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;

omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;

ante aras terram caesi stravere iuvenci.

Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,

dona recognoscit populorum aptatque superbis

postibus; incedunt victae longo ordine gentes,

quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.

Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,

hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos

finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,

extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,

indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.

Talia per clipeum Volcani, dona parentis,

miratur rerumque ignarus imagine gaudet,

attollens umero famamque et fata nepotum.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER IX

ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur,

Irim de caelo misit Saturnia Iuno

audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis

Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.

Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:

'Turne, quod optanti divom promittere nemo

auderet, volvenda dies en attulit ultro.

Aeneas urbe et sociis et classe relicta

sceptra Palatini sedemque petit Euandri.

Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes

Lydorumque manum collectos armat agrestis.

Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.

Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.'

Dixit et in caelum paribus se sustulit alis

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas

sustulit ac tali fugientem est voce secutus:

'Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam

detulit in terras? Unde haec tam clara repente

tempestas? Medium video discedere caelum

palantisque polo stellas. Sequor omina tanta,

quisquis in arma vocas.' Et sic effatus ad undam

processit summoque hausit de gurgite lymphas,

multa deos orans, oneravitque aethera votis.

Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,

dives equum, dives pictai vestis et auri;

Messapus primas acies, postrema coercent

Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,

[vertitur arma tenens et toto vertice supra est.]

Ceu septem surgens sedatis amnibus altus

per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus

cum refluit campis et iam se condidit alveo.

Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem

prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.

Primus ab adversa conclamat mole Caicus:

'Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?

Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,

hostis adest, heia!' Ingenti clamore per omnis

condunt se Teucri portas et moenia complent.

Namque ita discedens praeceperat optumus armis

Aeneas: siqua interea fortuna fuisset,

neu struere auderent aciem neu credere campo;

castra modo et tutos servarent aggere muros.

Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,

obiciunt portas tamen et praecepta facessunt

armatique cavis expectant turribus hostem.

Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen

viginti lectis equitum comitatus, et urbi

improvisus adest; maculis quem Thracius albis

portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.

'Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?

En,' ait et iaculum attorquens emittit in auras,

principium pugnae, et campo sese arduus infert.

Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur

horrisono: Teucrum mirantur inertia corda,

non aequo dare se campo, non obvia ferre

arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc

lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.

Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili

cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,

nocte super media; tuti sub matribus agni

balatum exercent, ille asper et improbus ira

saevit in absentis, collecta fatigat edendi

ex longo rabies et siccae sanguine fauces:

haud aliter Rutulo muros et castra tuenti

ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.

Qua temptet ratione aditus et quae via clausos

excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?

Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,

aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,

invadit sociosque incendia poscit ovantis

atque manum pinu flagranti fervidus implet.

Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,

atque omnis facibus pubes accingitur atris.

Diripuere focos; piceum fert fumida lumen

taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.

Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris

avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?

Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.

Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida

Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,

ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum

vocibus his adfata Iovem: 'Da, nate, petenti,

quod tua cara parens domito te poscit Olympo.

[Pinea silva mihi, multos dilecta per annos]

lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,

nigranti picea trabibusque obscurus acernis:

has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,

laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.

Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:

ne cursu quassatae ullo neu turbine venti

vincantur, prosit nostris in montibus ortas.'

Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:

'O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?

Mortaline manu factae immortale carinae

fas habeant certusque incerta pericula lustret

Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas?

Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt

Ausonios olim, quaecumque evaserit undis

Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,

mortalem eripiam formam magnique iubebo

aequoris esse deas, qualis Nereia Doto

et Galatea secant spumantem pectore pontum.

Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,

per pice torrentis atraque voragine ripas

adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae

debita complerant, cum Turni iniuria Matrem

admonuit ratibus sacris depellere taedas.

Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens

visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus

Idaeique chori; tum vox horrenda per auras

excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:

'Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis

neve armate manus: maria ante exurere Turno

quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,

ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua quaeque

continuo puppes abrumpunt vincula ripis

delphinumque modo demersis aequora rostris

ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)

quot prius aeratae steterant ad litora prorae

reddunt se totidem facies pontoque feruntur.

Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse

turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis

rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.

At non audaci Turno fiducia cessit;

ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:

Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse

auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes

exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris

nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.

Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes

arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,

siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:

sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva

fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra

fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,

coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas

iste dolor solisque licet capere arma Mycenis.

Sed periisse semel satis est: peccare fuisset

ante satis penitus modo non genus omne perosos

femineum. Quibus haec medii fiducia valli

fossarumque morae, leti discrimina parva,

dant animos. At non viderunt moenia Troiae

Neptuni fabricata manu considere in ignis?

'Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum

apparat et mecum invadit trepidantia castra.'

Non armis mihi Volcani, non mille carinis

est opus in Teucros; addant se protinus omnes

Etrusci socios, tenebras et inertia furta

Palladii caesis summae custodibus arcis

ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:

luce palam certum est igni circumdare muros.

Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga

esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.

Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,

quod superest, laeti bene gestis corpora rebus

procurate, viri, et pugnam sperate parari.'

Interea vigilum excubiis obsidere portas

cura datur Messapo et moenia cingere flammis.

Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,

delecti; ast illos centeni quemque sequuntur

purpurei cristis iuvenes auroque corusci.

Discurrunt variantque vices fusique per herbam

indulgent vino et vertunt crateras aenos.

Conlucent ignes, noctem custodia ducit

insomnem ludo.

Haec super e vallo prospectant Troes et armis

alta tenent, nec non trepidi formidine portas

explorant pontisque et propugnacula iungunt,

tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,

quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,

rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.

Omnis per muros legio, sortita periclum,

excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.

Nisus erat portae custos, acerrimus armis,

Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida

venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;

it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter

non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,

ora puer prima signans intonsa iuventa.

His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:

tum quoque communi portam statione tenebant.

Nisus ait: 'Dine hunc ardorem mentibus addunt,

Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?

Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum

mens agitat mihi nec placida contenta quietest.

Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.

Lumina rara micant; somno vinoque soluti

procubuere; silent late loca: percipe porro,

quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.

Aenean acciri omnes, populusque patresque,

exposcunt mittique viros, qui certa reportent.

Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti

fama sat est), tumulo videor reperire sub illo

posse viam ad muros et moenia Pallantea.'

Obstipuit magno laudum percussus amore

Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum:

'Mene igitur socium summis adiungere rebus,

Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?

Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,

Argolicum terrorem inter Troiaeque labores

sublatum erudiit, nec tecum talia gessi,

magnanimum Aenean et fata extrema secutus:

est hic, est animus lucis contemptor et istum

qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.'

Nisus ad haec: 'Equidem de te nil tale verebar

nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem

Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.

Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,

siquis in adversum rapiat casusve deusve,

te superesse velim; tua vita dignior aetas.

Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum

mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,

absenti ferat inferias decoretque sepulchro.

Neu matri miserae tanti sim causa doloris,

quae te sola, puer, multis e matribus ausa

persequitur magni nec moenia curat Acestae,'

Ille autem: 'Causas nequiquam nectis inanis,

nec mea iam mutata loco sententia cedit:

adceleremus,' ait. Vigiles simul excitat, illi

succedunt servantque vices: statione relicta

ipse comes Niso graditur, regemque requirunt.

Cetera per terras omnis animalia somno

laxabant curas et corda oblita laborum:

ductores Teucrum primi et delecta iuventus

consilium summis regni de rebus habebant,

quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.

Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,

castrorum et campi medio. Tum Nisus et una

Euryalus confestim alacres admittier orant:

rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus

accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.

Tum sic Hyrtacides: 'Audite O mentibus aequis,

Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,

quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti

conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,

qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;

interrupti ignes, aterque ad sidera fumus

erigitur: si fortuna permittitis uti

quaesitum Aenean et moenia Pallantea,

mox hic cum spoliis ingenti caede peracta

adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:

vidimus obscuris primam sub vallibus urbem

venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.'

Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:

'Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

non tamen omnino Teucros delere paratis,

cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis

pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat

amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.

'Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis

praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum

di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet

actutum pius Aeneas atque integer aevi

Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.'

'Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,'

excipit Ascanius,' per magnos, Nise, penatis

Assaracique larem et canae penetralia Vestae

obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,

in vestris pono gremiis: revocate parentem,

reddite conspectum; nihil illo triste recepto.

Bina dabo argento perfecta atque aspera signis

pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,

et tripodas geminos, auri duo magna talenta,

cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.

Si vero capere Italiam sceptrisque potiri

contigerit victori et praedae dicere sortem,

vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis

aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis

excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.

Praeterea bis sex genitor lectissima matrum

corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,

insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.

Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas

insequitur, venerande puer, iam pectore toto

accipio et comitem casus complector in omnis.

Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;

seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum

verborumque fides.' Contra quem talia fatur

Euryalus: 'Me nulla dies tam fortibus ausis

dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda

aut adversa cadat. Sed te super omnia dona

unum oro, genetrix Priami de gente vetusta

est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus

mecum excedentem, non moenia regis Acestae.

Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est

inque salutatam linquo: nox et tua testis

dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis

at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.

Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo

in casus omnis.' Percussa mente dedere

Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,

atque animum patriae strinxit pietatis imago.

Tum sic effatur:

'Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.

Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae

solum defuerit, nec partum gratia talem

parva manet. Casus factum quicumque sequentur,

per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:

quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,

haec eadem matrique tuae generique manebunt.'

Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem

auratum, mira quem fecerat arte Lycaon

Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.

Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis

exuvias; galeam fidus permutat Aletes.

Protinus armati incedunt; quos omnis euntis

primorum manus ad portas iuvenumque senumque

prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,

ante annos animumque gerens curamque virilem,

multa patri mandata dabat portanda: sed aurae

omnia discerpunt et nubibus inrita donant.

Egressi superant fossas noctisque per umbram

castra inimica petunt, multis tamen ante futuri

exitio. Passim somno vinoque per herbam

corpora fusa vident, arrectos litore currus,

inter lora rotasque viros, simul arma iacere,

vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:

'Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.

Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis

a tergo possit, custodi et consule longe;

haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.

Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum

Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis

exstructus toto proflabat pectore somnum.

Rex idem et regi Turno gratissimus augur,

sed non augurio potuit depellere pestem.

Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis

armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis

nanctus equis ferroque secat pendentia colla;

tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit

sanguine singultantem; atro tepefacta cruore

terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque

et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte

luserat, insignis facie, multoque iacebat

membra deo victus: felix, si protinus illum

aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.

Impastus ceu plena leo per ovilia turbans

(suadet enim vesana fames) manditque trahitque

molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:

nec minor Euryali caedes; incensus et ipse

perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,

Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,

ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,

sed magnum metuens se post cratera tegebat;

pectore in adverso totum cui comminus ensem

condidit adsurgenti et multa morte recepit.

Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta

vina refert moriens; hic furto fervidus instat.

Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem

deficere extremum et religatos rite videbat

carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.

sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:

'Absistamus,' ait, 'nam lux inimica propinquat.

Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.'

Multa virum solido argento perfecta relinquunt

armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.

Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis

cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim

quae mittit dona hospitio cum iungeret absens

Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,

[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti]

haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.

Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram

induit. Excedunt castris et tuta capessunt.

Interea praemissi equites ex urbe Latina,

cetera dum legio campis instructa moratur,

ibant et Turno regi responsa ferebant,

tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.

Iamque propinquabant castris murosque subibant,

cum procul hos laevo flectentis limite cernunt

et galea Euryalum sublustri noctis in umbra

prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.

Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens

'State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?

Quove tenetis iter?' Nihil illi tendere contra,

sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.

Obiciunt equites sese ad divortia nota

hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.

Silva fuit late dumis atque ilice nigra

horrida, quam densi complerant undique sentes;

rara per occultos lucebat semita calles.

Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda

impediunt fallitque timor regione viarum;

Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis

atque locos, qui post Albae de nomine dicti

Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat,

ut stetit et frustra absentem respexit amicum.

'Euryale infelix, qua te regione reliqui?

Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens

fallacis silvae?' Simul et vestigia retro

observata legit dumisque silentibus errat.

Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.

Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris

pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis

fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,

oppressum rapit et conantem plurima frustra.

Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis

eripere? An sese medios moriturus in enses

inferat et pulchram properet per volnera mortem?

Ocius adducto torquens hastile lacerto,

suspiciens altam Lunam sic voce precatur:

'Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,

astrorum decus et nemorum Latonia custos

Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris

dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi

suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:

hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.'

Dixerat, et toto conixus corpore ferrum

conicit: hasta volans noctis diverberat umbras

et venit aversi in tergum Sulmonis ibique

frangitur ac fisso transit praecordia ligno.

Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen

frigidus et longis singultibus ilia pulsat.

Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem

ecce aliud summa telum librabat ab aure.

Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque

stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.

Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam

auctorem nec quo se ardens inmittere possit.

'Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas

persolves amborum,' inquit; simul ense recluso

ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens

conclamat Nisus, nec se celare tenebris

amplius aut tantum potuit perferre dolorem.

Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,

O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus

nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,

tantum infelicem nimium dilexit amicum.'

Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus

transabiit costas et candida pectora rumpit.

Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus

it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:

purpureus veluti cum flos succisus aratro

languescit moriens lassove papavera collo

demisere caput, pluvia cum forte gravantur.

At Nisus ruit in medios solumque per omnis

Volcentem petit in solo Volcente moratur.

Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc

proturbant. Instat non setius ac rotat ensem

fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore

condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.

Tum super exanimum sese proiecit amicum

confossus placidaque ibi demum morte quievit.

Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,

nulla dies umquam memori vos eximet aevo,

dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum

accolet imperiumque pater Romanus habebit.

Victores praeda Rutuli spoliisque potiti

Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.

Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto

exsangui et primis una tot caede peremptis,

Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa

corpora seminecisque viros tepidaque recentem

caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.

Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem

Messapi et multo phaleras sudore receptas.

Et iam prima novo spargebat lumine terras

Tithoni croceum linquens Aurora cubile:

iam sole infuso, iam rebus luce retectis

Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,

suscitat, aeratasque acies in proelia cogit

quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.

Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis

praefigunt capita et multo clamore sequuntur

Euryali et Nisi.

Aeneadae duri murorum in parte sinistra

opposuere aciem, nam dextera cingitur amni,

ingentisque tenent fossas et turribus altis

stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,

nota nimis miseris atroque fluentia tabo.

Interea pavidam volitans pennata per urbem

nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris

Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,

excussi manibus radii revolutaque pensa.

Evolat infelix et femineo ululatu,

scissa comam, muros amens atque agmina cursu

prima petit, non illa virum, non illa pericli

telorumque memor; caelum dehinc questibus implet:

'Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae

sera meae requies, potuisti linquere solam,

crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,

adfari extremum miserae data copia matri?

Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis

alitibusque iaces, nec te, tua funera mater

produxi pressive oculos aut volnera lavi,

veste tegens, tibi quam noctes festina diesque

urgebam et tela curas solabar anilis.

Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra

et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,

nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?

Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela

conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:

aut tu, magne pater divom, miserere tuoque

invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,

quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.'

Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis

it gemitus: torpent infractae ad proelia vires.

Illam incendentem luctus Idaeus et Actor

Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli

corripiunt interque manus sub tecta reponunt.

At tuba terribilem sonitum procul aere canoro

increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.

Adcelerant acta pariter testudine Volsci

et fossas implere parant ac vellere vallum.

Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,

qua rara est acies interlucetque corona

non tam spissa viris. Telorum effundere contra

omne genus Teucri ac duris detrudere contis,

adsueti longo muros defendere bello.

Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua

possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis

ferre iuvat subter densa testudine casus;

nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,

immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,

quae stravit Rutulos late armorumque resolvit

tegmina. Nec curant caeco contendere Marte

amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo

missilibus certant.

Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam

pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;

at Messapus equum domitor, Neptunia proles,

rescindit vallum et scalas in moenia poscit.

Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,

quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus

ediderit, quem quisque virum demiserit Orco;

et mecum ingentis oras evolvite belli,

[et meministis enim, divae, et memorare potestis.]

Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,

opportuna loco, summis quam viribus omnes

expugnare Itali summaque evertere opum vi

certabant, Troes contra defendere saxis

perque cavas densi tela intorquere fenestras.

Princeps ardentem coniecit lampada Turnus

et flammam adfixit lateri, quae plurima vento

corripuit tabulas et postibus haesit adesis.

Turbati trepidare intus frustraque malorum

velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt

in partem, quae peste caret, tum pondere turris

procubuit subito et caelum tonat omne fragore.

Semineces ad terram, immani mole secuta,

confixique suis telis et pectora duro

transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor

et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,

Maeonio regi quem serva Licymnia furtim

sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,

ense levis nudo parmaque inglorius alba;

isque ubi se Turni media inter milia vidit,

hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:

ut fera, quae densa venantum saepta corona

contra tela furit seseque haud nescia morti

inicit et saltu supra venabula fertur,

haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis

inruit et, qua tela videt densissima, tendit.

At pedibus longe melior Lycus inter et hostis

inter et arma fuga muros tenet altaque certat

prendere tecta manu sociumque attingere dextras.

Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,

increpat his victor: 'Nostrasne evadere, demens,

sperasti te posse manus?' Simul adripit ipsum

pendentem et magna muri cum parte revellit.

Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum

sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis

quaesitum aut matri multis balatibus agnum

Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor

tollitur: invadunt et fossas agere complent;

ardentis taedas alii ad fastigia iactant.

Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis

Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,

Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,

hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,

Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,

Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque

et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,

Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae

strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens

ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta

et laevo infixa est lateri manus abditaque intus

spiramenta animae letali volnere rupit.

Stabat in egregiis Arcentis filius armis,

pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,

insignis facie, genitor quem miserat Arcens,

eductum Matris luco Symaethia circum

flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:

stridentem fundam positis Mezentius hastis

ipse ter adducta circum caput egit habena

et media adversi liquefacto tempora plumbo

diffidit ac multa porrectum extendit harena.

Tum primum bello celerem intendisse sagittam

dicitur ante feras solitus terrere fugaces

Ascanius fortemque manu fudisse Numanum,

cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem

germanam nuper thalamo sociatus habebat.

Is primam ante aciem digna atque indigna relatu

vociferans tumidusque novo praecordia regno

ibat et ingentem sese clamore ferebat:

'Non pudet obsidione iterum valloque teneri,

bis capti Phryges, et morti praetendere muros?

En qui nostra sibi bello conubia poscunt!

Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit

Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:

durum a stirpe genus natos ad flumina primum

deferimus saevoque gelu duramus et undis,

venatu invigilant pueri silvasque fatigant,

flectere ludus equos et spicula tendere cornu.

At patiens operum parvoque adsueta iuventus

aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.

Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum

terga fatigamus hasta; nec tarda senectus

debilitat vires animi mutatque vigorem:

canitiem galea premimus, semperque recentis

comportare iuvat praedas et vivere rapto.

Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,

desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,

et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.

O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta

Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!

Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris

Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.'

Talia iactantem dictis ac dira canentem

non tulit Ascanius nervoque obversus equino

contendit telum diversaque bracchia ducens

constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:

'Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.

Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona

et statuam ante aras aurata fronte iuvencum

candentem pariterque caput cum matre ferentem,

iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.'

Audiit et caeli Genitor de parte serena

intonuit laevum, sonat una fatifer arcus:

effugit horrendum stridens adducta sagitta

perque caput Remuli venit et cava tempora ferro

traicit. 'I, verbis virtutem inlude superbis!

His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.'

Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur

laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.

Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo

desuper Ausonias acies urbemque videbat,

nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:

'Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,

dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella

gente sub Assaraci fato ventura resident,

nec te Troia capit.' Simul haec effatus ab alto

aethere se misit, spirantis dimovet auras

Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris

antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae

armiger ante fuit fidusque ad limina custos,

tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo

omnia longaevo similis, vocemque coloremque

et crinis albos et saeva sonoribus arma,

atque his ardentem dictis adfatur Iulum:

'Sit satis, Aenide, telis impune Numanum

oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo

concedit laudem et paribus non invidet armis:

cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo

mortalis medio aspectus sermone reliquit

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

Agnovere deum proceres divinaque tela

Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.

Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi

Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus

succedunt animasque in aperta pericula mittunt.

It clamor totis per propugnacula muris,

intendunt acris arcus amentaque torquent.

Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque

dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:

quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis

verberat imber humum, quam multa grandine nimbi

in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris

torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.

Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,

quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera

abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,

portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,

freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.

Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,

armati ferro et cristis capita alta corusci:

quales aeriae liquentia flumina circum,

sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,

consurgunt geminae quercus intonsaque caelo

attollunt capita et sublimi vertice nutant.

inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis

continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis

et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon

agminibus totis: at versi terga dedere

aut ipso portae posuere in limine vitam.

Tum magis increscunt animis discordibus irae;

et iam collecti Troes glomerantur eodem

et conferre manum et procurrere longius audent.

Ductori Turno diversa in parte furenti

turbantique viros perfertur nuntius, hostem

fervere caede nova et portas praebere patentis.

Deserit inceptum atque immani concitus ira

Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.

Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,

Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,

coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus

aera per tenerum stomachoque infixa sub altum

pectus abit: reddit specus atri volneris undam

spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.

Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,

tum Bitian ardentem oculis animisque frementem

non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,

sed magnum stridens contorta phalarica venit,

fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga

nec duplici squama lorica fidelis et auro

sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.

Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.

Talis in Euboico Baiarum litore quondam

saxea pila cadit, magnis quam molibus ante

constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam

prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:

miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;

tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile

Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.

Hic Mars armipotens animum viresque Latinis

addidit et stimulos acris sub pectore vertit

immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.

Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae

bellatorque animo deus incidit.

Pandarus ut fuso germanum corpore cernit

et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,

portam vi magna converso cardine torquet,

obnixus latis umeris, multosque suorum

moenibus exclusos duro in certamine linquit;

ast alios secum includit recipitque ruentis,

demens, qui Rutulum in medio non agmine regem

viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,

immanem veluti pecora inter inertia tigrim

Continuo nova lux oculis effulsit, et arma

horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae

sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:

agnoscunt faciem invisam atque immania membra

turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens

emicat et mortis fraternae fervidus ira

effatur: 'Non haec dotalis regia Amatae,

nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.

Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.'

Olli subridens sedato pectore Turnus:

'Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:

hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.'

Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo

intorquet summis adnixus viribus hastam:

excepere aurae volnus; Saturnia Iuno

detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.

'At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,

effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.'

Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem

et mediam ferro gemina inter tempora frontem

dividit inpubesque immani volnere malas.

Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:

conlapsos artus atque arma cruenta cerebro

sternit humi moriens, atque illi partibus aequis

huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.

Diffugiunt versi trepida formidine Troes:

et si continuo victorem ea cura subisset,

rumpere claustra manu sociosque immittere portis,

ultimus ille dies bello gentique fuisset;

sed furor ardentem caedisque insana cupido

egit in adversos.

Principio Phalerim et succiso poplite Gygen

excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas

in tergum, Iuno vires animumque ministrat;

addit Halym comitem et confixa Phegea parma,

ignaros deinde in muris Martemque cientis

Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.

Lyncea tendentem contra sociosque vocantem

vibranti gladio conixus ab aggere dexter

occupat; huic uno desectum comminus ictu

cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum

vastatorem Amycum, quo non felicior alter

ungere tela manu ferrumque armare veneno,

et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,

Crethea Musarum comitem, cui carmina semper

et citharae cordi numerosque intendere nervis.

[Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.]

Tandem ductores audita caede suorum

conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,

palantisque vident socios hostemque receptum.

Et Mnestheus: 'Quo deinde fugam, quo tenditis?' inquit.

'Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?

Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus

aggeribus tantas strages inpune per urbem

ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?

Non infelicis patriae veterumque deorum

et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?'

Talibus accensi firmantur et agmine denso

consistunt. Turnus paulatim excedere pugna

et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda

acrius hoc Teucri clamore incumbere magno

et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem

cum telis premit infensis, at territus ille,

asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga

ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra

ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:

haud aliter retro dubius vestigia Turnus

improperata refert, et mens exaestuat ira.

Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,

bis confusa fuga per muros agmina vertit;

sed manus e castris propere coit omnis in unum,

nec contra vires audet Saturnia Iuno

sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim

demisit germanae haud mollia iussa ferentem,

ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.

Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum

dextra valet: iniectis sic undique telis

obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum

tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,

discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo

ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse

fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor

liquitur et piceum, nec respirare potestas,

flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.

Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis

in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo

accepit venientem ac mollibus extulit undis

et laetum sociis abluta caede remisit.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER X

PANDITUR interea domus omnipotentis Olympi,

conciliumque vocat divom pater atque hominum rex

sideream in sedem, terras unde arduus omnis

castraque Dardanidum adspectat populosque Latinos.

Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:

'Caelicolae magni, quianam sententia vobis

versa retro tantumque animis certatis iniquis?

Abnueram bello Italiam concurrere Teucris.

Quae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos

aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?

Adveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,

cum fera Karthago Romanis arcibus olim

exitium magnum atque Alpes immittet apertas:

tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.

Nunc sinite et placitum laeti componite foedus.'

Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra

pauca refert:

'O pater, O hominum rerumque aeterna potestas!

Namque aliud quid sit, quod iam implorare queamus?

Cernis ut insultent Rutulli Turnusque [feratur

per medios insignis equis tumidusque] secundo

Marte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros:

quin intra portas atque ipsis proelia miscent

aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.

Aeneas ignarus abest. Numquamne levari

obsidione sines? Muris iterum imminet hostis

nascentis Troiae [nec non exercitus alter;]

atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis

Tydides. Equidem credo, mea volnera restant

et tua progenies mortalia demoror arma.

Si sine pace tua atque invito numine Troes

Italiam petiere, luant peccata neque illos

iuveris auxilio; sin tot responsa secuti,

quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam

vertere iussa potest aut cur nova condere fata?

Quid repetem exustas Erycino in litore classes,

quid tempestatum regem ventosque furentis

Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?

Nunc etiam manis, haec intemptata manebat

sors rerum, movet et superis immissa repente

Allecto, medias Italum bacchata per urbes.

Nil super imperio moveor: speravimus ista,

dum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis.

Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx

dura, per eversae, genitor, fumantia Troiae

exscidia obtestor, liceat dimittere ab armis

incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.

Aeneas sane ignotis iactetur in undis

et, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur:

hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.

Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera

Idaliaeque domus: positis inglorius armis

exigat hic aevum. Magna dicione iubeto

Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde

obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli

iuvit et Argolicos medium fugisse per ignes

totque maris vastaeque exhausta pericula terrae,

dum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?

Non satius cineres patriae insedisse supremos

atque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta

redde, oro, miseris iterumque revolvere casus

da, pater, Iliacos Teucris.' Tum regia Iuno

acta furore gravi: 'Quid me alta silentia cogis

rumpere et obductum verbis volgare dolorem?

Aenean hominum quisquam divomque subegit

bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?

Italiam petiit fatis auctoribus, esto,

Cassandrae inpulsus furiis: num linquere castra

hortati sumus aut vitam committere ventis?

Num puero summam belli, num credere muros

Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas?

Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra

egit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?

Indignum est Italos Troiam circumdare flammis

nascentem et patria Turnum consistere terra,

cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:

quid face Troianos atra vim ferre Latinis,

arva aliena iugo premere atque avertere praedas?

Quid soceros legere et gremiis abducere pactas,

pacem orare manu, praefigere puppibus arma?

Tu potes Aenean manibus subducere Graium

proque viro nebulam et ventos obtendere inanis,

tu potes in totidem classem convertere nymphas:

nos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?

Aeneas ignarus abest: ignarus et absit.

Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:

quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?

Nosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo

conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis

obiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma

Europamque Asiamque et foedera solvere furto?

Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,

aut ego tela dedi fovive cupidine bella?

Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis

haud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas.'

Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant

caelicolae adsensu vario, ceu flamina prima

cum deprensa fremunt silvis et caeca volutant

murmura, venturos nautis prodentia ventos.

Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,

infit; eo dicente deum domus alta silescit

et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,

tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus:

'Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.

Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris

haud licitum, nec vestra capit discordia finem:

quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,

Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo.

Seu fatis Italum castra obsidione tenentur

sive errore malo Troiae monitisque sinistris.

Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem

fortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem.

Fata viam invenient.' Stygii per flumina fratris,

per pice torrentis atraque voragine ripas

adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

Hic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo

surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

Interea Rutuli portis circum omnibus instant

sternere caede viros et moenia cingere flammis.

At legio Aeneadum vallis obsessa tenetur,

nec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis

nequiquam et rara muros cinxere corona

Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes

Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,

prima acies; hos germani Sarpedonis ambo

et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.

Fert ingens toto conixus corpore saxum,

haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,

nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.

Hi iaculis, illi certant defendere saxis

molirique ignem nervoque aptare sagittas.

Ipse inter medios, Veneris iustissima cura,

Dardanius caput ecce puer detectus honestum,

qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum,

aut collo decus aut capiti; vel quale per artem

inclusum buxo aut Oricia terebintho

lucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis

accipit et molli subnectens circulus auro.

Te quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes

volnera dirigere et calamos armare veneno,

Maeonia generose domo, ubi pinguia culta

exercentque viri Pactolusque inrigat auro.

Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni

aggere moerorum sublimem gloria tollit,

et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.

Illi inter sese duri certamina belli

contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.

Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis

regem adit et regi memorat nomenque genusque,

quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma

quae sibi conciliet, violentaque pectora Turni

edocet, humanis quae sit fiducia rebus

admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon

iungit opes foedusque ferit; tum libera fati

classem conscendit iussis gens Lydia divom,

externo commissa duci. Aeneia puppis

prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones,

imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.

Hic magnus sedet Aeneas secumque volutat

eventus belli varios, Pallasque sinistro

adfixus lateri iam quaerit sidera, opacae

noctis iter, iam quae passus terraque marique.

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,

quae manus interea Tuscis comitetur ab oris

Aenean armetque rates pelagoque vehatur.

Massicus aerata princeps secat aequora tigri:

sub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi

quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae

gorytique leves umeris et letifer arcus.

Una torvus Abas: huic totum insignibus armis

agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.

Sescentos illi dederat Populonia mater

expertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos

insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.

Tertius ille hominum divomque interpres Asilas,

cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent

et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,

mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.

Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,

urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur,

Astur equo fidens et versicoloribus armis.

Tercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi)

qui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,

et Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.

Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,

transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo,

cuius olorinae surgunt de vertice pennae,

crimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae.

Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,

populeas inter frondes umbramque sororum

dum canit et maestum Musa solatur amorem,

canentem molli pluma duxisse senectam,

linquentem terras et sidera voce sequentem.

Filius, aequalis comitatus classe catervas,

ingentem remis Centaurum promovet: ille

instat aquae saxumque undis immane minatur

arduus et longa sulcat maria alta carina.

Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,

fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,

qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,

Mantua, dives avis; sed non genus omnibus unum:

gens illi triplex, populi sub gente quaterni,

ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.

Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,

quos patre Benaco velatus harundine glauca

Mincius infesta ducebat in aequora pinu.

It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum

verberat adsurgens, spumant vada marmore verso.

Hunc vehit immanis Triton et caerula concha

exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti

frons hominem praefert, in pristim desinit alvus:

spumea semifero sub pectore murmurat unda.

Tot lecti proceres ter denis navibus ibant

subsidio Troiae et campos salis aera secabant.

Iamque dies caelo concesserat almaque curru

noctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:

Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)

ipse sedens clavumque regit velisque ministrat.

Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum

occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe

numen habere maris nymphasque e navibus esse

iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,

quot prius aeratae steterant ad litora prorae.

Agnoscunt longe regem lustrantque choreis,

quarum quae fandi doctissima Cymodocea

pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso

eminet ac laeva tacitis subremigat undis,

tum sic ignarum adloquitur: 'Vigilasne, deum gens,

Aenea? Vigila et velis immitte rudentis.

Nos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,

nunc pelagi nymphae, classis tua Perfidus ut nos

praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,

rupimus invitae tua vincula teque per aequor

quaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit

et dedit esse deas aevumque agitare sub undis.

At puer Ascanius muro fossisque tenetur

tela inter media atque horrentis Marte Latinos.

Iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco

Arcas eques: medias illis opponere turmas,

ne castris iungant, certast sententia Turno.

Surge age et Aurora socios veniente vocari

primus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse

invictum Ignipotens atque oras ambiit auro.

Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris,

ingentis Rutulae spectabit caedis acervos.'

Dixerat, et dextra discedens impulit altam

haud ignara modi puppim: fugit illa per undas

ocior et iaculo et ventos aequante sagitta.

Inde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse

Tros Anchisiades; animos tamen omine tollit.

Tum breviter super adspectans convexa precatur:

'Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi

turrigeraeque urbis biiugique ad frena leones,

tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques

augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.'

Tantum effatus. Et interea revoluta rubebat

matura iam luce dies noctemque fugarat:

principio sociis edicit, signa sequantur

atque animos aptent armis pugnaeque parent se.

Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra,

stans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra

extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt

Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,

tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris

Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant

cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo.

At Rutulo regi ducibusque ea mira videri

Ausoniis, donec versas ad litora puppes

respiciunt totumque adlabi classibus aequor.

Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma

funditur et vastos umbo vomit aureus ignes:

non secus ac liquida siquando nocte cometae

sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor,

ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris,

nascitur et laevo contristat lumine caelum.

Haud tamen audaci Turno fiducia cessit

litora praecipere et venientis pellere terra.

[ultro animos tollit dictis atque increpat ultro]

'Quod votis optastis, adest, perfringere dextra;

in manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto

quisque suae tectique memor, nunc magna referto

facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam,

dum trepidi egressisque labant vestigia prima.

Audentis Fortuna iuvat,'

haec ait et secum versat, quos ducere contra

vel quibus obsessos possit concredere muros.

Interea Aeneas socios de puppibus altis

pontibus exponit. Multi servare recursus

languentis pelagi et brevibus se credere saltu,

per remos alii. Speculatus litora Tarchon,

qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,

sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,

advertit subito proram sociosque precatur:

'Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis;

tollite, ferte rates; inimicam findite rostris

hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.

Frangere nec tali puppim statione recuso

arrepta tellure semel.' Quae talia postquam

effatus Tarchon, socii consurgere tonsis

spumantisque rates arvis inferre Latinis,

donec rostra tenent siccum et sedere carinae

omnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon.

Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo,

anceps sustentata diu fluctusque fatigat,

solvitur atque viros mediis exponit in undis

fragmina remorum quos et fluitantia transtra

impediunt, retrahitque pedem simul unda relabens.

Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer

totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.

Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis

Aeneas, omen pugnae, stravitque Latinos

occiso Therone, virum qui maximus ultro

Aenean petit: huic gladio perque aerea suta,

per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.

Inde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta

et tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri

quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum

immanemque Gyan, sternentis agmina clava,

deiecit Leto: nihil illos Herculis arma

nec validae iuvere manus genitorque Melampus,

Alcidae comes usque gravis dum terra labores

praebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis,

intorquens iaculum clamanti sistit in ore.

Tu quoque, flaventem prima lanugine malas

dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,

Dardania stratus dextra, securus amorum,

qui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,

ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci

progenies, septem numero, septenaque tela

coniciunt; partim galea clipeoque resultant

inrita, deflexit partim stringentia corpus

alma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten:

'Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra

torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium

Iliacis campis.' Tum magnam corripit hastam

et iacit: illa volans clipei transverberat aera

Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.

Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem

sustentat dextra: traiecto missa lacerto

protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,

dexteraque ex umero nervis moribunda pependit.

Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto

Aenean petiit; sed non et figere contra

est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.

Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus

advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta

sub mentum graviter pressa pariterque loquentis

vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille

fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.

Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema

et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit,

per varios sternit casus. Accurrit Halaesus

Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,

insignis Messapus equis. Expellere tendunt

nunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso

Ausoniae. Magno discordes aethere venti

proelia ceu tollunt animis et viribus aequis;

non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;

anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:

haud aliter Troianae acies aciesque Latinae

concurrunt; haeret pede pes densusque viro vir.

At parte ex alia, qua saxa rotantia late

impulerat torrens arbustaque diruta ripis,

Arcadas insuetos acies inferre pedestris

ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci

(aspera quis natura loci dimittere quando

suasit equos), unum quod rebus restat egenis,

nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris:

'Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta,

per ducis Evandri nomen devictaque bella

Opemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,

fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis

est via. Qua globus ille virum densissimus urget,

hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.

Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste

mortales, totidem nobis animaeque manusque.

Ecce, maris magna claudit nos obice pontus,

deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?'

Haec ait et medius densos prorumpit in hostis.

Obvius huic primum, fatis adductus iniquis,

fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum,

intorto figit telo, discrimina costis

per medium qua spina dabat, hastamque receptat

ossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo,

ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem,

dum furit, incautum crudeli morte sodalis

excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.

Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta

Anchemolum, thalamos ausum incestare novercae.

Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,

Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,

indiscreta suis gratusque parentibus error;

at nunc dura dedit vobis discrimina Pallas:

nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis;

te decisa suum, Laride, dextera quaerit

semianimesque micant digiti ferrumque retractant.

Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis

facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.

Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter

traicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;

Ilo namque procul validam direxerat hastam,

quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,

te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus

caedit semianimis Rutulorum calcibus arva.

Ac velut optato ventis aestate coortis

dispersa immittit silvis incendia pastor,

correptis subito mediis extenditur una

horrida per latos acies Volcania campos;

ille sedens victor flammas despectat ovantis:

non aliter socium virtus coit omnis in unum

teque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus

tendit in adversos seque in sua conligit arma.

Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,

Strymonio dextram fulgenti deripit ense

elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis

ossaque dispersit cerebro permixta cruento.

Fata canens silvis genitor celarat Halaesum:

ut senior leto canentia lumina solvit,

iniecere manum Parcae telisque sacrarunt

Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus:

'Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,

fortunam atque viam duri per pectus Halaesi.

Haec arma exuviasque viri tua quercus habebit.'

Audiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus,

Arcadio infelix telo dat pectus inermum.

At non caede viri tanta perterrita Lausus,

pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem

oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.

Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci

et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri.

Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis.

Extremi addensent acies nec turba moveri

tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,

hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas:

egregii forma, sed quis Fortuna negarat

in patriam reditus. Ipsos concurrere passus

haud tamen inter se magni regnator Olympi:

mox illos sua fata manent maiore sub hoste.

Interea soror alma monet succedere Lauso

Turnum, qui volucri curru medium secat agmen.

Ut vidit socios: 'Tempus desistere pugnae;

solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas

debetur; cuperem ipse parens spectator adesset.'

Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.

At Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba

miratus stupet in Turno corpusque per ingens

lumina volvit obitque truci procul omnia visus

talibus et dictis it contra dicta tyranni:

'Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis

aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.

Tolle minas.' Fatus medium procedit in aequor.

Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.

Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire

comminus; utque leo, specula cum vidit ab alta

stare procul campis meditantem in proelia taurum,

advolat: haud alia est Turni venientis imago.

Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,

ire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum

viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:

'Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti,

te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.

Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta

victoremque ferant morientia lumina Turni.'

Audiit Alcides iuvenem magnumque sub imo

corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.

Tum Genitor natum dictis adfatur amicis:

'Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus

omnibus est vitae: sed famam extendere factis,

hoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis

tot nati cecidere deum; quin occidit una

Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum

fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.'

Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis.

At Pallas magnis emittit viribus hastam

vaginaque cava fulgentem deripit ensem.

Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa

incidit atque viam clipei molita per oras

tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.

Hic Turnus ferro praefixum robur acuto

in Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:

'Adspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.'

Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,

quem pellis totiens obeat circumdata tauri,

vibranti cuspis medium transverberat ictu

loricaeque moras et pectus perforat ingens.

Ille rapit calidum frustra de volnere telum:

una eademque via sanguis animusque sequuntur.

Corruit in volnus, sonitum super arma dedere

et terram hostilem moriens petit ore cruento.

Quem Turnus super adsistens,

'Arcades, haec,' inquit, 'memores mea dicta referte

Euandro; qualem meruit, Pallanta remitto.

Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,

largior. Haud illi stabunt Aeneia parvo

hospitia.' Et laevo pressit pede talia fatus

exanimem, rapiens immania pondera baltei

impressumque nefas, una sub nocte iugali

caesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,

quae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;

quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.

Nescia mens hominum fati sortisque futurae

et servare modum, rebus sublata secundis!

Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum

intactum Pallanta et cum spolia ista diemque

oderit. At socii multo gemitu lacrimisque

impositum scuto referunt Pallanta frequentes.

O dolor atque decus magnum rediture parenti

haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,

cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos.

Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor

advolat Aeneae, tenui discrimine leti

esse suos, versis tempus succurrere Teucris.

Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen

ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum

caede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis

omnia sunt oculis, mensae, quas advena primas

tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos

quattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens,

viventis rapit, inferias quos immolet umbris

captivoque rogi perfundat sanguine flammas.

Inde Mago procul infensam contenderat hastam.

Ille astu subit ac tremibunda supervolat hasta,

et genua amplectens effatur talia supplex:

'Per patrios manis et spes surgentis Iuli

te precor, hanc animam serves natoque patrique.

Est domus alta, iacent penitus defossa talenta

caelati argenti, sunt auri pondera facti

infectique mihi. Non hic victoria Teucrum

vertitur aut anima una dabit discrimina tanta.'

Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:

'Argenti atque auri memoras quae multa talenta,

natis parce tuis. Belli commercia Turnus

sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.

Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.'

Sic fatus galeam laeva tenet atque reflexa

cervice orantis capulo tenus applicat ensem.

Nec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,

infula cui sacra redimibat tempora vitta,

totus conlucens veste atque insignibus armis.

Quem congressus agit campo lapsumque superstans

immolat ingentique umbra tegit; arma Serestus

lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum.

Instaurant acies Volcani stirpe creatus

Caeculus et veniens Marsorum montibus Umbro:

Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram

et totum clipei ferro deiecerat orbem;

dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo

crediderat caeloque animum fortasse ferebat

canitiemque sibi et longos promiserat annos:

Tarquitus exultans contra fulgentibus armis,

silvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,

obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta

loricam clipeique ingens onus impedit hasta;

tum caput orantis nequiquam et multa parantis

dicere deturbat terrae truncumque tepentem

provolvens super haec inimico pectore fatur:

'Istic nunc, metuende, iace. Non te optima mater

condet humi patrioque onerabit membra sepulchro:

alitibus linquere feris aut gurgite mersum

unda feret piscesque impasti volnera lambent.'

Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,

persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem,

magnanimo Volcente satum, ditissimus agri

qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.

Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt

centenasque manus, quinquaginta oribus ignem

pectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra

tot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses:

sic toto Aeneas desaevit in aequore victor,

ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei

quadriiugis in equos adversaque pectora tendit.

Atque illi longe gradientem et dira frementem

ut videre, metu versi retroque ruentes

effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.

Interea biiugis infert se Lucagus albis

in medios fraterque Liger; sed frater habenis

flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.

Haud tulit Aeneas tanto fervore furentis:

inruit adversaque ingens apparuit hasta.

Cui Liger:

'Non Diomedis equos nec currum cernis Achillis

aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi

his dabitur terris.' Vesano talia late

dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros

dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.

Lucagus ut pronus pendens in verbera telo

admonuit biiugos, proiecto dum pede laevo

aptet se pugnae, subit oras hasta per imas

fulgentis clipei, tum laevum perforat inguen:

excussus curru moribundus volvitur arvis.

Quem pius Aeneas dictis adfatur amaris:

'Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum

prodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:

ipse rotis saliens iuga deseris.' Haec ita fatus

arripuit biiugos; frater tendebat inertis

infelix palmas, curru delapsus eodem:

'Per te, per qui te talem genuere parentes,

vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.'

Pluribus oranti Aeneas: 'Haud talia dudum

dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.'

Tum latebras animae pectus mucrone recludit.

Talia per campos edebat funera ductor

Dardanius, torrentis aquae vel turbinis atri

more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt

Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus.

Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:

'O germana mihi atque eadem gratissima coniunx,

ut rebare, Venus, nec te sententia fallit,

Troianas sustentat opes, non vivida bello

dextra viris animusque ferox patiensque pericli.'

Cui Iuno summissa 'Quid, o pulcherrime coniunx,

sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?

Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,

vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,

omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum

et Dauno possem incolumem servare parenti.

Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.

Ille tamen nostra deducit origine nomen

Pilumnusque illi quartus pater et tua larga

saepe manu multisque oneravit limina donis.'

Cui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:

'Si mora praesentis leti tempusque caduco

oratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,

tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis

hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis

sub precibus venia ulla latet totumque moveri

mutarive putas bellum, spes pascis inanis.'

Et Iuno adlacrimans: 'Quid si, quae voce gravaris,

mente dares atque haec Turno rata vita maneret?

Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri

vana feror. Quod ut O potius formidine falsa

ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!'

Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto

misit, agens hiemem nimbo succincta per auras,

Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit.

Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram

in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum,

Dardaniis ornat telis clipeumque iubasque

divini adsimulat capitis, dat inania verba,

dat sine mente sonum gressusque effingit euntis,

morte obita qualis fama est volitare figuras

aut quae sopitos deludunt somnia sensus.

At primas laeta ante acies exsultat imago

inritatque virum telis et voce lacessit.

Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam

conicit: illa dato vertit vestigia tergo.

Tum vero Aenean aversum ut cedere Turnus

credidit atque animo spem turbidus hausit inanem,

'Quo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos;

hac dabitur dextra tellus quaesita per undas.'

Talia vociferans sequitur strictumque coruscat

mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos.

Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi

expositis stabat scalis et ponte parato,

qua rex Clusinis advectus Osinius oris.

Huc sese trepida Aeneae fugientis imago

conicit in latebras; nec Turnus segnior instat

exsuperatque moras et pontis transilit altos.

Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem

avolsamque rapit revoluta per aequora navem.

Illum autem Aeneas absentem in praelia poscit;

obvia multa virum demittit corpora morti:

tum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,

sed sublime volans nubi se immiscuit atrae.

Cum Turnum medio interea fert aequore turbo.

Respicit ignarus rerum ingratusque salutis

et duplicis cum voce manus ad sidera tendit:

'Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum

duxisti et talis voluisti expendere poenas?

Quo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit?

Laurentisne iterum muros aut castra videbo?

Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?

Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui

et nunc palantis video gemitumque cadentum

accipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat

terra mihi? Vos O potius miserescite venti:

in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro

ferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis,

quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.'

Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,

an sese mucrone ob tantum dedecus amens

induat et crudum per costas exigat ensem,

fluctibus an iaciat mediis et litora nando

curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.

Ter conatus utramque viam, ter maxima Iuno

continuit iuvenemque animi miserata repressit.

Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo

et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.

At Iovis interea monitis Mezentius ardens

succedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.

Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,

uni odiisque viro telisque frequentibus instant.

Ille velut rupes, vastum quae prodit in aequor,

obvia ventorum furiis expostaque ponto,

vim cunctam atque minas perfert caelique marisque,

ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum

sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,

sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis

occupat os faciemque adversam, poplite Palmum

succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso

donat habere umeris et vertice figere cristas.

Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta

aequalem comitemque, una quem nocte Theano

in lucem genitori Amyco dedit et face praegnans

Cisseis regina Parin creat: urbe paterna

occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.

Ac velut ille canum morsu de montibus altis

actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos

defendit multosve palus Laurentia, silva

pastus harundinea, postquam inter retia ventum est,

substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,

nec cuiquam irasci propiusque accedere virtus,

sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;

haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,

non ulli est animus stricto concurrere ferro;

missilibus longe et vasto clamore lacessunt:

ille autem impavidus partis cunctatur in omnis,

dentibus infrendens, et tergo decutit hastas.

Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,

Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.

Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit,

purpureum pennis et pactae coniugis ostro:

impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans,

suadet enim vesana fames, si forte fugacem

conspexit capream aut surgentem in cornua cervum,

gaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret

visceribus super accumbens, lavit inproba taeter

ora cruor,

sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.

Sternitur infelix Acron et calcibus atram

tundit humum expirans infractaque tela cruentat.

Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden

sternere nec iacta caecum dare cuspide volnus:

obvius adversoque occurrit seque viro vir

contulit, haud furto melior, sed fortibus armis.

Tum super abiectum posito pede nixus et hasta:

'Pars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.'

Conclamant socii laetum paeana secuti.

Ille autem exspirans: 'Non me, quicumque es, inulto,

victor, nec longum laetabere: te quoque fata

prospectant paria atque eadem mox arva tenebis.'

Ad quae subridens mixta Mezentius ira:

'Nunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex

viderit.' Hoc dicens eduxit corpore telum:

olli dura quies oculos et ferreus urget

somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.

Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen

Partheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,

Messapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten,

illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,

hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis,

quem tamen haud expers Valerus virtutis avitae

deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces

insidiis, iaculo et longe fallente sagitta.

Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors

funera: caedebant pariter pariterque ruebant

victores victique, neque his fuga nota neque illis.

Di Iovis in tectis iram miserantur inanem

amborum et tantos mortalibus esse labores:

hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno,

pallida Tisiphone media inter milia saevit.

At vero ingentem quatiens Mezentius hastam

turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion,

cum pedes incedit medii per maxima Nerei

stagna viam scindens, umero supereminet undas

aut summis referens annosam montibus ornum

ingrediturque solo et caput inter nubila condit:

talis se vastis infert Mezentius armis.

Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo,

obvius ire parat. Manet imperterritus ille,

hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;

atque oculis spatium emensus, quantum satis hastae:

'Dextra mihi deus et telum, quod missile libro,

nunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis

indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum

Aeneae.' Dixit stridentemque eminus hastam

iecit; at illa volans clipeo est excussa proculque

egregium Antoren latus inter et ilia figit,

Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis

haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.

Sternitur infelix alieno volnere caelumque

aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos

tum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem

aere cavum triplici, per linea terga tribusque

transit intextum tauris opus imaque sedit

inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem

Aeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus,

eripit a femine et trepidanti fervidus instat.

Ingemuit cari graviter genitoris amore,

ut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae.

Hic mortis durae casum tuaque optima facta,

siqua fidem tanto est operi latura vetustas,

non equidem nec te, iuvenis memorande, silebo.

Ille pedem referens et inutilis inque ligatus

cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat:

prorupit iuvenis seseque immiscuit armis

iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis

Aeneae subiit mucronem ipsumque morando

sustinuit. Socii magno clamore sequuntur,

dum genitor nati parma protectus abiret,

telaque coniciunt proturbantque eminus hostem

missilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se.

Ac velut effusa siquando grandine nimbi

praecipitant, omnis campis diffugit arator

omnis et agricola et tuta latet arce viator,

aut amnis ripis aut alti fornice saxi,

dum pluit in terris, ut possint sole reducto

exercere diem: sic obrutus undique telis

Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,

sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:

'Quo moriture ruis maioraque viribus audes?

Fallit te incautum pietas tua.' Nec minus ille

exsultat demens; saevae iamque altius irae

Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso

Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem

per medium Aeneas iuvenem totumque recondit.

Transiit et parmam mucro, levia arma minacis,

et tunicam, molli mater quam neverat auro,

implevitque sinum sanguis; tum vita per auras

concessit maesta ad manis corpusque reliquit.

At vero ut voltum vidit morientis et ora,

ora modis Anchisiades pallentia miris,

ingemuit miserans graviter dextramque tetendit,

et mentem patriae subiit pietatis imago.

'Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,

quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?

Arma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum

manibus et cineri, siqua est ea cura, remitto.

Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:

Aeneae magni dextra cadis.' Increpat ultro

cunctantis socios et terra sublevat ipsum,

sanguine turpantem comptos de more capillos.

Interea genitor Tiberini ad fluminis undam

volnera siccabat lymphis corpusque levabat

arboris adclinis trunco. Procul aerea ramis

dependet galea et prato gravia arma quiescunt.

Stant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans

colla fovet, fusus propexam in pectore barbam;

multa super Lauso rogitat multumque remittit

qui revocent maestique ferant mandata parentis.

At Lausum socii exanimem super arma ferebant

flentes, ingentem atque ingenti volnere victum.

Agnovit longe gemitum praesaga mali mens:

canitiem multo deformat pulvere et ambas

ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.

'Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,

ut pro me hostili paterer succedere dextrae,

quem genui? Tuane haec genitor per volnera servor,

morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum

exitium infelix, nunc alte volnus adactum!

Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,

pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.

Debueram patriae poenas odiisque meorum:

omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!

Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.

Sed linquam.' Simul hoc dicens attollit in aegrum

se femur et, quamvis dolor alto volnere tardet,

haud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi,

hoc solamen erat; bellis hoc victor abibat

omnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit:

'Rhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est,

viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti

et caput Aeneae referes Lausique dolorum

ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis,

occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,

iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.'

Dixit et exceptus tergo consueta locavit

membra manusque ambas iaculis oneravit acutis,

aere caput fulgens cristaque hirsutus equina.

Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens

uno in corde pudor mixtoque insania luctu,

[et furiis agitatus amor et conscia virtus.]

Atque hic Aenean magna ter voce vocavit.

Aeneas agnovit enim laetusque precatur:

'Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo,

incipias conferre manum.'

Tantum effatus et infesta subit obvius hasta.

Ille autem: 'Quid me erepto, saevissime, nato

terres? Haec via sola fuit, qua perdere posses.

Nec mortem horremus nec divom parcimus ulli.

Desine: nam venio moriturus et haec tibi porto

dona prius.' Dixit telumque intorsit in hostem;

inde aliud super atque aliud figitque volatque

ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.

Ter circum adstantem laevos equitavit in orbes

tela manu iaciens, ter secum Troius heros

immanem aerato circumfert tegmine silvam.

Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet

vellere et urgetur pugna congressus iniqua,

multa movens animo iam tandem erumpit et inter

bellatoris equi cava tempora conicit hastam.

Tollit se arrectum quadrupes et calcibus auras

verberat effusumque equitem super ipse secutus

implicat eiectoque incumbit cernuus armo.

Clamore incendunt caelum Troesque Latinique.

Advolat Aeneas vaginaque eripit ensem

et super haec: 'Ubi nunc Mezentius acer et illa

effera vis animi? 'Contra Tyrrhenus, ut auras

suspiciens hausit caelum mentemque recepit:

'Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?

Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,

nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.

Unum hoc per siqua est victis venia hostibus oro:

corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum

circumstare odia: hunc, oro, defende furorem

et me consortem nati concede sepulchro.'

Haec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem

undantique animam diffundit in arva cruore.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER XI

OCEANUM interea surgens Aurora reliquit:

Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis

praecipitant curae turbataque funere mens est,

vota deum primo victor solvebat Eoo.

Ingentem quercum decisis undique ramis

constituit tumulo fulgentiaque induit arma,

Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,

bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas

telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum

perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae

subligat atque ensem collo suspendit eburnum.

Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat

turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:

'Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,

quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo

primitiae, manibusque meis Mezentius hic est.

Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.

Arma parate animis et spe praesumite bellum,

nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa

adnuerint superi pubemque educere castris,

impediat segnisve metu sententia tardet.

Interea socios inhumataque corpora terrae

mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.

Ite,' ait, 'egregias animas, quae sanguine nobis

hanc patriam peperere suo, decorate supremis

muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem

mittatur Pallas, quem non virtutis egentem

abstulit atra dies et funere mersit acerbo.'

Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,

corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes

servabat senior, qui Parrhasio Evandro

armiger ante fuit, sed non felicibus aeque

tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.

Circum omnis famulumque manus Troianaque turba

et maestum Iliades crinem de more solutae.

Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis,

ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt

pectoribus, maestoque immugit regia luctu.

Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora

ut vidit levique patens in pectore vulnus

cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.

'Tene,' inquit, 'miserande puer, cum laeta veniret,

invidit Fortuna mihi, ne regna videres

nostra neque ad sedes victor veherere paternas?

Non haec Evandro de te promissa parenti

discedens dederam, cum me complexus euntem

mitteret in magnum imperium metuensque moneret

acris esse viros, cum dura proelia gente.

Et nunc ille quidem spe multum captus inani

fors et vota facit cumulatque altaria donis:

nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis

debentem vano maesti comitamur honore.

Infelix, nati funus crudele videbis!

Hi nostri reditus expectatique triumphi!

Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis

vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum

optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum

praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!'

Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus

imperat et toto lectos ex agmine mittit

mille viros, qui supremum comitentur honorem

intersintque patris lacrimis, solacia luctus

exigua ingentis, misero sed debita patri.

Haud segnes alii crates et molle feretrum

arbuteis texunt virgis et vimine querno

exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.

Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,

qualem virgineo demessum pollice florem

seu mollis violae seu languentis hyacinthi,

cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:

non iam mater alit tellus viresque ministrat.

Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis

extulit Aeneas, quas illi laeta laborum

ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido

fecerat et tenui telas discreverat auro.

Harum unam iuveni supremum maestus honorem

induit arsurasque comas obnubit amictu,

multaque praeterea Laurentis praemia pugnae

aggerat et longo praedam iubet ordine duci.

Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.

Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris

inferias, caeso sparsuros sanguine flammas,

indutosque iubet truncos hostilibus armis

ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.

Ducitur infelix aevo confectus Acoetes:

pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora

sternitur et toto proiectus corpore terrae. . .

Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.

Post bellator equus positis insignibus Aethon

it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.

Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus

victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur

Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.

Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,

substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:

'Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli

fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,

aeternumque vale.' Nec plura effatus ad altos

tendebat muros gressumque in castra ferebat.

Iamque oratores aderant ex urbe Latina,

velati ramis oleae veniamque rogantes:

corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,

redderet ac tumulo sineret succedere terrae;

nullum cum victis certamen et aethere cassis;

parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.

Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis

prosequitur venia et verbis haec insuper addit:

'Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,

implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?

Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis

oratis? Equidem et vivis concedere vellem.

Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,

nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit

hospitia et Turni potius se credidit armis.

Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.

Si bellum finire manu, si pellere Teucros

apparat, his mecum decuit concurrere telis:

vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.

Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.'

Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes

conversique oculos inter se atque ora tenebant.

Tum senior semperque odiis et crimine Drances

infensus iuveni Turno sic ore vicissim

orsa refert: 'O fama ingens, ingentior armis

vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?

Iustitiaene prius mirer belline laborum?

Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem

et te, siqua viam dederit fortuna, Latino

iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.

Quin et fatalis murorum attollere moles

saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.'

Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.

Bis senos pepigere dies et pace sequestra

per silvas Teucri mixtique inpune Latini

erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni

fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,

robora nec cuneis et olentem scindere cedrum

nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.

Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,

Evandrum Evandrique domos et moenia replet,

quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.

Arcades ad portas ruere et de more vetusto

funereas rapuere faces; lucet via longo

ordine flammarum et late discriminat agros.

Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit

agmina. Quae postquam matres succedere tectis

viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.

At non Evandrum potis est vis ulla tenere,

sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto

procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,

et via vix tandem vocis laxata dolore est.

'Non haec, O Palla, dederas promissa parenti,

cautius ut saevo velles te credere Marti;

haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis

et praedulce decus primo certamine posset.

Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui

dura rudimenta et nulli exaudita deorum

vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,

felix morte tua neque in hunc servata dolorem!

Contra ego vivendo vici mea fata, superstes

restarem ut genitor. Troum socia arma secutum

obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem

atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,

nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas

iunximus hospitio dextras: sors ista senectae

debita erat nostrae. Quod si immatura manebat

mors natum, caesis Volscorum milibus ante

ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.

Quin ego non alio digner te funere, Palla,

quam pius Aeneas [et quam magni Phryges et quam

Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.]

Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:

tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,

esset par aetas et idem si robur ab annis,

Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?

Vadite et haec memores regi mandata referte:

quod vitam moror invisam Pallante perempto,

dextera causa tua est, Turnum natoque patrique

quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus

fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,

nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.'

Aurora interea miseris mortalibus almam

extulerat lucem, referens opera atque labores:

iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon

constituere pyras. Huc corpora quisque suorum

more tulere patrum, subiectisque ignibus atris

conditur in tenebras altum caligine caelum.

Ter circum accensos cincti fulgentibus armis

decurrere rogos, ter maestum funeris ignem

lustravere in equis ululatusque ore dedere;

spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:

it caelo clamorque virum clangorque tubarum.

Hic alii spolia occisis derepta Latinis

coniciunt igni, galeas ensesque decoros

frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,

ipsorum clipeos et non felicia tela.

Multa boum circa mactantur corpora Morti,

saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris

in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto

ardentis spectant socios semustaque servant

busta neque avelli possunt, nox umida donec

invertit caelum stellis ardentibus aptum.

Nec minus et miseri diversa in parte Latini

innumeras struxere pyras, et corpora partim

multa virum terrae infodiunt avectaque partim

finitimos tollunt in agros urbique remittunt,

cetera confusaeque ingentem caedis acervum

nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti

certatim crebris conlucent ignibus agri.

Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:

maerentes altum cinerem et confusa ruebant

ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.

Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,

praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.

Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum

pectora maerentum puerique parentibus orbi

dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:

ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,

qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.

ingravat haec saevus Drances solumque vocari

testatur, solum posci in certamina Turnum.

Multa simul contra variis sententia dictis

pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,

multa virum meritis sustentat fama tropaeis.

Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,

ecce super maesti magna Diomedis ab urbe

legati responsa ferunt: nihil omnibus actum

tantorum impensis operum, nil dona neque aurum

nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis

quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.

Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.

Fatalem Aenean manifesto numine ferri

admonet ira deum tumulique ante ora recentes.

Ergo concilium magnum primosque suorum

imperio accitos alta intra limina cogit.

olli convenere fluuntque ad regia plenis

tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo

et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.

Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos,

quae referant, fari iubet et responsa reposcit

ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,

et Venulus dicto parens ita farier infit:

'Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra

atque iter emensi casus superavimus omnis

contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.

Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis

victor Gargani condebat Iapygis agris.

Postquam introgressi et coram data copia fandi,

munera praeferimus, nomen patriamque docemus,

qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.

Auditis ille haec placido sic reddidit ore:

''O fortunatae gentes, Saturnia regna,

antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos

sollicitat suadetque ignota lacessere bella?

Quicumque Iliacos ferro violavimus agros,

mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,

quos Simois premat ille viros, infanda per orbem

supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,

vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae

sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.

Militia ex illa diversum ad litus abacti

Atrides Protei Menelaus adusque columnas

exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.

Regna Neoptolemi referam versosque penates

Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?

Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom

coniugis infandae prima inter limina dextra

oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.

Invidisse deos, patriis ut redditus aris

coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?

Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur,

et socii amissi petierunt aethera pennis

fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum

supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.

Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt

tempore, cum ferro caelestia corpora demens

adpetii et Veneris violavi volnere dextram.

Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas:

nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

Pergama, nec veterum memini laetorve malorum.

Munera, quae patriis ad me portatis ab oris,

vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra

contulimusque manus: experto credite, quantus

in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.

Si duo praeterea talis Idaea tulisset

terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes

Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.

Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,

Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium

haesit et in decimum vestigia rettulit annum.

Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis

hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,

qua datur; ast armis concurrant arma cavete.''

Et responsa simul quae sint, rex optime, regis

audisti et quae sit magno sententia bello.'

Vix ea legati, variusque per ora cucurrit

Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur

cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur

vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.

Ut primum placati animi et trepida ora quierunt,

praefatus divos solio rex infit ab alto:

'Ante equidem summa de re statuisse, Latini,

et vellem et fuerat melius, non tempore tali

cogere concilium. cum muros adsidet hostis.

Bellum importunum, cives, cum gente deorum

invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant

proelia: nec victi possunt absistere ferro.

Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,

ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;

cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,

ante oculos interque manus sunt omnia vestras.

Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus

esse, fuit; toto certatum est corpore regni.

Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti

expediam et paucis, animos adhibete, docebo.

Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,

longus in occasum, finis super usque Sicanos;

Aurunci Rutulique serunt et vomere duros

exercent colles atque horum asperrima pascunt.

Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis

cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas

dicamus leges sociosque in regna vocemus.

Considant, si tantus amor, et moenia condant.

Sin alios finis aliamque capessere gentem

est animus possuntque solo decedere nostro:

bis denas Italo texamus robore navis

seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam

materies, ipsi numerumque modumque carinis

praecipiant, nos aera manus navalia demus.

Praeterea qui dicta ferant et foedera firment

centum oratores prima de gente Latinos

ire placet pacisque manu praetendere ramos,

munera portantis aurique eborisque talenta

et sellam regni trabeamque insignia nostri.

Consulite in medium et rebus succurrite fessis.'

Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni

obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,

largus opum et lingua melior, sed frigida bello

dextera, consiliis habitus non futilis auctor,

seditione potens (genus huic materna superbum

nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),

surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:

'Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem

consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,

quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.

Det libertatem fandi flatusque remittat

cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros

(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)

lumina tot cecidisse ducum totamque videmus

consedisse urbem luctu, dum Troia temptat

castra fugae fidens et caelum territat armis.

Unum etiam donis istis, quae plurima mitti

Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,

adicias nec te ullius violentia vincat,

quin natam egregio genero dignisque hymenaeis

des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.

Quod si tantus habet mentes et pectora terror,

ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:

cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.

Quid miseros totiens in aperta pericula cives

proicis, O Latio caput horum et causa malorum?

Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes,

Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.

Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse

nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,

pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi

vidimus ingentis et desolavimus agros.

Aut si fama movet, si tantum pectore robur

concipis et si adeo dotalis regia cordi est,

aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.

Scilicet ut Turno contingat regia coniunx,

nos animae viles, inhumata infletaque turba,

sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,

si patrii quid Martis habes, illum aspice contra,

qui vocat.'

Talibus exarsit dictis violentia Turni;

dat gemitum rumpitque has imo pectore voces

'Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi

tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis

primus ades. Sed non replenda est curia verbis,

quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem

agger murorum nec inundant sanguine fossae.

Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris

argue tu, Drance, quando tot stragis acervos

Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis

insignis agros. Possit quid vivida virtus,

experiare licet; nec longe scilicet hostes

quaerendi nobis: circumstant undique muros.

Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors

ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis

semper erit?

Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum

arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim

sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit

procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?

Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens

et quos mille die victor sub Tartara misi,

inclusus muris hostilique aggere saeptus.

''Nulla salus bello.'' Capiti cane talia, demens,

Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno

ne cessa turbare metu atque extollere vires

gentis bis victae, contra premere arma Latini.

Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,

nunc et Tydides et Larissaeus Achilles,

amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.

Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit

artificis scelus et formidine crimen acerbat.

Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri,

amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.

Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.

Si nullam nostris ultra spem ponis in armis,

si tam deserti sumus et semel agmine verso

funditus occidimus neque habet Fortuna regressum?

oremus pacem et dextras tendamus inertis.

Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!

Ille mihi ante alios fortunatusque laborum

egregiusque animi, qui, nequid tale videret,

procubuit moriens et humum semel ore momordit.

Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus

auxilioque urbes Italae populique supersunt,

sin et Troianis cum multo gloria venit

sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis

tempestas: cur indecores in limine primo

deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?

Multa dies variisque labor mutabilis aevi

rettulit in melius, multos alterna revisens

lusit et in solido rursus Fortuna locavit.

Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:

at Messapus erit felixque Tolumnius et quos

tot populi misere duces, nec parva sequetur

gloria delectos Latio et Laurentibus agris.

Est et Volscorum egregia de gente Camilla,

agmen agens equitum et florentis aere catervas.

Quod si me solum Teucri in certamina poscunt

idque placet tantumque bonis communibus obsto,

non adeo has exosa manus Victoria fugit,

ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.

Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem

factaque Vulcani manibus paria induat arma

ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino

Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,

devovi. ''Solum Aeneas vocat'': et vocet oro,

nec Drances potius, sive est haec ira deorum,

morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.'

Illi haec inter se dubiis de rebus agebant

certantes; castra Aeneas aciemque movebat:

nuntius ingenti per regia tecta tumultu

ecce ruit magnisque urbem terroribus implet,

instructos acie Tiberino a flumine Teucros

Tyrrhenamque manum totis descendere campis.

Extemplo turbati animi concussaque vulgi

pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.

Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,

flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor

dissensu vario magnus se tollit in auras

haud secus atque alto in luco cum forte catervae

consedere avium piscosove amne Padusae

dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.

'Immo,' ait, 'O cives' adrepto tempore, 'Turnus,'

'cogite concilium et pacem laudate sedentes:

illi armis in regna ruunt.' Nec plura locutus

corripuit sese et tectis citus extulit altis.

'Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,

duc,' ait, 'et Rutulos. Equitem Messapus in armis

et cum fratre Coras latis diffundite campis.

Pars aditus urbis firmet turrisque capessat,

cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.'

Ilicet in muros tota discurritur urbe.

Consilium ipse pater et magna incepta Latinus

deserit ac tristi turbatus tempore differt

multaque se incusat, qui non adceperit ultro

Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi.

Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque

subvectant. Bello dat signum rauca cruentum

bucina. Tum muros varia cinxere corona

matronae puerique: vocat labor ultimus omnis.

Nec non ad templum summasque ad Palladis arces

subvehitur magna matrum regina caterva

dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,

causa mali tanti, oculos deiecta decoros.

Succedunt matres et templum ture vaporant

et maestas alto fundunt de limine voces:

'Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,

frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum

pronum sterne solo portisque effunde sub altis.'

Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.

Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis

horrebat squamis surasque incluserat auro,

tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem

fulgebatque alta decurrens aureus arce,

exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:

qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis

tandem liber equus campoque potitus aperto

aut ille in pastus armentaque tendit equarum

aut adsuetus aquae perfundi flumine noto

emicat adrectisque fremit cervicibus alte

luxurians, luduntque iubae per colla, per armos.

Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla

occurrit portisque ab equo regina sub ipsis

desiluit, quam tota cohors imitata relictis

ad terram defluxit equis; tum talia fatur:

'Turne, sui merito siqua est fiducia forti,

audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae

solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.

Me sine prima manu temptare pericula belli

tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.'

Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:

'O decus Italiae virgo, quas dicere grates

quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando

iste animus supra, mecum partire laborem.

Aeneas, ut fama fidem missique reportant

exploratores, equitum levia improbus arma

praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis

per deserta iugo superans adventat ad urbem.

Furta paro belli convexo in tramite silvae?

ut bivias armato obsidam milite fauces.

Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;

tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae

Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.'

Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis

hortatur sociosque duces et pergit in hostem.

Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi

armorumque dolis, quam densis frondibus atrum

urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit

angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.

Hanc super in speculis summoque in vertice montis

planities ignota iacet tutique receptus,

seu dextra laevaque velis occurrere pugnae,

sive instare iugis et grandia volvere saxa.

Huc iuvenis nota fertur regione viarum

arripuitque locum et silvis insedit iniquis.

Velocem interea superis in sedibus Opim,

unam ex virginibus sociis sacraque caterva,

compellabat et has tristis Latonia voces

ore dabat: 'Graditur bellum ad crudele Camilla,

O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,

cara mihi ante alias.' Neque enim novus iste Dianae

venit amor subitaque animum dulcedine movit.

Pulsus ob invidiam regno viresque superbas

Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,

infantem fugiens media inter proelia belli

sustulit exsilio comitem matrisque vocavit

nomine Casmillae mutata parte Camillam.

Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat

solorum nemorum: tela undique saeva premebant

et circumfuso volitabant milite Volsci.

Ecce fugae medio summis Amasenus abundans

spumabat ripis: tantus se nubibus imber

ruperat. Ille, innare parans, infantis amore

tardatur caroque oneri timet. Omnia secum

versanti subito vix haec sententia sedit.

Telum immane manu valida quod forte gerebat

bellator, solidum nodis et robore cocto,

huic natam, libro et silvestri subere clausam,

implicat atque habilem mediae circumligat hastae;

quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:

'Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,

ipse pater famulam voveo; tua prima per auras

tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,

diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.

Dixit et adducto contortum hastile lacerto

immittit: sonuere undae, rapidum super amnem

infelix fugit in iaculo stridente Camilla.

At Metabus, magna propius iam urgente caterva,

dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor

gramineo donum Triviae de caespite vellit.

Non illum tectis ullae, non moenibus urbes

accepere neque ipse manus feritate dedisset:

pastorum et solis exegit montibus aevom.

Hic natam in dumis interque horrentia lustra

armentalis equae mammis et lacte ferino

nutribat, teneris immulgens ubera labris.

Utque pedum primis infans vestigia plantis

institerat, iaculo palmas armavit acuto

spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.

Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae

tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.

Tela manu iam tum tenera puerilia torsit

et fundam tereti circum caput egit habena

Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.

Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres

optavere nurum: sola contenta Diana

aeternum telorum et virginitatis amorem

intemerata colit. 'Vellem haud correpta fuisset

militia tali, conata lacessere Teucros:

cara mihi comitumque foret nunc una mearum.

Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,

abere, nympha, polo finisque invise Latinos,

tristis ubi infausto committitur omine pugna.

Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:

hac quicumque sacrum violarit volnere corpus,

Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.

Post ego nube cava miserandae corpus et arma

inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.'

Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras

insonuit, nigro circumdata turbine corpus.

At manus interea muris Troiana propinquat

Etruscique duces equitumque exercitus omnis,

compositi numero in turmas. Fremit aequore toto

insultans sonipes et pressis pugnat habenis

huc conversus et huc; tum late ferreus hastis

horret ager campique armis sublimibus ardent.

Nec non Messapus contra celeresque Latini

et cum fratre Coras et virginis ala Camillae

adversi campo apparent hastasque reductis

protendunt longe dextris et spicula vibrant,

adventusque virum fremitusque ardescit equorum.

Iamque intra iactum teli progressus uterque

substiterat: subito erumpunt clamore furentisque

exhortantur equos; fundunt simul undique tela

crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.

Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus

conixi incurrunt hastis primique ruina

dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum

pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus

fulminis in morem aut tormento ponderis acti

praecipitat longe et vitam dispergit in auras.

Extemplo turbatae acies, versique Latini

reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.

Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.

Iamque propinquabant portis, rursusque Latini

clamorem tollunt et mollia colla reflectunt:

hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.

Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus

nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda

spumeus extremamque sinu perfundit arenam,

nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens

saxa fugit litusque vado labente relinquit:

bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,

bis reiecti armis respectant terga tegentes.

Tertia sed postquam congressi in proelia totas

implicuere inter se acies legitque virum vir:

tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto

armaque corporaque et permixti caede virorum

semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.

Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,

hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.

Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat

vulneris impatiens arrecto pectore crura:

volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan

ingentemque animis, ingentem corpore et armis

deicit Herminium, nudo cui vertice fulva

caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:

tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos

acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.

Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro

certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.

At medias inter caedes exsultat Amazon,

unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,

et nunc lenta manu spargens hastilia denset,

nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;

aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.

Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit,

spicula converso fugientia dirigit arcu.

At circum lectae comites, Larinaque virgo

Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,

Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla

delegit pacisque bonas bellique ministras:

quales Threiciae cum flumina Thermodontis

pulsant et pictis bellantur Amazones armis

seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru

Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu

feminea exsultant lunatis agmina peltis.

Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,

deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?

Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum

adversi longa transverberat abiete pectus:

sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam

mandit humum moriensque suo se in volnere versat.

Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas

suffosso revolutus equo dum colligit, alter

dum subit ac dextram labenti tendit inermem,

praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum

Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta

Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;

quotque emissa manu contorsit spicula virgo,

tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis

ignotis et equo venator Iapyge fertur,

cui pellis latos umeros erepta iuvenco

pugnatori operit, caput ingens oris hiatus

et malae texere lupi cum dentibus albis,

agrestisque manus armat sparus; ipse catervis

vertitur in mediis et toto vertice supra est.

Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,

traicit et super haec inimico pectore fatur:

'Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?

Advenit qui vestra dies muliebribus armis

verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum

manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.'

Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum

corpora, sed Buten aversum cuspide fixit

loricam galeamque inter, qua colla sedentis

lucent et laevo dependet parma lacerto,

Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem

eludit gyro interior sequiturque sequentem,

tum validam perque arma viro perque ossa securim

altior exsurgens oranti et multa precanti

congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.

Incidit huic subitoque aspectu territus haesit

Appenninicolae bellator filius Auni,

haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.

Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae

posse neque instantem reginam avertere cernit,

consilio versare dolos ingressus et astu

incipit haec: 'Quid tam egregium, si femina forti

fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo

mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:

iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.'

Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore

tradit equum comiti paribusque resistit in armis,

ense pedes nudo puraque interrita parma.

At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,

haud mora, conversisque fugax aufertur habenis

quadrupedemque citum ferrata calce fatigat.

'Vane Ligus frustraque animis elate superbis,

nequiquam patrias temptasti lubricus artis,

nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,'

haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis

transit equum cursu frenisque adversa prehensis

congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:

quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto

consequitur pennis sublimem in nube columbam

comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;

tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.

At non haec nullis hominum sator atque deorum

observans oculis summo sedet altus Olympo:

Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva

suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.

Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon

fertur equo variisque instigat vocibus alas,

nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.

'Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes

Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?

Femina palantis agit atque haec agmina vertit!

Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?

At non in Venerem segnes nocturnaque bella

aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,

exspectate dapes et plenae pocula mensae,

hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex

nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!'

Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse,

concitat et Venulo adversum se turbidus infert

dereptumque ab equo dextra complectitur hostem

et gremium ante suum multa vi concitus aufert.

Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini

convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon

arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta

defringit ferrum et partis rimatur apertas,

qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans

sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.

Utque volans alte raptum cum fulva draconem

fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,

saucius at serpens sinuosa volumina versat

adrectisque horret squamis et sibilat ore,

arduus insurgens; illa haud minus urget obunco

luctantem rostro, simul aethera verberat alis:

haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon

portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti

Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns

velocem iaculo et multa prior arte Camillam

circuit et quae sit fortuna facillima, temptat.

Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,

hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;

qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,

hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.

Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat

undique circuitum et certam quatit improbus hastam.

Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos

insignis longe Phrygiis fulgebat in armis

spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis

in plumam squamis auro conserta tegebat.

Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro,

spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;

aureus ex umeris erat arcus et aurea vati

cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis

carbaseos fulvo in nodum collegerat auro

pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.

Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma

Troia, captivo sive ut se ferret in auro

venatrix, unum ex omni certamine pugnae

caeca sequebatur totumque incauta per agmen

femineo praedae et spoliorum ardebat amore,

telum ex insidiis cum tandem tempore capto

concitat et superos Arruns sic voce precatur:

'Summe deum, sancti custos Soractis Apollo,

quem primi colimus, cui pineus ardor acervo

pascitur et medium freti pietate per ignem

cultores multa premimus vestigia pruna,

da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,

omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum

virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem

facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis

pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.

Audiit et voti Phoebus succedere partem

mente dedit, partem volucris dispersit in auras:

sterneret ut subita turbatam morte Camillam,

adnuit oranti; reducem ut patria alta videret,

non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.

Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,

convertere animos acris oculosque tulere

cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae

nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,

hasta sub exsertam donec perlata papillam

haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.

Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem

suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,

laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae

credere nec telis occurrere virginis audet.

Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,

continuo in montis sese avius abdidit altos

occiso pastore lupus magnove iuvenco,

conscius audacis facti, caudamque remulcens

subiecit pavitantem utero silvasque petivit:

haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns

contentusque fuga mediis se immiscuit armis.

Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter

ferreus ad costas alto stat vulnere mucro:

labitur exsanguis, labuntur frigida leto

lumina, purpureus quondam color ora reliquit.

Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam

adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,

quicum partiri curas; atque haec ita fatur:

'Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum

conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.

Effuge et haec Turno mandata novissima perfer:

succedat pugnae Troianosque arceat urbe.

Iamque vale.' Simul his dictis linquebat habenas,

ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto

paulatim exsolvit se corpore lentaque colla

et captum leto posuit caput, arma relinquunt,

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor

sidera: deiecta crudescit pugna Camilla,

incurrunt densi simul omnis copia Teucrum

Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.

At Triviae custos iamdudum in montibus Opis

alta sedet summis spectatque interrita pugnas.

Utque procul medio iuvenum in clamore furentum

prospexit tristi multatam morte Camillam,

ingemuitque deditque has imo pectore voces:

'Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti

supplicium, Teucros conata lacessere bello!

Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam

profuit aut nostras umero gessisse sagittas.

Non tamen indecorem tua te regina reliquit

extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum

per gentis erit aut famam patieris inultae.

Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus,

morte luet merita.' Fuit ingens monte sub alto

regis Dercenni terreno ex aggere bustum

antiqui Laurentis opacaque ilice tectum:

hic dea se primum rapido pulcherrima nisu

sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.

Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem,

'Cur,' inquit, 'diversus abis? Huc dirige gressum,

huc periture veni, capias ut digna Camillae

praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?'

dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam

deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit

et duxit longe, donec curvata coirent

inter se capita et manibus iam tangeret aequis,

laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.

Extemplo teli stridorem aurasque sonantis

audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.

Illum exspirantem socii atque extrema gementem

obliti ignoto camporum in pulvere linquunt,

Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.

Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;

turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas

disiectique duces desolatique manipli

tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.

Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis

sustentare valet telis aut sistere contra,

sed laxos referunt umeris languentibus arcus,

quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.

Volvitur ad muros caligine turbidus atra

pulvis, et e speculis percussae pectora matres

femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.

Qui cursu portas primi inrupere patentis,

hos inimica super mixto premit agmine turba;

nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,

moenibus in patriis atque inter tuta domorum

confixi exspirant animas. Pars claudere portas:

nec sociis aperire viam nec moenibus audent

accipere orantis, oriturque miserrima caedes

defendentum armis aditus inque arma ruentum.

Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum

pars in praecipitis fossas urgente ruina

volvitur, immissis pars caeca et concita frenis

arietat in portas et duros obice postis.

Ipsae de muris summo certamine matres,

monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,

tela manu trepidae iaciunt ac robore duro

stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis

praecipites primaeque mori pro moenibus ardent.

Interea Turnum in silvis saevissimus implet

nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:

deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,

ingruere infensos hostis et Marte secundo

omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.

Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,

deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.

Vix e conspectu exierat campumque tenebat,

cum pater Aeneas saltus ingressus apertos

exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.

Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur

agmine nec longis inter se passibus absunt;

ac simul Aeneas fumantis pulvere campos

prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,

et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis

adventumque pedum flatusque audivit equorum.

Continuoque ineant pugnas et proelia temptent,

ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero

tinguat equos noctemque die labente reducat:

considunt castris ante urbem et moenia vallant.

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER XII

TURNUS ut infractos adverso Marte Latinos

defecisse videt, sua nunc promissa reposci,

se signari oculis, ultro implacabilis ardet

attollitque animos. Poenorum qualis in arvis

saucius ille gravi venantum vulnere pectus

tum demum movet arma leo gaudetque comantis

excutiens cervice toros fixumque latronis

inpavidus frangit telum et fremit ore cruento:

haud secus adcenso gliscit violentia Turno.

Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:

'Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent

ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.

Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.

Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,

desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),

et solus ferro crimen commune refellam,

aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.'

Olli sedato respondit corde Latinus:

'O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci

virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est

consulere atque omnis metuentem expendere casus.

Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta

multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;

sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,

nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu

sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.

Me natam nulli veterum sociare procorum

fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.

Victus amore tui, cognato sanguine victus

coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:

promissam eripui genero, arma impia sumpsi.

Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur

bella, vides, quantos primus patiare labores.

Bis magna victi pugna vix urbe tuemur

spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta

sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.

Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?

Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,

cur non incolumi potius certamina tollo?

Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet

Italia, ad mortem si te—-Fors dicta refutet!—-

prodiderim, natam et conubia nostra petentem?

Respice res bello varias; miserere parentis

longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe

dividit.' Haudquaquam dictis violentia Turni

flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.

Ut primum fari potuit, sic institit ore:

'Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me

deponas letumque sinas pro laude pacisci:

et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra

spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.

longe illi dea mater erit, quae nube fugacem

feminea tegat et vanis sese occulat umbris.'

At regina, nova pugnae conterrita sorte,

flebat et ardentem generum monitura tenebat:

'Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae

tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae

tu requies miserae, decus imperiumque Latini

te penes, in te omnis domus inclinata recumbit).

unum oro: desiste manum committere Teucris.

Qui te cumque manent isto certamine casus,

et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam

lumina nec generum Aenean captiva videbo.'

Accepit vocem lacrimis Lavinia matris

flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem

subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.

Indum sanguineo veluti violaverit ostro

siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa

alba rosa: talis virgo dabat ore colores.

Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:

ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.

'Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto

prosequere in duri certamina Martis euntem,

O mater; neque enim Turno mora libera mortis.

Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno

haud placitura refer: cum primum crastina caelo

puniceis invecta rotis Aurora rubebit,

non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant

et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,

illo quaeratur coniunx Lavinia campo.'

Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.

poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,

Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,

qui candore nives anteirent, cursibus auras.

Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt

pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.

Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco

circumdat loricam umeris; simul aptat habendo

ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.

ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti

fecerat et Stygia candientem tinxerat unda.

Exin quae mediis ingenti adnixa columnae

aedibus adstabat, validam vi corripit hastam,

Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem

vociferans: 'Nunc, O numquam frustrata vocatus

hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor

te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus

loricamque manu valida lacerare revulsam

semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis

vibratos calido ferro murraque madentis.'

His agitur furiis; totoque ardentis ab ore

scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:

mugitus veluti cum prima in proelia taurus

terrificos ciet atque irasci in cornua temptat,

arboris obnixus trunco, ventosque lacessit

ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.

Nec minus interea maternis saevos in armis

Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,

oblato gaudens componi foedere bellum,

tum socios maestique metum solatur Iuli,

fata docens, regique iubet responsa Latino

certa referre viros et pacis dicere leges.

Postera vix summos spargebat lumine montis

orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt

solis equi lucemque elatis naribus efflant:

campum ad certamen magnae sub moenibus urbis

dimensi Rutulique viri Teucrique parabant

in medioque focos et dis communibus aras

gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,

velati limo et verbena tempora vincti.

Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis

agmina se fundunt portis. Hinc Troius omnis

Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,

haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis

pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi

ductores auro volitant ostroque decori,

et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas

et Messapus equum domitor, Neptunia proles.

Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,

defigunt tellure hastas et scuta reclinant.

Tum studio effusae matres et volgus inermum

invalidique senes turris ac tecta domorum

obsedere, alii portis sublimibus adstant.

At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,

tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,

prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas

Laurentum Troumque acies urbemque Latini.

Extemplo Turni sic est adfata sororem

diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris

praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem

Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):

'Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,

scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae

magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,

praetulerim caelique lubens in parte locarim:

disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.

Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant

cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:

nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,

Parcarumque dies et vis inimica propinquat.

Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.

Tu pro germano siquid praesentius audes,

perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.'

Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit

terque quaterque manu pectus percussit honestum.

'Non lacrumis hoc tempus,' ait Saturnia Iuno:

'Adcetera et fratrem, siquis modus, eripe morti,

aut tu bella cie conceptumque excute foedus:

auctor ego audendi.' Sic exhortata reliquit

incertam et tristi turbatam volnere mentis.

Interea reges, ingenti mole Latinus

quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum

aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,

bina manu lato crispans hastilia ferro;

hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,

et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

procedunt castris, puraque in veste sacerdos

saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

adtulit admovitque pecus flagrantibus aris.

Illi ad surgentem conversi lumina solem

dant fruges manibus salsas et tempora ferro

summa notant pecudum paterisque altaria libant.

Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:

'Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra voeanti,

quam propter tantos potui perferre labores,

et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,

iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,

cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti

religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

cesserit Ausonio si fors victoria Turno,

convenit Evandri victos discedere ad urbem,

cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent,

sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem

(ut potius reor et potius di numine firment),

non ego nec Teucris Italos parere iubebo

nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

invictae gentes aeterna in foedera mittant.

Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

constituent, urbique dabit Lavinia nomen.'

Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus

suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:

'Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro

Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem

vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.

Tango aras, medios ignis et numina testor:

nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem

avertet, non, si tellurem effundat in undas

diluvio miscens caelumque in Tartara solvat;

ut sceptrum hoc' (dextra sceptrum nam forte gerebat

'numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,

cum semel in silvis imo de stirpe recisum

matre caret posuitque comas et bracchia ferro,

olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

inclusit patribusque dedit gesture Latinis.'

Talibus inter se firmabant foedera dictis

conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas

in flammam iugulant pecudes et viscera vivis

eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.

At vero Rutulis inpar ea pugna videri

iamdudum et vario misceri pectora motu;

tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.

Adiuvat incessu tacito progressus et aram

suppliciter venerans demisso lumine Turnus

tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.

Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit

sermonem et volgi variare labantia corda,

in medias acies, formam adsimulata Camerti,

cui genus a proavis ingens clarumque paternae

nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,

in medias dat sese acies haud nescia rerum

rumoresque serit varios ac talia fatur:

'Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam

obiectare animam? Numerone an viribus aequi

non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt

fatalesque manus, infensa Etruria Turno:

vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,

succedet fama vivusque per ora feretur:

nos patria amissa dominis parere superbis

cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.'

Talibus incensa est iuvenum sententia dictis

iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;

ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur

infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

His aliud maius Iuturna adiungit et alto

dat signum caelo, quo non praesentius ullum

turbavit mentes Italas monstroque fefellit.

Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra

litoreas agitabat aves turbamque sonantem

agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres

convertunt clamore fugam, mirabile visu,

aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

facta nube premunt, donec vi victus et ipso

pondere defecit, praedamque ex unguibus ales

proiecit fluvio penitusque in nubila fugit.

Tum vero augurium Rutuli clamore salutant

expediuntque manus; primusque Tolumnius augur

'Hoc erat, hoc, votis,' inquit, 'quod saepe petivi.

Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum

corripite, O miseri, quos improbus advena bello

territat invalidas ut aves et litora vestra

vi populat: petet ille fugam penitusque profundo

vela dabit. Vos unanimi densete catervas

et regem vobis pugna defendite raptum.'

Dixit et adversos telum contorsit in hostis

procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras

certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes

turbati cunei calefactaque corda tumultu.

Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum

corpora constiterant contra, quos fida crearat

una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,

horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo

balteus et laterum iuncturas fibula mordet

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis

transadigit costas fulvaque effundit harena.

At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,

pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum

corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra

procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant

Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:

sic omnis amor unus habet decernere ferro.

Diripuere aras, it toto turbida caelo

tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,

craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus

pulsatos referens infecto foedere divos.

Infrenant alii currus aut corpora saltu

subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.

Messapus regem regisque insigne gerentem,

Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,

adverso proterret equo: ruit ille recedens

et miser oppositis a tergo involvitur aris

in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta

Messapus teloque orantem multa trabali

desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:

'Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.'

Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.

Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara

corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti

occupat os flammis: olli ingens barba reluxit

nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus

caesariem laeva turbati corripit hostis

inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:

sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum

pastorem primaque acie per tela ruentem,

ense sequens nudo superimminet: ille securi

adversi frontem mediam mentumque reducta

disicit et sparso late rigat arma cruore.

Olli dura quies oculos et ferreus urget

somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.

At pius Aeneas dextram tendebat inermem

nudato capite atque suos clamore vocabat:

'Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?

O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes

compositae leges; mihi ius concurrere soli;

me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo

firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.'

Has inter voces, media inter talia verba

ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est

incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,

Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,

adtulerit: pressa est insignis gloria facti.

nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.

Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit

turbatosque duces, subita spe fervidus ardet:

poscit equos atque arma simul saltuque superbus

emicat in currum et manibus molitur habenas.

Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,

semineces volvit multos aut agmina curru

proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.

Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri

sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis

bella movens immittit equos; illi aequore aperto

ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu

Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora

Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:

talis equos alacer media inter proelia Turnus

fumantis sudore quatit, miserabile caesis

hostibus insultans; spargit rapida ungula rores

sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.

Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,

hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo

Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse

nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,

vel conferre manum vel equo praevertere ventos.

Parte alia media Eumedes in proelia fertur,

antiqui proles bello praeclara Dolonis,

nomine avum referens, animo manibusque parentem,

qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,

ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;

illum Tydides alio pro talibus ausis

adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.

Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,

ante levi iaculo longum per inane secutus

sistit equos biiugis et curru desilit atque

semianimi lapsoque supervenit et pede collo

impresso dextrae mucronem extorquet et alto

fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:

'En agros et quam bello, Troiane, petisti,

Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me

ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.'

Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.

Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque

et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.

Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto

insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,

qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:

sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt

conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,

et cristam adverso curru quatit aura volantem.

Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:

obiecit sese ad currum et spumantia frenis

ora citatorum dextra detorsit equorum.

Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum

lancea consequitur rumpitque infixa bilicem

loricam et summum degustat volnere corpus.

Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem

ibat et auxilium ducto mucrone petebat:

cum rota praecipitem et procursu concitus axis

impulit effunditque solo, Turnusque secutus

imam inter galeam summi thoracis et oras

abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.

Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,

interea Aenean Mnestheus et fidus Achates

Ascaniusque comes castris statuere cruentum,

alternos longa nitentem cuspide gressus.

Saevit et infracta luctatur arundine telum

eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit

ense secent lato vulnus telique latebram

rescindant penitus seseque in bella remittant.

Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx

Iasides, acri quondam cui captus amore

ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo

augurium citharamque dabat celerisque sagittas.

Ille ut depositi proferret fata parentis,

scire potestates herbarum usumque medendi

maluit et mutas agitare inglorius artes.

Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam

Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli

concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto

Paeonium in morem senior succinctus amictu

multa manu medica Phoebique potentibus herbis

nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra

sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.

Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo

subvenit; et saevus campis magis ac magis horror

crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum

stare vident: subeunt equites, et spicula castris

densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor

bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.

Hic Venus, indigno nati concussa dolore,

dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,

puberibus caulem foliis et flore comantem

purpureo; non illa feris incognita capris

gramina, cum tergo volucres haesere sagittae:

hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,

detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem

inficit occulte medicans spargitque salubris

ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.

Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx

ignorans, subitoque omnis de corpore fugit

quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;

iamque secuta manum nullo cogente sagitta

excidit, atque novae rediere in pristina vires.

'Arma citi properate viro! Quid statis?' Iapyx

conclamat primusque animos adcendit in hostem.

'Non haec humanis opibus, non arte magistra

proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:

maior agit deus atque opera ad maiora remittit.'

Ille avidus pugnae suras incluserat auro

hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.

Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,

Ascanium fusis circum complectitur armis

summaque per galeam delibans oscula fatur:

'Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,

fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello

defensum dabit et magna inter praemia ducet.

Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,

sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum

et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.'

Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,

telum immane manu quatiens; simul agmine denso

Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis

turba fluit castris: tum caeco pulvere campus

miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.

Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,

videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit

ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos

audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.

Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.

Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus

it mare per medium; miseris heu praescia longe

horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas

arboribus stragemque satis, ruet omnia late;

ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:

talis in adversos ductor Rhoeteius hostis

agmen agit, densi cuneis se quisque coactis

adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,

Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates

Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,

primus in adversos telum qui torserat hostis.

Tollitur in caelum clamor, versique vicissim

pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.

Ipse neque aversos dignatur sternere Morti

nec pede congressos aequo nec tela ferentis

insequitur: solum densa in caligine Turnum

vestigat lustrans, solum in certamina poscit.

Hoc concussa metu mentem Iuturna virago

aurigam Turni media inter lora Metiscum

excutit et longe lapsum temone relinquit:

ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,

cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.

Nigra velut magnas domini cum divitis aedes

pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,

pabula parva legens nidisque loquacibus escas,

et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum

stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis

fertur equis rapidoque volans obit omnia curru

iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem

nec conferre manum patitur, volat avia longe.

Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes

vestigatque virum et disiecta per agmina magna

voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem

alipedumque fugam cursu temptavit equorum,

aversos totiens currus Iuturna retorsit.

Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,

diversaeque vocant animum in contraria curae.

Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat

lenta levis cursu praefixa hastilia ferro,

horum unum certo contorquens dirigit ictu.

Substitit Aeneas et se collegit in arma,

poplite subsidens; apicem tamen incita summum

hasta tulit summasque excussit vertice cristas.

Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,

diversos ubi sensit equos currumque referri,

multa Iovem et laesi testatus foederis aras

iam tandem invadit medios et Marte secundo

terribilis saevam nullo discrimine caedem

suscitat irarumque omnis effundit habenas.

Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes

diversas obitumque ducum, quos aequore toto

inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,

expediat? Tanton placuit concurrere motu.

Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?

Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis

pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem

excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum

transadigit costas et cratis pectoris ensem.

Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,

congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,

hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum

suspendit capita et rorantia sanguine portat.

Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,

tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,

nomen Echionium matrisque genus Peridiae,

hic fratres Lycia missos et Apollinis agris

et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,

Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae

ars fuerat pauperque domus nec nota potentum

munera conductaque pater tellure serebat.

Ac velut immissi diversis partibus ignes

arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,

aut ubi decursu rapido de montibus altis

dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt

quisque suum populatus iter: non segnius ambo

Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc

fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci

pectora, nunc totis in Volnera viribus itur.

Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem

nomina per regesque actum genus omne Latinos,

praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi

excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter

provolvere rotae, crebro super ungula pulsu

incita nec domini memorum proculcat equorum.

Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi

occurrit telumque aurata ad tempora torquet:

olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.

Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu

eripuit Turno. Nec di texere Cupencum

Aenea veniente sui: dedit obvia ferro

pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.

Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi

oppetere et late terram consternere tergo

Occidis, Argivae quem non potuere phalanges

sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;

hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,

Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.

Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,

omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus

et Messapus equum domitor et fortis Asilas

Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,

pro se quisque viri summa nituntur opum vi:

nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.

Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,

iret ut ad muros urbique adverteret agmen

ocius et subita turbaret clade Latinos.

Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum

huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

immunem tanti belli atque impune quietam.

Continuo pugnae adcendit maioris imago:

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum

ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum

concurrit legio nec scuta aut spicula densi

deponunt. Celso medius stans aggere fatur:

'Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,

neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

ni frenum accipere et victi parere fatentur,

eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.

Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno

nostra pati rursusque velit concurrere victus?

Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:

ferte faces propere foedusque reposcite flammis.'

Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.

Scalae improviso subitusque apparuit ignis.

Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

Ipse inter primos dextram sub moenia tendit

Aeneas magnaque incusat voce Latinum

testaturque deos, iterum se ad proelia cogi,

bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

Exoritur trepidos inter discordia civis:

urbem alii reserare iubent et pandere portas

Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,

arma ferunt alii et pergunt defendere muros.

Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

vestigavit apes fumoque implevit amaro:

illae intus trepidae rerum per cerea castra

discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco

intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.

Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

quae totam luctu concussit funditus urbem.

Regina ut tectis venientem prospicit hostem,

incessi muros, ignis ad tecta volare,

nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:

infelix pugnae iuvenem in certamine credit

exstinctum et, subito mentem turbata dolore,

se causam clamat crimenque caputque malorum,

multaque per maestum demens effata furorem

purpureos moritura manu discindit amictus

et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

filia prima manu flavos Lavinia crinis

et roseas laniata genas, tum cetera circum

turba furit: resonant late plangoribus aedes.

Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.

Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,

coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

canitiem immundo perfusam pulvere turpans.

[Multaque se incusat, qui non acceperit ante

Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.]

Interea extremo bellator in aequore Turnus

palantis sequitur paucos iam segnior atque

iam minus atque minus successu laetus equorum

attulit hunc illi caecis terroribus aura

commixtum clamorem adrectasque impulit aures

confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

'Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?

Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?'

Sic ait adductisque amens subsistit habenis.

Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci

aurigae currumque et equos et lora regebat,

talibus occurrit dictis: 'Hac, Turne, sequamur

Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;

sunt alii, qui tecta manu defendere possint.

Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:

et nos saeva manu mittamus funera Teucris.

Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.'

Turnus ad haec:

'O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem

foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo

demissam tantos voluit te ferre labores?

An fratris miseri letum ut crudele videres?

Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?

Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem

Murranum, quo non superat mihi carior alter,

oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.

Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens

adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

Exscindine domos (id rebus defuit unum)

perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?

Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes

este boni, quoniam superis aversa voluntas!

Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae

descendam, magnorum haud umquam indignus avorum.

Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis

vectus equo spumante Saces, adversa sagitta

saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

'Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.

Fulminat Aeneas armis summasque minatur

deiecturum arces Italum exscidioque daturum;

iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,

in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,

quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.

Praeterea regina, tui fidissima, dextra

occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

Soli pro portis Messapus et acer Atinas

sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges

stant densae, strictisque seges mucronibus horret

ferrea: tu currum deserto in gramine versas.'

Obstipuit varia confusus imagine rerum

Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens

uno in corde pudor mixtoque insania luctu

et furiis agitatus amor et conscia virtus.

Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

ardentis oculorum orbes ad moenia torsit

turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

Ecce autem flammis inter tabulata volutus

ad caelum undabat vortex turrimque tenebat,

turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse

subdideratque rotas pontisque instraverat altos.

'Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;

quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.

Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est

morte pati; neque me indecorem, germana, videbis

amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.'

Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis

perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

Ac veluti montis saxum de vertice praeceps

cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber

proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;

fertur in abruptum magno mons improbus actu

exsultatque solo, silvas armenta virosque

involvens secum: disiecta per agmina Turnus

sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

significatque manu et magno simul incipit ore:

'Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;

quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum

pro vobis foedus luere et decernere ferro.'

Discessere omnes medii spatiumque dedere.

At pater Aeneas audito nomine Turni

deserit et muros et summas deserit arces

praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,

laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;

quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali

vertice se attollens pater Appenninus ad auras.

Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes

convertere oculos Itali, quique alta tenebant

moenia quique imos pulsabant ariete muros,

armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus

ingentis, genitos diversis partibus orbis,

inter se coiisse viros et cernere ferro.

Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,

procursu rapido, coniectis eminus hastis,

invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

congeminant: fors et virtus miscentur in unum.

Ac velut ingenti Sila summove Taburno

cum duo conversis inimica in proelia tauri

frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,

stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,

quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

illi inter sese multa vi volnera miscent

cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:

non alitur Tros Aeneas et Daunius heros

concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.

Iuppiter ipse duas aequato examine lances

sustinet et fata imponit diversa duorum,

quem damnet labor et quo vergat pondere letum;

Emicat hic, impune putans, et corpore toto

alte sublatum consurgit Turnus in ensem

et ferit: exclamant Troes trepidique Latini,

arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis

Frangitur in medioque ardentem deserit ictu . . .

ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,

ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.

Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,

mortalis mucro glacies ceu futilis ictu

dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.

Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus

et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes

undique enim densa Teucri inclusere corona,

atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

interdum genua impediunt cursumque recusant,

insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:

inclusum veluti siquando flumine nanctus

cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae

venator cursu canis et latratibus instat;

ille autem, insidiis et ripa territus alta,

mille fugit refugitque vias; at vividus Umber

haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

increpuit malis morsuque elusus inani est.

Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque

responsant circa et caelum tonat omne tumultu.

Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,

nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.

Aeneas mortem contra praesensque minatur

exitium, si quisquam adeat, terretque trementis

excisurum urbem minitans et saucius instat.

Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt

huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur

praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.

Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris

hic steterat, nautis olim venerabile lignum,

servati ex undis ubi figere dona solebant

Laurenti divo et votas suspendere vestes,

sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum

sustulerant, puro ut possent concurrere campo.

Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam

detulerat fixam et lenta in radice tenebat.

Incubuit voluitque manu convellere ferrum

Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu

non poterat. Tum vero amens formidine Turnus

'Faune, precor, miserere,' inquit, 'tuque optima ferrum

terra tene, colui vestros si semper honores,

quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'

Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.

Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus

viribus haud ullis valuit discludere morsus

roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,

rursus in aurigae faciem mutata Metisci

procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.

Quod Venus audaci nymphae indignata licere

adcessit telumque alta ab radice revellit.

Olli sublimes armis animisque refecti,

hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,

adsistunt contra certamina Martis anheli.

Iunonem interea rex omnipotentis Olympi

adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:

'Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?

Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris

deberi caelo fatisque ad sidera tolli.

Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?

Mortalin decuit violari volnere divom,

aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)

ereptum reddi Turno et vim crescere victis?

Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,

[ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae

saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,]

ventum ad supremum est. Terris agitare vel undis

Troianos potuisti, infandum adcendere bellum,

deformare domum et luctu miscere hymenaeos:

ulterius temptare veto.' Sic Iuppiter orsus;

sic dea submisso contra Saturnia voltu:

'Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,

Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;

nec tu me aeria solam nunc sede videres

digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa

starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.

Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri

suasi et pro vita maiora audere probavi,

non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:

adiuro Stygii caput implacabile fontis,

una superstitio superis quae reddita divis.

Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.

Illud te, nulla fati quod lege tenetur,

pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:

cum iam conubis pacem felicibus, esto,

component, cum iam leges et foedera iungent,

ne vetus indigenas nomen mutare Latinos

neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari

aut vocem mutare viros aut vertere vestem.

Sit Latium, sint Albani per saecula reges,

sit Romana potens Itala virtute propago:

occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.'

Olli subridens hominum rerumque repertor

'Es germana Iovis Saturnique altera proles:

irarum tantos volvis sub pectore fluctus.

Verum age et inceptum frustra submitte furorem

do quod vis, et me victusque volensque remitto.

Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,

utque est nomen erit; commixti corpore tantum

subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum

adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.

Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,

supra homines, supra ire deos pietate videbis,

nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.'

Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.

Interea excedit caelo nubemque relinquit.

His actis aliud genitor secum ipse volutat

Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.

Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,

quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram

uno eodemque tulit partu paribusque revinxit

serpentum spiris ventosasque addidit alas.

Hae Iovis ad solium saevique in limine regis

adparent acuuntque metum mortalibus aegris,

siquando letum horrificum morbosque deum rex

molitur meritas aut bello territat urbes.

Harum unam celerem demisit ab aethere summo

Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.

Illa volat celerique ad terram turbine fertur.

Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,

armatam saevi Parthus quam felle veneni,

Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,

stridens et celeris incognita transilit umbras:

talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.

Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,

alitis in parvae subitam conlecta figuram,

quae quondam in bustis aut culminibus desertis

nocte sedens serum canit importuna per umbras,

hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora

fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.

Olli membra novus solvit formidine torpor,

adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,

infelix crinis scindit Iuturna solutos,

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:

'Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?

Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem

arte morer? Talin possum me opponere monstro?

Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,

obscenae volucres: alarum verbera nosco

letalemque sonum, nec fallunt iussa superba

magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?

Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast

condicio? Possem tantos finire dolores

nunc certe et misero fratri comes ire per umbras!

Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum

te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet

terra mihi Manisque deam demittet ad imos?'

Tantum effata caput glauco contexit amictu

multa gemens et se fluvio dea condidit alto.

Aeneas instat contra telumque coruscat

ingens arboreum et saevo sic pectore fatur:

'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?

Non cursu, saevis certandum est comminus armis.

Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid

sive animis sive arte vales; opta ardua pennis

astra sequi clausumve cava te condere terra.'

Ille caput quassans 'Non me tua fervida terrent

dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.'

Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,

saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,

limes agro positus, litem ut discerneret arvis.

Vix illud lecti bis sex cervice subirent,

qualia nunc hominum producit corpora tellus:

ille manu raptum trepida torquebat in hostem

altior insurgens et cursu concitus heros.

Sed neque currentem se nec cognoscit euntem

tollentemve manus saxumve immane moventem;

genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.

Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,

nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.

Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit

nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus

velle videmur et in mediis conatibus aegri

succidimus, non lingua valet, non corpore notae

sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:

sic Turno, quacumque viam virtute petivit,

successum dea dira negat. Tum pectore sensus

vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem

cunctaturque metu letumque instare tremescit;

nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,

nec currus usquam videt aurigamve sororem.

Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,

sortitus fortunam oculis, et corpore toto

eminus intorquet. Murali concita numquam

tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti

dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar

exitium dirum hasta ferens orasque recludit

loricae et clipei extremos septemplicis orbes.

Per medium stridens transit femur. Incidit ictus

ingens ad terram duplicato poplite Turnus.

Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit

mons circum, et vocem late nemora alta remittunt

Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem

protendens, 'Equidem merui nec deprecor,' inquit:

'utere sorte tua. Miseri te siqua parentis

tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis

Anchises genitor), Dauni miserere senectae

et me seu corpus spoliatum lumine mavis

redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas

Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx:

ulterius ne tende odiis.' Stetit acer in armis

Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit;

et iam iamque magis cunctantem flectere sermo

coeperat, infelix umero cum apparuit alto

balteus et notis fulserunt cingula bullis

Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus

straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.

Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris

exuviasque hausit, furiis accensus et ira

terribilis, 'Tune hinc spoliis indute meorum

eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas

immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,'

hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit

fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER I

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER II

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER III

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER IV

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER V

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VI

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VII

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER VIII

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER IX

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER X

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER XI

PUBLI VERGILI MARONIS

AENEIDOS

LIBER XII

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE