The Project Gutenberg eBook of Vanden Vos Reinaerde: Uitgegeven en Toegelicht

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Vanden Vos Reinaerde: Uitgegeven en Toegelicht

Editor: W. J. A. Jonckbloet

Release date: November 9, 2010 [eBook #34261]

Most recently updated: January 7, 2021

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/34261

Credits: Produced by Clog, Branko Collin, Jason Isbell and the

marvelous Online Distributed Proofreading Team at

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK VANDEN VOS REINAERDE: UITGEGEVEN EN TOEGELICHT ***

https://www.pgdp.net for Project Gutenberg;

celebrating the 19,000th title of Distributed Proofreaders

and the 500th dutch title at Project Gutenberg.

OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER

De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.

Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.

De voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van de inleiding.

De versnoten zijn verplaatst naar het eind van het gedicht. Tussen de verzen en de versnoten zijn kruisverwijzingen aangebracht. Versnummers op vijftallen waren aanwezig in het boek; de overige versnummers zijn voor dit doel (in een kleiner lettertype) toegevoegd.

Daarnaast zijn ook kruisverwijzingen aangebracht tussen woorden in het gedicht en de bijbehorende verklaring in de verklarende woordenlijst.

Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een dunne rode stippellijn, waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is. Variaties in spelling zijn behouden.

De Verbeteringen en bijvoegsels op blz. 180 zijn in de tekst gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een dunne grijze stippellijn.

Een extra verduidelijking of vertaling is beschikbaar bij woorden die voorzien zijn van een dunne groene stippellijn.

Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan het eind van dit bestand.

Van VANDEN VOS REINAERDE zijn bij Project Gutenberg ook versies als e-boek beschikbaar in het duits en het frans: Goethe's Reineke Fuchs (e-boek no. 2228) en de vertaling Le renard (e-boek no. 17509).

Dit Project Gutenberg e-boek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.

INHOUDSOPGAVE

INLEIDING.

VII

I.

VII

II.

XXIX

III.

XLIII

IV.

LXIII

V.

LXXXVIII

VI.

CXVII

VII.

CX

VIII.

CXXV

IX.

CXLI

Voetnoten

VANDEN VOS REINAERDE.

1

Versnoten

VERKLARENDE WOORDENLIJST.

131

VERBETERINGEN EN BIJVOEGSELS.

180

VANDEN VOS REINAERDE

Van den vos reynaerde

Willem die vele bouke maecte

Daer hi dicken om̄e waecte

Hem vernoyde so haerde

Dat die auonture van reynaerde

In dietsche onghemaket bleuē

Die willem niet heuet vulscreuē

Dat hi die vijte van reynaerde souckē

En̄ hise na dē walschē bouckē

In dietsche dus heuet begonnē

God moete ons ziere hulpē jonnē

Nu keert hem daer toe mijn zin

Dat ic bidde in dit beghin

Lith v:d: Weyer Gr:

VANDEN VOS REINAERDE,

UITGEGEVEN EN TOEGELICHT

DOOR

W. J. A. JONCKBLOET.

TE GRONINGEN, BIJ

J. B. WOLTERS.

1856.

AAN

JACOB GRIMM

TOEGEWIJD.

Gij waart de eerste die onzen Reinaert leesbaar hebt gemaakt; Gij hebt ons den weg der wetenschap gewezen en de grondslagen voor onze kritiek gelegd; aan U komt van rechtswege de opdracht dezer uitgave toe, die ik het wage U aan te bieden, niet zoozeer ten bewijze, dat men ook in Nederland uwe lessen waardeert, als om U openlijk een blijk te geven mijner innige dankbaarheid voor al wat ik aan uwe werken en uwe vriendschap verplicht ben.

GRONINGEN, 1 November 1855.

JONCKBLOET.

INLEIDING.

I.

Het is een verblijdend teeken, dat in de laatste jaren de belangstelling in het uitstekendste voortbrengsel der Middennederlandsche poëzie, den uitmuntenden Reinaert, blijkbaar is toegenomen, en dat WILLEMS' voorspelling zich heeft bevestigd, »dat de geleerde Vossenjacht nog niet geheel is ten einde geloopen.”

De geschiedenis onzer letterkunde vooral moest er zich mede bezig houden, ten einde de vraag naar den oorsprong en den ouderdom van den Reinaert en de omwerking, ware het mogelijk, duidelijk te beantwoorden. Want, zoo men het eens was over de uitstekende waarde van het gedicht, omtrent al het overige was er strijd; en toch is dit vraagstuk van het grootste belang voor de geheele geschiedenis onzer middeneeuwsche letterkunde.

GRIMM stelde den oudsten dichter omstreeks 1250, en de omwerking ongeveer honderd jaar later, in de tweede helft der veertiende eeuw(1). WILLEMS plaatste den eerste omstreeks 1170, en den tweede even vóór 1270. Dit laatste gevoelen werd hier te lande, en ook elders(2), vrij algemeen omhelsd. Ikzelf heb in mijne Geschiedenis der Mnl. Dichtkunst voor den oudsten dichter het jaar 1170 aangenomen, en den omwerker in de veertiende eeuw gesteld(3). De jongere SERRURE is daartegen opgekomen. Volgens zijne meening »werd het eerste boek des Reinaerts tusschen de jaren 1200 en 1220 geschreven”(4), en aangaande den leeftijd van den omwerker en dichter van het tweede boek vindt hij de stelling van WILLEMS de meest aannemelijke(5).

Verschillende andere vraagstukken die daarmede innig samenhangen zijn nog duister of worden althans betwist.

Nu is de Reinaert in zoo vele opzichten een belangrijk verschijnsel in onze letterkundige wereld, dat ik het wel der moeite waard reken op nieuw en opzettelijk een kritisch onderzoek aangaande den oorsprong van dit dichtstuk te beproeven.

Als ik mijzelven afvroeg, waarin eigenlijk de oorzaak van zulke uiteenloopende oordeelvellingen mocht gelegen zijn, kwam ik al spoedig tot de overtuiging, dat daartoe niet weinig bijdroeg, dat wij nog geene eigenlijke kritische uitgaaf van den geheelen Reinaert bezitten; dat de eerste helft der omwerking in haren samenhang ons nog geheel onbekend is; en dat wij dus eigenlijk verstoken zijn van de bewijsstukken, waaruit het vonnis moet worden opgemaakt.

Die stelling moge vreemd klinken, als men zich herinnert, dat de oudste Reinaert reeds driemaal is gedrukt(6), tweemaal kritisch behandeld, en dus, zoo als KAUSLER zich uitdrukt(7), »durch die kritischen ausgaben.... von GRIMM und WILLEMS hinreichend bekannt” is.

Een kort overzicht der vroegere uitgaven moge mijne stelling intusschen rechtvaardigen.

De oudste Reinaert is ons slechts in één handschrift, het zoogenoemde Comburgsche, thans in de openbare boekerij te Stuttgardt, bewaard. GRIMM achtte dien tekst »wahrscheinlich im beginn des 14 jh. geschrieben”(8); maar de nadere beschrijving van het geheele handschrift door KAUSLER leert ons, dat het gedeelte dat den Reinaert omvat, eerst omstreeks het jaar 1400 is te boek gesteld(9). Het afschrift is dus betrekkelijk zeer jong, en uit een tijd dat men zich niet bijzonder om diplomatische naauwkeurigheid bekommerde. Het is dan ook vol fouten, zoowel misstellingen en uitlatingen(10), als willekeurige veranderingen en invoegsels van den slordigen afschrijver, die zeer dikwerf het ouder handschrift dat hij naschreef niet goed las, en daardoor de ergerlijkste, meestzinstorende fouten in zijnen tekst bracht.

Dien Reinaert liet GRÄTER voor de eerste maal in 1812 afdrukken in het vijfde deel der Braga und Hermode, en wel, naar KAUSLERS woorden, »unverändert und so weit diess bei einer mangelhaften Kenntniss der Sprache unde Paläographie möglich war, ziemlich richtig.” Die gebrekkige palaeographische kennis wil eigenlijk zeggen, dat GRÄTER ter naauwernood zijn codex lezen kon, zoo als in het oog springen zal uit het volgend proefje van leesfouten, die ik niet alle op rekening van het handschrift durf stellen, hoewel dat zeer gebrekkig is.

Vs. 113 wronghene voor wroughene; 115 ghesaet-ghesciet; 157 l'pelen-spelen; 176, 543, 767 sullren-sulken; 184 hnighe-hinghe; 198 sonde-soude; 201 landen-tanden; 202 coude-conde; 218 ret-vet; 237 ghenimt-ghemint; 269 hinit, 741 hunt-huut; 275 cene-eene; 290; 961 mi-nu (1041 omgekeerd); 292 fée-sere; 294 Thinc-Ghinc; 308 drenen-dreven; 309 dronghen-droughen; 414 zIIIIer-zuver; 947 crIIIIe-crune; 476 bruue-brune; 488 houen-honen; 494 oni-om; 671 omiroet-onvroet; 605 ghenen-gheven; 768 enme-cume; 802 abscale-abstale; 848 onner-ouver; 856 vloutte-vloucte; 993 diet-dier; 1007 niene-menne; 1023 salue-salne; 1073 nene-neve; 1081 lijue-lijne; 1091 braet-vraet; 1214 vmdise-vindise; 1220 sander hu saense-sauder hu saeuse; 1225, 1234 niet-met (1531 omgekeerd); 1344, 1376 waernen-waerven; 1355 wanc-wane; 1419 rollel-rossel; 1589 verbouden-verbonden; 1625 ghenouch-ghevouch; 1747 dien-die ic; 2032 ghenruch-ghenouch; 2157 vernaert-vervaert; 2275 vine-vive; 2302 (2298) oer-oec; [2328 hodenare-hodevare]; 2372 (2396) vore-vote; 2573 (2597) hi-bi; 2591 (2615) rijkelijn-rijkelijc; 2607 (2651) sat-scat; 2633 (2657) dier-dies; 2734 (2754) mitte-nutte; 2764 (2784) waernen-waerven; 2798, 2956 vernaert-vervaert; 2935 (2955) spacus-spaeus; 2947 (2967) dine-dinc; 3329 (3349) cumen-rumen.

Voorts wordt herhaaldelijk de kapitale L in het begin der regels als R gelezen; b.v. 165 Raetti voor Laetti; 424 Revic-Levic; 721 Riept-Liept; 791 Raghen-Laghen; 793 Rudmoer-Ludmoer; 796 Rudolf-Ludolf; 815 Ramfroit-Lamfroit; 838 Rieten-Lieten; 863 Rach-Lach; 1299 Raet-Laet; 1367 Raghen-Laghen; 1387 Rachterlike-Lachterlike.

Deze misstellingen, waarvan sommigen misschien niet aan den eersten uitgever, maar reeds aan den schrijver van den codex te wijten zijn, werden in den druk van GRIMM bijna alle verbeterd, en hij had zeer zeker recht van zijne uitgave met betrekking tot die van zijnen voorganger te zeggen: »die Comburger.... jetzt hoffentlich besser von mir herausgegebene hs.”(11). Maar wij weten(12) dat GRÄTERS tekst GRIMM tot legger diende, waarbij slechts nu en dan »eine nachvergleichung der hs.” plaats had. Dit bewijzen ook de aan den voet van GRIMMS uitgave medegedeelde varianten, die blijkbaar die van GRÄTERS tekst zijn en niet direkt van het handschrift.

GRIMMS meerdere kennis verbeterde, gelijk wij zagen, de meeste valsche lezingen; maar het zal ons niet verwonderen dat zoo nu en dan iets aan zijne aandacht ontsnapte, waardoor enkele blijkbaar valsche lezingen in den tekst zijn blijven staan: zoo b.v. vs. 94 swighis voor swighic; 347 Riepen-Liepen; 804 houtmakigge-houtmakerigge; 1948 voden-roden; 2324 (2350) ghescoort-ghestoort.

Hoezeer GRIMM vele fouten wegnam, komen er echter in zijnen tekst nog verscheiden voor, die, hoewel van eenen anderen aard, daar zij gewoonlijk het broddelwerk zijn van den slordigen schrijver van den codex, niet minder de lezing bemoeyelijken. Overigens bepaalde hij zich om de orthographie van het stuk te verbeteren(13), zonder den versbouw te herstellen.

Twee jaren na GRIMMS uitgave zag, in 1836, die van WILLEMS het licht. Zij was het gevolg van den aankoop door het Belgische staatsbestuur van een handschrift, dat de omwerking van het eerste boek, en het bijvoegsel dat men het tweede boek noemt, bevatte. Dat handschrift was »vry gebrekkig, en zeker niet beantwoordende aan den onmatig hoogen prys, waarvoor het was verkregen,” gelijk WILLEMS zelf getuigde(14).

Hij begreep dat van dit nieuwe handschrift partij moest worden getrokken; maar in steê van de omwerking in haar geheel afzonderlijk in het licht te geven, kwam hij op het zonderlinge denkbeeld om een geheel samen te stellen uit twee zeer ongelijksoortige deelen: het eerste boek was een herdruk van den ouden tekst, met varianten uit den jongeren; het tweede boek, dat zich hieraan moest aansluiten, gaf den tekst van den, volgens den uitgever zelf, honderd jaar jonger navolger. Ziehier hoe hij daaromtrent rekenschap geeft:

»Uit eerbied en ontzag voor het oudere goede, ben ik dus te rade geworden het by GRIMM afgedrukte eerste gedeelte, 3474 versen beslaende, als grondtext te volgen, plaetsende de varianten van het handschrift onder dien text. Doch de aldus opgeteekende variae lectiones waren zoo groot, zoo talryk, dat ik my heb verplicht gezien, wilde ik geenen dubbelen text in zyn geheel leveren, daerin besnoeiïngen te maken, hierin bestaende, dat ik het min belangryke verschil van spelling en van woordplaetsing onopgemerkt liet, en slechts als variante heb laten gelden wat werkelijk verandering was, of wat my toescheen van de kennis onzer oude tael eenige oplettendheid te verdienen.

»Het gedicht is door my in twee boeken afgedeeld, waervan het eerste den ouden Reinaert der twaelfde eeuw uitmaekt, en het tweede het vervolg bevat, in de dertiende eeuw geschreven.”

Zoo ontstond eigenlijk een monster in den trant van BARNUMS Syrene; en de aesthetica, de geschiedenis der letterkunde, de taalstudie, alles eischt dat wij thans dien onnatuurlijken band ontknoopen, en thans werkelijk »eenen dubbelen text in zyn geheel leveren.”

Omtrent zijne wijze van tekstbehandeling zeî WILLEMS: »De oude prosavertaling, de fragmenten in GRÄTERS Odina und Teutona, en in GRIMMS Reinhart Fuchs medegedeeld, midsgaders de Saksische vertaling (Reineke), stelden my in staet, althans ten deele, om de boven vermelde gapingen van het handschrift aan te vullen, om de vergissingen en miszettingen des afschryvers te herstellen, om de schryfwyze meer regelmatig voor te dragen, met één woord, om eenen meer critisch behandelden text aen het publiek te leveren.”

Gelijk uit den samenhang blijkt, ziet dit alles hoofdzakelijk op het tweede boek. Maar ook betrekkelijk het oudste deel heeft WILLEMS zich niet geheel aan den tekst van GRIMM gehouden. Vooral in de spelling heeft hij zich zekere vrijheid veroorloofd en haar meer regelmatig gemaakt, terwijl hij de ontbrekende of overtollige adspiratie in de vlaamsche uitspraak herleid heeft tot het gewone spraakgebruik. Enkele malen heeft WILLEMS ook meer eigenlijke wijzigingen in GRIMMS tekst aangebracht: zelden is hij hierin gelukkig geweest, en zoowel in dit opzicht als in de tekstverklaring, ziet men de duidelijkste sporen van de overhaasting, waarmede die uitgave tot stand kwam. En geen wonder: in de maand Mei ontving WILLEMS den last om »er eene uitgave van voor te bereiden;” hij zette zich »met iever aen het werk”(15)—en het voorbericht, geschreven toen de geheele tekst was afgedrukt, is gedagteekend den 20 Augustus!

Dat er tot eigenlijke tekstkritiek, die zich iets meer ten doel stelt dan de verbetering der bloote schrijffouten van het hs., in deze uitgave geene poging werd gedaan, zal men WILLEMS allerminst tot een verwijt mogen maken: men herinnere zich slechts, dat het werk in de eerste helft van het jaar 1836 voltooid werd, en men verlieze niet uit het oog, dat men toen gewoonlijk aan diplomatischen afdruk der handschriften de voorkeur gaf, zoodat WILLEMS werkelijk meer geleverd heeft dan men van het standpunt der toenmalige—ik zeg niet wetenschap, maar—beoefenaars van het vak kon verwachten.

Had WILLEMS het geluk gehad den tijd te beleven dat eene tweede uitgave van zijn werk noodzakelijk werd, hij zou zeker niet berust hebben in zijn vroegeren arbeid. Ik kan daarom ook geen vrede hebben met den onveranderden herdruk door SNELLAERT in 1850 in het licht gegeven.

Hij ging uit van het beginsel: »Eene tweede uitgaef van deze uitmuntende bewerking is toch niet te veel”(16). Zoo nu ontegenzeggelijk de uitgave van 1836 een werk was »waer de roem van [onzen] overleden vriend zoo innig mede verbonden is,” ik kan daarom nog niet toestemmen, dat SNELLAERT »aen de nagedachtenis van den vriend verschuldigd” was in 1850 een werk letterlijk te herhalen, waarin de voortschrijdende wetenschap van lieverlede leemten en gebreken moest doen vinden. WILLEMS zocht naar waarheid en billijkte geen stilstand: hijzelf zou zeker geen onveranderden herdruk hebben goedgekeurd na een tijdsverloop van veertien jaren, en daarom kan ik mij niet vereenigen met de stelling van onzen vriend SNELLAERT, wiens hart hier zijn hoofd heeft verschalkt.

Buitendien begrijp ik ook niet hoe de nieuwe uitgever, »zonder gevaer te loopen van een zoo gunstig beoordeeld werk een wangedrocht te maken, onmogelyk een anderen text geven kon(17).”

Ik heb integendeel beproefd een »anderen tekst” te leveren, en ik hoop toch geen »wangedrocht”; evenmin als ik geloof mij aan de letterkundige nagedachtenis van den voortreffelijken Vlaming te hebben vergrepen.

Dat ik eene nieuwe uitgave noodzakelijk rekende op den tegenwoordigen trap der wetenschap, vindt, naar ik vertrouw, zijne rechtvaardiging in het voorafgaande overzicht; thans een enkel woord over de wijze waarop ik mij van mijne taak meende te moeten kwijten.

In de eerste plaats scheiding der ongelijksoortige deelen, door eene afzonderlijke uitgave der beide teksten. Dit is een eerste vereischte; want eerst als men de omwerking in haar geheel voor oogen heeft zal eene werkelijke vergelijking mogelijk worden, en de tijdsbepaling van het ontstaan van het tweede stuk naauwkeurig kunnen worden afgebakend.

Ik vervul thans het eerste gedeelte mijner taak; ik geef in de eerste plaats een nieuwen druk van het ouder, oorspronkelijke stuk, omdat dit, wegens de meerder aesthetische waarde, de meeste belangstelling verdient en zal opwekken. Ik waag het eene nieuwe uitgave te leveren, omdat de bekende teksten tot een wetenschappelijk onderzoek onvoldoende zijn, daar zij niet zelden berusten in eene lezing die onverstaanbaar is, en geen zin hoegenaamd oplevert. Ik streefde er daarom naar een kritisch verbeterden, lees- en verstaanbaren tekst tot stand te brengen.

Ik heb daartoe naauwkeurig de varianten in GRIMMS uitgave vergeleken, en waar het mij noodig scheen, mij vergewist van de lezing van het Comburger handschrift door bemiddeling van KAUSLERS onuitputtelijke bereidvaardigheid. Niet zelden stelde mij dat in staat de echte lezing te herstellen.

Eene doorloopende vergelijking van mijn tekst met de kollatie aan den voet, zal doen zien, dat er vrij wat kaf van het koren te scheiden viel. Hier mogen een paar der treffendste voorbeelden daaromtrent allen twijfel wegnemen.

Behalve op de eerste verzen van den proloog, wier oorspronkelijke lezing eene geheele verandering moet brengen in het vraagstuk over het ontstaan des gedichts, en die ik iets later naar de oorspronkelijke lezing zal aangeven, wijs ik op de volgende plaatsen:

Als de beer Reinaert komt indagen, zegt deze hem, dat hij »den buuc so gheladen” heeft (556) met honing, dat hij kan staan noch gaan. Dan volgt later bij GRIMM en WILLEMS, 568:

versscer honichraten

Hebbic commer harde groot,

dat WILLEMS verklaarde: »ik heb grooten kommer wegens.... versche honigraten.” Intusschen is kommer gebrek, waarvan hier natuurlijk geen sprake kan zijn. Maar ziet, in de kollatie bij GRIMM staat voor het commer van den tekst: coiiiier, en dat is blijkbaar couuer, couver, coever, daar in den codex steeds onze tweeklank oe door ou wordt uitgedrukt. Coever nu is een bekend woord, dat overvloed beteekent.

Als de kater in den strik van Martinet gevangen is, heet het 1208:

Tibert moeste roepen doe

Ende wronghede hem selven dor den noot:

Hi makede een gheroep so groot,

Dat Reinaert hoorde up der straten.

Dit wronghede verklaart GRIMM, p. 274, door »drehen, schnüren,” en WILLEMS met »verwrong.” Maar wronghede veronderstelt een ww. wronghen, dat niet bestaat; aan wringen valt niet te denken, hoewel de overeenkomst van klank de vorige uitgevers schijnt misleid te hebben. Buitendien blijkt uit het voorgaande zoowel als het volgende vers, dat er een woord moet staan, dat zich verraden, of iets dergelijks beduidt. Eene kleine verandering geeft dit: men leze slechts wroughede, wroeghede.

Vs. 1222 leest GRIMM:

Tibert, ghi singhet ni lanc so bet,

hetgeen hij noemde, p. 274, »eine verderbte stelle, der ich keine hülfe weiss.”

WILLEMS veranderde je lanc so bet; maar eenvoudiger is te lezen in lanc so bet, dat het hs. wel zal hebben, en de goede oude uitdrukking is.

Vs. 1306 leest WILLEMS met GRIMM:

Doe hiefsene op met haerre cracht.

De variant bij GRIMM geeft hieffene, dat de ware lezing is, mits men voor Doe leze Soe. Dat de kapitale D en S licht te verwisselen waren leert het facsimile.

Vs. 1988 gebiedt de wolf zijne vrouw Reinaert niet te laten ontvluchten:

No dor goet, no dor miede,

No dor nijt, no dor noot.

Uit nijd kon zij hem onmogelijk laten ontsnappen: dit is onzin; en buitendien weet men, dat Hersinde den vos alles behalve nijd toedroeg. De variant bij GRIMM heeft: no dor met, hetgeen blijkbaar verkeerd gelezen is voor niet, d.i. welwillendheid, genegenheid, hetgeen alleen een gezonden zin geeft.

Vs. 1947 bij Gr. en W.

Ghi sult doden

Reinaert, uwen neve, den fellen voden.

WILLEMS verklaarde: »voden; nog overig in hondsvot, een obsceen woord, door velen gebezigd, maar door weinigen verstaan.” GRIMM leerde, p. 278: »vode, lump, lumpenkerl. KILIAN schreibt vodde, MAERL. 3, 418 steht vuden. Der acc. unserer stelle, wenn es ein subst. ist, forderte vode, es scheint also adj.”

In de plaats die GRIMM uit MAERLANT aanhaalt, schuilt eene drukfout, daar men blijkbaar voor vuden het bekende ruden moet lezen: dezelfde letters worden daar meer verwisseld, b.v. bl. 138, vs. 80, waar rasten moet gelezen worden voor vasten.

Men heeft nu waarschijnlijk reeds ontwaard, dat ook in de aangehaalde plaats uit den Reinaert dezelfde verwisseling is ingeslopen, en dat het onbekende voden moet plaats maken voor het hier zeer gewone: den fellen roden.

Vs. 2094 leest GRIMM:

Ende verbeet hanen ende hoender,

hetgeen WILLEMS willekeurig veranderde in:

Ende verbeet vogel ende hoener,

niet bedenkende, dat het den vos moeyelijk moest vallen vogelen te bespringen. De variant bij GRIMM geeft de juiste lezing aan: haenden, d. i. eenden, zoo als ons MAERLANTS Naturen Bloeme leert.

Vs. 3114 (3134) leest men bij GrW.:

Die welpkine liepen ten brase,

hetgeen GRIMM (p. 285) verklaart: »Zur mahlzeit, zum schmause: braes epulae, brassen epulari.” Intusschen is het »vermuthete” braes nergens aan te wijzen. WILLEMS zegt: »Brase, bras; om te brassen.” GRIMMS variant geeft ten base, dat hij terecht verwierp. Hoe eenvoudig is het intusschen om aan te nemen, dat dit kwalijk gelezen is voor ten hase, d. i. met de Vlaamsche adspiratie ten ase, dat ook de omwerking heeft. De h en b worden ook elders verwisseld, b.v. 2572 (2597) waar uit het hs. gelezen werd hi avonture, hetgeen blijkbaar is bi avonture, en niet, zoo als in de andere uitgaven staat, die avonture.

Enkele andere plaatsen moesten worden terecht gebracht, waarin meer dan eene verkeerde lezing van een ouden of nieuwen afschrijver stak. Zoo waren de volgende onverstaanbaar.

Tibert, de kater, den vos ten hove willende verdedigen tegen de aanklacht van den hond Cortois, zegt ten slotte van zijn pleidooi, 124:

Hets recht dat omberet si

Die claghe die Cortois doet.

Daartegen verzet zich Pancer, de bever, 126:

Dinct u goet,

Tibert, dat men die claghe ombere?

Reinaert es een recht mordenere, enz.

En als hij dit metterdaad wil bewijzen, vervolgt hij, 135:

Wat sechdi van ere laghe?

En dedi ghistren enz.

GRIMM noch WILLEMS geven hier eenige verklaring, die echter bij die plaats wel noodig kon schijnen. Wat beteekent toch die vraag? Er is immers van eene laghe (hinderlaag) niet gesproken! De omwerker heeft, volgens WILLEMS' variant, van eenre sagen, hetgeen evenmin een gezonden zin oplevert. Is het nu te stout hier, tegen de handschriften aan, te verbeteren:

Wat sechdi van omberen claghe?

Dan loopt immers de zin zoo natuurlijk mogelijk af.

Als de koning Reinaert voor de tweede maal door Tibert doet indagen zegt bij onder anderen, 1022:

En comt hi niet, hets hem quaet,

Men salne drie werven daghen,

Te lachtre allen sinen maghen.

Deze lezing is echter blijkbaar valsch, daar het onmogelijk Reinaerts magen tot schande kon strekken, dat hij naar wettig gebruik driemaal gedaagd werd. Buitendien zeî toch de koning, dat het reeds slecht met hem af zou loopen, als hij op deze tweede indaging niet ten hove verscheen. Bedenkt men dat Tibert later tot den beklaagde zegt, 1070:

Die coninc dreicht u an u leven

Ne comdi te hove niet met mi,

dan kan het niet missen, of de natuurlijkste verbetering is deze:

Men salne hanghen sonder daghen,

gelijk de koning ook in het fransche gedicht zegt, 10447:

Dites moi le rox deputaire

Qu'il me viengne en ma cort droit faire

En la présence de ma gent;

Si n'i aport or ne argent,

Ne parole por soi deffendre,

Mès la hart à sa gole pendre.

Blijkbaar bedorven is ook de volgende plaats, die intusschen aldus in het handschrift gelezen wordt. Als Reinaert gebiecht heeft geeft Grimbert hem de absolutie, en daarna, 1683:

Riet hi hem goet te wesene,

..........................

Ende dat hi vort alle sine daghe

Behendelike soude gheneren.

Maar Reinaert had zijn geheele leven niets anders gedaan dan zich behendelike te genéren. Wie ziet niet dat hier moet gelezen worden bescedelike, dat in het schrift des tijds bij vluchtige inzage van een slordig geschreven codex lichtelijk met behendelike kon verwisseld worden, bij de overeenkomst der letters sc en h.

Vs. 1692 leest men:

Nu moet hi pleghen siere selen,

dat WILLEMS vertaalt: »Ziedaer, hoe hy zyne ziel moet verplegen.” De lezing is door GRIMM in den tekst gebracht, daar C. heeft:

Nu moet hi siere sielen pleghen,

hetgeen GRIMM verwierp omdat pleghen niet rijmde op stelen. Beter ware echter het slechte rijmwoord dan het ondietsche woord selen. De afschrijver had hier denkelijk vs. 428 in het hoofd:

God moet haerre siele pleghen,

met het rijmwoord versleghen. Dat 692 alleen het rijmwoord te veranderen was, leert de vergelijking met 381:

Ic moet miere siele telen,

welk telen of ghetelen ook nog 2333 (2359) voorkomt. Men leze dus 1692:

Nu moet hi siere siele telen.

Deze sprekende voorbeelden mogen volstaan om te doen zien hoezeer onze Reinaert eene kritische behandeling noodig had om daarvan een verstaanbaren tekst te leveren.

Behalve soortgelijke verbeteringen heb ik mij dikwerf omzettingen van woorden veroorloofd of vervanging van den eigennaam door een voornaamwoord, waar de versbouw dat noodig maakte. Ik ben overtuigd dat een ouder handschrift die veranderingen in den regel zou schragen; maar ook zonder dien steun ben ik daarin niet angstvallig geweest, daar ik nimmer zal kunnen gelooven, dat een zoo uitstekend dichter als de auteur van den Reinaert was, niet zou voldaan hebben aan de eischen van welluidendheid en verzifikatie.

Eindelijk heb ik het gewaagd met behulp van den omwerker enkele gapingen aan te vullen, die het recht verstand in den weg stonden, b.v. achter vs. 2276, en 2634 (bij GrW. 2658); terwijl ik er zelfs niet tegen opzag om de 30 verzen na 2308 (bij GrW. 2304) uit den tekst te werpen, daar zij blijkbaar den samenhang stooren en geheel en al buiten den geest van het oorspronkelijke gedicht vallen, dat even vrij van eigenlijke fabelen is als het vervolg er mede is opgevuld.

Men zal dit waarschijnlijk te gewaagd vinden; sommigen het een onverdedigbaar vergrijp tegen de overlevering der handschriften noemen. Ik mocht mij door dit vooruitzicht niet laten weêrhouden alles aan te wenden om het meesterstuk onzer middeneeuwsche poëzie zooveel mogelijk in zijne oorspronkelijke reinheid te herstellen. Ik zeg zooveel mogelijk, want ontegenzeggelijk heeft de tekst door eigendunkelijke veranderingen der afschrijvers geleden, die jonger vormen of uitdrukkingen stelden in de plaats van wat hun verouderd of onverstaanbaar voorkwam. Ik zal slechts een paar voorbeelden aanhalen. Blijkbaar is niet zelden het meervoudige pronomen ghi, u, in de plaats getreden van het enkelvoudige du, di, zoo als schijnt te blijken uit 2856–7 (2876–7). WILLEMS noemt(18) »het woord bedi, door den auteur van het eerste boek zoo gaerne gebezigd;” nu komt dat woord in onzen tekst slechts vijf maal voor: twee maal in den zin van doordien, daarom (2892, 2975), driemaal in de beteekenis van want (2331, 3110, 3162). Overal elders leest men daarvoor: dor dat (111, 216, 884). Dit bracht mij zelfs eerst op de gedachte of het tweede gedeelte van ons gedicht ook van een andere hand kon zijn dan het eerste, te meer daar er na vs. 2170, dus juist in dat gedeelte dat, gelijk wij zien zullen, het meest van het Fransch afwijkt, ook nog andere woorden voorkomen, die niet in de eerste 2000 verzen gevonden worden, als altoos, als ende als, bedraghen, beghaen, bliken, erre, iet, indien, claren, wout enz. Maar een zeer omstandig onderzoek heeft mij van het tegendeel overtuigd.

Immers het geheele stuk door vind ik de tusschenzinnen op dezelfde wijze aangebracht, vs. 6, 103, 138, 193, 447, 453, 611, 914–5, 1404, 1440, 1470, 1593, 2162, 3161–2, 3177, 3425.

Evenzoo is het met de allitererende formulen; 13, 33, dorpren ende doren, 66 dor edelheit ende dor ere, 668 onteert ende ontervet, 1284 scade ende scande, 1563 leet ofte lief, 1606 stene ende struke, 1685 vasten ende vieren, 1970 nichten ende neven, 1989 no dor niede no dor noot, 2073 vrient no viant, 2094 haenden ende hoener, 2150 lief no leet, 2238 hout van herten, 2346 droghe ende diep, 2855 struke ende stene.

Op dezelfde wijze vindt men het geheele gedicht door tautologische uitdrukkingen waarop GRIMM de aandacht gevestigd heeft(19) als stal ende nam, pine ende onghemac, hermite oft clusenare, bejach no ghewin, owi ende wee, diefte ende roof, enz. enz., b.v. 42, 97, 103, 106, 230, 264–5, 268, 276, 306, 308, 326, 333, 350, 358, 405, 435, 484, 485, 516–7, 531, 597, 613, 666, 690, 693, 701, 743, 770, 933, 1046, 1108, 1174, 1182, 1426, 1438, 1449, 1532–3, 1591, 1597, 1678, 1691, 1787, 1816, 1842, 1878, 1894–5, 1988, 2041, 2043, 2054, 2064, 2075, 2086, 2093, 2097, 2114, 2118, 2120, 2173, 2191, 2251, 2272–3, 2308, 2309, 2315, 2336, 2342, 2362, 2462, 2485, 2496, 2507, 2512, 2588, 2697, 2860, 2894–5, 3000, 3045–6, 3071, 3079, 3205, 3345, 3366, 3420.

Voorts enjambeert de zin over den rijmregel het geheele gedicht door, b.v. 229, 359, 985, 1315, 1361, 1578, 1731, 2250, 2339, 2360, 2439, 3243, 3244, 3327, 3332, 3435.

In beide deelen vindt men onzuivere rijmen, b.v. 105 man, nam, gram, began, 451 graf, was, 795 swinghen, vingheren, 2101 Isengrijn, rijm, 2113 doe, vro, 2129 Hersinde, kindren, 3359 trac, dat(?), 3431 verbijt, dit, 2851 omberen, varen, 2913 snoeren, te voren, en misschien 3027 voeten, grote.

Van het begin tot aan het eind ontwaart men een streven om denzelfden rijmklank te vermenigvuldigen: vooreerst in de veelvuldige opvolging van vier zuivere rijmwoorden, b.v. 139 ghedede, vrede, ghelede, crede; 261 an, can, man, ban; 267 ware, clusenare, hare, jare; 367 niemare, ware, clusenare, twaren; 459 boecstave, grave, begraven, scraven; 945 prihore, ore, bescoren, verloren; 1233 ghestaen, ghevaen, wane, hane; 1307 waert, Reinaert, waert, vervaert; 1333 rade, dade, daet, raet; 1501 begheven, leven, gheven, leven; 1737 ghelaet, vraet, gaet, quaet; 2065 man, an, dan, man; 2295 vrouwe, trouwe, soude, woude; 2299 waer, haer, vare, openbare; 2725 vaert, claert, Reinaert, waert; 2761 lede, vrede, crede, mede.(20)

Voorts springt dit nog veel duidelijker in het oog als men de bloote assonnance in rekening brengt, die ontelbare malen, het geheele gedicht door, meer dan twee regels verbindt. Wij zullen slechts enkele voorbeelden bijbrengen, omdat het ons aan plaats ontbreekt de grootste helft van het gedicht hier af te schrijven.

Vs. 21 weten, heten, leven, begeven; 101 man, nam, gram, began; 155 begeven, gheheven, spele, vele; 699 dat, sat, sal, al; 711 ghevaen, staen, haest, naest; 3315 ram, quam, middach, ghesach; 3401 pine, Beline, gheliet, verriet; 3433 mesdaet, quaet, maghen, bejaghen.

Zoo worden ook meer dan vier verzen gebonden. B.v. zes: 901 verslaghen, ghedraghen, ghevaren, daren, daghe, claghe, 1275 vader, gader, jare, ware, scame, name; zoo ook 1331, 1693, 1767, 2215, 2323, 2867, 2915, 3307, 3377. Acht, b.v. 291 gaende, slaende, bare, mare, Cantaert, waert, hane, wane; 395 saghe, haghe, ondergaen, saen, ghetale, male, nakede, smakede; zoo ook 1239, 1749, 2621, 3229, 3291.

En zelfs tien: b.v. 447 lanc, sanc, las, was, graf, was, gras, was, sach, lach; 1091 vraet, ghelaet, overstaerc, maerc, bestaen, waen, dagheraet, raet, ghedaen, gaen; 1451 Reinaert, herwaert, gheraden, ghenaden, mesdaet, verstaet, mater, cater, mesdaen, dwaen.

Reeds het veelvuldige van dit opmerkelijk verschijnsel loont, dat het niet een bloot spel van het toeval kan zijn; en wij zien dat ook nog nader, als wij opmerken hoe de dichter er naar streefde weêr op denzelfden rijmklank terug te komen, ook als hij dien voor 't oogenblik had moeten opgeven. Dikwerf keert na twee regels dezelfde assonnance terug: 127 ombere, mordenere (dief, lief), here, ere; 187 angaen, ontfaen, (gherne, wernen), mesdaen, staen; Isengrijn, pijn (ghevoech, onghevoech), wijf, lijf; enz. enz.

Nog een paar voorbeelden op ietwat grooter schaal: 1407 wijf, lijf, ontgaen, gaen, hermeline, mine, nu, u, Reinaerdine, gaerdeline, al, sal, dief, lief; 3097 hermeline, pine, gram, vernam, vlien, ghescien, ondergaen, saen, mordadelike, ghenadelike, sidi, mi; 539 Reinaert, waert, haghedochte, ghedochte, raet, vraet, driven, bliven, lanc, danc, vrient, gedient, ganc, lanc, bestaen, ghegaen, gheraden, gheladen, wise, spise, gaen, ghestaen, sat, wat, have, grave, weten, eten, aten, honichraten.

Die zeer bijzondere eigenaardigheden, afwijkende van wat men in alle andere Mnl. geschriften aantreft, vindt men in het geheele gedicht, van het begin tot aan het einde terug; zoodat het wel ontwijfelbaar zijn zal, dat wij hier het werk van een en denzelfden kunstenaar voor ons hebben.

Komen er nu oneffenheden, verschilpunten van anderen, ondergeschikten aard in voor, dan zal men wel gerechtigd zijn tot het besluit, dat de afschrijvers daarvan de schuld moeten dragen.

Dat alles te veranderen bij gissing en op louter theoretische gronden, lag buiten de bevoegdheid der kritiek, zoolang geen ouder codex van het gedicht gevonden wordt, weshalve ik mij bepaal daarop alleen de aandacht te vestigen(21).

Wie nu onze veranderingen desniettegenstaande nog te gewaagd vindt, wie de voorkeur geeft aan het slordige afschrift van een onnadenkenden kopist, legge deze uitgaaf ter zijde en keere des noods tot die van GRÄTER terug.

Vooral de verwerping van de fabel na 2308 (2304) dwong mij tot eene vernummering der verzen, zoodat de telling na vs. 2274 niet meer met die der vorige uitgaven overeenkomt. Bij het doorloopende onderscheid zal dit echter geen bezwaar van eenig belang opleveren. In mijne aanhalingen heb ik echter, tot gemakkelijker vergelijking, in den regel de cijfers der vorige uitgaven tusschen haakjes geplaatst.

In de orthografie heb ik mij zoo na mogelijk aan den oud-vlaamschen schrijftrant gehouden tot zoover de duidelijkheid er niet onder leed. Terwijl in GRIMMS uitgave »das flämische anlautende h in huut, hete, hat, für uut, ete, at, umgekehrt aerde für haerde, gheoorsam für ghehoorsam, geflissentlich bewahrt” werden(22), heb ik, even als WILLEMS, dit veranderd, omdat het dikwerf voor den hedendaagschen lezer moeyelijkheden oplevert in het recht verstaan van den tekst, gelijk ik bij ondervinding weet. Buitendien is dat toch een provincialisme dat uit de beschaafde schrijftaal moest worden verbannen.

Maerghen voor morghen heb ik behouden, maar niet ou voor oe, in de woorden drouch, slouch, enz., noch ook lust voor list, daar de rijmen 2602 (2626) en 2376 (2400) juist list hebben.

Voorts heb ik er naar gestreefd de fouten van het handschrift met betrekking tot de enkele vokaalspelling en vooral de zwakke en sterke buigingen, naar den regel te herstellen. Orthografische veranderingen zijn in den regel niet aangewezen: al de overigen zijn zoo naauwkeurig mogelijk in de kollatie aan den voet der pagina opgenomen(23). Kortheidshalve heb ik daarbij slechts in de allernoodzakelijkste gevallen van de reden der verandering rekenschap gegeven, in de overtuiging dat zij bij eenig nadenken vanzelf in het oog zal vallen.

Zoo ik er naar gestreefd heb het rhythmus te zuiveren, ik heb in den regel de aansluitingen en samentrekkingen niet aangewezen, die bij het lezen moeten worden in acht genomen, daar dit in Mnl. stukken niet regelmatig is vol te houden. Ik vertrouw dat lezers die het gedicht werkelijk willen genieten, genoegsaam met de regels der Mnl. metriek zullen bekend zijn, om zoodanige aanwijzingen te kunnen ontberen.

Thans, nu ik rekenschap van het doel en de wijze van behandeling dezer uitgave heb gegeven, kunnen wij overgaan tot de overweging van de nog niet genoegsaam opgehelderde vraagstukken over het ontstaan en den ouderdom van den Reinaert.

II.

Het oordeel over het ontstaan en den ouderdom van onzen Reinaert, hangt ten naauwste samen met deze schijnbaar eenvoudige vraag: is de proloog in den Comburger tekst het werk van den eersten schrijver of van den omwerker?

WILLEMS beweert het laatste, en wel op de volgende gronden: Hij haalt de eerste regels van den proloog aldus aan:

WILLEM, die Madock maecte,

Daer hi dicke om waecte

Hem jamerde seer haerde

Dat die geeste van Reinaerde

Niet te recht en is gescreven:

Een deel is daer after gebleven:

Daeromme dede hi die vite soeken

Ende heeftse, uten walscen boeken

In duutse aldus begonnen.

Dan gaat hij voort: WILLEM heeft niet den oudsten Vlaamschen Reinaert opgesteld; maar wat hij »in het oude gedicht niet te recht gescreven oordeelde, verbeterde hy en vulde hy aen; in dien zin versta ik het aldus begonnen van dit laetste vers; doch om geheel de vite of levensbeschryving van Reinaert te doen kennen heeft hy datgene, hetwelk after gebleven was, door middel van walsche, dat is, door fransche boeken, vervolgd en ten einde gebracht. Hy is dus de schryver van het vervolg, en slechts de verbeteraer of omwerker van het eerste boek.

»De nedersaksische vertaling van Reineke en de oude prosadrukken van Gouda 1479 en Delft 1485, die de prologe niet kennen, en met vs. 41 aenvangen, maken het zeer bedenkelyk of dit voorwerk geen byhangsel zy van lateren tyd. Men kan evenwel ook aennemen dat de eerste Reinaert begon met vs. 11.

Nu keert hem daer toe mijn sin, enz.

»Hoe men dit dan ook beschouwe, het aldus begonnen van vs. 9 steekt altoos zeer sterk af tegen vs. 40:

Nu hoort hoe ic hier beginne;

want, zie daer een dubbel begin! Er is ook eene dubbele bedoeling. WILLEM verklaert zyne taek aentevangen om dat het hem zeer jammerde dat er nog zoo veel aen de historie van Reinaert ontbrak; terwyl de oorspronglyke dichter slechts daerom de avonturen van Reinaert MAEKTE, om dat zekere dame, die in groter hovescheden gerne hare saken keert, hem daer toe bad (vs. 26–31). Deze beweegreden alleen gaf hem de pen in de hand; anders had hy stil gezwegen (vs. 26).

»Dat een vervolgschryver of interpolator soms prologen voor het werk van zynen voorganger plaetste, is niet zonder voorbeeld. In byna al de handschriften der Brabantsche Yeesten staet er een van verschillenden inhoud, en, wat meer is, van verschillenden datum.

»Indien WILLEM het eerste gedeelte naer het fransch hadde opgesteld, dan zou by voorbeeld de wolvin, gelyk in de hoogduitsche omwerking der vertaling van Heinrich der Glichsenaere, Hersant en niet Hersint of Erswinde heeten; dan zou de naem van den hond, Cortois, in de fransche branches bewaerd zyn gebleven (hy wordt er Roonel, Rooniax of Morout genoemd); dan zou het tooneel der gebeurtenissen en de behandeling van het onderwerp (vs. 100, 1461–1463 enz.) niet zoo eigenaerdig, niet zoo geheel vlaemsch zyn; en dan zou men eindelyk in de fransche Renarts eenig overblyfsel, eenig spoor van zulk een voortreffelyk werk, als het origineel zyn moest, ontdekken. Wy zullen straks zien, dat de trouveres geen ouder fransch gedicht kennen, dan dat van PERROZ DE SAINT CLOUD, en dat de fransche branche, in onze bylagen bl. 302–341 opgenomen, eene navolging, ja grootendeels eene letterlyke vertaling van onzen Reinaert is.

»Beschouwt men daerentegen WILLEM voor den hermaker en vervolger van het gedicht, dan verklaert zich alles ten duidelykste; want in [zyn werk] vindt men, voor eerst, eene omdichting van het eerste boek,.... en, ten andere, een vervolg van dit oorspronglyk gedeelte, meest uit fransche poëten of uit de Fabulae extravagantes samengeraept”(24).

Tegen die redenering is het een en ander in te brengen:

Vooreerst is zij gebouwd op den aanhef der omwerking; maar in de oudste redaktie luiden de aangehaalde verzen aldus:

WILLEM die vele bouke maecte,

Daer hi dicken omme waecte,

Hem vernoyde so haerde,

Dat die avonture van Reinaerde

In Dietsche onghemaket bleven,

Die WILLEM niet hevet vulscreven,

Dat hi die vijte van Reynaerde soucken

Ende hise naden Walschen boucken

In Dietsche dus hevet begonnen(25).

Die lezing is onverstaanbaar, maar ook blijkbaar bedorven: niet slechts in GRÄTERS uitgave, maar reeds in het Comburgsche handschrift. Het is intusschen onverklaarbaar, dat GRIMM niet de minste poging heeft gedaan om dien bedorven tekst te herstellen, maar daarvoor de lezing van den omwerker in de plaats stelde. WILLEMS schijnt zich hoofdzakelijk aan den tekst van GRIMM gehouden te hebben zonder altijd veel acht te slaan op de kollatie aan den voet der bladzijden; en het kan ons niet verwonderen, dat hij hier gretig eene lezing opnam, die zijn stelsel in de hand werkte, ja er eigenlijk de basis van is. Hij had intusschen, met GRIMM, de lezing van C. moeten aangeven, die door zijne uitgaaf in Nederland geheel onbekend raakte.

Zien wij thans of die verworpen lezing niet is te recht te brengen.

De grootste zwarigheid levert zeker vs. 6 op; maar juist hier is het niet moeyelijk eene verbetering aan de hand te geven. Niet is in tegenspraak met al het overige; maar dat niet is juist bedorven. De varianten bij GRIMM doen zien, dat soms de r en t niet goed te onderscheiden waren in het Comburger handschrift; men begrijpt dat dit ook het geval kon zijn met den codex waarnaar dit werd afgeschreven. Zoo las GRÄTER, of misschien reeds het handschrift zelf, vs. 993, voor dat felle dier (:lier), dat felle diet; 2372 (2396) voere in plaats van voete. Bedenkt men daarbij dat de n lichtelijk in sommige handschriften met de h kan verwisseld worden, dan zal het wel geoorloofd zijn aan te nemen dat er oorspronkelijk gestaan hebbe hier, in steê van dat onbegrijpelijke niet. En zoo kunnen wij, met geringe verbetering van 't overige, de plaats dus herstellen:

WILLEM, die den Madoc(26) maecte,

Daer hi dicke omme waecte,

Hem vernoyede so haerde

Dat davonturen van Reinaerde

In Dietsce onghemaket bleven,

(Die hi hier hevet vulscreven),

Dat hi die vite [dede] soeken,

Ende hise na den walscen boeken

In Dietsce dus hevet begonnen.

Blijkbaar is dat de tekst van den oorspronkelijken schrijver; en daarin heet het niet, dat de historie niet te recht is geschreven, of dat er een deel van is achterwege gebleven; maar de avonturen van Reinaert (verg. vs. 31) waren in het geheel in het Dietsch ongemaakt: dit was hem zoo leed, dat hij de vite opzocht en die uit het Fransch in het Dietsch overbracht.

De tusschenzin van vs. 6 moge bij den eersten oogopslag eenigen twijfel opwekken, deze zal weldra verdwijnen als men ziet, dat er dergelijke het geheele gedicht door voorkomen, zie boven bl. XXIII. En juist daarin vinden wij een nieuw bewijs, dat de Inleiding van den schrijver van het oudste gedicht is, wiens eigenaardigheid hier zoo duidelijk in het licht treedt.

Het eerste gedeelte van WILLEMS' betoog vervalt door deze eenvoudige opmerking vanzelf(27).

Dat de vertaling of de proza-omwerking de inleiding, die geheel van persoonlijken aard is, niet hebben, bewijst niets, zoo als WILLEMS zelf reeds bevroedde, daar hij niet ongeneigd is om aan te nemen dat de eerste Reinaert met vs. 11 begon.

Steekt nu werkelijk vs. 9 zoo sterk af bij vs. 40,

Nu hoort hoe ic hier beghinne?

Is dat in den eigenlijken zin des woords een dubbel begin, dat alleen uit eene dubbele bedoeling is te verklaren?

Maar men lette wel op, dat als men met vs. 11 den ouden tekst laat aanvangen, men daar terstond leest:

Nu keert hem daer toe mijn sin,

Dat ic bidde in dit begin, enz.

zoodat men toch een dubbel begin zou hebben. Trouwens men leze den geheelen proloog onbevooroordeeld, en men zal zeker geen aanstoot nemen aan de herhaalde vermelding van het begin. Wie des ondanks alleen door gelijksoortige voorbeelden is te overtuigen, verwijs ik naar JAN VAN HEELU, die zijne kronijk ook met een proloog begint, waarin hij in de eerste regels zijn boek aan MARGARETA van Engeland aanbiedt; dan heet het verder, dat hij anders wellicht zijn werk niet had ondernomen, (vs. 69)

En hadde gedaen van Ingelant

Vrouwe Margriete, alsic thant

Int beghin sprac overluut.

En dan wederom in het slot der inleiding, vs. 78:

Nu helpe my God, ic saels beginnen(28).

Is er voorts niet eenigen schijn overgebleven dat een fransch origineel aan ons gedicht ten grondslag ligt? Of bewijzen de Fransche eigennamen der dieren, de naam van Reinaerts kasteel Maupertuus, niet voor de ontleening? GRIMM neemt dit met betrekking tot het Mhd. gedicht als overtuigend bewijs aan(29), en ook wij behoeven er niet aan te twijfelen(30).

Want niemand zal wel met WILLEMS' betuiging tevreden zijn: »De dichter van den Reinaert schynt.... een grand clerc, zoowel in het Fransch als in het Nederduitsch geweest te zyn, en dit verklaert ons waerom hy sommige namen, als Cortois, Malpertuis, Malcrois en Pinte, uit eerstgenoemde tael ontleende”(31).

Ja maar, zegt men wellicht met WILLEMS, in het hoogduitsche gedicht heet de wolvin Hersant en niet, zoo als bij ons, Hersint!

Sedert WILLEMS schreef gelukte het GRIMM een groot fragment van den oorspronkelijken onveranderden hoogduitschen tekst op te sporen(32), en daarin heet de wolvin niet als in het gemodernizeerde, vroeger door hem uitgegeven gedicht, Hersant, maar, even als in onzen Reinaert, Hersint, zie b.v. vs. 608, 627, 870, 877, enz.—ergo.

Dat Cortois niet bij de Franschen voorkomt, dat het tooneel der gebeurtenissen en de behandeling eigenaardig Vlaamsch is, laat zich begrijpen, als men weet, dat de Reinaert niet in allen deele strikt vertaald is, maar dat de Vlaamsche dichter dikwerf zijn eigen weg ging, gelijk wij nader zullen aantoonen.

Alvorens WILLEMS' laatsten bewijsgrond te toetsen, moeten wij nog van een anderen kant doen zien, dat de proloog onmogelijk van den omwerker kan zijn.

Er is in den Comburger tekst geen spoor, dat de dichter van dien tekst het oog hebbe gehad op een vervolg zoo als de omwerker er aan toevoegde. Deze bereidt dan ook zijn tweede deel voor, door eene noodzakelijke verandering, zoo als WILLEMS zelf opmerkt(33). In den oudsten tekst namelijk verlaat Reinaert met de zijnen zijn kasteel, om zich in de wildernis te verbergen, vs. 3311 (3331):

Si daden hem alle up die vaert:

Ermeline ende here Reinaert,

Ende hare jonghe welpkine,

Dese anevaerden die woestine;

welk verhaal door den omwerker wordt achterwege gelaten, omdat de latere gezanten des konings Reinaert weder in zijn kasteel moesten aantreffen.

Uit dit onderscheid mag men opmaken dat de schrijver van den Comburger codex niet van eene omwerking wist.

WILLEMS is natuurlijk van eene andere meening: hij stelt »dat de afschryver van het codex Comburgensis den ouderen text van Reinaert kopyeerde, schoon hy zich voorgesteld had ook het vervolg.... te leveren”(34).

Den grond voor die meening geeft hij aldus aan(35):

»De overgang tot de gebeurtenissen van het tweede boek schynt reeds met vs. 3395 [ons 3375] voorbereid, door het optreden van eene nieuwe personnagie, met name Firapeel, de luipaerd, die den koning tot het besluit brengt om eene vergoeding aen Isengrim en Bruin toe te staen, en om vervolgens Reinaert te gaen opzoeken en vangen:

Daerna sullen wi alle lopen

Na Reinaerde, ende sulne vangen,

Ende bi sine kele hangen;

een plan, hetwelk maer eerst in het tweede boek, vs. 3750, zyn beslag krygt, en dus in het eerste de geschiedenis onvoleindigd laet. Uit dien hoofde ben ik zeer geneigd het daervoor te houden, dat de oorspronglyke Reinaert met vs. 3394 sloot. En inderdaed, deze gedachte krygt veel gronds, wanneer men bezeft, dat er aen vs. 3395 eene groote versierde voorletter in het Comburger handschrift wordt aengetroffen, toonende dat eene nieuwe afdeeling, en geenszins een bloote paragraef begint. Dergelyke hoofdletter toch was voor de laetste 80 regels noch gevorderd, noch passend.”

Daartegen kan worden aangevoerd, dat het verhaal onmogelijk met vs. 3374 (3394) kan eindigen, daar er dan geen slot aan zou zijn, welk slot men eerst bij vs. 3454 (3474) bereikt heeft.

Dat er een nieuw personagie optreedt vindt zijne verklaring in de later te staven opmerking, dat de dichter hier het origineel, dat hij navolgde, verlaten had, en in den luipaard, »des coninx maech” een geschikt persoon vond om als middelaar tusschen den koning en de fel beleedigde baronnen, Bruun en Isegrim, op te treden. Ook in sommige fransche branches speelt de luipaard zijne rol en wordt 's konings maag genoemd, hoewel daar zijn naam niet Firapeel is, b.v. in den Renart Le Nouvel, in MÉONS vierde deel, vs. 175 en passim. De belofte dat men later Reinaert zou weten te straffen, behoefde in het gedicht niet volvoerd te worden, daar de dichter geene biografie schreef, maar een epos.

En wat de groote aanvangsletter bij vs. 3375 (3395) betreft, die kon misschien alleen aan de onhandigheid van den afschrijver te wijten zijn. Maar gesteld dat hier werkelijk eene nieuwe afdeeling begon, is het dan zoo onmogelijk hier aan iets anders te denken dan aan het vervolg van den omwerker? Is op zichzelf het denkbeeld ongerijmd, dat de oorspronkelijke schrijver zijn gedicht verder had willen voortzetten, ja werkelijk aan een beleg van Maupertuus gedacht kon hebben, dat in het origineel 't welk hij voor zich had voorkwam, zoo als wij later zullen zien? In dat geval had hij of het gedicht niet voltooid, maar was bij een geschikt rustpunt blijven stilstaan; of, hetgeen mij veel waarschijnlijker zou voorkomen, hij had zich bedacht, de eenheid van zijn verhaal niet willen in gevaar brengen, en eindigde met vs. 3454 zijn werk voor goed, terwijl hij willens en wetens, of misschien uit vergetelheid, de regels liet staan waarin van Reinaerts bestraffing gewaagd wordt. Maar ik moet bekennen dat deze uitlegging niet aannemelijk is, daar Reinaert in dat geval zijne vesting niet mocht verlaten. Ik zou daarom niet zooveel kunnen hechten aan die hoofdletter. En ziet! bovendien komt er ter gedachter plaatse in het handschrift zelfs geene hoofdletter voor, maar eenvoudig het teeken eener nieuwe alinea, gelijk eene welwillende mededeeling van KAUSLER mij verzekert; zoodat ook de argumentatie op deze vermeende hoofdletter gebouwd, in rook verdwijnt.

Dat het gedicht met vs. 3454, en eerst met dit vers, volmaakt besloten wordt, zal eene naauwkeurige lezing ontwijfelbaar doen zien; en men zal GRIMM toestemmen, die juist wat WILLEMS als overgangsregels beschouwde, genoemd heeft »den bedeutsamen und fühlbaren schluss der fabel”(36).

Ik moet intusschen nog een argument weêrleggen, dat WILLEMS op eene andere plaats aangeraakt, doch niet nader uit een gezet heeft. Van den omwerker zegt hij(37): »Hy noemt den leeuw Lioen, in plaets van Nobel.”

Nu moet ik beginnen met te zeggen, dat in het tweede boek der omwerking de leeuw slechts één enkel maal Lioen heet, vs. 3757:

Ist dat ic coninc heet Lioen;

maar integendeel vs. 3625 van WILLEMS' uitgaaf, evenzeer genoemd wordt Nobel die coninc. Maar juist in de verzen die WILLEMS als overgangsinlapsel beschouwt lezen wij:

Hi sprac: „Here, coninc lioen, vs. 3378

Dit biet u die coninc lioen. vs. 3444

Bewijst dit niet duidelijk, dat deze regels inderdaad niet uit de pen van den oudsten schrijver vloeiden?

Als deze werkelijk nimmer dezelfde uitdrukking bezigt, is er grond tot twijfel; maar ziet, vs. 1837 lees ik dezelfde benaming:

Vort sprac Reinaert: „Coninc lioen,

Wien twifelt des, ghine moghet doen?

Ik zie dus ook hier geene de minste vrijheid om te beweren, dat de Comburger tekst ergens blijken bevat dat de schrijver aan een vervolg dacht of er mede bekend was; en dan kan toch ook onmogelijk de proloog het werk zijn van een omwerker, van wien in het geheele oudste gedeelte geen spoor te vinden is. Er blijft dus wel niets anders over dan die voorrede, die inleiding, aan den ouden dichter zelf toe te kennen, gelijk ook onwederlegbaar bewezen wordt door de uitdrukking in het vijfde vers volgens de echte lezing.

Ik vertrouw dat de heer C. A. SERRURE, vooral na deze tekstverbetering, mijn stelsel niet meer zoo »onaennemelyk” zal vinden(38). Volgens hem pleit tegen mijne meening »dat het moeijelyk te veronderstellen is dat de schryver den naem zyns voorgangers behoudende, zynen eigenen verzwegen zou hebben.” Ik antwoord: hoe moeyelijk ook te veronderstellen, leert de vergelijking der beide handschriften dat het geschiedde, en dat de omwerker (die misschien ook WILLEM heette, maar zich dan toch nooit den Madoc kon toeëigenen), zijn diefstal alleen bedekte door hetgeen bij zijn voorganger nog ongemaakt kon heeten, blootelijk te veranderen in niet te recht geschreven.

Voorts zegt SERRURE, »dat het niet zeer waerschynlyk is dat de oorspronkelyke dichter, die hoogstvermoedelyk een geestelyke, een kloosterling was, zyn werk op verzoek eener edele vrouw zal volschreven hebben.”

Maar waaruit blijkt dat de schrijver een geestelijke was? Er wordt verwezen naar de inleiding van WILLEMS, bl. XXXVIII, die zich beroept op vs. 444 en 2953–2969. In het eerste vers heette het dat men begon te zingen

Dat placebo Domino;

en in de tweede plaats wordt eene spreuk van »meester Jufroet” aangehaald (dien men gewoonlijk voor Godfredus Andagavendis houdt), waarin gezegd wordt dat biecht en boete den zondaar vergiffenis verwerven.

Met de aanwijzing der plaatsen is, dunkt mij, reeds de wederlegging van WILLEMS geleverd; want wie zal in de aanhaling van den titel van een kerkelijk lied, of van eene spreuk die er machtig als een locus communis uitziet, het bewijs durven zien, dat de auteur noodzakelijk een geestelijke was? De geheele inhoud van het gedicht schijnt buitendien dat gevoelen te weêrspreken.

Maar ook al aangenomen dat de schrijver van den Reinaert een geestelijke was, is het dan onnatuurlijker dat hij zijn werk ter liefde van eene vrouw schreef, dan dat de pastoor HEIN VAN AKEN zich dit veroorloofde, die nog wel den wulpschen roman van de Roos vertaald had(39)?

Zoo het verder bij SERRURE heet: »zeker was zulk kundig en vernuftig dichter als de opsteller van het eerste boek des Reinaerts, niet in staat geweest dergelyke zoutelooze en onbeduidende inleiding te berymen,” dan beken ik de waarde van dit argument niet te vatten, daar ik noch bij SERRURE het betoog, noch uit den tekst van den proloog zelf de overtuiging kan erlangen, dat dit stuk zoo bijzonder zouteloos en onbeduidend is, tenzij men met WILLEMS malsch vs. 19 vertale door week! Ik kan deze inleiding niet zoo zeer beneden die van den Floris stellen; en ik vraag mij zelfs af, of er in dat aandringen op hoofschheid en eer niet eene satyre verborgen ligt, die de epitheta van SERRURE tegenspreekt.

Zoo WILLEMS en die hem volgen dien proloog met alle geweld den omwerker willen opdringen, het is blijkbaar uit vrees van anders de oorspronkelijkheid te moeten opgeven van een dichter, die zelf bekent dat hij »naden walscen boeken” gearbeid heeft. De waarheid heeft intusschen hooger rechten dan het vaderlandsch gevoel. Doch ook die rechtmatige fierheid kunnen wij hier reeds gerust stellen met de verzekering, waarvan later het bewijs volgt, dat, zoo WILLEM al walsche bronnen gebezigd heeft, hij toch niet slaafs vertaalde; dikwerf geheel zijn eigen weg ging; en waar hij dit niet deed, zijn voorbeeld zoo verbeterde, dat hij toch een geheel Vlaamsch gedicht heeft geleverd, dat hij geheel zijn eigendom kon noemen, niettegenstaande de aanleiding daartoe in den vreemde gevonden was.

Alzoo: daar de proloog het werk is van den oorspronkelijken ouden dichter, en niet van den omwerker, staat het ook vast 1) dat hij WILLEM geheeten was, en vroeger reeds den Madoc geschreven had; 2) dat hij naar fransche geschreven bronnen (walsce boeken) gewerkt heeft.

Het is nu maar de vraag of er mogelijkheid bestaat die bronnen op te sporen en aan te wijzen. Daartoe moeten wij onze aandacht vestigen op de fransche gedichten betreffende de dierensage.

III.

In Frankrijk is de Reinaertsage zeer oud(40). In de Chanson des Lorrains, wier oudste branche omstreeks 1130 den vorm aannam waarin zij ons bekend is(41), heet het van BERNARD DE NAISIL, die ingesloten was in een kasteel met onderaardsche sluipwegen, waaruit hij uitvallen deed (II. 53),

Renart resenble qu'en la taisnière est mis,

hetgeen wellicht op een oud gedicht ziet, dat de belegering van Reinaerts burcht behelsde; maar in allen gevalle door het gebruik van den eigennaam in stede van het appellativum bewijst dat de sage algemeen bekend was, zoo ook hier de dichter alleen een in zijn hol bestookten vos op het oog had. GRIMM heeft eene plaats aangehaald van GUIBERT DE NOGENT, die in 1124 stierf, waaruit blijkt, dat ten jare 1112 de verhalen van Reinaert en Isengrim zoo algemeen bekend waren te Laon in Noord-Frankrijk, dat men een mensch van een woest voorkomen, »propter lupinam speciem” Isengrim kon noemen, en de beteekenis daarvan algemeen begrepen worden(42). Daaruit volgt, dat de sage daar minstens een menschenleeftijd lang moest bekend zijn, en zeker reeds in het midden der elfde eeuw (1050) voorkwam.

Of die oudste sporen der Reinaertsage in Frankrijk op eene poëtische of prozaïsche vorm terugwijzen, is natuurlijk zelfs niet te gissen; maar wij weten dat beide vormen nevens elkander bestonden. Eene der tot ons gekomen fransche gedichten uit dezen cyclus(43) zegt onder anderen:

Tout cil qui en content sans rime

Ne sevent pas vers moi la dîme:

Il le vous content à l'envers;

waaruit blijkt, dat er werkelijk ook prozaïsche verhalen in omloop waren(44), die waarschijnlijk wel de oudste zijn, daar zij niet zijn opgeschreven, althans niet tot ons gekomen.

Met de poëtische verhalen is dit anders, en wij bezitten eene reeks van gedichten die te samen meer dan 30,000 verzen bevatten, alle takken (branches) van den grooten stam, maar door verschillende dichters, in verschillende tijden bewerkt.

Dat die stukken gelijk wij ze bezitten in de uitgave van MÉON, slechts omwerkingen zijn van oudere gedichten, is de meening van de voortreffelijkste geleerden die zich met dit onderwerp hebben bezig gehouden, hoewel hun oordeel eenigsins uiteenloopt over de tijdsbepaling van hunne tegenwoordige vorm. Zoo zegt GRIMM(45): »abgefasst sind die frühsten derselben [branches] wahrscheinlich von der zweiten hälfte des zwölften jahrhunderts an bis in die mitte des dreizehnten; allein in der gestalt, welche sie jetzt zeigen, mögen die altesten schon vielfach überarbeitet und verändert vorliegen, fast alle dem 13, einzelne sogar dem 14. jh. zufallen.”

Ongeveer op dezelfde wijze oordeelt ROTHE(46): »Bien qu'il soit impossible d'indiquer nettement l'origine des divers récits, et que, dans la forme où nous les connaissons aujourd'hui, une grande partie ne soit que des versions postérieures de compositions plus anciennes, selon toute apparence la plupart des morceaux qui composent pour nous aujourd'hui le Roman de Renart datent du treizième siècle. Quelques uns pourraient bien être du douzième, d'autres semblent ne dater que du quatorzième. Tous appartiennent infailliblement et originairement au nord de la France, à la langue d'oïl, à la littérature romane-wallonne, celle des trouvères”(47).

FAURIEL erkent ook in de bestaande branches omwerkingen van ouder stukken; hij laat zich niet uit over de tijdsbepaling, maar karakterizeert met een paar woorden den invloed dien de jonger trouvères op het ouder stuk hebben uitgeoefend(48), dat zij »reprirent pour ainsi dire en sous-œuvre, la remanièrent, la refirent, l'ornèrent, l'altérèrent dans tous les sens, suivant en cela leurs nouvelles idées et leurs nouvelles fantaisies. Ce travail, qui dura plus d'un siècle, eut pour fruit le Renart, dans l'état où il nous reste en français.” Dit had twee gevolgen: »l'un fut le remaniement, la reproduction sous une forme nouvelle, des fables dont se composait le Renart primitif; l'autre fut l'invention de beaucoup de nouvelles fables.”

Zeer zeker is er geene enkele onder de 32 branches van MÉON, die niet de merkbare sporen draagt van omwerking, blijkbaar in de uitvoerige schildering van bijzonderheden, in het talent van verhalen, welk alles herinnert aan het weelderige tijdperk waarin CHRESTIENS DE TROIES bloeide, en dat sterk afsteekt bij de drooger, eenvoudiger, minder kunstmatige manier van een vroeger tijdvak. Nu is het maar de vraag of het mogelijk is, van sommigen althans, den ouderdom met eenige juistheid aan te geven. GRIMM zelfs is, gelijk wij zagen, slechts tot zeer algemeene rezultaten gekomen; en hoezeer ik de waarde van zijn uitstekend werk zoo hoog schat als iemand(49), geloof ik toch dat het plicht is te onderzoeken, of het niet mogelijk is tot een bepaalder slotsom te geraken, vooral daar deze vraag van het hoogste belang is voor de juiste beoordeeling van onzen Reinaert.

Ons onderzoek eischt eenige uitvoerigheid, daar wij door een omweg slechts tot het beoogde doel kunnen geraken, waarbij wij tevens op onzen weg enkele andere zeer belangrijke waarheden zullen vinden.

In de eerste plaats doet zich de vraag op, of er geen spoor meer overig is van een ouder, eenvoudiger, drooger redaktie van eenig stuk uit de verzameling van MÉON? En het antwoord is: niet in het oorspronkelijke; maar er bestaat eene Middenhoogduitsche vertaling van een ouder stuk, welks inhoud en algemeene gang grootendeels overeenkomt met de twintigste branche van MÉON(50), welke wederom in hare eerste helft zoo met onzen oudsten Reinaert overeenstemt, dat men tot de overtuiging gekomen is, dat het eene stuk uit het andere vertaald is.

Zien wij welke uitkomsten de vergelijking dezer drie stukken geeft, nadat wij eerst eenige meer algemeene beschouwingen voorop gezet hebben.

Het Mhd. gedicht dat wij bedoelen is de Reinhart van Heinrîch der Glichesære.

Dat dit gedicht uit het Fransch vertaald is, heeft GRIMM betoogd uit de onduitsche vormen van sommige eigennamen als Birtîn, Hersant, Isengrîn, Schanteklêr en Pinte; terwijl Uebelloch blijkbaar eene vertaling is van Malpertuis. Ook het woord villân, »hätte nicht leicht ein deutscher älterer dichter gebraucht(51).” Voorts haalt hij ook nog uit de oudste duitsche bewerking de woorden cous en bordûz aan om zijn gevoelen te staven(52).

ROTHE erkent dan ook(53) dat de duitsche dichter »connaissant infailliblement un poëme antérieur de Renart en français, et profitant de cette connaissance, a composé le premier un poëme de Reinhart dans l'ancienne langue allemande.”

En FAURIEL getuigt uitdrukkelijk(54): »Le Reinhart, tel qu'il nous reste, doit être considéré au fond et dans son ensemble comme l'imitation expresse d'un original français. Cet original sans doute n'existe plus; mais tels sont, ou pour mieux dire, tels durent être les rapports avec le Renart allemand, que celui-ci peut en représenter jusqu'à un certain point la substance et la suite.”

Het duitsche gedicht bevat zeven verschillende verhalen, wier inhoud in de fransche branches wordt terug gevonden. Het laatste en uitvoerigste, vs. 1239–2248, komt overeen met onzen Reinaert en de 20e (16e) fransche branche.

Nu is het opmerkelijk, dat onze Reinaert de zes eerste verhalen niet bevat, en dat de fransche branche vs. 9659 uitdrukkelijk aanvangt met de woorden:

Ce dist l'estoire ès premiers vers.

Weêrspreekt dit niet de meening dat er samenhang tusschen deze verschillende gedichten bestaat? Niet in 't minst; want er bestond al vroeg bij de dichters een streven om verschillende kleine overleveringen uit dezen cyclus tot een grooter geheel te verwerken. Dat dit in de fransche branches het geval was, voelde ROTHE reeds(55). FAURIEL is het met hem eens, als hij zegt(56): »Les trouvères combinèrent de la manière la plus arbitraire, dans plus d'une des grandes branches du roman, des fables composées séparément, et faites pour rester séparées.... Il y aurait, à cette occasion, une bonne étude à faire de la licence et du caprice de ceux qui ont essayé la fusion de plusieurs des fables de Renart en une seule composition; mais on sentira que c'est un point fort délicat et fort complexe, auquel nous ne pouvons nous arrêter.”

Wellicht komen wij in den loop van ons onderzoek op dit laatste gezegde terug; zien wij eerst hoe met betrekking tot den Reinhart ook FAURIEL aanneemt(57), dat de verschillende verhalen oorspronkelijk niet tot elkander behoorden, niet als eene ondeelbare eenheid zijn te beschouwen, niet vormen »une véritable unité qui tienne à un plan primitif, mais une sorte d'unité factice et cherchée après coup; c'est un ensemble résultant d'une simple juxtaposition de récits divers.”

Of nu GLICHESÆRE de verschillende takken heeft bijeengevoegd, dan of hij die reeds zoo in zijn voorbeeld verbonden aantrof, is niet uit te maken. In de omwerking van het duitsche gedicht heet het vs. 1788:

Heinrich

Der hât diu buoch zesamene geleit

Von Isengrînes arbeit:

daaruit zou men wellicht mogen opmaken, dat eerst de Duitscher de verschillende branches had te samen gevoegd; maar in den ouder codex leest men die plaats aldus:

Heinrich

Er hât daz buoch gedichtôt

Umbe Isengrînes nôt;

zoodat dit punt wel onbeslist zal moeten blijven.

Zooveel is zeker, dat HEINRICH DER GLICHESÆRE omstreeks 1150 leefde(58), zoodat het fransche origineel waarnaar hij werkte, uiterlijk in de eerste helft der twaalfde eeuw valt; naar den geheelen toon te oordeelen moet het echter eer tot de laatste jaren der elfde dan tot de twaalfde eeuw gebracht worden, en kan zeker niet veel jonger zijn dan van omstreeks het jaar 1100(59).

Sterk steken tegen het mhd. gedicht de fransche branche 20 (16) en de mnl. Reinaert af, die jonger zijn, veel nader met elkander verwant, en niet slechts de wijze van behandeling en vele details onderling gemeen hebben, maar zelfs een aantal letterlijk gelijkluidende regels. Dat zij eene omwerking van het ouder fransche stuk, dat aan den Reinhart ten grondslag lag, vormen, valt terstond in het oog: dat het een uit het ander voortvloeide maakt reeds eene oppervlakkige beschouwing aannemelijk; maar welk van beiden is hier het oudste, waarnaar het andere werd bewerkt?

ROTHE schijnt tot eene ontleening van het vlaamsche uit het fransche gedicht over te hellen, hoewel hij zich daaromtrent niet duidelijk verklaart. Eerst zegt hij(60): »Les deux tiers de la vingtième branche.... contiennent en entier le récit des vingts-trois premiers chapitres du premier livre du Reineke Fuchs [en dus ook van onzen Reinaert]. Pour le reste seulement, cette branche du Roman de Renart diffère entièrement de la fin du premier livre de Reineke.” En twee bladzijden verder laat hij hierop volgen: »Le poète flamand du douzième siècle.... a dû connaître les poëmes français et a pu en tirer partie.”

Men ziet, dit is zeer onbepaald en leidt tot geen rezultaat.

GRIMM neemt aan, dat het fransche geene aanspraak kan maken het origineel van het vlaamsche stuk geweest te zijn(61). WILLEMS gaat veel verder. Hij beweert dat de estoire, l'escrit, dat het fransche stuk als zijn origineel aangeeft (vs. 6959, 10036, 10595), »geene andere dan onze vlaemsche Reinaert [is]. De vergelyking der twee texten laet deswege geen twyfel over(62).”

Ten bewijze vestigt hij de aandacht op een aantal gelijkluidende regels.

Dit toont intusschen wel aan, dat het eene voor een groot deel naar het andere vertaald is, maar er volgt nog niet noodzakelijk uit, dat het vlaamsche gedicht juist aan het fransche ten model verstrekte, en niet omgekeerd.

Maar WILLEMS heeft een bewijs dat het pleit schijnt te voldingen. »Ja, wat meer is,” roept hij triomferend uit, »in vs. 10493 laet hy zelfs het vlaemsche woord willecome staen, op dezelfde plaets waer hy het in den Reinaert aentrof, vs. 1073.... Kan er wel een sprekender bewys van navolging gevonden worden?”

En werkelijk, als Tibert bij Reinaert komt om hem ten hove te dagen, heet het vs. 1072:

Tibert, helet vri,

Neve, ghi sijt mi willecome!

En daarvoor heeft het Fransch, vs. 10493:

Tybert, fet li Renarz, villecome!

Het vraagstuk schijnt vooral door dit laatste bewijs beslist! Maar hoe, zoo dit slechts schijn ware?

Vooreerst staat het woord willekome ook in den Reinhart, vs. 1663:

Er sprach: „Willekome, sippebluot!”

waarin het wellicht reeds uit het fransche origineel overging; want zoo het woord al ontegenzeggelijk duitsch en vlaamsch is, het werd weldra ook in het Fransch opgenomen.

Vooreerst in den in Vlaanderen geschreven Renart Le Nouvel (MÉON, tom. IV), leest men:

S'irai al apostole à Roume, 1361

Et as legas, ki wilecoume,

Diront à moi.

Convoitise vo fille ainsnée, 1371

Ki moult sera walecoumée

As cardounaus et au clergié.

En flament haut le salua: 3366

„Goude jonkhiere, goudendast,”

Tibiert li respont en soumat:

„Goude kenape willeconme!”

In de 27e (22e) branche, waarmede MÉONS derde deel aanvangt, leest men, vs. 20026:

Ysengrins a le chief levé,

Si a Renart aparcéu:

„Willecome, bien veigne-tu,

Renart, qar vos venez séoir!”

Ja zelfs tot in Normandië was het woord doorgedrongen, daar men immers in de Chroniques de Normandie van BENOIT (ed. FRANC. MICHEL, tom. II, pag. 112) leest, vs. 18608:

Là vunt les lices desfermer,

Si receivre, si welcumier,

waar MICHEL het ww. verklaart als »accueillir, souhaiter la bonne venue à quelqu'un.”

Het is dus niet onmogelijk dat de schrijver der ons bekende branche 20 (16) dit woord t. a. pl. reeds in zijn voorbeeld vond, of anders het hier uit zichzelf invoerde, daar hij stellig een Vlaming was, gelijk men mag opmaken uit het vs. 11728 aangehaalde Arras, en uit de vlaamsche woorden die hij gebruikt.

Het betoog van WILLEMS kan dus voor ons geene bewijskracht hebben, en wij moeten trachten de zaak op nieuw te onderzoeken.

Er is werkelijk een toetssteen, en wel een die zoo voor de hand ligt, dat het ons verwondert, hem nog ongebruikt te zien. Immers als men het vlaamsche gedicht en de fransche branche doorloopend vergelijkt met den mhd. Reinhart, die het oudere fransche origineel vertegenwoordigt, dan moet er wel licht opgaan; want het stuk dat in den regel nader aan het oorspronkelijke komt, in plaatsen waar het andere er van afwijkt, moet noodzakelijk de middenterm uitmaken.

Zien wij dan tot welke uitkomsten zoodanige vergelijking leidt.

In de beschrijving van den hofdag verschillen de drie stukken aanmerkelijk van elkander. De eigenaardige aanleiding tot dien hofdag vindt men alleen in het mhd. gedicht, en wordt evenmin in het fransche als vlaamsche stuk aangetroffen, zoodat dit waarschijnlijk een toevoegsel van den GLICHESÆRE is, daar het toch niet aannemelijk schijnt dat dit in het oude fransche origineel zou hebben gestaan, als GRIMM gist(63), dewijl er nergens in de jonger fransche branches eenige toespeling op voorkomt.

Overigens staat toch ook zelfs hier de fransche branche nader aan het Mhd. dan onze Reinaert. In het Mhd. heet het, vs. 1366:

Do suochte reht her Isengrîn,

Eins vorsprechen er gerte,

Der künic in eines gewerte:

Daz muose Brûn der bere sîn.

En Brûn doet dan ook de aanklacht namens zijn kliënt. Dat alles heeft in de beide andere stukken geen plaats, maar in het fransche mengt Bruns li Ors zich toch in het geding (9705), hetgeen wel een uitvloeisel van de vroegere voorstelling kon zijn. Buitendien vinden wij nog andere overeenkomst. In het Mhd. wendt zich Krimel, de das, in zijne verdediging van Reinhart tot Hersant, en zegt, vs. 1396:

Ver Hersant, nu seget wie

Iuch iwer man bringt ze mære:

Daz magiu wesen swære,

nadat hij eerst heeft aangetoond dat Reinhart haar, die veel grooter is, onmogelijk tegen haren wil heeft kunnen verkrachten.

In het Fransch zegt Grimbers li tessons evenzoo, vs. 9761:

N'i ot force fète

Ne huis brisié, ne trive frète;

en ook daar wendt hij zich vervolgens tot Hersent, vs. 9779:

Haï! quel clamor et quel plet

Vos a hui vostres mari fet

A tantes bestes regarder!

......................

Il ne vos crient ne ne resoigne.

Als later de moord aan Coppe gepleegd, bekend raakt, wordt in het Mhd. des konings »zornege muot” (vs. 1474) uitdrukkelijk vermeld; hij sprak:

„Sam mir mîn bart,

Sô muoz der fuhs Reinhart

Gewislîchen rûmen diz lant,

Odr er hât den tôt an der hant.”

En hij gebaarde daarbij zoo woedend, dat de haas van schrik de koorts kreeg, vs. 1484:

Vor vorhten bestuont in der rite.

Ook in de fransche branche wordt 's konings woede geschilderd, vs. 10041:

Et qant li rois vit Chantecler,

Pitié li prist du bacheler,

Un soupir a fait de parfont,

Ne s'en tenist por l'or du mont.

Par mautalent drece la teste,

One n'i ot si hardie beste,

Ors ne sangler qui péor n'ait

Qant lor sire sospire et brait.

Tel péor ot Coarz li lièvres

Que il en ot deus jors les fièvres, etc.

Van dat alles vindt men nu in onzen vlaamschen Reinaert niets.

Als later Coppe begraven wordt, zegt het Mhd. vs. 1485:

Der künec hiez singen gân

Hern Brûnen, sinen kapelân,

Und ander sîne lêreknaben;

Der tôte wart schiere begraben.

hetgeen in het Fransch, vs. 10090 aldus luidt:

„Sire Bruns, prenez une estole,

Et vos, sire Bruians li tors,

Commandez l'ame de cest cors;

Là sus enmi cele costure

Me fètes une sépouture

Entre ce plain et ce jardin,

Si parleron d'autre Martin.”

—„Sire, fait Bruns, vostre plaisir.”

Atant va l'estole saisir,

Et non mie tant solement,

Mès li rois el commencement,

Et tuit li autre dou concile

Ont commenciée la vigile.

Sire Tardis, li limaçons,

Chanta por cele trois leçons,

Et Rooniax chanta li vers,

Et il et Brichemers, li cers,

Et Bruns, li ors, dist l'oroison,

Que Diex gart l'ame de prison.

Qant la vegile fu chantée,

Et ce vint a la matinée,

Le cors portèrent enterrer, etc.

Dit is blijkbaar eene uitbreiding van het Mhd. In den Reinaert leest men alleen dat Nobel aan Cantecleer zegt, vs. 431:

[Wi] sullen onse vigilien singhen:

Daerna sullen wise bringhen,

Den lichame, ter eerden met ere.

..........................

Dat hi gheboot was sciere ghedaen.

Doe mochtemen horen aneslaen

Ende beghinnen, harde ho,

Dat Placebo Domino,

Ende die verse, die daer toe horden.

Ic seide ooc, in waren worden,

Neware het ware ons te lanc,

Wie daer der siele vers sanc,

Ende wie die sielelesse las.

Doe die vigilie ghehent was,

Doe leidemen Coppen in dat graf, enz.

Men heeft deze plaatsen maar te vergelijken, om zich te overtuigen dat de fransche branche onmogelijk naar den Reinaert kan bewerkt zijn, daar in het laatstgenoemde stuk Bruun niet genoemd wordt als zanger van den lijkdienst. Daarentegen pleiten de kursief gedrukte regels veeleer voor de tegenovergestelde opvatting.

In het Mhd. volgt dan het verhaal hoe de haas zich op het graf van Coppe te slapen legt en daar van zijne koorts genezen wordt, waaruit blijkt dat de verslagene eene heilige martelares was, hetgeen aanleiding geeft, dat allen op Reinhart woedend worden.

Der hase leit sich ûf daz grap: 1489.

Ze kurzen wîlen er entswap,

Als ich iu sagen muoz,

Dô wart im des riten buoz.

Der hase ûf erschrihte

Fürn künec gienger enrihte,

Und sagt im vremdiu mære,

Daz daz huon wære

Heilec vor gotes gesihte, etc.

Hetzelfde verhaal vindt men in het Fransch terug, hoewel het daar niet op zijne juiste plaats staat, daar Bruin reeds vertrokken is.

.... mesire Coars, li lièvres, 10149.

Qui de péor trembloit les fièvres,

Deus jors les avoit jà éues,

Merci Dieu, or les a perdues

Sor la tombe dame Copée:

Car qant ele fu enterrée,

Onc ne se volt d'iloc partir,

Ainçois dormir sor le martir.

En dan wordt er nog bijgevoegd, dat ook Ysengrin zich op het graf legt, voorgevende kiespijn te hebben, waarvan hij ook beweert genezen te worden, hoewel niemand aan zijn zeggen geloof hecht.

Dit laatste nu is stellig een inlapsel van den franschen trouvère, die Nobel voorstelt als den vos niet ongenegen, waarom Isengrim alle middelen te baat neemt om den koning tegen zijn vijand op te zetten; misschien is het zelfs alleen het werk van een afschrijver. Maar in allen gevalle kan het geheele mirakelverhaal hier niet uit den Reinaert zijn overgenomen, omdat het daar in het geheel niet voorkomt.

Het gezantschap van Bruun wijkt in de voorstelling van de beide jongere stukken nog al af van het Mhd.; maar ook hier hebben wij twee plaatsen die bewijzen, dat het Fransch onmogelijk naar het Vlaamsch kan vertaald zijn, wel omgekeerd.

Als Bruun Reinaert uitnoodigt om met hem ten hove te gaan, zegt deze, in de fransche branche, dat hij vanzelf reeds op weg zou zijn, zoo hij niet eerst had willen eten, en wel (vs. 10204)

D'un merveilleus mengier françois;

want ten hove worden de rijke lieden goed ontvangen, en hun zet men een goed maal voor, maar den arme noodigt men niet ten disch.

„Por tel afère con ge di, 10231.

Biau sire, avoie dès mardi

Mon lart et mes pois aünez;

Dont je me sui desjéunez,

Et s'ai bien mengié deus denrées

De novel miel en fresches rées.

Die lofspraak op den honing, dien hij ook later, vs. 10252 noemt »cest bon miel frès et novel”, is hier geheel op hare plaats, en dient om den beer begeerig te maken naar die lekkernij.

De Vlaming behandelt de zaak anders: hij laat Reinaert zeggen, dat hij naar het hof zou zijn gegaan indien hij niet zooveel van »ere vremder niewer spise” gegeten had, dat hij niet kon loopen; en toch was het maar eene onedele spijs, »cranke have,” want arme lieden moeten eten wat zij bij de hand hebben en niet wat zij zouden wenschen. Dien honing,

„Die moetic eten dor den noot

Als ic el niet mach ghewinnen.”

Men ziet hier duidelijk het plan van den vos om de spijs te smalen, ten einde den beer des te beter om den tuin te leiden. Vandaar dat Bruin dan ook antwoordt (vs. 575):

Helpe, lieve Vos Reinaert,

Hebdi honich dus onwaert?

Daarbij steekt nu sterk af dat hij ter zelfder plaatse die verachtelijke spijs noemt (vs. 568)

Goede versche honichraten.

Men kan alleen begrijpen hoe deze in den samenhang niet passende uitdrukking in den vlaamschen tekst gekomen is, als men daarin eene ondoordachte vertaling ziet van het fransche »bon miel frès et novel.”

Als verder Reinhart den beer in 't ongeluk gebracht heeft doet GLICHESÆRE hem naar zijne burcht trekken: dáár voor de deur zittende ziet hij den mishandelden Brûn voorbijloopen, dien hij zijn bijtenden spot achterna zendt.

Her Brûn vor zorne nicht ensprach 1605.

Wan daz ern übellich ane sach.

Evenzoo heet het in het fransche gedicht van Renart, vs. 10402,

Qant il oï Brun de loing plaindre,

Si s'est mis parmi une adrece

à Malpertuis sa forterece,

Où il ne crient ost ne agait.

Au trespasser que Bruns a fait

Li a Renarz deus gaz lanciez.

........................

Li ors estoit si adolez

Qu'il ne li pot respondre mot,

Fuiant s'en vet plus que le trot.

In den vlaamschen Reinaert nu raakt de beer in 't water, en aan den oever der rivier ontmoet hem de vos, die zich wilde gaan baden. GRIMM meent dat ook des beeren vlucht door de rivier in het verloren ouder fransche gedicht kan gestaan hebben(64); maar dit is onwaarschijnlijk, daar de nieuwere branche zich geheel aan het Mhd. houdt; en waar dit het geval is kan deze branche wederom onmogelijk naar den Reinaert vertaald zijn, die zich zoo ver van het Mhd. verwijdert.

Het gezantschap van Tibert zal ons geen punt van vergelijking opleveren, omdat in het Mhd., volgens GRIMMS opmerking »der ganze vortrag hier eine leidige zusammenziehung verräth, und bedeutende abweichung von der andern recension(65).”

De biecht komt in het Mhd. niet voor. Maar als Reinaert zich opmaakt naar het hof, zegt GLICHESÆRE, vs. 1831:

Ein criuze machter für sich,

Er sprach: „Got bewar nu mich

Vor bœsen lügenæren,

Daz si mich nicht beswæren.

En zoo ook in het Fransch, vs. 10866:

Lors se coucha adenz à terre,

Et trois foiz se rendi copables,

Puis se seigna por les déables,

Et por dant Noble, le lion,

Moult fu en grant afflicion.

En dit ontbreekt in het vlaamsche stuk.

Als Reinaert ten hove is gekomen loopen de drie stukken weder geheel uit een, zoodat hier de vergelijking ophoudt.

Uit de overweging der plaatsen die wij tegen elkander hebben gehouden blijkt dunkt mij onwedersprekelijk, dat de fransche branche onmogelijk naar onzen vlaamschen Reinaert kan zijn vertaald, zoo als WILLEMS als bewezen aannam; want herhaaldelijk troffen wij in het Fransch plaatsen aan afwijkend van het vlaamsche gedicht maar gelijkluidend met het mhd. of ouder fransche stuk.

Er is, dunkt mij, nog een ander bewijs voor den gedeeltelijken oorsprong van den Reinaert uit het Fransch. Ik druk niet op de enkele fransche woorden, als morseel, museel, enz. die er in voorkomen, ik laat zelfs hier het woord male buiten rekening, dat vs. 400 en 889 in de overdrachtelijke beteekenis van maag of muil wordt gebruikt, even als in het Fransch vs. 18004

Et Tybert differma sa male.

Maar ik moet wijzen op eene uitdrukking, die alleen door vergelijking met het Fransch verstaanbaar wordt. Vs. 130 heet het:

Hi (R) ne heeft ooc niemene so lief,

No den coninc, minen here,

Hine wilde dat hi lijf ende ere

Verlore, mocht hire ane winnen.

Nu weet ik niet dat in eenig mnl. stuk no wordt aangetroffen in de beteekenis van zelfs, zelfs niet, die hier geëischt wordt. Alleen het fransche néis kan hier licht geven. B.v. vs. 10467 waar R. genoemd wordt:

.... beste de put conroi,

Néis à Dex ne porte foi.

Of vs. 11529, waar R. alle dieren verschalkt:

Renarz a bien chascun lié

Ou par la coue ou par le pié;

Moult par a fet grant deablie:

A chascun arbre le suen lie,

Néis le roi lia par la coue (sic).

Laten wij er nog bijvoegen, dat de behandeling in den vlaamschen Reinaert veel voortreffelijker is dan in de fransche branche, zoowel wat de geheele opvatting betreft als de bijzonderheden in de enkele tafreeltjes. Is het nu te verwachten, dat de minder voortreffelijke redaktie eene navolging zou zijn van het betere? Het verschil is zoo groot, dat dit reeds genoegsaam zou zijn om de stelling van WILLEMS als onaannemelijk, als onmogelijk te doen verwerpen.

Maar volgt daaruit dat onze Reinaert naar deze branche is vertaald? De afwijkingen in beide teksten waren voor WILLEMS geen hinderpaal om aan te nemen dat het eene naar het andere werd bewerkt, omdat er in beiden zoovele regels zijn, die blijkbaar letterlijk met elkander overeenkomen; maar het zou niet onmogelijk zijn dat de Reinaert eene navolging ware van een ouder stuk dan de bekende fransche branche; aan een jonger valt wel niet te denken, daar er dan wel iets van ter onzer kennisse zou gekomen zijn.

A priori is dit echter niet waarschijnlijk, daar men zou moeten aannemen dat er drie fransche redaktiën van hetzelfde verhaal zouden hebben bestaan: 1) de oudste, wier inhoud ons GLICHESÆRE heeft bewaard, 2) de eerste omwerking, waaruit dan 3) de ons bekende, minder goede, branche en de Reinaert zouden zijn voortgevloeid.

Intusschen kan alleen eene nadere vergelijking der verschillende plaatsen van beide teksten tot eene bepaalde uitkomst leiden. Ten einde die zoo doeltreffend mogelijk te maken, moeten wij eerst iets naders trachten te weten van den franschen trouvère die de 20e (16e) branche bewerkte.

IV.

Zijn naam is ons niet bekend: wij weten echter zeer zeker dat het PIERRE DE SAINT CLOUD niet geweest is, vooreerst omdat deze in den proloog genoemd wordt als juist dit onderwerp niet hebbende behandeld, terwijl het in de tweede plaats duidelijk blijkt uit een zeer in het oog loopend onderscheid. Onze dichter geeft zijnen dieren ridderlijke zeden en laat ze b.v. altijd op paarden of muilezels rijden, hetgeen in de 11e (7e) branche die aan PIERRE wordt toegeschreven, nimmer plaats grijpt.

Zoo nu al 's dichters naam ons onbekend is, zijn geboorteland is niet twijfelachtig. Boven wezen wij reeds op het vlaamsche woord villecome; ik voeg er bij de uitdrukkingen: fère let voor leed doen, vs. 10975; eschames, 10032, voor schamels, die alle naar Fransch-Vlaanderen verwijzen, zoo als wij later nog nader zullen bevestigd zien.

GRIMM schijnt niet ongeneigd, deze branche aan twee dichters toe te schrijven, althans hij zegt(66): »vielleicht schloss mit 11368 die ursprüngliche branche;.... nun folgen aber fortsetzungen.” ROTHE maakt ter naauwernood, en ter loops(67), gewag van dit onderscheid, dat hij in den regel uit het oog verliest; FAURIEL spreekt er in 't geheel niet van(68); maar het komt mij ook voor, dat men moet toegeven, dat werkelijk in de laatste helft een nieuw verhaal begint, en dat dit niet aan den dichter van het eerste deel der branche kan worden toegekend, hoewel de navolger waarschijnlijk niet veel jonger dan de eerste dichter moet gesteld worden, met wien hij hetzelfde vaderland gemeen heeft.

Vooreerst zullen wij zien, dat de schrijver van den vlaamschen Reinaert ook dit gedeelte heeft gekend en gebruikt. Voorts treffen wij hier hetzelfde spraakgebruik, dezelfde zinswendingen aan als in het eerste gedeelte. Zoo wordt hier, vs. 11447, de uitdrukking gebruikt:

Qu'iroie-ge fesant lonc coute?

even als vroeger, vs. 10849:

Que vos iroie-ge disant?

vs. 11604 heet het:

Puis parleron d'autre Bernart,

waarvoor vs. 10096:

Si parleron d'autre Martin.

De taal in beide deelen is die van Fransch-Vlaanderen.

Bovendien, vs. 11728 wordt Arras genoemd, hetgeen ons, in verband met de taal, wel recht schijnt te geven beide dichters in Artois te plaatsen.

Maar uit die overeenkomst van taal- en spraakwendingen volgt nog in het geheel niet, dat beide stukken van dezelfde hand zijn; want het valt niet te ontkennen, dat er een merkbaar onderscheid in de behandeling van het eerste en laatste gedeelte is waar te nemen.

Het geheele karakter, de toon, de wijze van voorstelling en zedeschildering van beide deelen verschilt daartoe te veel. Buitendien zijn er bij naauwkeuriger vergelijking nog enkele verschilpunten, die geen twijfel overlaten.

En toch, zegt men wellicht, niet alleen in beide deelen rijden de dieren die tot de hofhouding behooren te paard, maar gelijk in het laatste gedeelte de dieren als ridderlijke strijders worden voorgesteld, zoo is dit ook reeds op het eind van de eerste helft der branche het geval. Immers, als de mannen des konings Reinaert najagen, heet het, vs. 11313:

Li limaçons porte l'enseigne,

Bien les conduit par la campaigne(69),

even als wij in het laatste gedeelte vinden, vs. 11558:

.... Dans Tardis li limaçon

Qui seut porter le gonfanon;

en zoo ook nog vs. 11617. Daaruit blijkt immers, dat ook den schrijver van het eerste gedeelte dezelfde wijze van voorstelling niet vreemd is.

De opmerking is juist; maar alleen in zooverre, als men met GRIMM aanneemt, dat de omwerking eerst met vs. 11368 aanvangt. Maar wanneer zij eens al bij vs. 11297 begon? of althans wanneer de regels 11297–11319 een inschuifsel waren, waarvan alleen moest blijven staan:

Renarz regarde arère soi

Et voit qu'il viegnent sans deloi.

Ne set conseil que fère doie etc.?

De eerste zestien regels toch, de opsomming der dieren bevattende, zijn eene bloote herhaling van de regels 10159–11070, waar grootendeels dezelfde personen worden opgenoemd: die herhaling kan onmogelijk van den eersten dichter afkomstig zijn, evenmin als de navolging van Chanteclers aanklacht op het einde van het gedicht(70).

Neemt men nu eene interpolatie aan, dan loopt het verhaal geleidelijk af, en het eind komt dan overeen met het slot der 10e branche, of der 26e b.v.; en voor die opvatting zou ook pleiten, dat nog vs. 11353 een van Reinaerts zonen Roviax genoemd wordt, even als vs. 10251 Rovel (in dativo), terwijl hij later, vs. 11729 Rousel heet (in dat.).

Neemt men niet eene interpolatie aan, maar schrijft men het geheele stuk, van vs. 11297 af, aan den navolger toe, dan ware er geen slot aan de oorspronkelijke branche.... Zou het dan zoo onmogelijk zijn, dat het oorspronkelijke slot hier was weggelaten, en bij het aanhechten van het tweede gedeelte door een ander vervangen? De vergelijking met den mnl. Reinaert schijnt dit vermoeden in de hand te werken; en niemand zal ontkennen, dat deze vergelijking zeer geschikt is om medetewerken ter verkrijging van een vasteren bodem voor de kritiek van de fransche branches, welke tot nochtoe grootendeels in de lucht zweefde.

Is nu het karakteristieke onderscheid in beide deelen der branche niet te ontkennen, wij kunnen ook nog eenige andere bewijspunten aanvoeren.

Alleen in het eerste gedeelte wordt de leeuw soms genoemd l'emperère, b.v. vs. 9693, 10059, 10081, 10137, 10663, 11021; nimmer in het laatste.

Alleen in het eerste deel vindt men de uitdrukking por le cor bieu, b.v. vs. 9945, 10243, 10986, 11231, 11293, die ook in de 10e (6e) branche, vs. 4641, 4573, en eens in 23e (18e) branche, vs. 13240, terugkeert, maar nimmer in het laatste stuk der 20e (16e).

In het eerste gedeelte wordt alleen teruggewezen op een ouder verhaal: nog vs. 10036 heet het:

Si comme en escrit le trovon,

en vs. 10595.

Si com nos trovons en l'estoire.

Later komt zoodanig beroep niet meer voor. Intusschen is dit deel toch waarschijnlijk ook eene omwerking van een ouder gedicht, waarop misschien wel eene toespeling voorkomt juist in de eerste helft van onze branche, vs. 10803–10817.

Het is daarom niet twijfelachtig of het tweede gedeelte der 20e (16e) branche is een toevoegsel van een ander dichter, die intusschen ongeveer een tijdgenoot van den eersten zal geweest zijn.

Op de 20e branche volgt in alle handschriften eene andere, die ten onrechte in tweeën gesplitst is(71), en die wij 21–22 zullen noemen. Zij hangt blijkbaar met de voorgaande samen, gelijk ook GRIMM opmerkte(72); maar of dit ons recht geeft om daaruit te besluiten, dat beiden door denzelfden dichter, namelijk dien van 20a, zouden zijn bewerkt, blijft de vraag. Terwijl sommigen dit aannemen, heeft ROTHE het ontkend; maar op gronden die weêrlegbaar schijnen, en die wij eerst zullen onderzoeken, hetgeen ons noodzakelijk zal leiden tot eene beantwoording der vraag zelve.

Ziehier zijn betoog. »Malgré les traits de ressemblance évidents et incontestables entre cette branche et la précédente, sans doute elles sont dues à divers auteurs(73).” Vestigt men zijne aandacht op de sterke bewoordingen van het eerste gedeelte dier uitspraak, dan zal men zeker wel sprekende bewijzen verwachten om het tweede gedeelte te rechtvaardigen. Die bewijzen nu komen hier op neêr: »Le caractère général y diffère; le récit est moins piquant, moins varié, plus plat ici que dans la vingtième branche.”

Wat het laatste gedeelte dier bewijsvoering aangaat, zij rust geheel op subjektive beschouwing, en ik twijfel sterk of de zienswijs van ROTHE wel veel bijval zal vinden. Wat het verschillend karakter aangaat, hij heeft daarvoor hier slechts één bewijs aangehaald, dat echter zeer weinig afdoet.

De vos, die zich door indompeling in eene kuip met geele verw onkenbaar gemaakt heeft, geeft zich voor een bretonschen jongleur uit: hij weet het speeltuig meester te worden, dat tot zijn beroep behoort, en dan heet het, vs. 12515:

Moult s'esbaudist, moult se conforte

Por la viele qu'il enporte:

......................

Tant fist Renarz denz quinze dis

Fu bien de la viele apris:

Sages en fu et escolez.

Dit geeft ROTHE aanleiding om te zeggen(74): »Renart se divertit pendant quinze jours avec la vielle qui lui a été donnée. Il y a en cela quelque chose de poétique, mais aussi d'assez contraire au naturel de Renart, tel qu'il est caractérisé par le reste.”

Maar de geleerde schrijver heeft hier den tekst verkeerd opgevat. Er staat niet moult s'esbaudist DE la viele, maar POR la viele; hetgeen eenvoudig beteekent, dat hij zich verheugde over het bezit van het speeltuig. Zoo hij er zich veertien dagen meê bezig hield, het was eenvoudig om het te leeren behandelen, ten einde later zijne rol te kunnen spelen. Men ziet dus dat ROTHES opvatting, die alleen op een misverstand berust, geen gewicht in de schaal van ons oordeel kan leggen.

Pag. 262 heet het wederom: »Les branches 21 et 22 n'en forment guère qu'une; elles ont beaucoup de conformité de style et de caractère, mais sous ce rapport, elles diffèrent essentiellement de la branche 20.” Later, pag. 264–265 ontwikkelt hij zijn begrip omtrent het verschil van karakter. Ik moet duidelijkheidshalve de geheele plaats aanhalen.

»Les dix-huit premières branches (suivant l'édition et l'arrangement de Méon) se maintiennent constamment sur le ton et dans le caractère de l'apologue, de la fable proprement dite; elles conservent à tous les animaux leur naturel, les font parler et agir selon leurs individualités, leur font seulement jouer des rôles et des personnages conformes à leurs qualités physiques, et pour les hommes qui figurent avec eux comme acteurs dans ces petits drames, ce ne sont guère que quelques prêtres, quelques vilains, familiers à la sphère d'idées des poètes populaires, et qui conviennent à la simplicité ou à la rudesse des positions dans lesquelles ils se trouvent avec les animaux, leurs interlocuteurs ou leurs vainqueurs. Le caractère de simplicité et de naturel de ces dix-huit branches nous dispose à les regarder aussi comme primitives, comme appartenant de préférence aux premiers siècles des compositions de cette espèce, aux siècles de simplicité dans les mœurs et dans les idées, aux temps où le sujet n'a pas encore été épuisé, où les versificateurs et leur public n'ont pas encore été blasés sur les tours ingénieux de Renart et la naïveté de la fable.”

Alvorens verder te gaan moeten wij opmerken, dat de stelling niet opgaat, daar b.v. de 234 eerste verzen der eerste branche blijkbaar tot de jongste stukken behooren, daar hier herhaaldelijk verklaringen en toepassingen voorkomen, om te doen zien, wie al zoo door Renart en Ysengrin bedoeld worden. In de 13e (9e) branche leest men, vs. 6910:

Se il fust pris devant Halape

Ne fust-il pas si adolez,

hetgeen herinnert aan Renart Le Nouvel, vs. 2884:

Ne cuit mie jusqu'en Halape

Ait nul home qui le vousist.

Zoowel het eene als het andere gedicht schijnt eerst in het laatst der dertiende eeuw zijn tegenwoordige vorm erlangd te hebben.—Over de karakteristiek handelen wij weldra.

»Dans les branches 21, 22 .... les animaux acteurs agissent et parlent encore en grande partie selon leur naturel, mais ces branches ne portent plus tout-à-fait l'empreinte de la fable; ce sont plutôt des récits, des contes versifiés où les animaux des autres branches sont encore en scène, mais où le tout prend un cachet tant soit peu différent.

»Les branches 19, 20 ...., assez longues, renferment, à la vérité, des parties qui tiennent à la simple fable, et qui sont teintes d'une couleur analogue à celle qui est commune aux premières branches; mais du reste elles sont remplies d'allusions à la chevalerie et à la féodalité, et retracent les mœurs, les usages et le langage de la chevalerie. Les animaux s'y rassemblent à la cour du roi Noble le lion, tiennent conseil, se divertissent, font le siége du château-fort de Maupertuis, montent constamment à cheval, s'arment à l'instar des chevaliers, parlent tous le même langage, agissent de la même manière, s'agitent, se battent et triomphent sans aucun égard à leur grandeur, à leurs forces, à leur naturel, à leurs qualités morales et physiques. Ces branches ne laissent pas d'être curieuses, poétiques, spirituelles et plaisantes en maint et maint endroit; mais elles ne ressemblent plus aux premières, elles forment des poëmes d'un autre style, on dirait presque d'un genre différent.”

Ik heb bij herhaling de fransche branches gelezen en herlezen alvorens ik met het boek van R. bekend werd, en ik moet zeggen, dat ik niet tot hetzelfde rezultaat als de deensche geleerde ben gekomen; en wie zich de moeite wil getroosten de drie eerste deelen van MÉON te doorbladeren, zal lichtelijk ontwaren, dat ROTHE ter gunste van een systeem een willekeurig onderscheid heeft aangenomen. Wij zagen reeds dat de achttien eerste branches van MÉON niet alle tot de oudsten behooren; het behoeft ook slechts eene oppervlakkige inzage opdat men zich overtuige, dat zij zich niet onderscheiden door die »naïveté de la fable,” maar evenzeer als de volgenden behooren tot de »récits ou contes versifiés.”

Ik verwijs b.v. naar de tweede branche, waarin Renart de aal van zekere kooplui steelt; naar de tiende, waarin de vos en de wolf een priester bedriegen; naar de elfde, die van PIERRE DE SAINT-CLOUD heet te zijn, en die men gewoonlijk voor de oudste houdt, waarin breedvoerig geschilderd wordt hoe Renart met een boer solt en hem behendig in het water smijt; enz., enz.

Of die achttien eerste stukken ook wel minder zijn »remplies d'allusions à la chevalerie et à la féodalité”?

Vooreerst rijden ook hier de dieren te paard. In de eerste branche b.v. heet het vs. 568 van Renart:

Ainz ne fina d'esperoner.

In de tweede, vs. 893:

Car il (R.) a trop ignel cheval.

In de 13e (9), vs. 6541:

Onques ne fa ses frains tenuz.

In de branche aan PIERRE DE SAINT-CLOUD toegeschreven zegt de vos tot Nobel, vs. 5618:

Miex amez la grant baronie

De vostre cort avecques vos,

Si con est sire Bruns li ors....

N'avez cure de povre gent.

Op het slot der eerste branche lezen wij, vs. 736:

A la cort Noble le lion

Tient-on les plès et les oiances

De mortiez guerres et de tences,

Là nos irons de lui clamer.

Vs. 516 spreekt Hersent er van zich aan een Godsoordeel te onderwerpen:

.... S'om me laissoit esconduire

Par sairement et par joïse,

Je'l feroie par del devise

C'om me féist ardoir ou pendre

Se ne m'en poïsse desfendre.

Uit dit alles zal men gereedelijk ontwaren, dat de onderscheiding door ROTHE gemaakt, niet opgaat; en dat de meeste branches in karakter niet veel verschillen(75). Dit kon ook niet wel, omdat zelfs niet de oudste de oorspronkelijke vorm teruggeeft. Even als onze 20e (16e) branche zich op een boek beroept, doen het ook anderen, b.v. die van PIERRE DE SAINT-CLOUD heet te zijn, vs. 4938:

Que se li livres nos dit voir

Où je trouve l'estoire escrite;

vs. 5753:

Que se l'estoire ne nos ment.

Zoo ook de 5e (3e) branche, die een verhaal bevat dat ook in het stuk van PIERRE voorkomt, maar een ouder aanzien heeft, heet het vs. 1384:

Trover le poez en l'estoire.

Nu hebben de omwerkers de zeden, denkbeelden en het spraakgebruik van hunnen tijd in hun verhaal gebracht, de een op deze, de andere op gene wijze, naarmate zij zich meer of minder streng aan hun origineel hielden. Zoo zagen wij in de 11e branche b.v. met een enkelen trek de koninklijke hofhouding aanduiden, terwijl de schrijver zich onthoudt van zijne dierhelden te paard te laten rijden.

Het verst in ridderlijke zedeschildering gaat het laatste gedeelte der 20e (16e) branche, en ook de 19e waar de dieren gewapend met lans en speer Reinaerts burcht belegeren; en alleen betrekkelijk deze gaat de onderscheiding van ROTHE op.

Uit dit alles volgt nu, zoo ik hoop, klaarblijkelijk, dat het karakteristieke onderscheid tusschen de branches 1–7, 21–22 en 20a niet bestaat in dien zin waarin ROTHE het opvatte, en die hem aanleiding gaf de branches 20 en 21–22 aan verschillende dichters toe te schrijven. Wij zullen dan ook later zien, dat de 20e branche, die volgens ROTHE tot de jongste bewerkingen moest behooren, gedeeltelijk althans, waarschijnlijk tot de oudste moet gerekend worden.

Keeren wij thans tot de branche 21–22 meer bepaald terug.

FAURIEL was daaromtrent van een andere meening dan ROTHE. Hij noemt de beide branches(76): »Renart teint en jaune et Renart jongleur .... deux productions remarquables à plus d'un titre, et surtout pour être indubitablement du même trouvère à qui l'on doit la fable du Plaid (20).”

Hoe verdienstelijk deze schrijver in vele opzichten is, hij heeft in zijn artikel over den Roman du Renard te veel misslagen begaan om hem op zijn woord te gelooven(77); wij moeten daarom een eigen onderzoek instellen.

In deze branche nu wordt hoofdzakelijk verhaald, hoe Reinaerts vrouw op het eerste gerucht van zijnen dood zich terstond een nieuwen echtgenoot gekozen had, die echter door Reinaert in zijne bruiloftsvreugde wordt gestoord.

Nu zegt reeds in de voorgaande, 20e branche, vs. 11745 vlg., de vos tot den das:

.... Se ma fame se marie,

Tolez li quanque je li lès,

Et si tenez ma terre en pès,

Qar moult m'aura tost oblié

Puis que me saura devié;

Ainz que Tibaut soit crestiens

En metra un en ses liens:

Qar qant li hons gist en la bière,

Sa fame esgarde par derière

S'ele voit home à son plaisir;

Ne puet pas son voloir taisir,

Con plus se pasme et vet tremblant,

Qu'il ne li face aucun semblant.

Tot autretel fera la moie,

Jusqu'au tiers jors r'aura sa joie.

Die soort van voorspelling wordt nu in de volgende branche vervuld. Ook in deze komen herinneringen voor aan het voorgaande stuk, b.v. vs. 12165–8, waar gewezen wordt op het gebeurde op het laatst der 20e branche, vs. 11531, 11957. En nog duidelijker heet het vs. 12679:

A une liue d'iloc ot,

Si que Renarz moult bien le sot,

Une tombe d'une martire,

Dont vos m'avez bien oï dire,

De Coupée qui là gisoit:

Tretoz li mondes le disoit

Qu'ele fesoit apertement

Vertuz à toz conmunalment.

Nus hons n'i vient, tant soit enfers,

Ou soit moignes, on lais ou clers,

De tot le mal que il éust,

Que meintenant gariz ne fust.

Dit ziet op het vroeger verhaalde geval, vs. 10147, waar men ontdekt dat Coupée, de door Renart vermoorde hen, eene heilige martelares was, op wier graf de haas door een mirakel van zijne koorts genezen wordt.

Opmerkelijk is het, dat hier vs. 12682 de dichter uitdrukkelijk zegt:

Dont vos m'avez bien oï dire,

zoodat wij hier meer hebben dan eene bloote toespeling, ja de zeer stellige verklaring dat beide branches van één en denzelfden dichter zijn. ROTHE wil dit echter niet aannemen, en om zijne opvatting te redden neemt hij zijne toevlucht tot de volgende gissing: »Si l'on osait regarder la vingtième branche, telle que nous la connaissons aujourd'hui, comme un remaniement plus récent et plus spirituel d'un original antérieur, on pourrait supposer, que les branches vingt-et-une et vingt-deux ont eu une conformité et une liaison plus complètes avec cet ancien original de la vingtième(78).”

Het valt intusschen in het oog, dat dit niets anders is dan eene hypothese, die alleen gerechtvaardigd wordt door ROTHES onkritische beschouwing der 20e branche, waarin hij geene twee verschillende handen opmerkte.

De geleerde Deen gaat daarbij ook nog van eene andere verkeerde stelling uit. Hij schijnt aan te nemen dat wij de 21–22e branche in hare oorspronkelijke, onomgewerkte vorm bezitten, en dit kan toch niet in het algemeen als waar aangenomen worden.

Er komen toespelingen in voor op het tweede gedeelte der 20e branche, in welk deel ook de aangehaalde woorden van Renart voorkomen, die ons op de 21–22e moeten voorbereiden, zoodat de aanknoopingspunten blijkbaar eerst later in dit verhaal zijn gebracht, dat overigens eene overoude overlevering schijnt te bevatten(79).

Dit alles schijnt echter juist de stelling van één en denzelfden dichter niet waarschijnlijker te maken; maar van den anderen kant pleit voor de identiteit des dichters de vermelding van de kanonisatie van Coppe in het eerste gedeelte der 20e branche, en wel te midden van het verhaal, en onder nadrukkelijke verklaring

Dont VOS M' avez bien oï dire.

ROTHE is ook op dien regel gestuit. »Le vos m'avez bien oï dire”, zegt hij(80), »semblerait à la vérité signaler le même auteur pour les deux branches; mais d'autres considérations ne permettent pas de la supposer.”

Die andere »considérations” meenen wij genoegsaam weêrlegd te hebben, zoodat ROTHES eenige grond vervalt; want niemand zal wel eenig gewicht hechten aan hetgeen hij er op laat volgen: »Du reste l'auteur de la 22e branche a pu chanter cela ailleurs, et non pas dans la 20e branche précisément.”

Het verwondert ons, dat hij niet eenen anderen uitweg heeft voorgeslagen, die trouwens ten gevolge van onze andere opmerkingen ook bij ons kan opkomen.

Daar er blijkbaar een streven zichtbaar is om de 20e en 21–22e branche aan elkander te rijgen; zou het niet onmogelijk zijn, dat de schrijver van het tweede gedeelte der 20e branche, aan wien deze aaneenhechting wel mag worden toegeschreven, hier eene kleine veranderingin den tekst had gebracht, daar er oorspronkelijk wel kon gestaan hebben:

Dont vos avez bien oï dire,

zoo als men in verschillende andere gedichten aantreft.

En toch durf ik deze tekstverandering niet als een bewezen feit aannemen, daar geen enkel handschrift eene andere lezing schijnt aan te bieden dan die welke MÉON gevolgd is. Wij hebben dan hier niets anders dan eene waarschijnlijke konjektuur.

Men mag echter misschien nog verder gaan, en veronderstellen, dat de naam van Coupée hier slechts is ingevoegd om de aanknooping in de hand te werken, terwijl er vroeger alleen van een martelaar, een heilige in 't algemeen in het ouder gedicht sprake was.

De omstandigheid dat Reinaerts vrouw hem voor dood hield, verbiedt ons bepaaldelijk deze branche aan 20a vast te knoopen, waar Reinaert juist bij zijne echtgenoot en kinderen gelukkig was aangekomen: om de aansluiting mogelijk te maken, was de invoering der branche 20b noodzakelijk.

Dat in alle handschriften de branches 20, 21–22 terstond achter elkander volgen, bewijst niets, daar alle codices jong zijn, en uit een tijd, dat de inorganische vereeniging reeds lang had plaats gegrepen.

Opmerkelijk is het ook, dat terwijl in de 20e branche tweemaal eene onloochenbare toespeling voorkomt op de Chanson de Guillaume au cort nez, dit gedicht juist in de 21–22e branche niet vermeld wordt, waar van de Chansons de geste alleen genoemd worden, vs. 12623:

Chanson d'Ogier,

Et de Rolant et d'Olivier,

Et de Charlon le ber chanu,

waarbij men wel mag opmerken dat, zoo de schrijver dezer branche ook de auteur der voorgaande was, hij zeker ook hier in de eerste plaats het gedicht zou vermeld hebben dat hem zoo gedurig voor den geest had gezweefd, toen hij de 20e branche schreef.

Nu is er wel overeenkomst in taal en spraakwendingen, maar daaruit blijkt toch maar alleen, dat de schrijver in Fransch-Vlaanderen t'huis behoorde, hetgeen ons niet zal verwonderen als wij de omwerking of althans de aanhechting der 21–22e branche aan den schrijver van 20b mogen toeschrijven.

Een paar voorbeelden mogen het taaleigen bewijzen.

Renart doet zich voor als een vreemde jongleur, die het Fransch râbraakt, en gebruikt daarbij soms vlaamsche woorden. Vs. 12106:

Ez-vos Renart qui le salue:

„Godehelpe! fet-il, bel sire.”

Vs. 12153 vraagt hem Ysengrin:

Et sez-tu le lai Dam Iset?”

—„Ja, Ja, dist-il, godistonet(?),

Je fot saver, dist-il, trestouz.

Opmerkelijker is eene andere uitdrukking. Vs. 12858 verwijt Hersant aan de vossin:

Mespris avez en tel manière

Qu'en vos en tient à chamberière,

Qui conmunaus est à garçons:

Trestuit li entrent ès arçons.

Dezelfde zeldzame overdrachtelijke spreekwijs vindt men ook terug, br. 20a, vs. 9734, waar aan Hersant verweten wordt:

Que dans Renars, cis fox garçons

Vos entra onques ès arçons.

Is dit echter genoegsaam om beide branches aan denzelfden dichter toe te kennen, of moet men hier aan overneming denken?

Ik heb die uitdrukking nog maar in ééne andere branche terug gevonden, die tot de 20e in zeer naauwe betrekking staat, waarom wij er hier een woord van moeten zeggen. Het is namelijk de eerste.

Die eerste branche is uit twee, misschien drie, zeer verschillende stukken samengeflanst, gelijk GRIMM reeds heeft aangetoond(81). Het eerste loopt van vs. 1 tot 233 of 335, na welk laatste vers een nieuw verhaal begint, dat tot aan het einde doorloopt.

De inhoud dier branche 1b hangt ten naauwste samen met de 20e. Dáár toch wordt het feit, de misdaad, verhaald, waarover Isengrim zich in de 20e ten hove komt beklagen. Buitendien, in de laatste regels van 1b geeft Hersent aan Isengrim den raad zich ten hove des konings te beklagen over den hoon hem door Reinaert aangedaan.

De laatste regels komen echter niet in alle handschriften voor. Br. 1b vindt men niet in alle codices: slechts in de 1e, 2e en 6e bij ROTHE geanalyzeerd, en ook in het vatikaansche handschrift. In het laatste nu ontbreken juist de 32 laatste verzen, waarin de overgang tot de 20e branche wordt voorbereid(82), en ik weet niet of zij wel in ROTHES hss. 2 en 6 gevonden worden, daar hij slechts gewaagt van »à peu près la dernière moitié de la branche première”(83).

Daar nu slechts één enkel handschrift die voorbereidingswoorden schijnen te bevatten, behoeft men er niet veel gewicht aan te hechten. Branche 1b kan echter niet als een op zichzelf staand gedicht worden beschouwd.

Verschillende uitdrukkingen wijzen op een naauwer verwantschap tusschen dit stuk en 20a.

De dieren rijden hier als dáár te paard. Wij vinden hier voorbereiding tot hetgeen later in 20a volgt. Vs. 513 zegt Hersent tot haar echtgenoot:

„Sire, fait-ele, vos diroiz

Corociez estes, n'est pas droiz

Que vos mostrez ici vostre ire;

Que s'om me laissait esconduire

Par sairement et par joïse,

Je'l feroie par tel devise,

C'om me féist ardoir ou pendre

Se ne m'en poïsse desfendre.”

Dit hangt samen met br. 20a, vs. 9790, waar Hersent zegt:

„J'amasse miex assez la pès

Entre mon seignor et Renart,

Voir qui en moi n'ot onques part,

En tel manière n'en tel guise,

Si que j'en feroie une juise,

Ou de froide ève ou de fer chant.

Mès mon escondire que vaut!” etc.

Ten einde ons betoog zoo eenvoudig mogelijk te maken, moeten wij hier reeds wijzen op den aard van den samenhang. Br. 1b is blijkbaar après coup gemaakt, door een schrijver die meer in het breede wilde verhalen wat in de 20e branche als voorafgegane gebeurtenis en hoofdoorzaak van de veete tusschen Renart en Ysengrin, slechts wordt aangestipt. Dat dit door den schrijver van 20a zelf zou geschied zijn, is a priori reeds onwaarschijnlijk. Vooreerst, omdat hij daardoor de kunsteenheid van zijn eerste werk zou hebben opgeheven; ten anderen omdat hij dan later in de 20e branche den aanhefsregel

Ce dist l'estoire ès premiers vers,

wel zou hebben veranderd; eindelijk omdat de schrijver van 1b ook branche 19 voor zich had, die zeer zeker niet door den dichter van 20a is bearbeid.

Vs. 636 toch zegt Renart tot den wolf:

Ne forfis rien à vostre fame,

Et por moi et por lui desfandre

Tot par là où le vodrez prendre,

Un sairement vos aramis

Au los de voz meillors amis.

Men ziet duidelijk, dat dit eene toespeling is op de eedsaflegging die in de 19e branche omstandig verhaald wordt.

Met die 19e heeft ook 1b nog dat gemeen, dat in beiden Ysengrin conestable genoemd wordt(84), b.v. vs. 352 en 8255, 8363, 8521.

De branche 1b kan dus niet van den dichter van 20a zijn. Treffen wij dus bij beiden dezelfde opmerkelijke uitdrukkingen, dan kan er alleen aan overneming gedacht worden. Zoo geschiedt dit vs. 504, waar wij lezen:

.... Renars cix rous, cix puanz,

Cix viz lechierres, cix garçons,

Vos monta onques ès arçons.

Hieruit volgt dan ook, dat het gebruik dier uitdrukking in 21–22 nog niet noodzakelijk bewijst dat deze branche door den dichter van 20a moet zijn bewerkt.

Br. 1b schijnt nog eene uitdrukking met 20a gemeen te hebben. Vs. 632 zweert Renart dat hij des wolfs vrouw niet heeft geschoffeerd:

Par Dieu, beau sire, ne'l créez,

Que nules riens i aie faites,

Ne dras levez, ne braies traites;

Ains par cest cors ne par ceste ame!

Ne forfis rien à vostre fame.”

In welke houding gij mij ook gezien hebt, dat wat gij vermoedt, heeft geen plaats kunnen hebben; want zie maar, ik heb bij haar geen dras levez, noch bij mij zelf braie traite.

In de 20e branche zegt de vos, vs. 10997, tot zijne verdediging:

„Et puis qu'i n'i ot braies traites,

Ne huis brisiez, ne portes fraites,

S'ele m'a chier, et ele m'aime,

Cix faus jalous de coi se claime?”

Hier is intusschen de uitdrukking traire braies niet op hare plaats; zij is hier blijkbaar den afschrijver uit de pen geschoten, wien zij uit de eerste branche, die vooraan in het manuscript stond, in het hoofd lag. Waarschijnlijk moet hier gelezen worden:

Et puis que n'i ot force fète,

Ne huis brisiez, ne porte frète,

even als op eene andere plaats, vs. 9761, de das zegt:

„Et puis qu'il n'i ot force fète,

Ne huis brisié, ne trive frète,

Se Renars le fist par amors,

N'i afiert ire ne clamors.

Dat echter de eene uitdrukking de andere heeft in 't leven geroepen, is meer dan waarschijnlijk.

Nog eene bijzonderheid mag ons niet ontgaan. Reinaert had, gelijk wij van elders weten, meer dan één kasteel, even als elke goede vos meer dan één hol heeft. Behalve Malpertuis, wordt ook nog Malcrues genoemd. Zoo b.v. in de 19e branche, vs. 5972:

Et il se r'est en Malcrues mis,

en vs. 8932:

Droit à Malcrues son repère,

zoo als een der codices leest(85), maar waarvoor de uitgave van MÉON terecht leest Malpertuis, zoo als de rhythmus leert.

Die zelden voorkomende naam hoort waarschijnlijk ook in branche 20a (16) t'huis; immers vs. 10803 zegt de vos in zijne biecht, van eene vorige belegering van zijne burcht sprekende,

Qant li ost(86) fu devant mon crues,

........................

Tuit furent batu et ploié.

Moest men daar in steê van het meer algemeene gezegde niet den eigennaam van Reinaerts burcht verwachten, en lezen: devant Malcrues?

Opmerkelijk is het, dat dezelfde schrijffout, natuurlijk van denzelfden afschrijver, ook in branche 1b, vs. 568 voorkomt, waar het heet:

Ainz ne fina d'esperoner

Jusqu'a l'entrée d'un mal crues,

waar blijkbaar de Malcrues moet gelezen worden, daar weinige verzen later, vs. 577, juist van die plaats gezegd wordt:

Li chastiaus estoit auques fort.

Daar nu dezelfde naam ook in de 19e branche voorkomt, behoeft het geen betoog, dat zij in de 1e er niet toe kan leiden om deze aan den dichter der 20e toe te schrijven.

De einduitkomst van dit onderzoek moet, dunkt mij, zijn, dat branche 20a eenmaal op zichzelf stond, en dat daaraan iets later door den schrijver van 20b ook de branche 21–22 werd toegevoegd. Waarschijnlijk heeft wederom een jonger schrijver uit dezelfde landstreek er ook de 19e branche bijgedicht.

Zoowel ROTHE(87), als GRIMM(88) hebben reeds opgemerkt, dat het begin der 20e (16e) branche zich aan de vorige aansluit, waarin verhaald wordt, hoe Renart zich onttrok aan het afleggen van een zuiveringseed op het lijk van een martelaar, omdat hij ontdekt had, dat men hem in eene hinderlaag wilde lokken. De fransche branche 20 zegt, vs. 9689:

Quant li saint furent aporté,

Il se retraist mout tost arière,

Si se féri en sa taisnière.

En evenzoo in den mnl. Reinaert, vs. 82:

Also saen

Alse die heleghe waren brocht,

Was hi andersins bedocht,

Ende ontfoer in sine veste.

Zoo er al samenhang is, beide genoemde geleerden zijn het eens, dat evenwel die twee branches van verschillende dichters zijn. Ook wij nemen die stelling aan, hoewel zij ons bij ROTHE vreemd klinkt om de opvallende overeenkomst in karakter met branche 20b, die hij niet van 20a scheidt.

Dat de 19e branche reeds op de 20e voorbereidt, bewijst slechts dat men er naar streefde om ze beiden aan een te rijgen. Daarom zegt Grimbert in het slot tot den wolf, vs. 9635:

„.... por Renart..........

Alez à cort, ne fètes noise:

De rien i a de mesprison,

Là vos en fera-il reson.”

Dist Ysengrins: „Je m'i acort:

Quel part que la parole tort,

Ouen en Mai ferai mon claim:

A mon seignor, que je moult aim,

Me clamerai del traïteur” etc.

Maar dit geeft ons nog geen recht beide branches aan denzelfden schrijver toe te kennen; zelfs niet als wij weten, dat zij ook een Vlaming tot auteur heeft, zoo als ons uit zijne taal kan blijken.

Immers vs. 9202 zegt hij:

Anuit aurez moult bon herbert,

wat niets anders is dan eene gewijzigde uitspraak van herberc, ons herberg, en dus verschilt van het gewone héberge.

Vs. 9147 leest men nog bepaalder:

Grimbert respont: „Ja, ja.”

De schrijver kende de geheele 20e branche, zoowel het oorspronkelijke deel als het toevoegsel.

Uit het eerste nam hij, vs. 9267, de namen Goubert (br. 20a, vs. 10371), en vs. 9261, dame Poufile (br. 20a, vs. 10378).

Uit het tweede den banierdrager, daar hij, vs. 9045, schrijft:

Cel jor porta le confanon

Li putoiz qui Foinez ot non.

In de 20e branche is li limaçons de banierdrager, vs. 11313, 11558, 11617; maar juist uit de bijvoeging cel jor blijkt, dat de schrijver zich van de afwijking bewust was, en dus 20b kende.

In br. 20b zien wij de dieren, als ware ridders, met lans en speer tegen Reinaerts burcht optrekken. In dit opzicht gaat de schrijver van br. 19 nog verder, daar hij zelfs van een hond, die niet tot de edeler dieren der hofhouding behoort, en die Reinaert najaagt, zegt, vs. 9481:

Primes i cort, ainz que li autre,

Lance levée sor le fautre,

Rooniax li chiens.

Dat dit alles ontleend is, blijkt nog uit kleinigheden. Zoo b.v. noemt de schrijver van branche 19 zelden de namen der edeler dieren: in den regel heet bij hem de koning slechts li lions, vs. 8346, 8383, 8476, 8876, 8907, 9021; de beer, li ors, vs. 8745, 8774, enz.

Eenmaal bestond er zeer zeker een streven om de branches 19, 20, 21–22 met elkander in verband te brengen(89): door wien, en wanneer is nu die vereenigingsband om deze gedichten geslagen?

Mij dunkt dit heeft ongeveer in de tweede helft der dertiende eeuw moeten plaats hebben, toen wellicht de branches 1b, 19, 20, 21–22 als een zeker geheel werden aangemerkt.

In de veertiende eeuw schijnt deze band weêr te zijn verbroken, daar men bij de bijeenzameling van meerdere branches eene andere rangregeling moest aannemen om de gebeurtenissen elkander zoo regelmatig mogelijk te laten opvolgen.

Zoo werd b.v. de eerste branche in het handschrift, dat MÉON tot grondslag van zijne uitgave legde, geheel vooraan geplaatst, en dit hs. is het eenige waarin branche 19 onmiddellijk aan de 20e voorafgaat, terwijl zij in al de anderen verre daarvan verwijderd staat.

Die vereeniging had echter eerst plaats nadat reeds 20a en b waren tesamengesmolten, en wellicht ook 21–22 daaraan toegevoegd, maar nog niet de 19e; want het is opmerkelijk, dat de schrijver van onzen Reinaert de personagie van Roonel den hond, die toch in de 20e branche voorkomt, in 't geheel niet noemt, waaruit men zou mogen opmaken, dat hij het verhaal, waarin deze eene hoofdrol speelt, niet gekend heeft.

V.

Nu wij ons eenigsins hebben bekend gemaakt met de fransche branche, die wij als de mogelijke bron van onzen Reinaert aanzien, kunnen wij er toe overgaan om door eene nadere vergelijking de waarheid van ons beweren te staven.

Wij zullen punten van overeenkomst aantreffen die treffend zijn, maar ook zeer merkwaardige afwijkingen. Om dus de verhouding van ons gedicht tot het fransche aan te wijzen, om eenig meerder licht te verspreiden over het ontstaan van den Reinaert, en een duidelijker inzicht te verkrijgen in zijne kunstwaarde, moeten wij zoowel de overeenstemming als de afwijking in bijzonderheden nagaan.

WILLEMS heeft reeds de rangnummers van vele overeenkomstige verzen van beide teksten naast elkander geplaatst(90), maar om de letterlijke overeenkomst recht duidelijk in het oog te doen vallen, om allen mogelijken twijfel weg te nemen, moeten wij de voornaamste letterlijk eensluidende plaatsen nevens elkander den lezer voor oogen stellen.

Na eene inleiding van weinige verzen begint het fransche gedicht aldus, vs. 9659:

Ce dist l'estoire ès premiers vers,

Que jà estoit passez yvers,

Et l'aube-espine florisoit,

Et que la rose espanisoit,

Et pres fu de l'Acension,

Que sire Noble, le lyon,

Toutes les bestes fist venir

En son palès por cort tenir.

Onques n'i ot beste tant ose,

Qui se tardast por nule chose,

Qu'ele n'i viengne hastivement,

Fors dans Renars tant solement.

Le mal baron, le sodoiant,

Que tuit li autre vont huiant,

Et encusant devant le roi,

Par son engin, par son desroi.

Evenzoo vangt, na eene inleiding, onze Reinaert aan, vs. 41:

Het was in enen Sinxendaghe,

Dat beide bosch ende haghe

Met groenen loveren waren bevaen.

Nobel, die coninc, hadde ghedaen

Sijn hof craieren over al,

Dat hi waende, hadde hijs gheval,

Houden te wel groten love.

Doe quamen tes coninx hove

Alle die diere, groot ende clene,

Sonder vos Reinaert allene:

Hi hadde te hove so vele mesdaen,

Dat hire niet ne dorste gaen.

....................

Doe al dat hof versamet was

Was daer niemen..........

Hine hadde te claghene over Reinaerde

Den fellen, metten roden baerde.

Et conpissa toz mes loviax. 9685.

Ende mine kindre so mesvoert, Rein. 74.

Dat hise besekede.

Renarz prist jor de l'escondire 9687.

Qu'il n'avoit pas fait l'avoutire.

Quant li saint furent apporté,

Ne sai qui li ot enorté,

Il se retraist mout tost arière,

Si se féri en sa taisnière.

Het was sint so verre comen, Rein. 79.

Datter een dach af was ghenomen,

Ende Reinaert soude hebben ghedaen

Sine onsculde: ende also saen

Alse die heleghe waren brocht,

Was hi andersins bedocht,

Ende ontvoer in sine veste.

Quant la vegile fu chantée 10109.

Le cors portèrent enterrer;

Mès ainçois le firent serrer

En un moult bel vessel de plon,

Ains plus riches ne vit nus hon;

Puis l'enfoïrent soz un arbre,

Et par desus mistrent un marbre,

S'i ont escrit le non la dame.

Doe die vigilie ghehent was, Rein. 450.

Doe leidemen Coppen in dat graf,

Dat bi engiene ghemaket was,

(Onder die linde, in een gras,)

Van maerberstene, die slecht was:

Die letteren, die men daer ane sach,

Ane den sarc, die daer up lach,

Deden ane tgraf bekinnen,

Wie daer lach begraven binnen(91)

S'estoit devant la barbaquane. 10179.

Doe ghinc hi vor die barbecane Rein. 522.

Sitten over sinen staert.

Je sui Brun, mesagier le roi. 10190.

Ic bem Brune, des coninx bode. Rein. 525.

Renarz qui tot le mont engane, 10180.

Por reposer s'est tret arière

Enmi le fonz de sa tesnière.

....................

Renarz set bien ce est li ors,

Reconnéu l'avoit au cors (sic):

Lors se commence à porpenser

Conment son cors porra tenser:

En grant paine est d'estudier

Conment le puisse conchier.

Bi der tale, die Brune heeft begonnen, Rein. 538.

Bekenden altehant Reinaert,

Ende tart bet te dalewaert,

In sine donkerste haghedochte:

Menichfout was sijn ghedochte,

Hoe hi vonde sulken raet,

Dat hi Brune, den fellen vraet,

Te scerne mede mochte driven,

Ende selve bi siere ere bliven.

Brun, fet Renarz, biax doz amiz, 10199.

En moult grant paine vos a mis

Qui çà vos a fet avaler!

Ge m' en devoie là aler....

Here Bruun, wel soete vrient, Rein. 549.

Hi hevet u qualike ghedient,

Die u beriet desen ganc,

Ende u desen berch lanc

Over te lopene dede bestaen;

Ic soude te hove sijn ghegaen....

Nomine Pastre, Christum file! 10237.

In den Reinaert komt deze uitroep niet hier voor, maar wordt later, vs. 1824, den vos in den mond gelegd:

Nomine Patrum, Christum file!

Cel miel, 10239.

Jà est-ce la chose du monde

Que je miex aim et plus desirre.

Qar m'i menez, biau très doz sire!

Honich es ene soete spise, Rein. 577.

Die ic vore allen gherechten prise,

Ende vore allen gerechten minne.

Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!

Atant se mettent à la voie, 10276.

Onques n'i ot resne tenu,

De si à tant qu'il sont venu......

Ende liepen daer si lopen wilden, Rein. 1165.

Dat si nie toghel uphilden

Eer si quamen............

Un chesne ot commencié à fendre: 10282.

Deus coins de chiesne toz entiers

I avoit mis.

Ene eke Rein. 651.

Die hi ontwee clieven soude,

Ende hadde twee wegghen daerin ghesleghen.

Or del mengier, puis irons boire. 10290.

Haddi gheten, so soudi drinken. Rein. 706.

Et Bruns i mist lors son musel, 10292.

El chesne, et les deus piez devant.

(Bruun) thooft over die oren Rein. 678.

Ende die verdere voete in stac.

De loing esta, si le ramposne. 10316.

.... hi sijn oom ghine rampineren. Rein. 703.

Qui portent tinel, et qui hache, 10338.

Qui flael, qui baston d'espine.

Sulc was, die enen bessem brochte, Rein. 722.

Sulc enen vleghel, sulc een rake;

Sulc quam ghelopen met enen stake.

.... Lanfroi 10356.

Qui devant vint à une hache.

Vore hem allen guam gheronnen Rein. 734.

Lamfroit met ere scaerper acx.

Onc nus ne vit si lede beste! 10364.

Nie maecte God so lelic dier! Rein. 746.

Cil qui fet pingnes et lanternes. 10393.

Ene houtmakerigge van laternen. Rein. 804.

De quel ordre volez-vos estre, 10414.

Qui roge chaperon avez?

In wat ordinen wildi u doen, Rein. 943.

Dat ghi draghet root capproen?

Zie wegens de overeenkomst van vs. 10416 en Rein. 952–3 de varianten op dit vers.

Dist li rois: Bruns, qui t'a ce fet? 10429.

Ai God, wie heeften so mesmaect? Rein. 987.

Rois, fet-il, si m'a mal-bailli 10434.

Renarz, com vos povez véoir.

Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet. Rein. 997.

A véu l'oisel Saint-Martin. 10472.

Sach hi Rein. 1046.

Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen

Assez si le hucha à destre: 10473.

Et li oisiax vint a sénestre.

»Vliech te miere rechter hant!” Rein. 1051.

Die voghel vlooch..........

....................

Ende vlooch Tibert ter luchter siden.

Tybert, fet li Renarz, villecome. 10493.

Neve, ghi sijt mi willecome. Rein. 1073.

Mès sa parole que li coste? 10498.

Wat cost Reinaerde scone tale? Rein. 1077.

Martinet 10564.

Avoit au trou deus laz tenduz,

Por Renart prendre, le gorpil,

......................

Et Renarz l'enging savoit bien.

Martinet Rein. 1175.

... hadde vor dat gat gheset

Een strec, den vos mede te vane:

..................

Dit wiste Reinaert, dat felle dier.

Je t'atendré au trou çà fors. 10573.

Ende sal u hier buten beiden. Rein. 1187.

Tybert s'en eschape, li chaz, 10605.

Qu'il ot as denz mengié les laz.

So dat hi metten tanden sinen Rein. 1316.

Die pese midden beet ontwee.

A tot le mains en sa paroche 10631.

Ne puet soner c'à une cloche.

en es gheen lachter, Rein. 1300.

Dat hi ludet met ere clockn.

Alez donc tost, si l'amenez, 10653.

Gardez sanz lui que revenez.

Gaet, ende eer ghi wederkeert, Rein. 1016.

Besiet, dat Reinaert met u come.

Qar je n'i voi prestre plus près. 10744.

Hier nes ander pape bi. Rein. 1442.

Se je muir, si serai toz sax. 10730.

Mine siele sal te claerre wesen. Rein. 1445.

Or s'en vont li baron à cort. 10871.

Die heren hebben den wech bestaen Rein. 1696.

Tote des conincs hovewaert.

Vers cele cort à ces gelines, 10888.

Là est la voie que lessons.

Te ghenen hovewaert Rein. 1706.

So leghet onse rechte strate.

Fet-il, je l'avoie oblié. 10896.

Ic hads vergheten, lieve neve. Rein. 1725.

Et nequedent sovent colie 10912.

Vers les gelines cele part,

Moult est dolent quant il s'en part;

Et qui la teste li coupast,

As gelines tantost alast.

Hoe dicke sach Reinaert achter rugghe Rein. 1730.

Weder, daer die hoenre ginghen!

Hine conste hem niet bedwinghen,

Hine moeste siere seden pleghen:

Hadde men hem thooft af gesleghen,

Het ware ten hoenrewaert ghevloghen.

Et Bruns qui la teste ot vermeille. 10938.

Brune, Rein. 1820.

Dien noch bloedich es die crune

Rois, fet Renarz, je vos salu 10943.

Con cil qui plus vos a valu

Que tuit li baron de l'empire.

Ic groet u, coninc, ende hebbes recht; Rein. 1777.

En hadde nie coninc enen cnecht

So ghetrouwe jeghen hem

Als ic oit was ende bem.

Qar cil sont serf par nature. 10960.

Die scalcheit es hem binnen gheboren. Rein. 1795.

Renart, Renart, dist l'emperère, 11021.

....................

Bien savez parler et plaidier,

Mès ce que vaut? n'i à mestier;

N'en partirez en nule guise

Que de vos n'en face justise.

Die coninc sprac: „Owi Reinaert, Rein. 1800.

Owi Reinaert, onreine quaet,

Wat condi al scone ghelaet!

Dat en can u ghehelpen niet een caf.

Nu comt uwes smekens af:

In werde bi smekene niet u vrient.

Se Bruns..... 10978.

Et li vilains le ledenja,

Et il por coi ne se venja?

Was hi (Br.) teblouwen oft versproken, Rein. 1827.

Waer hi goet, het ware ghewroken.

Et si me face ardoir ou pendre, 11015.

Qar ne me puis vers lui deffendre.

Wildi mi sieden, ofte braden, Rein. 1842.

Ofte hanghen, ofte blenden,

Ic ne mach u niet ontwenden.

Mès ce seroit povre venjance. 11018.

Dat ware ene cranke wrake. Rein. 1849.

Ez-vos Renart le pelerin 11169.

Escherpe au col, bordon fresnin.

Nu wart Reinaert pelgrijn, Rein. 2997.

....................

Scerpe ende palster omme den hals.

Dame, fet-il, vostre proière 11189.

Devroie-ge avoir moult chière;

Moult par devroit estre haitiez

Por qui proier daingneriez.

Bidt vor mi, edele vrouwe, Rein. 2745.

Dat ic u met lieve weder scouwe.

Opmerkelijk is ook nog dat de eigenaardige fransche vocativus(92) (vs. 10445):

Où estes-vos, Tyberz li chaz?

evenzoo in den Comburger codex (vs. 421) gevonden wordt:

Die coninc sprac: Grimbert die das,

U oom enz.

Al die plaatsen komen zoo letterlijk overeen, dat er geen twijfel over kan blijven, of het eene stuk is eene vertaling van het andere. Maar ziet, er komen nu zoo vele afwijkingen in beiden voor, dat men weder begint te twijfelen en naar een ander origineel omziet. Men zal daarbij echter met omzichtigheid moeten te werk gaan.

VI.

Wat zou dat andere origineel kunnen zijn? Het ouder gedicht dat aan de fransche branche ten grondslag ligt? Men zou misschien geneigd zijn dit aan te nemen, als men durfde gissen, dat de veelvuldige gelijkluidende assonancen in den Reinaert (zie boven, bl. XXV vlg.), ontstaan waren uit navolging van een fransch stuk dat in tirades monorimes geschreven was, hetgeen dan noodzakelijk ouder zou moeten zijn dan de 20e branche, die in rimes plates is geschreven. Maar vooreerst is er geen spoor over van een fransch gedicht in tiensylbige regels uit dezen cyclus(93); en buitendien bewijst de eigenaardigheid van het vlaamsche gedicht niets, daar in geene andere vertaling van tiensylbige fransche verzen met assonnance eenig spoor van des oorspronkelijken versbouw over is. Overigens hebben wij reeds betoogd, dat juist de bekende fransche tekst veel nader aan dat origineel staat dan onze vlaamsche Reinaert(94). Dus eene andere omwerking van dien ouderen tekst misschien? Maar is het mogelijk aan eene andere fransche omwerking te denken, daar de Reinaert juist met MÉONS branche zoo vele afwijkingen van het origineel gemeen heeft, en, gelijk wij zagen, niet slechts in het algemeen denzelfden geest als deze ademt, maar ook grootendeels denzelfden gang heeft, en daarenboven in een aantal plaatsen eene letterlijke, in een grooter aantal eene meer vrije navolging daarvan levert?

Om alle onderstellingen uit te putten vragen wij nog: kan het ook eene omwerking der branche van MÉON geweest zijn? Maar ook dit is onmogelijk; daar zeer zeker een zoo voortreffelijk stuk veeleer zou zijn bewaard, dan het minder afgewerkte, waarvoor het in de plaats trad.

Voegen wij er thans nog bij, dat de eigenaardigheid in het rijmsysteem van het vlaamsche stuk ook teruggevonden wordt in onze fransche branche, welke overeenkomst zeker geene toevallige kan zijn, en wel in rekening gebracht mag worden om de filiatie dezer twee stukken te betoogen(95).

Vestigen wij voorts onze aandacht op dat gedeelte van ons vlaamsch gedicht dat het meest van het Fransch afwijkt, dan blijkt ons dit zoo eigenaardig Vlaamsch, dat het ons reeds terstond veel waarschijnlijker moet voorkomen, dat dit een zelfstandig, onvertaald, oorspronkelijk opgevat en bewerkt stuk moet zijn, gelijk ons later nog duidelijker zal blijken.

Dit voert reeds tot het vermoeden, dat de overige afwijkingen van het Fransch ook wel een anderen grond konden hebben dan een ons onbekend ander origineel.

Trouwens, heeft de vlaamsche dichter ook wel uitsluitend willen vertalen? Slaan wij het oog op hetgeen hij zelf zegt in den aanhef van zijn werk.

Hij kende »davonturen van Reinaerde,” daar het hem immers anders niet had kunnen »vernoyen”, dat zij

In Dietsce onghemaket bleven.

Het »vernoyede” hem zoo zeer,

Dat hi die vite dede soeken,

dat hij zich de levensbeschrijving verschafte,

Ende hise na den Walschen boeken

in Dietsce...... hevet begonnen.

Hij zocht dus, of deed zoeken, de geheele vite, en bewerkte zijn gedicht niet naar één boek, maar volgens DE fransche BOEKEN.

Dat hij zich hoofdzakelijk bepaalde tot dat gedeelte der sage dat, blijkens de verschillende navolgingen, reeds in 's dichters tijd voor het beste gehouden werd, en ook thans nog door alle beoordeelaars als de uitstekendste aller branches wordt aangemerkt(96), is hoogstnatuurlijk; maar slaafsche navolging hebben wij daarbij niet te wachten: verbeteringen, aanvullingen, die dan waarschijnlijk geput zullen zijn òf uit de andere fransche branches, òf uit de overlevering, die den dichter bekend was(97). Zien wij dit in de bijzonderheden.

De grootste afwijking bestaat in het verhaal van hetgeen er ten hove gebeurde, nadat Reinaert er verschenen was. In het Fransch schenkt de koning den vos vergiffenis op bloote voorspraak van Grimbert, zonder dat die genade gemotiveerd is, en alleen op voorwaarde dat Reinaert als pelgrim het heilige land zal bezoeken. Naauwelijks heeft hij genade verworven, en is hij buiten 's konings macht, of hij ontdoet zich, vs. 11262

Et du bordon et de l'escherpe:

Son cul en tert, volant les bestes,

Puis si lor giete sor les testes.

Nu stormt het geheele gevolg des konings hem na en jaagt hem binnen Malpertuis, waar hij veilig is,

Où il ne crient ost ne asaut.

Dan volgt een toevoegsel. Reinaerts burcht wordt belegerd: van zijne tinnen beschimpt de vos zijne belagers, en schoffeert zelfs op zekeren nacht de koningin. Maar bij die gelegenheid wordt de bedrieger gevangen genomen, die nu zou worden gehangen. Ter goeder ure kwamen echter Reinaerts echtgenoot en kinderen, en brachten

Un somier tot chargié d'avoir,

dat zij den koning aanboden.

Rois Nobles choisi le tresor, Vs. 11817.

Qu'est devant li, d'argent et d'or;

De l'avoir fu moult covoitos.

Geen wonder dan ook, dat hij gaarne voor dien schat Reinaert op nieuw genade schonk.

En dan volgt er (vs. 11853) waarschijnlijk een nieuw toevoegsel, waarbij wij ons niet zullen ophouden.

Nu behoeft men den Reinaert van vs. 1873 af tot aan het einde slechts vluchtig te doorloopen, om zich van de meerdere voortreffelijkheid van het vlaamsche stuk boven zijn origineel te overtuigen. Alles is hier met uitnemende kunst behandeld: eenheid en samenhang zijn treffend behouden, omdat elke bijzonderheid goed en natuurlijk is gemotiveerd.

En toch vond de dichter de aanleiding tot zijne hoofdmomenten in het fransche stuk. Reeds bij de derde indaging van Renart doet de koning hem daar weten dat hij met den strop zal gestraft worden; hij moet zich ten hove komen verantwoorden, en behoeft geld noch goede woorden meê te brengen (vs. 10724),

Si n'i aport or ne argent(98);

Als Reinaert voorts van de koningin een ring erlangt, zegt hij haar, vs. 11197:

Redonrai vos de mes joiax

Tant que vaura bien cent aniax;

en later wordt hij werkelijk, onder bemiddeling der koningin, door een grooten schat van den dood vrijgekocht. Dit laatste heeft ook in den Reinaert plaats, maar onder zeer gewijzigde omstandigheden; en ROTHE heeft er reeds op gewezen, dat de schat, waardoor in het Fransch 's konings toorn gestild wordt, »rappelle l'idée générale d'un trésor qui influe sur la résolution du souverain. Mais”—voegt hij er bij—»il y a fort loin de là au trésor imaginaire de Reineke”(99). Hoe groot het onderscheid ook zij, de overeenkomst van het gronddenkbeeld is onloochenbaar, gelijk wij ook later onder het frissche vleesch van onzen Reinaert het gebeente der fransche branche zullen kunnen tasten.

De schat van koning Hermelinc wordt in het vlaamsche stuk zoo natuurlijk mogelijk in het verhaal gebracht, en heeft het dubbele voordeel, dat Reinaert daardoor niet alleen 's konings gunst verwerft, maar ook dat hij, vs. 2175,

Brune ende Isengrijn bede

In veten ende in ongheval

Jeghen den coninc bringhen sal.

Maar hoe kwam de dichter op de gedachte om op die wijze zijn voorbeeld te wijzigen? Blijkbaar putte hij die uit de traditie: »Dass Ermenrich in die erzählung gemengt ist,” zegt GRIMM(100), »verräth einen uralten Deutschen zug; wahrscheinlich ist eine flandrische tradition mit dabei im spiel.” En hij haalt daarbij eene plaats aan uit de Miracula Sti Bavonis, in de tiende eeuw geschreven, waaruit blijkt, dat men koning Hermenrijk voor den stichter der burcht te Gent hield, waar hij groote schatten vergaderd had(101).

Het geheele denkbeeld van eene biecht kon hij uit de fransche 20e (16e) branche ontleend hebben, waarin zij althans met een woord wordt aangestipt; vs. 11717 raadt Grimbert den vos, die op 't punt stond van gehangen te worden,

Or vos déussiez confesser,

en wat later, vs. 11807, komt zijne vrouw met den schat aan

Ançois qu'il ait dit sa confesse.

Het denkbeeld om zich op den beer en den wolf te wreken, en hen van een deel van hunne huid te berooven, is niet aan de 20e branche ontleend; maar het was blijkbaar oud. In het Fransch zoowel als in de latijnsche gedichten(102) vindt men dit incident in de verhalen waarin de kranke leeuw door den vos genezen wordt(103). En hetgeen merkwaardiger is, is dit, dat zoowel in den Isengrimus, den mhd. Reinhart, als in de 26e (21e) fransche branche, die wraakoefening voorafgegaan wordt van den hofdag waar Reinaert wordt aangeklaagd.

Blijkbaar schijnt intusschen op den hofdag bij den kranken koning de aanklacht tegen den vos maar weinig plaats te hebben beslagen, gelijk de Isengrimus leert. Of dit tafreel van lieverlede meer in het breede is uitgewerkt, om eindelijk als zelfstandig verhaal te worden behandeld, dan of de afzonderlijke ding-dag aanleiding gaf tot meerder uitbreiding van soortgelijk verhaal in het eerste deel der branche van de genezing des konings, is niet licht uit te maken. Ik zou intusschen niet ongeneigd zijn het eerste aan te nemen. Daarvoor pleit, dunkt mij, vooreerst de samenvoeging in den mhd. Reinhart; maar ten anderen ook de 26e (21e) fransche branche.

Zij begint ook met een hofdag op den Pinksterdag.

Ce fu entor la Pantecoste, Vs. 17885.

Que dant Nobles tenoit sa feste:

Asanblée i ot mainte beste;

....................

Mais li chastelains de Val-gris,

Dans Renarz, de qui toz max sort,

N'ert pas adonc venu a cort.

Isengrim begint ook hier de aanklacht tegen zijnen vijand, die echter door Tybert verdedigd wordt. Hoewel hij reeds herhaaldelijk gedaagd is,

Plus de dis foiz, voire de vint,

wordt hij opnieuw opgeroepen, eerst door den hond Roonel, wiens vrouw hem echter waarschuwt, zeggende, vs. 18172:

Manbre-vos de Tybert le chat,

A qui fist panre tant mal mors.

Et de Belin, et de Brun l'ors,

A qui il fist perdre la pel

Des orailles dusc'au musel.

Roonel volbrengt intusschen zijne boodschap, maar wordt door den vos in 't ongeluk gestort. Dan volbrengt het hert de tweede indaging, en ook deze bode komt slecht van de reis. De koning wordt daardoor zoo vertoornd, dat hij de koorts krijgt. Daarop begeeft Grimbert zich naar Reinaert om hem deze boodschap te brengen; waarop dan de geschiedenis der genezing des konings door den vos begint.

Men ziet duidelijk, dat dit eene navolging is van de driedubbele daging uit onzen Reinaert, gelijk reeds door GRIMM is opgemerkt(104), die er echter op laat volgen: »gewis gab es ein älteres, mehr zu dem deutschen stimmendes franz. gedicht.” Hij zegt dit vooral met betrekking tot het laatste gedeelte der branche; maar wellicht geldt het evenzeer van het eerste stuk, dat zeer zeker »einen spätern umarbeiter verräth.”

Daar hij nu een ouder gedicht omwerkte, kan zijne inleiding daarin niet voorhanden geweest zijn: hij heeft dus hier zijn voorbeeld veranderd. Hoe kwam hij daartoe? en waarom deed hij het juist zoo? Mij dunkt, het ligt voor de hand om aan te nemen, dat hij dat ouder eerste gedeelte niet opnam, omdat dit tot een zelfstandig gedicht verwerkt was. En dat dit juist het onze is geweest, is niet onwaarschijnlijk, omdat dit juist het best verklaart hoe hij juist eene blijkbare navolging van dit stuk voor het oorspronkelijke in de plaats schoof.

Waarschijnlijk kende de dichter van den Reinaert dien ouderen vorm, hetzij dan uit een der latijnsche stukken, den Isengrimus of Reinardus, hetzij uit de mondelinge overlevering, daar hij waarschijnlijk het ouder fransche gedicht niet gekend heeft; en zoo kwam hij misschien op het denkbeeld om tot op eene zekere hoogte den draad weder op te vatten die zijn fransch voorbeeld had laten schieten.

De mishandeling, het dooden van Cuwaert, hoewel in het Vlaamsch geheel anders verhaald, moet ook uit het Fransch ontleend zijn, en wel uit de 20e branche. Daar heet het, vs. 11209 vlg., dat Renart na zijne begenadiging den haas, die zich in eene haag verborgen had, overweldigt en hem meêsleept:

En quide bien livroison fère Vs. 11246.

A ses faonz sans demorance.

Maar het gelukte Couart den moordenaar te ontsnappen (vs. 11272), en zoo gewond en mishandeld als hij was

(Les costez a toz pertuisiez, Vs. 11279.

Que li bordons i fu fichiez;

Et la pel des piez et des mains

A rompue, n'est mie sains.)

zich voor 's konings voeten te werpen en om hulp te smeeken, waarop Noble, verontwaardigd over het verraad van Renart, beveelt hem na te zetten.

Dat er werkelijk ontleening uit de fransche branche plaats had, mag ook daaruit worden opgemaakt, dat in 't Vlaamsch de misdaad aan Cuwaert gepleegd, niet gemotiveerd is; daar deze integendeel den vos, hoewel door angst gedreven, nog een dienst had gedaan, zie vs. 2628 vlg.

Daarentegen had in 't Fransch de haas zich zijn ongeval op den hals gehaald; want toen men Renart ter galg voerde, en alle dieren hem te lijf gingen, had Couart hem van verre,

De loing, que pas ne l'aprochoit, Vs. 11106.

met een steen geworpen; en juist omdat

En a crollé le chief Renart,

had de lafaard zich weggemaakt,

Que onques puis ne fu véuz.

en in de haag, waar hij zich verscholen had, ontdekt hem later Renart, die zich nu over den hoon hem aangedaan wil wreken.

Eindelijk komen wij tot het slottafreel van onzen Reinaert, dat WILLEMS als een overgang tot het tweede boek beschouwde(105). Over de optreding van Firapeel hebben wij reeds gesproken(106): het is hier de plaats om een enkel woord te zeggen over de regels die hoofdzakelijk den grondslag van WILLEMS' argument uitmaken; namelijk dat Firapeel zegt, vs. 3406:

Ende daer na sullen wi alle lopen

Na Reinaerde, ende sulne vanghen,

Ende bi siere kelen hanghen.

Zijn deze woorden uit de fransche branche ontleend, dan vervalt natuurlijk de stelling van WILLEMS zonder eenige tegenspraak. Welnu, als Cuwaert den koning Reinaerts nieuw verraad ontdekt heeft, roept Nobel uit, vs. 11290:

Or sai bien q'à mavès me tient.

Seignor, fet-il, or après tuit!

Que je le voi où il s'enfuit:

Par le cuer bé, s'il vos estort,

Vos estes tuit pendu u mort,

Et cil de vos qui le prendra,

Toz ses lignages frans sera.

De aanhaling zal genoegsaam zijn om te overtuigen, dat werkelijk de aangetogen woorden van onzen Reinaert uit de pen vloeiden van den oudsten schrijver, en niet van den omwerker.

In het origineel geven de mannen des konings gehoor aan zijne stem en jagen den verrader na, die zich eindelijk op zijne burcht bergt. In onze navolging kon dit niet, omdat Reinaert zich reeds te Malpertuis bevond, vanwaar hij zich buitendien met al de zijnen in de woestijn terug trok (vs. 3310–4).

De laatst aangewezen plaats snijdt de mogelijkheid af om te denken aan een plan om later in het gedicht uitvoering te geven aan Firapeels belofte om Reinaert te vangen en te hangen.

Heeft intusschen de dichter van den Reinaert het laatste gedeelte der branche waarin het beleg van Maupertuis beschreven wordt gekend?

Het antwoord op die vraag kan niet anders dan bevestigend uitvallen.

Het eerste gedeelte van het verhaal der gebeurtenissen na Reinaerts komst ten hove, tot aan zijne veroordeeling ter dood, Rein. vs. 1756–1890 stemt volmaakt overeen met vs. 10931–11094 van branche 20a; maar dan verlaat ons gedicht dit eerste gedeelte om zich nader aan 20b aan te sluiten.

Rein. vs. 1892 ziet men Grimbert met Reinaerts magen het hof verlaten, want

Sine consten niet verdraghen

No sine consten niet ghedoghen,

Dat men Reinaert vor haren oghen

Soude hanghen alse een dief.

Zoo iets wordt in 20a niet gevonden; maar later wordt in 20b Grimberts smart aangestipt, vs. 11635:

Por Dant Renart que l'en devoure

Ploure Grinbert et prie et oure:

Ses parenz ert et ses amis,

Liez le voit et entrepris,

Ne set conment il le reqoe.

Que la force n'est mie soe.

Reinaert vs. 1908 zegt de koning, die verlangt een einde aan de zaak te maken:

Twi sidi traech,

Isengrijn ende here Bruun?

....................

Salmen hanghen, twine doetment dan?

En ook 20b zegt Nobel tot Isengrin, vs. 11787:

Ce dist li rois, pensez del pendre,

Que je ne voil mès plus atendre.

In den Reinaert bereiden zich zijne drie vijanden, de wolf, de beer en de kater toe om zelf den valschen moordenaar te hangen. In 20a heet het alleen, vs. 11095:

Sor un haut mont en un rochier

Fet li rois les forches drecier

Por Renart pendre, le gorpil;

zonder dat er gezegd wordt wie zich met de strafoefening belastte. Maar bij de tweede veroordeeling, in 20b, worden de dieren genoemd die zich van hem meester maakten, vs. 11605:

Lors Isengrin en piez se drece,

S'aert Renart par la chevesce;

Dou poing li done tel bufet,

Del cul li fait saillir un pet.

Et Brun l'aert par le chaignon,

Les denz li met dusqu'au braon;

....................

Tybert li chaz giete les denz

Et les ongles, qu'il ot poignanz,

Saisist Renart au peliçon,

Bien li valut une friçon.

En vs. 11705 wordt er zelfs bijgevoegd:

Si anemi

La hart li ont ja el col mise.

Eerst in 20b wordt van de nieuwe biecht gewaagd, die in den Reinaert zoo breedvoerig wordt uitgewerkt; immers vs. 11716 eerst zegt Grimbert:

Or vos déussiez confesser.

Bovendien wordt eerst in dit tweede gedeelte de schat vermeld, waarvoor Renart werd losgekocht, dien onze vlaamsche dichter tot koning Hermelinx schat maakte, en waarvan hij op veel geschikter wijze wist partij te trekken.

Reinaert vs. 1851 vlg. worden de dieren opgenoemd die bij des aangeklaagden komst ten hove hunne stem tegen hem verheffen: die plaats is ontleend aan 20a, vs. 10159 vlg. Maar onder de daar genoemde dieren komt ook voor, vs. 1868:

Dat foret, Clene-bejach.

welk diertje niet in 20a genoemd wordt, maar in de navolging der eerste plaats, die op het einde van dat oudste deel is geïnterpoleerd, vs. 11297 vlg., waar wij ook vermeld vinden

Et Petit-porchaz li Fuirons.

Reinaerts zoon heet in het mnl. gedicht, vs. 1419 Rosseel: in 20a Rouviel, maar eerst vs. 11729, dus in 20b, Rousel.

Hieruit blijkt, dunkt mij, ontwijfelbaar, dat de samensmelting van 20a en -b reeds had plaats gehad vóór dat onze Reinaert werd geschreven, welks schrijver blijkbaar zoowel met het tweede als het eerste deel dier branche is bekend geweest.

Zagen wij, dat ondanks het groote verschil 'twelk is waar te nemen in de laatste helft der beide gedichten, toch het fransche nog tusschen de beter uitgewerkte en levendiger gedachte tafreelen van het vlaamsche doorschemert, wij kunnen daarmede het pleit voldongen rekenen, en stellen, dat werkelijk het bewijs geleverd is, dat de Reinaert naar de ons bekende fransche branche 20, zoo al niet vertaald, dan toch nagevolgd is.

De vlaamsche schrijver heeft dan tot grondslag van zijn werk de uitstekendste der fransche branches genomen, en hoewel hij dit stuk voor een groot deel op den voet volgde, moet men erkennen dat hij door zijne zelfstandige toevoegsels, door zijne eigenaardige wijzigingen, door de meesterlijke wendingen die hij er aan heeft gegeven, een kunstwerk heeft in het leven geroepen, dat zijn origineel bijna in ieder opzicht overtreft, het geheel in de schaduw stelt, en dat zoowel aanspraak heeft op den naam van zelfstandig, origineel gewrocht, als op dien van meesterlijk kunstprodukt.

VII.

Wij mogen intusschen onze vergelijking niet als afgedaan beschouwen voor dat wij ook de overige afwijkingen in beide gedichten kortelijk hebben beschouwd.

Even als in het slot, is er ook verschil in het begin. De klacht van Isengrim is in beide gedichten dezelfde, maar daarop volgt bij den Vlaming terstond een toevoegsel, vs. 16–97, waaruit blijkt, dat hij zeer vrij zal navolgen, en daarbij soms zijn eigen weg gaan. Dit gebeurt dan ook dadelijk.

De klacht van Cortois, vs. 97–106, komt niet in br. 20a voor: waarschijnlijk is zij echter ook geene uitvinding van den vlaamschen dichter, maar uit de volksoverlevering geput; ten minste CHABAILLE heeft in zijn Supplément een klein gedicht uitgegeven, waarin eene worst voorkomt die aan Tibert op eene behendige wijze ontstolen wordt(107), gelijk ook hier, vs. 107–125, blijkt, dat deze eigenlijk eerst in 't bezit dier worst was geweest. Voorts maakt eene worst, waarvan juist Tibert den vos berooft, het onderwerp uit van het grootste gedeelte der 6e branche van MÉON, vs. 2219 vlg.

Merkwaardig is het, dat Tibert Reinaert verdedigt, vs. 107–125. Dit heeft in de fransche branche geen plaats; maar het denkbeeld zelf om Reinaerts zaak door den kater te laten bepleiten, is in de fransche gedichten niet onbekend. In de 20e branche zelve heet het iets later nadat men ontdekt heeft dat Coupée eene heilige was, vs. 10169:

.... Grimbert

Qui por Renart parole et plaide

Entre lui et Tybert le chat;

en nog duidelijker in de »branche de Renart si come il fu mires,” waar Tibert Reinaert bepaaldelijk tegen zijne aanklagers verdedigt, vs. 17999–18080, hoewel op andere gronden dan in ons gedicht.

Wij zagen boven, dat er eenige betrekking bestaat tusschen het verhaal van den hofdag, en de branche waarin Reinaert als geneesheer optreedt: door de merkwaardige overeenkomst die zich hier tusschen ons gedicht en die branche opdoet, vinden wij onze opmerking op nieuw gestaafd; maar juist hier betreuren wij het geene kritische uitgaaf der fransche branches te bezitten, niet bekend te zijn met alle grootere varianten, daar wij nu niet kunnen bepalen vanwaar onze vlaamsche dichter den eigenaardigen trek ontleende, die stellig niet van zijne vinding is. Dat hij dien uit de 26e (21e) branche nam is niet waarschijnlijk, daar deze alle kenmerken draagt van jonger te zijn: zoo er overneming plaats had, zou men eer tot het omgekeerde moeten besluiten.

Pancers beschuldiging, vs. 126–169, weet ik nergens aan vast te knoopen, wij schijnen hier eene toespeling op eene verlorene branche te hebben.

Grimberts verdediging van zijn oom komt gedeeltelijk met br. 20a overeen, waar men echter de goed aangebrachte wending niet vindt, dat Grimbert, het veld der verdediging verlatende, zich plotselings ten aanval keert. Isengrim, zegt hij, heeft Reinaert veel kwaad gedaan: vooreerst heeft hij hem bedrogen, toen de vos de »pladisen” van de kar afwierp, waaraan de wolf zich verzadigde zonder voor zijn makker iets anders over te laten

sonder allene een pladisengraet,

dien hijzelf niet mocht (vs. 208–216).

De das verdraait hier een geval, waarbij juist het tegendeel plaats had, en de wolf de bedrogene was. Tweemaal wordt dit feit in de fransche gedichten verteld, br. 2, vs. 749–916 en br. 10, vs. 3919 vlg. Waarschijnlijk had onze dichter de laatste branche op het oog, waar de visschen op de kar ook »pladisen” genoemd worden, vs. 3941:

De poisson chargiez estoient,

Si comme harenz et plaïz.

Wij zullen later zien, dat onze dichter nog een ander feit uit dezelfde branche aanvoert, en wel op dezelfde verdraaide wijze. En het zal ons niet verwonderen dat hij er meê bekend was, daar zij, blijkens vs. 3827, te Arras of in Artois geschreven was.

Het tweede beschuldigingspunt van Grimbert is, dat Isengrim den vos bedrogen had betrekkelijk »enen bake,” waarvan hij hem tot zijn deel alleen

Die wisse daer die bake an hinc

overgelaten had (vs. 217–225). Ook het aventuur waarop hier gedoeld wordt, komt in de fransche branche 18 voor, vs. 7698–7970. Maar noch in het Fransch noch in den Reinardus, I, 186 sqq., waarmeê de fransche branche de grootste overeenkomst heeft, leest men hetgeen Grimbert er op laat volgen:

Reinarde was lettel te bet,

Dat hi den goeden bake ghewan,

In sulker sorghe, dattene een man

Vinc, ende warp in sinen sac.

Waarschijnlijk is dit echter slechts een toevoegsel van den loozen advokaat om zijn kliënt des te meer als eene gemartelde onschuld te doen voorkomen.

Heeft onze Vlaming dit avontuur uit het Fransch of uit het Latijn? Ik zou eer meenen uit het Latijn, althans uit eene bron, die nader aan den Reinardus staat. In het Fransch worden wolf en vos als oom en neef voorgesteld, vs. 7713, 7731, 7763 enz., zonder dat er iets gezegd wordt of die bloedverwantschap echt of geveinsd zij. In den Reinardus daarentegen heet het I, vs. 11:

Dicebat patruum falso Reinardus, ut ille

Tamquam cognato crederet usque suo.

En juist deze plaats schijnt nu de vlaamsche dichter op het oog te hebben, als hij den vos later, in zijne biecht, ook dit feit laat verdraayen, vs. 2101:

Daer na quam ic ende Isengrijn;

....................

Hi rekende dat hi ware mijn oom,

Ende began ene sibbe tellen.

Ook betrekkelijk het tooneel waarin Cantecleer wraak eischt over zijne vermoorde dochter Coppe, hebben wij eenige opmerkingen mede te deelen.

Ik zwijg er hier van, dat dit tooneel met veel meer talent is ingeleid dan in het Mhd. of Fransch het geval is: ik wijs slechts op twee afwijkingen van den tekst der 20e branche.

Vooreerst is het geheele tooneel iets vrijer bewerkt: de haan geeft eene schildering van zijn gelukkig huishouden, hoe hij met vijftien kinderen leefde, die door waakzame honden voor Reinaert beschermd werden. In het Fransch is het niet Chantecler, maar Pinte, die het weegeklag voor den koning aanheft, vs. 9989; een spoor daarvan vindt men nog in het vlaamsche gedicht, waar vs. 320 in C. gelezen wordt:

Ende minen sustren die hier staen,

hetgeen GRIMM terecht veranderde in minen kindren. Eindelijk was de vos als pelgrim tot Cantecleer gekomen, en had hem misleid door hem een vredebrief des konings te toonen. Deze bijzonderheid ontbreekt in de fransche 20e branche, maar is overigens in de sage niet onbekend. Reinardus III, vs. 1181, tracht de vos den haan een stuk beukenschors in de handen te stoppen en dat voor een vredebrief te doen doorgaan; maar de list mislukt(108). In de 6e fransche branche daarentegen, getiteld: Le desputement de la mesange avec Renart (MÉON, I, pag. 66), tracht Reinaert de mees te verlokken, wel niet door de aanbieding van den vredebrief, maar toch door zich te beroepen op den afgekondigden rijksvrede, vs. 1748:

Si a danz Nobles li lions

Novelement la pès jurée,

Se Diex plaist, qui aura durée.

Par sa terre l'a fait jurer,

Et a ses barons afier,

Qu'ele ert gardée et maintenue.

In den mhd. Reinhart, waar dezelfde gebeurtenis verhaald wordt, vs. 177–216, komt deze bijzonderheid niet voor.

Dus ook hier schijnt ons gedicht nader aan den latijnschen Renardus, of misschien de vlaamsche overlevering te staan dan aan de fransche branches.

Zagen wij hier een toevoegsel, er ontbreekt in dit avontuur in het Vlaamsch ook eene bijzonderheid. Zoowel in den mhd. Reinhart, dus in het oudere fransche gedicht, als in de 20e branche bij MÉON, heeft er op het graf van Coppe een mirakel plaats, daar de haas, die zich op dat graf had neêrgevleid om te slapen, plotselings van zijne koorts genezen werd. Die trek is blijkbaar oud en echt(109), en er moet eene reden zijn waarom de mnl. dichter dien trek juist weglaat.

Het kan onmogelijk zijn omdat hij niet met het heilige durfde spelen; want hij verhaalt wel Reinaerts biecht en aflaat, en de vigilie die voor Coppe zelve gezongen werd; er moet dus een dieper grond voor zijn.

Wanneer men het vlaamsche gedicht ontstaan kon rekenen in de eerste jaren na den moord van den vlaamschen graaf KAREL DEN GOEDE (1126), dan zou men kunnen meenen, dat de dichter het mirakel op Coppens graf had achterwege gelaten uit eerbiedige herinnering aan »der aermer vader”(110), die ook na zijn dood een martelaar werd genoemd, en op wiens graf terstond mirakelen plaats grepen(111). Maar wij zullen zien, dat de ouderdom des gedichts onmogelijk zoo hoog is op te voeren.

Er moeten dus andere oorzaken aanwezig zijn, want de samenhang van den tekst verbiedt aan een hiaat in het handschrift te denken. En die oorzaak meen ik te mogen zoeken in het gezond verstand en den logischen zin van den vlaamschen dichter, die waarschijnlijk het mirakel wegliet omdat het in zijn voorbeeld te onpas was aangebracht en den geleidelijken gang van het verhaal stoorde. Eene vergelijking van het duitsche met het fransche gedicht zal ons doen zien, dat dit werkelijk het geval is.

Bij GLICHESÆRE wordt de koning zoo vertoornd over de ondaad die Reinhart aan Schanteclêrs dochter gepleegd heeft, dat de haas van schrik de koorts kreeg,

(Von vorhten bestuont in der rite. Vs. 1483)

Als dan de doode begraven is, legt zich de haas op het graf te slapen en geneest terstond van zijne kwaal. Hij schrikt op, en gaat terstond den koning de »vremdiu mære” verkondigen, er bij voegende, vs. 1496:

Daz daz huon wære

Heilec vor gotes gesihte.

Nu ging er eene algemeene kreet aan het hof op, dat God een teeken gedaan had; en allen ontstaken in gramschap jegens den moordenaar, roepende, vs. 1508:

„Reinhart soldez vermiten hân,

Daz er âan alle missetât

Disen heiligen gemartirt hât.

En nu eerst gebood de koning zijnen kappellaan Brûne naar Reinhart te gaan om hem voor het gerecht te dagen.

Geheel anders is de toedracht der zaak in MÉONS 20e branche. Als Copée begraven is verzoeken al de aanwezige baronnen den koning wraak te nemen over

„Cel gloton,

Qui tantes guiles nos a fetes

Et tantes pès nos a enfrètes.” (vs. 10134.)

De koning zendt daarop Brun uit om den vos te dagen, en (vs. 10143)

Atant se met en l'ambléure

Parmi le val d'une costure,

Que il ne siet ne ne repose.

En nu eerst volgt het verhaal van hetgeen op het graf van Copée gebeurde (vs. 10146):

Lors avint à cort une chose:

Endementiers que Bruns s'en vet

Renart empira moult son plot:

Quar mesire Coars li lièvres,

Qui de péor trembloit les fièvres,

(Deus jors les avoit ja éues,)

maar er is vroeger niet gezegd waarom hij zoo bevreesd was, dat hij zich de koorts op den hals had gehaald;—

Merci Dieu, or les a perdues

Sor la tombe dame Copée.

Car qant ele fu enterrée,

Onc ne se volt d'iloc partir,

Ainçois dormi sor le martir.

......................

Qant à la cort vint la novele,

A tiex i ot qu'ele fu bele;

Mès à Grinbert fut-ele lède,

Qui por Renart parole et plaide

Entre lui et Tybert le chat.

S'or ne set Renarz de barat,

Mar est bailliz, s'il est tenuz,

Qar Bruns li ors est jà venuz

A Malpertuis etc.

't Behoeft geen betoog, dat hier dit geheele verhaal geene de minste beteekenis heeft. In 't Duitsch blijkt de hen juist eene heilige martelares te zijn door het mirakel dat op haar graf gebeurde, en dit geeft aanleiding tot het gezantschap aan Reinhart. In het Fransch daarentegen heet Copée reeds martir vóór dat er iets op het graf had plaats gehad, en terwijl de bode reeds was uitgezonden, van wiens tocht het verhaal door deze episode, die hier een hors-d'œuvre is, ter kwader ure wordt afgebroken.

De fransche omwerker heeft hier, zoo als in dergelijke gevallen zoo dikwerf plaats heeft(112), de feiten uit zijn origineel dooreen gehaspeld; en dus de logische orde, het zinverband en de geleidelijke voordracht des verhaals verbroken. Kan het ons verwonderen, dat de vlaamsche dichter, die blijkbaar steeds met bewustheid en takt te werk ging, dit hors-d'œuvre, waarvan hij de strekking niet kon bevroeden, uit zijne omwerking verwierp?

Van den anderen kant zien wij hierin een nieuw bewijs, dat hij werkelijk de branche van MÉON tot voorbeeld had en het oorspronkelijke ouder fransche gedicht niet gekend heeft.

Ik heb boven (bl. LIX–LX) reeds gewezen op het onderscheid in de beide teksten in het verhaal hoe de beer van Lamfroits werf wegkomt; hoe kwam onze Vlaming aan het denkbeeld om Bruun te water te laten? Mij dunkt wij mogen hier vrijwerkende fantazie aannemen. Wij hebben hier in 't Vlaamsch nog eene andere bijzonderheid, die ook in de fransche 20e branche niet wordt aangetroffen.

Bruun, door angst gedreven, springt, vs. 821,

In enen trop van ouden wiven,

waarvan hij er eenige, en daar onder »des papen wijf” in de rivier werpt. Nu hield de pastoor op met slaan, en beloofde zijnen parochianen jaar en dag aflaat als vrouw Julocke gered werd: de geheele gemeente ijlde ter hulp en zoo kreeg Bruun gelegenheid te ontkomen.

Dit uitmuntend geschetste tooneel is den Vlaming geheel eigen; misschien heeft hem intusschen een soortgelijk, hoewel veel flaauwer geval, op het denkbeeld zijner schilderij gebracht. In de branche 21–22 is Isengrijn door Reinaert ook in eene hinderlaag gelokt. Een dorper, vs. 12339,

Et ses parenz et ses cosins,

zetten den wolf na, vs. 12345,

A cuinnies et à maçues,

waarop, vs. 12347,

Entre la porte et le vilein

Fet Ysengrin un saut à plein:

Si fort le hurte qu'il l'abat

En une fange trestot plat.

....................

Par les vileins s'en va fuiant,

Et cil le vont après huiant.

Le vilein trovent en la boë

Grant et parfonde, si qu'il noë;

Fors l'en ont tret a moult grant paine;

en dit geeft Isengrim gelegenheid te ontkomen.

Bij zoo oppervlakkige overeenkomst is het natuurlijk onmogelijk bepaald te zeggen, of er hier ontleening van het denkbeeld plaats had. Kon men aanwijzen, dat onze WILLEM deze branche gekend had, dan werd het reeds waarschijnlijk; maar daarvoor heb ik geen volstrekt afdoend bewijs.

Reinaert vs. 1290 lezen wij, dat toen Reinaert het ongeval vernam, dat Tibert in zijne angst den priester had toegebracht,

Hi loech, dat hem bachten scorde,

Ende hem crakede die taverne.

De platte uitdrukking moet herkomstig zijn uit het Fransch, waar soortgelijke zaken veelvuldig voorkomen(113).

WILLEMS zegt in de aanteekening op die plaats: »Taverne, kroeg; doch hier figuurlijk raeskamer.” Die verklaring is niet heel en al bevredigend, waarschijnlijk omdat de dichter een oneigenlijk woord gebruikte. Taverne is eene kroeg, dat is eene plaats, die voor jan en alle man open staat. Zoo gebruikt de dichter der branche 21–22 het woord. De wolvin verwijt aan Hermeline hare weinig ingetogen levenswijze, en zegt, vs. 12903:

„Moult par estes de mavès estre:

De poior ne poiez-vos estre,

Qar plus estes pute que moche

Qui en esté la gent entoche:

Qui que viegne ne qui que aut,

Vostre taverne ne li faut.”

Kon deze plaats onzen Vlaming niet in het hoofd hebben gelegen, en hem verleid hebben hetzelfde woord, hoewel min eigenlijk voor een aangrenzend ligchaamsdeel te bezigen? Mij komt dit niet alleen niet onmogelijk, maar zelfs niet onwaarschijnlijk voor.

In de biecht aan Grimbert vindt men mede in het Vlaamsch eenige toevoegsels. In de fransche branche bekent de vos dat hij des wolfs wijf geschonden heeft, voorts, vs. 10759:

Ysengrin ai-je tant forfet,

Que nel' puis nier à nul plet:

Trois foiz l'ai fet metre en prison.”

(1) Hij heeft hem in een wolfsval (lovière) gelokt, waar hij danig is afgerost.

(2) Hij heeft hem in een »lardier” gebracht, waar drie baken lagen, waarvan hij hem zooveel deed eten dat hij er niet meer uit kon:

N'en pot issir, tant fu ventrez,

Par le pertuis où fu entrez.

Verder, vs. 10777:

(3) Gel' fis séoir en la gelée

Tant qu'il ot la qeue engelée;

(4) Gel' fis peschier en la fontaine

Par nuit quant la lune estoit plaine:

De l'ombre de la blanche image

Cuida, por voir, ce fust fromage;

(5) Et si refu par moi traïz

Devant la charete as plaïz.

................

(6) Par fine force de barat

Li fis-ge tant que il fu moines.

Pais dist que il seroit chanoines:

Qant on li vit la char mengier,

Fox fu qui de lui fist berchier.

Dan biecht hij het leed dat hij Tibert, het geheele geslacht van Pinte, en eindelijk den dieren die hem onder aanvoering van Isengrijn eens belegerden, had aangedaan.

Zien wij nu hoe de Vlaming dit weêrgeeft: Reinaert zegt, dat hij jegens alle dieren misdaan heeft: in de eerste plaats jegens Bruun, Tibert en Cantecleer; zelfs de koning, zegt bij, vs. 1477,

Die coninc en es mi niet ontgaen:

Ic hebbe hem toren ooc ghedaen,

Ende mesprijs der coninghinne,

hetgeen wel eene toespeling schijnt op hetgeen in branche 20b eerst verhaald wordt.

Vooral den wolf heeft hij misdaan: om hem beter te bedriegen had hij hem oom genoemd, en hem monnik doen worden »ter Elmare;” daar had hij hem aan de klokzelen gebonden, zoodat hij zooveel geraas maakte, dat men meende dat de duivel daar te werk ging, waarop alles te hoop liep en men den wolf bijna van het leven beroofde.

Men ziet dat er hier uitbreiding van het fransche verhaal (no. 6) plaats heeft. De fransche branche schijnt te zinspelen op de gebeurtenis ongeveer zoo als zij in den Reinardus verhaald wordt(114). Daar is van klokkengelui geene spraak: wel in de 9e fransche branche Comme Renart fist Primaut prestre, die den vlaamschen dichter bekend schijnt geweest te zijn, doch waarschijnlijk in ouder vorm(115), want er bestaat afwijking in de détails(116), hoewel het niet onmogelijk is dat dit verschil voortvloeide uit eene bewuste verandering der overlevering door den vlaamschen dichter, die in dit geval eer een mondeling verhaal dan een afgewerkt geschreven gedicht moet gekend hebben. Ook de 10e branche, die eigenlijk het tweede deel der 9e is, was hem bekend, althans haar inhoud.

In zijne biecht voortgaande, betreurt Reinhart dat hij zijnen oom bij de kruinscheering met heet water bijna het geheele hoofd verbrand had, hetgeen herinnert aan de 3e fransche branche: si comme Renart fist Ysengrin moine.

Dan volgt de toespeling op de vischvangst op het ijs even als in het Fransch (no. 3), en dan in het breede het verhaal van hetgeen de 20e branche slechts even aanstipt (no. 2). In de 9–10e branche wordt dit geval ook in het breede verhaald, vs. 4333–4555, maar met afwijkende omstandigheden. Het Fransch maakt geen melding van het land van Vermendois(117) (Rein., vs. 1514), noch van het kapoen dat de vos den priester ontsteelt. Het geheele geval heeft in 't Fransch zelfs niet bij een priester plaats. Nadat de wolf uit zijne gevangenis verlost is, beduidt de vos hem »d'aller prendre des oies chez un prêtre,” zoo als ROTHE zegt(118). Dit rust op een misverstand: de ganzen zijn onder de hoede van een man, die vs. 4630 le pastor genoemd wordt, welke uitdrukking waarschijnlijk aanleiding gaf tot de misvatting van ROTHE, die toch vs. 4606 had kunnen zien, dat er sprake was van »un païsan.” Zou de vlaamsche dichter ook door dezelfde vergissing op het denkbeeld van zijn priester gekomen zijn? In het Fransch eindigt de vos ook met eene gans te stelen en daarmeê huiswaarts te trekken.

In de 18e branche, vs. 9269 vlg., komt eene epizode voor, welke veel overeenkomst heeft met het mnl. verhaal.

Daarna deelt de vlaamsche dichter nog een soortgelijk geval mede, dat ik mij echter niet herinner in eenige fransche branche gevonden te hebben; en eindelijk komt ook de verkrachting van Isengrijns wijf te berde.

Uit dit alles blijkt vrij duidelijk, dat de Vlaming zijn origineel, dat hij ontegenzeggelijk voor zich had, niet angstvallig vertaalde, maar veeleer vrij navolgde, daarbij gebruik makende van zoodanige karakteristieke situatiën als hem, of uit de vlaamsche overlevering, of misschien ook uit andere fransche branches bekend waren. Onder de laatste mag men hoogstwaarschijnlijk rangschikken het origineel waarnaar de 26e branche werd omgewerkt en de 9–10e branche, hetzij dan in haar tegenwoordige vorm, hetzij naar het ouder stuk dat daaraan ten grondslag lag(119).

Zelfs in de afwijkingen vonden wij sprekende trekken die ons altijd weêr terugbrachten tot de 20e branche, zoodat daardoor het vermoeden geheel en al wordt uit den weg geruimd, dat een ander, ons onbekend fransch stuk, het origineel zou zijn waarnaar onze Reinaert werd bewerkt.

En zoo vinden wij dan genoegsame reden om in den Reinaert, ondanks het fransche schema dat er gedeeltelijk in gevolgd is, maar dat overal, zoowel in de eigenlijke navolging, als in de meer vrije deelen, door het vlaamsche gedicht verre overtroffen wordt,—een echt nationaal kunstprodukt te aanschouwen, waarop Vlaanderen ten eeuwigen dage roem mag dragen.

Zien wij thans in hoeverre onze nieuwgewonnen rezultaten van invloed zijn op de vraag omtrent den ouderdom van het gedicht.

VIII.

Van wanneer dagteekent het origineel waarnaar onze Reinaert werd bewerkt? Ziedaar de eerste vraag, die wij op te lossen hebben. Bleek de 20e (16e) branche eerst in de laatste helft der dertiende eeuw geschreven te zijn, of zelfs in de eerste der veertiende, dan zouden innerlijke bewijzen die aan het nederlandsche gedicht een stempel van hooger ouderdom schenen op te drukken, natuurlijk niets beteekenen. Die innerlijke bewijzen zijn gedeeltelijk aan het laatste, het oorspronkelijke gedeelte van den Reinaert te ontleenen, en wij zullen er daarom veel gewicht aan mogen hechten, omdat zij, als onze beschouwing over den oorsprong des gedichts opgaat, noodwendig licht moeten werpen op den tijd der vervaardiging, daar zij niet meer, zoo als GRIMM dacht(120), »schon in WILLEMS quelle gestanden haben, folglich nichts zur ermittlung seiner lebenszeit beitragen.”

Zien wij dus eerst hoe oud het fransche voorbeeld, de 20e branche van MÉON, mag zijn.

GAUTIER DE COINSI, die eene verzameling van Maria-mirakelen schreef, en in 1236 stierf, getuigt herhaaldelijk hoe verbreid en bemind de Reinart-sage in Frankrijk was(121); ja hij maakt eene toespeling waaruit blijkt, dat hij onze branche 20 (16) gekend heeft.

Plus volontiers oient un conte,

Ou une trufe, c'on lor conte,

Si con Tardius li limeçons

Lut et chanta les trois leçons

Sor la bière dame Coupée,

Que Renarz avoit escoupée(122);

nagenoeg letterlijk hetgeen wij in de 20e branche, vs. 10103 lezen:

Sire Tardis li limaçons

Chanta por cele trois leçons,

namelijk voor Copée, die begraven werd.

Onze branche is dus blijkbaar vóór 1236 geschreven. Zien wij nu of wij haar ouderdom niet nader kunnen bepalen.

De proloog van dat stuk luidt aldus:

Perroz qui son engin et s'art

Mist en vers fère de Renart

Et d'Ysengrin son chier conpère,

Lessa le miex de sa matère,

Quant il entr'oblia les plez

Et le jugement qui fu fez

En la cort Noble, le lion,

De la grant fornication

Que Renarz fist, qui toz max cove,

Envers dame Hersent, la love.

Uit die regels schijnt men te mogen opmaken, dat de dichter met geene andere branche bekend was dan die, welke PIERRE DE SAINT-CLOUD bewerkt had. Hij kan daarom niet veel jonger dan deze dichter zijn, hoewel men uit de eerste regels zou kunnen opmaken, dat PIERRE reeds gestorven was toen de 20e branche in zijn trant werd omgewerkt.

Omtrent PIERRE DE SAINT-CLOUD is weinig bekend. GRIMM schrijft: »über seine lebensumstande fehlen genaue nachrichten, er wird in den beginn des 13 jh. gesetzt, und soll auch eine branche des Roman d'Alexandre, nemlich das testament, verfasst haben(123).”

WILLEMS zegt bepaalder dat hij »omtrent 1230 leefde(124).”

FAURIEL, de jongste schrijver over den Roman du Renart, in Frankrijk, laat zich daaromtrent aldus uit(125):

»Il serait de la plus grande importance pour l'histoire de la fiction du Renart d'avoir quelques anciennes notions, mêmes vagues, sur le temps où vécut PIERRE DE SAINT-CLOUD; et l'on n'en a aucune. A s'en tenir la-dessus aux conjectures les plus vraisemblables et les mieux liées avec les textes qui paraissent se rapporter à sa vie et à sa renommée, on peut admettre qu'il naquit dans le cours de la seconde moitié du XIIe siècle, et se fit connaître par ses ouvrages vers les commencements du XIIIe. La première mention qui semble concerner, sinon sa personne, du moins le genre de poésie qu'il remit en vogue, est le témoignage fréquemment cité de GAUTIER DE COINSI, prieur de Victor-Sur-Aisne. Or, une telle mention, qui ne peut être antérieure à l'an 1233, ne nous apprend rien de précis relativement à la date des premières productions de PIERRE DE SAINT-CLOUD sur le sujet de Renart. Il n'est pas impossible qu'elles remontent jusqu'à la fin du XIIe siècle; mais elles ne sauraient remonter beaucoup au delà. Toujours est-il que PIERRE DE SAINT-CLOUD est le plus ancien des trouvères connus pour avoir travaillé au Renart français, celui que l'on en désigne généralement comme l'inventeur.”

Wij hebben de geheele plaats uitgeschreven om te doen zien hoe nevelachtig het geheele vraagstuk, zelfs in Frankrijk, nog is; en toch komt het mij voor, dat er ten minste iets kan worden vastgesteld.

Tusschen 1150 en 1160 zag de Roman du Rou het licht, en daarin heet het:

Alisandres fu rois poissans,

Doze règnes prist en doze ans:

Mult out terres, mult ot aveir,

Et rois fu de mult grant poeir;

Mez cil cunquest poi li valu,

Enveminez fu, si moru.

Dat die regels, in verband met hetgeen er op volgt, de Alexander-gedichten der fransche trouvères bedoelen, is blijkbaar en wordt ook algemeen aangenomen(126).

Op het Latijnsche gedicht van GAUTIER DE CHATILLON kunnen zij onmogelijk doelen, daar dit eerst na 1170 werd geschreven(127).

Een der branches der chanson d'Alexandre, en wel zoo als PARIS zegt(128), »l'une des meilleures branches de tout le récit,” heeft tot titel: Signification de la mort d'Alexandre, waarvan de inhoud aldus door denzelfden geleerde wordt opgegeven(129):

Elle raconte la trahison de Dimnuspater et Antipater, le couronnement du héros, le grand festin royal dans lequel Alexandre est empoisonné.” Dit komt, zoo als men ziet, ongeveer overeen met het tiende boek van MAERLANTS Alexander(130).

Nu moet het verwonderen, dat PAULIN PARIS ook deze branche rangschikt onder de »continuations plus récentes d'un siècle ou d'un siècle et demi,” van het oorspronkelijke werk van LAMBERT LI CORS en ALEXANDRE DE PARIS, dat hij in de eerste helft der twaalfde eeuw plaatst(131), zoodat deze branche eerst tusschen 1250 en 1300 zou zijn geschreven(132). Dit oordeel is vreemd, zeiden wij; want blijkbaar wordt deze branche, de eenige waarin de vergiftiging van ALEXANDER wordt verhaald, in de aangehaalde verzen van den Roman du Rou bedoeld, en valt dus stellig vóór 1150.

De schrijver nu dier branche was PIERRE DE SAINT-CLOUD, die dus reeds in de eerste helft der twaalfde eeuw heeft geschreven, en derhalve niet veel later dan omstreeks het jaar 1100 kan geboren zijn.

Had hij reeds vóór de branche van den Alexander een gedeelte der Reinaertsage bewerkt? In den Alexander immers leest men:

Li Grezois les engignent, com Renart fist le gal,

Qu'il saisi par la gorge, quant il chantoit clinal(133).

In de 11e (17e) branche bij MÉON, waarin PIERRE als de schrijver genoemd staat, wordt vs. 4935–5492 juist verhaald, hoe de vos zich van den haan meester maakt....

Het zou echter gevaarlijk zijn daaruit een besluit op te maken. Vooreerst heet daar de haan nimmer li gal, maar altijd li cos, le coc, b.v. vs. 5036, 5308, 5319, 5328, 5340, 5415 enz.; en zoo daar al gewaagd wordt, vs. 4988,

De Chantecler qui cline l'ueil;

zoo de vos den boer beduidt dat hij hem den haan overlevere, vs. 5311,

Si le me baille par le col;

toch vindt men daar het verhaal niet zoo als het volgens de toespeling in den Alexander moet geluid hebben.

Maar ook de 5e (3e) branche van MÉON behandelt hetzelfde onderwerp als de 11e, maar met belangrijke afwijkingen in de détails. Hier beduidt Reinaert aan Chantecler, die ook hier nimmer li gals, maar li cos heet, dat zij »cosin germain” zijn: hij weidt uit in den lof van Chanteclers vader, die kraaide zoo als nooit een haan gekraaid had, en die daarbij de beide oogen sloot. En dan volgt een tooneel, dat wij geheel moeten afschrijven om te doen zien, dat het werkelijk alle bijzonderheden bevat waarop de Alexander zinspeelt:

Dist Chanteclers: „Renart, cosin, 1571.

Volez me prendre par engin.”

—»Certes, ce dist Renars, non voil,

Mès or chantez, si clingniez l'oil;

D'une char somes et d'un sanc,

Miex vodroie estre d'un pié manc

Que vos mesface tant ne qant,

Que tu es trop près mon parent.”

Dist Chanteclers: „Pas ne te croi:

Un poi detrai en sus de moi, 1580.

Et je dirai une chançon;

N'aura voisin ci environ

Qui bien n'entende mon fauset.”

Lors s'en est souriz Renardet,

Et dist Renars: „Chante, cousins:

Je sauré bien se Chanteclins,

Mes oncles, s'il vos fu noient.”

Lors encommence hautement,

Lors chanta Chanteclers un vers:

L'un oil ot clos et lautre overs, 1590.

Car moult forment cremoit Renart;

Sovent regarde cele part.

Ce dist Renars: „Ce n'est noient.

Chanteclins chantoit autrement,

A un lonc tret, à eulz cligniez,

C'on l'ooit d'outre les plessiez.”

Chanteclers cuide que voir die:

Lors commence sa melodie,

Les eulz cligniez par grant aïr.

Lors ne volt plus Renart soffrir, 1600.

Par de desus un rouge chol

Le prent Renart parmi le col.

Vergelijkt men de lezingen van branche 11 en 5 met den mhd. Reinhart, vs. 11–176, dan ziet men terstond, dat de laatste branche zich het naast aan het oude gedicht houdt(134), waarop het zich dan ook beroept,

Trover le poez en l'estoire, 1384.

evenzeer als branche 11, waar wij, vs. 4038, lezen:

Que se li livres nos dit voir

Où je trouve l'estoire escrite.

Het schijnt dus, dat de toespeling uit den Alexander niet op het gedicht van PIERRE DE SAINT-CLOUD ziet. Maar is werkelijk die 11e branche van gemelden dichter? Het is waar, zijn naam wordt in 't begin en het slot genoemd, maar altijd in den derden persoon.

Pierres qui de Saint-Clost fu nez, 4851.

S'est tant traveilliez et penez

Par proière de ses amis,

Que il nos a en rime mis

Une risée et un gabet

De Renart, qui tant set d'abet,

Le puant nain, le descréu,

Par qui out esté decéu

Tant baron que n'en sai le conte,

Dès or commencerai le conte:

Se il est qui i voille entendre,

Sachiez moult i porra aprendre,

Si com je cuit et com je pens,

Se à escouter met son sens.

het slot luidt:

Ici fait Pierres remanoir

Le conte où se volt traveillier,

Et lesse Renart conseillier.

Of in een ander handschrift:

Chi fait Perrins remanoir

Le livre de Renart pour voir

Duquel s'est volus travillier:

Ysengrin laist à conseillier (sic);

Se par ce meschiet Ysengrin

Li blames en ert sus Perrin.

Uit de laatste regels ziet men, dat de schrijver, d. i. hier de afschrijver, ook nog andere branches kende, waarin de wolf het kortste eind trok; maar dewijl zij niet in den anderen tekst voorkomen, laten wij dit buiten rekening. Wij mogen echter niet achterlaten op te merken, dat van PIERRE steeds in den derden persoon, en in den verleden tijd gesproken wordt, fu nez, volt traveillier, terwijl terstond daarop de eerste persoon gebruikt wordt, hetgeen wel eene tegenstelling schijnt aan te duiden.

ROTHE zegt(135): »D'abord, à la vérité, l'auteur semble parler de PIERRE DE SAINT-CLOUD à la troisième personne; mais le reste prouve assez que cette onzième branche est précisément le poëme entier et isolé de ce même PIERRE DE SAINT-CLOUD, fort souvent(?) mentionné ailleurs comme auteur principal ou unique du poëme de Renart.”

Dat wij hier den inhoud van PIERRES gedicht hebben, geef ik gereedelijk toe; maar dat wij het niet juist in eene omwerking bezitten, zou moeten bewezen worden. De geheele proloog toch schijnt ons juist het werk van dien omwerker, die van zichzelf in den eersten, van zijn voorganger in den derden persoon spreekt. De geheele toon der inleiding is die van een later jongleur of kopist, die wijst op het nut, dat men uit de geschiedenis kan trekken, hetgeen zeker geen oorspronkelijk gezichtspunt is. Zoo luidt ook de inleiding tot de 29e branche (MÉON, III, pag. 82):

Une estoire vueil commencier.

Qui durement fet à prisier;

Et grant bien i porriez aprendre

Se il vos i plest à entendre.

Or m'escotez sanz noise fère,

Que nus contes ne porroit plère

A home qui est trop noisous,

Mès de l'oïr soit covoitous:

Celi qui oïr le vorra,

Sachiez, grant profit i penra.

En dit kan ook niet wel anders, nu wij weten dat PIERRE DE SAINT-CLOUD zijn gedicht stellig eene geheele eeuw vroeger heeft geschreven dan WILLEMS het stelde. Dat de 11e branche een werk van de eerste helft der twaalfde eeuw zou zijn, kan niemand gelooven, en de vergelijking met br. 5 en het Mhd. leert duidelijk het tegendeel; terwijl wij daaruit ook ontwaren hoe overvrij de omwerker zijn origineel behandeld heeft. Waarschijnlijk heeft juist le livre, dat in de slotvariant genoemd wordt, dat ook vs. 4938 voorkomt, het oorspronkelijke werk van PIERRE bevat, en daar zal het aventuur van den haan zeker zóó behandeld zijn, dat wij mogen aannemen dat de toespeling uit den Alexander op PIERRES gedicht zag, waarin ook de haan met den ouder naam van le gal zal zijn genoemd.

Of PIERRE meer deelen der Reinaertsage bewerkt heeft dan deze verlorene branche, is niet uitgemaakt. Men zou het evenwel mogen opmaken uit de inleiding tot de 20e branche, waar gezegd wordt, dat Perroz, hetgeen dezelfde naam is met den verkleiningsuitgang,

Son engin et s'art

Mist en vers fère de Renart

Et d'Ysengrin,

welke laatste in de besproken branche geene rol vervult.

Misschien is die vermelding van Ysengrin slechts eene onnaauwkeurigheid, die haar aanwezen alleen verschuldigd is aan de behoefte om een rijmwoord te vinden. Hoe het ook zij, nergens vinden wij eenige andere branche uitdrukkelijk aan PIERRE DE SAINT-CLOUD toegeschreven. In de plaats bij CHABAILLE(136) voorkomende, wordt geen bepaald werk genoemd. LE GRAND D'AUSSY en RAYNOUARD kennen hem ook nog, volgens GRIMM(137), de branches 1, 2, 3, 4 en 5 toe; FAURIEL meent dat hij buiten de 11e alleen nog de 1e branche geschreven heeft(138). Van de eerste en de vijfde is het stellig te bewijzen dat PIERRE die niet kan geschreven hebben. De 5e is misschien eene omwerking van zijn vroeger gedicht, gelijk wij reeds zagen. De eerste draagt alle blijken van jonger oorsprong in hare beide deelen. Buitendien is er eene plaats in br. 11, die geheel en al 1b weêrspreekt. Dáár zegt toch de koning dat Isengrim niet moet gelooven dat Reinaert zijne vrouw heeft beleedigd, vs. 5668:

Que vos ice que ne savez,

Fors seulement par oï dire,

Li portez ne corroz ne ire.

In branche 1 ziet juist de wolf dat gebeuren, waarover hij zich in br. 11 beklaagt.

De geheele redenering van FAURIEL berust op het niet goed begrijpen van de inleiding tot de eerste branche.

Al wat wij dus van PIERRE DE SAINT-CLOUD weten, is, dat hij in de eerste helft der twaalfde eeuw, vóór 1150, schreef; en dat zijn werk voor ons is verloren gegaan. Maar dit is voor ons onderzoek reeds veel.

Een schrijver die onmiddellijk op hem volgt, kan niet veel jonger zijn dan de helft dier zelfde eeuw, en zal omstreeks 1150 moeten geschreven hebben. Zien wij, of wij de 20e branche zoo hoog kunnen opvoeren.

GRIMM zegt van al de fransche branches(139): »Sprache und ausdrucksweise tragen insgemein die färbung anderer franz. gedichte des 13 jh.” Intusschen leert de vergelijking met de werken van CHRESTIEN DE TROIES, dat het niet onmogelijk is enkele branches tot de tweede helft der twaalfde eeuw, ja misschien nog wat vroeger, te brengen. Dit is het geval met de 20e, hetgeen door de volgende bijzonderheden wordt ondersteund.

Als Renart aan 's konings hof komt, zegt hij tot Noble, vs. 10953:

„Or ont tant fet li losengier,

Qui de moi se volent vengier,

Que vos m'avoz jugié à mort;

Mès puis, sire, que rois s'amort

A croire les mauvès larrons,

Et il lesse les bons barons,

Et gerpist le chief por la qeue

Lors vet la terre à male veue.”

Buiten twijfel hebben wij hier eene toespeling op den Guillaume d'Orange. In de nog onuitgegeven branche, die tot titel heeft Li Moniages Guillaume, doet een ridder aan koning Lodewijk, die alle deugdelijke edellieden van zijn hof verwijderd had, het volgende verwijt, vs. 5159:

„Rois, nus frans homs ne vos devroit amer,

Ne hennor fère, ne homage porter,

Quar les prodomes avez toz adosez

Et fors de France et chaciez et gitez,

Tolu lor terres et toz deshéritez:

Foui s'en sont de la terre esgarez,

Et lor enfant chétis et désertez;

Cil vos séussent le bon conseil doner,

Quar li preudome font lor seignor douter.

Mès li glouton, li losengier prové,

Li pautonnier, cil sont à vos remés,

Por lor losange les tenez en chierté;

Li losangier font les rois décliner

Et les hauz homes par lor bordes blasmer.

Rois, tu les as montez et alevez,

Or es por euls honiz et vergondez,

Ne jà por euls ne seroiz amontez.

Ne doit rois estre, ne corone porter,

Qui à garçon fet son conseil privé,

Mès les preudomes i doit-en apeler.”

En wat later, vs. 5399, wordt den koning op nieuw toegevoegd:

„Tu as la terre empirée forment

Des gentix homes, des sages, des vaillanz,

Qu'ensus de toi as chacié laidement:

Désertez as les pères des enfanz.

Par les frans homes est li sires poissanz:

Tu n'en as nul de gentix ne de frans,

Perduz les as tot par ton malvès sens,

Dont tote France est tornée à torment.”

Voorts wordt hem verweten, dat hij zich alleen omringt met

„Les losangiers et les faus médisanz,

Les traïteurs et les glouz malcuidanz,

Ceus qui te servent de mençonges contant,

Que entor toi as tenu longuement.

Tu as doné t'onor et ton argent:

Por lor conseil seras-tu recréant,

Se Dex ne'l fet par son digne comment.

Qui bordes croit et losangier sovent

Au chief de tor, par mon chief, s'en repent.”

De vergelijking van de uitdrukkingen in den Renard en de aangehaalde regels uit den Moniage zullen wel geen twijfel overlaten, of er heeft in de branche van het dieren-epos eene toespeling op het heldendicht plaats. Zien wij, welke aanwijzing ons dit geeft aangaande den datum van den Renard.

Van den Moniage Guillaume bestaan twee redaktiën, waarvan de oudste tusschen 1050 en 1150, waarschijnlijk nog vóór 1100 valt(140). De jongere is eerst na 1150 ontstaan, maar zeker niet lang; wij mogen stellen omstreeks 1160(141). De schrijver van de 20e branche van den Renard had stellig de jongste redaktie op het oog, zoo als de daaruit aangehaalde plaatsen leeren, daar deze veel nader bij den tekst van den Renard komen dan het daarmeê overeenstemmende uit de oudste lezing(142). Buitendien is de omwerking geschreven in of omstreeks hetzelfde landschap, waar de dichter der 20e branche leefde, zoo als de vergelijking van beider taal leert. Zoo vinden wij, om maar één voorbeeld te noemen, bij beiden dezelfde spreekwijs terug, Moniage, vs. 5672:

D'autre Martin lor convendra chanter(143)

en Renard, vs. 10096,

Si parleron d'autre Martin.

Veel jonger dan deze redaktie van den Moniage, schijnt zelfs het tweede gedeelte niet te zijn, als mede uit de taal kan worden opgemaakt. Ook hier sta één voorbeeld. In de dertiende eeuw was het woord geste in de beteekenis van familie, geslacht, reeds minder gebruikelijk(144), en toch vinden wij het nog aldus gebezigd, Renard, vs. 11781:

Qui larron de pendre areste,

Toz jors het mès lui et sa jeste.

Ook in dit tweede deel der branche komt eene toespeling op dezelfde chanson de geste voor, vs. 11751:

Ainz que Tibaut soit crestiens,

waarbij natuurlijk niet aan eene herinnering aan den historischen Thibaut van Champagne kan gedacht worden, die in 1253 stierf, en die in eene andere branche, vs. 16136, voorkomt(145).

Blijkbaar is hier die Tiebaut d'Orange bedoeld, die als de hevigste tegenstander van Guillaume en van het Christendom bekend is uit de fransche gedichten, die tot de tiende eeuw opklimmen.

Veel merkwaardiger nog is intusschen hetgeen Renard op het einde van br. 20a zegt, als hij den koning toeroept, vs. 11267:

Saluz te mande Noradins

Par moi qui sui bons pelerins,

Si te criément li paien tuit,

A pou que chascuns ne s'en fuit.

Sultan Noureddin bloeide van 1149–1171, en stierf in 1173(146). Mag men nu uit de aangehaalde verzen niet besluiten, dat het gedicht, dat eene satyrieke toespeling maakt op de reeks van verliezen die de Christenen in het Oosten leden bij en na den tweeden kruistocht, 1147–1149, kort daarna, althans vóór den derden tocht, 1189–1193, geschreven werd, toen Saladijns naam dien van Noureddin geheel in de schaduw stelde? Bij de groote vermaardheid die de ridderlijke Saladijn weldra in Europa verwierf, dien onze kronijkschrijvers den bijnaam geven van »domitor Orientis, ac nostrorum terror,”(147) is het ondenkbaar, dat men zijn naam niet in de plaats zou gesteld hebben van den minder vermaarden; en onmogelijk kan daarom onze 20e branche na Saladijns optreden het licht hebben gezien. Het gedicht moet dus stellig tusschen 1150 en 1190 zijn tegenwoordige vorm hebben aangenomen. Maar zeer zeker valt het, ook om de boven opgegeven gronden, eer in de eerste dan in de laatste helft van dat tijdperk, waarschijnlijk vóór 1173, toen Noureddin stierf. Ja, als men de betrekking tot PIERRE DE SAINT-CLOUD in het oog houdt, en het verband met den Guillaume d'Orange, dan zal het niet te gewaagd zijn de periode van wording nog nader te bepalen tusschen 1160 en 1170. En meent men den schrijver van 20b nog zekere tijdruimte te moeten gunnen voor de samenlijming der verschillende deelen van zijne redaktie, dan zal men ten minste niet later kunnen afdalen dan tot op omstreeks 1175 of 1180, toen de dood van Noureddin hier algemeen bekend moest zijn.

Zoo meenen wij dan den bewerker van branche 20a in het derde, den schrijver van 20b, die de laatste hand aan het gedicht leî, in het laatste vierendeel der twaalfde eeuw te moeten plaatsen. 't Is waar, de grond waarop dit oordeel steunt, bezit niet de onomstootbare hechtheid van het historisch bewijs, en is uit eene reeks van gevolgtrekkingen en veronderstellingen opgerezen; maar ik vertrouw, dat men daaraan eene hooge mate van waarschijnlijkheid niet zal ontzeggen; en ik aarzel niet de hoop te uiten, dat mijne uitkomsten, die bij eene bloote lezing van mijn betoog wellicht voor eene subjektive opvatting kunnen worden aangezien, bij eigen aanschouwing en naauwkeurige toetsing der bronnen ook door anderen niet zullen worden gewraakt.

Zien wij thans, wat wij omtrent den ouderdom der vlaamsche navolging van het fransche gedicht kunnen vaststellen.

IX.

Als de fransche branche, die kennelijk den vlaamschen Reinaert tot model diende, eerst omstreeks het jaar 1180 is ontstaan, dan kan de navolging natuurlijk niet »omtrent den jare 1170” zijn geschreven, zoo als WILLEMS aannam(148), en ik vroeger op zijn voetspoor zocht te betoogen(149).

WILLEMS zelf had die stelling eigenlijk al moeten opgeven, daar zij in strijd is met eene andere gissing door hem geopperd, en die veel waarschijnlijkheid heeft. De dichter van den Reinaert had vroeger reeds den Madoc geschreven, en WILLEMS vraagt, of men daarbij »niet zou mogen denken aen de zonderlinge lotgevallen van Madoc, zoon van Owen Guynnedd, prins van Wallis, die omtrent den jare 1170 America ontdekte?” en wiens wonderlijk verhaal van eene andere wereld men wellicht voor droomerijen hield(150).

Maar zoo wij al het jaar 1170 moeten opgeven, het blijft de vraag, of wij thans geene andere tijdsbepaling kunnen vaststellen?

SERRURE meent dat ons gedicht »tusschen de jaren 1200 en 1220 geschreven” werd(151), maar geeft geene bepaalde reden op, waarom hij juist dit tijdperk aanneemt.

Zoo ons ergens een licht kan opgaan omtrent den leeftijd van den vlaamschen dichter, dan moet het vooral zijn in de eigenaardige toevoegsels waarmede hij zijn origineel verrijkte. Toetsen wij daarom nogmaals de gronden die daaraan te ontleenen zijn.

De namen van den deken Herman, die vs. 2717 (2737) voorkomt, of van meester Jufroet, vs. 2937 (2957), laat ik buiten rekening. WILLEMS ziet in den laatsten »ongetwyfeld Godfredus Andegavensis, die in de eerste jaren der twaelfde eeuw leefde(152);” maar dat ongetwijfeld is toch wat sterk, daar de woorden die Jufroet worden toegeschreven, niet in de werken van den genoemden Godfridus worden aangetroffen(153). En wat den eersten betreft, zegt WILLEMS zelf(154) alleen maar dat »GRIMM vermoedt dat hier kan bedoeld zijn Herman, abt van St. Marten te Doornik, een beroemd schryver van den aenvang der twaelfde eeuw.” Hoe dit vermoeden »veel waerschynlykheid” kan hebben, »daer paus Innocentius II met dezen Herman meermaels in onderhandeling geweest is”(155), verklaar ik niet te begrijpen. Ik meen, dat het verstandiger is GRIMMS slotopmerking(156) in het oog te houden: »aber es kann viele geistliche und decane dieses namens gegeben haben;” te gereeder, daar het vreemd zou zijn, dat de dichter, die zich, volgens WILLEMS' eigen opmerking(157), steeds binnen de grenzen van Vlaanderen beweegt, hier zou gedacht hebben aan een Doorniksch prelaat.

De toespeling op een valschen munter, Reinout de Vries, vs. 2652 (2672) is te onbepaald om er bij stil te staan(158), hetgeen te meer is te betreuren, omdat wij hier waarschijnlijk eene kostbare aanwijzing zouden mogen vermoeden.

In navolging van WILLEMS(159) heb ik(160) groot gewicht gelegd op de vermelding van Hulsterloo als gelegen in zoo groot eene wildernis, dat men in zes maanden er geen schepsel ontmoette, vs. 2565 (2589). SERRURE meent, dat er dit in den tekst ook niet staat, maar alleen »dat er by Hulsterloo een bosch was(161).” Intusschen staat er duidelijk, vs. 2553 (2578),

Int oostende van Vlaendren staet

Een bosch, ende heet Hulsterlo.

....................

Een borne, heet Kriekepit,

Gaet suutwest niet verre dane;

....................

Dats een die meeste wildernesse,

Die men hevet in enich rike.

Ic segghe u ooc ghewaerlike,

Dat somwilen es een half jaer,

Dat toten borne comet daer

No weder man nochte wijf,

No creature die hevet lijf.

Wat beteekent dit nu? Er is een bosch dat Hulsterloo heet, d.i. het Hulster bosch; niet ver van daar staat eene bron: dat is de grootste wildernis, welke laatste woorden natuurlijk niet op de bron van toepassing zijn, maar op de streek niet verre dane. Met die opvatting strijdt ook niet, dat er later, vs. 2644 (2664), van dien Kriekepit gezegd wordt:

Ne staet hi niet bi Hulsterlo,

Up dien moer, in die woestine!

Men ziet, hier is nog geene spraak van »een dorp,” waarvan ook in den giftbrief van Dirk van den Elzas van 1136 geen gewag gemaakt wordt, waar alleen staat »illum locum qui dicitur Hulsterloe(162),” en in een document van 1139 wordt dit zelfs alleen genoemd »nonnulla terra in circuitu” van Saleghem(163). Eerst in een brief van paus Innocentius II van 1141 wordt gewaagd van de »curtes et villas.... Hulst et Hulsterloe(164).” Blijkbaar was dus omstreeks 1141 Hulsterloo bewoond, en in 1156 wordt er kerkelijke dienst gedaan en begraven(165). Daar het nu niemand zal invallen den Reinaert ouder dan 1140 te maken, daar hij minstens veertig jaren jonger is, blijkt het, dat de dichter, die van Hulsterloo spreekt als van een onbewoond, woest oord, hier geen toestand uit zijn eigen tijd heeft geschilderd. Waarschijnlijk maakte hij hier gebruik van eene bekende overlevering, die gewaagde van de woestenij van Hulsterloo ten tijde dat de valsche munter Reinout er huisde. Hoe lang kan zoodanige lokale overlevering, die minstens in het eerste kwart der twaalfde eeuw ontstaan schijnt(166), in levendig aandenken zijn gebleven? Dat is natuurlijk zelfs niet te gissen; maar toch meen ik uit haar voortbestaan te mogen opmaken, dat de vlaamsche dichter niet zeer lang na de bekendwording van de fransche branche zijne navolging heeft vervaardigd.

Tot dezelfde uitkomst schijnt men ook te geraken door de overweging, die WILLEMS het eerst bekend maakte(167), dat in den Reinaert Vermandois tot Vlaanderen gerekend wordt, hetgeen eene waarheid was van 1163 tot 1186, daar in dat tijdvak Filips van den Elsas gehuwd was met Isabella, erfdochter van Vermandois, waardoor dit laatste graafschap met Vlaanderen vereenigd werd tot op Isabella's dood.

SERRURE merkt daarbij op(168): »Indien die vereeniging der twee landen tot deze aenspeling (sic) aenleiding gaf, dan kon dit zoo wel by herinnering twintig of dertig jaren later, dan 1186 (tydstip der scheiding) geschieden.” Dit komt mij echter niet zeer waarschijnlijk voor. Ik geef toe, dat de herinnering aan het feit nog eenigen tijd kon voortduren; maar toch kon dit, dunkt mij, niet wel meer na den dood van Filips, die in 1191 voorviel, plaats grijpen; te minder, daar terstond daarop juist eene drieledige splitsing van Filips' nalatenschap plaats had(169); waarbij het zuidelijk gedeelte van het graafschap, Atrecht, enz., van het noordelijke afgescheurd werd.

Die vermelding dus van het land van Vermandois als binnen de grenzen van Vlaanderen gelegen, schijnt recht te geven om het ontstaan van onzen Reinaert niet na 1191 te stellen; zoodat wij, in verband met het tijdperk waarin de fransche 20e branche in het licht verscheen, dat ontstaan tusschen de jaren 1180 en 1190 meenen te mogen stellen.

Ik heb met WILLEMS(170) een bewijs voor de oudheid van onzen Reinaert meenen te vinden in de omstandigheid, dat een priester er als wettig gehuwd in wordt voorgesteld, welk gebruik omstreeks de helft der twaalfde eeuw verboden werd. SERRURE meent dat dit »geen stellig bewys” oplevert; »want,” zegt hij(171), »al is het waer, dat dit gebruik rond 1150 eindigde, dan bestaet er toch een fransche fabliau, Constant du Hamel, welk men aen ENGUERRAND D'OISY toeschryft, en in allen gevalle tot de XIIIe eeuw behoort, waerin insgelyks van het wyf eens priesters gewaegd wordt.”

De juiste ouderdom van dat fablel had moeten worden betoogd; want eene eenvoudige verwijzing naar DINAUX' Trouvères Artésiens is niet voldoende.

De eenige reden waarom DINAUX vermoedt dat het fablel van Constant du Hamel aan ENGUERRAND D'OISY kon worden toegeschreven, is deze, dat hij overeenkomst van onderwerp, denkbeelden en stijl meent gevonden te hebben in dit gedicht en het aan gemelden trouvère toegekende stuk getiteld: Le meunier d'Arleux(172). Die meening wordt echter door niets gestaafd, en er bestaat geen reden, om het oordeel en de naauwkeurigheid van DINAUX zonder nader bewijs te vertrouwen(173).

Maar behoort dan werkelijk dat gedicht »in allen gevalle tot de XIIIe eeuw”? Hoe stellig die verzekering ook moge klinken, zij mist toch allen grond. Zoowel de inhoud als de stijl van het stuk(174) schijnt eer naar het laatste vierendeel der twaalfde eeuw te verwijzen. Als ik mij niet bedrieg, heeft het verschillende familietrekken gemeen met sommige branches van den Roman du Renard, vooral met br. 20a. De overeenkomst van taal b.v. springt vooral in het oog, en ik wijs hier slechts op de uitdrukking »por le cor bieu,” vs. 354, 860, 863, die wij ook in br. 20a aantroffen(175).

Dat de schrijver met de dierensage bekend was, mag men opmaken uit de omstandigheid, dat hij aan een zijner personaadjes laat toevoegen, vs. 355:

Tu sambles miex leu qu'autre beste,

De bras, de jambes et de teste;

hetgeen op eene merkwaardige wijze herinnert aan de plaats uit GUIBERT DE NOGENT, vroeger aangehaald(176).

Voor die bekendheid pleit ook de naam van den vilain naar wien het geheele fablel genoemd is, Constant, met den bijnaam du Hamel. Constant toch is de generieke naam voor de dorpers die eene rol in den franschen Renart spelen.

In de 5e (3e) branche heet hij Constant des Noes, vs. 1274, en evenzoo in de 19e (15e), vs. 8623; en de persoon zoowel als zijn rijkdom schijnt algemeen bekend geweest te zijn, daar er in de 26e (20e) branche, vs. 15328 gesproken wordt van

Un vilain

Plus que Constanz des Noes riches.

In de 4e (2e) branche, vs. 1190, heet hij:

Mesire Constans des Granges,

Uns vavasors bien aaisiez.

Ook in het fablel La vache au prestre, bij MÉON, tom. III, Pag. 25, vs. 31, komt die naam voor(177).

Meestal houdt men het er voor, dat de toenaam ontleend is aan den naam van het dorp waar die Constant leefde. Zoo denkt GRIMM aan »les Noes, ein alter ort in Champagne”(178). DINAUX zoekt evenzoo in den naam du Hamel dien van »une ancienne commune sur les confins de l'Artois et du Cambrésis”(179).

Hier is het tegendeel duidelijk te bewijzen, daar het vs. 497 heet:

Tant qu'il entra enz où hamel.

Uit den samenhang blijkt duidelijk, dat hier niet gedacht kan worden aan een »village, hameau bâti au milieu des champs,” zoo als ROQUEFORT het woord vertaalde; maar wel aan eene »habitation, petite ferme, maison de campagne seule dans les champs”(180). Ik kies deze woorden, omdat het die zijn, waarmede ROQUEFORT het woord mesnil verklaart, en dat woord in de 5e (3e) branche gebezigd wordt ter nadere aanduiding van Constants vrouw, die aldaar heet, vs. 1621:

La bone dame del mesnil.

Wat nu den toenaam Des Noes aangaat, ook die behoeft niet noodzakelijk aan een plaatsnaam ontleend te zijn. Noes of noue vertaalt ROQUEFORT door »eaux stagnantes, terrain bas et creux où l'eau séjourne; terres nouvellement mises en prés, pâturage ou prairie marécageuse.” Het komt dus geheel overeen met ons Maerlant(181), en Constant kan even goed naar het terrein dat hij bewoonde zijn genoemd, als naar zijne woning. En blijkbaar is er slechts één persoon gemeend, die beurtelings heet des Noes (du Mesnil), des Granges of du Hamel, van welke namen de drie laatste in beteekenis niet veel verschillen.

Men ziet daaruit, dat het fablel door SERRURE als bewijs aangehaald, geschreven schijnt in den tijd waarin verschillende, en daaronder van de oudste, branches van den Renart vallen, hetgeen veeleer naar de laatste helft der twaalfde dan naar de dertiende eeuw verwijst.

Ook het gedicht Du provoire qui menga les mores (LE GRAND D'AUSSY, tom. I, pag. 26*), waar in vs. 62 »la feme au prestre” voorkomt, is van geen jonger oorsprong, daar de dichter zelf verklaart dat hij het aan een voorganger, GUERINS, ontleent.

Dit alles te samen trekkende, komt het ons nog altijd voor, dat de vlaamsche Reinaert tot de laatste jaren der twaalfde eeuw mag en moet gebracht worden.

Wij mogen intusschen geene vraag achterwege laten, wier beantwoording licht over ons onderwerp kan verspreiden.

Reinaert vs. 3347 (3367) wordt gewaagd van

Botsaerde, sconinx clerc:

Dat was hi, die hantwerc

Bet conste dan iemen die daer was.

Botsaert plach emmer dat hi las

Die lettren, die te hove quamen.

GRIMM gist, dat »damit vielleicht auf einen Bochard von Avesnes gezielt wird, der um 1218 starb”(182).

't Is waar, Bouchard van Avesnes was clerc, en in zijne jeugd beroemd om zijne geleerdheid(183), en toch is 't niet mogelijk dat hij bedoeld kan zijn; want niemand zijner vrienden zelfs wist dat hij te Orleans tot den geestelijken stand was overgegaan; en toen dit omstreeks 1214 bekend werd, had hij te veel roem als wereldlijk ridder verworven, en bleek hij een te groot zondaar, daar hij den geestelijken stand ontloopen was, om nog als een wijze en geleerde klerk te worden voorgesteld.

Bij het vermelden van Bouchards naam mocht iemand wellicht eenige overeenkomst vermoeden tusschen zijne geschiedenis en enkele trekken uit het laatste gedeelte van den Reinaert; maar bij eenige oplettendheid zal die overeenkomst in rook verdwijnen.

Bouchard had den geestelijken stand verzaakt, en was met de vlaamsche gravendochter gehuwd. Paus INNOCENTIUS III leî hem tot boete op een pelgrimstocht naar Jerusalem te doen, en de gravin weêr aan hare bloedverwanten terug te geven. Bouchard volbracht het eerste deel van dat bevel; maar toen hij zijne vrouw en twee zonen terugzag, zegt men dat hij uitriep, zich liever in stukken te laten houwen dan het offer te volbrengen. Door den paus in den ban gedaan, kwam hij later in handen der wereldlijke macht, en werd in 1218 te Rupelmonde onthoofd.

Ook Reinaert geeft althans voor »in vollen seende” gebannen te zijn, vs. 2718 (2738) omdat hij Isengrijn geholpen had in het vaarwel zeggen van den geestelijken stand, bij zijne vlucht uit het klooster: daarom is hij »in spaeus ban,” vs. 2700 (2720), en hij wil naar Rome en »over see” om aflaat. Ook het terugzien van zijne vrouw en twee zonen schijnt hem van het opgevatte voornemen af te brengen, en hij besluit 's konings wraak te trotseren.

Moet men niet erkennen, dat de overeenkomst tusschen het gedicht en de geschiedenis van Bouchard van Avennes hoogst gering is, waar de schijn van overeenkomst alleen geboren wordt als men alle karakteristieke bijzonderheden over het hoofd ziet? Ik voor mij aarzel geen oogenblik, alle toespeling op Bouchard van Avennes als hersenschimmig terug te wijzen, en als het meest waarschijnlijk aan te nemen, dat de vlaamsche Reinaert tusschen de jaren 1180 en 1190 is ontstaan, gedurende de regering van Filips van den Elzas, aan wiens tijd de geheele toon van het stuk over het algemeen herinnert.

Wil men volstrekt in den kapellaan Botsaert een historischen naam zien, dan vraag ik, of het niet de bisschop van Kamerijk van dien naam kan wezen, die tot op het jaar 1133 den bisschoppelijken zetel bekleedde, en herhaaldelijk in de diplomata bij MIRÆUS voorkomt?

Thans moeten wij nog kortelijk onderzoeken, of uit het gedicht zelf geene aanwijzing te putten is, waar het werd geschreven. GRIMM was reeds getroffen door de »ganz flandrische färbung”(184) die er de eigenaardigheid van uitmaakt; op zijne vraag, of de mnl. dichter »die schon in seinem original vorfand, oder aus einheimischer tradition der thiersage hineinbrachte”? hebben, zoo ik hoop, de voorgaande bladzijden het antwoord gegeven.

Maar in welk gedeelte van Vlaanderen ontstond dat uitstekend kunstwerk? SNELLAERT zegt: »Geheel het gedicht, zoowel het eerste als het tweede boek, moet in West-Vlaenderen zyn opgesteld”(185). Met betrekking tot het gedeelte dat ons hier bezig houdt, haalt hij ten bewijze van den west-vlaamschen tongval aan de woorden eeke, wulf, ghi dinct en vroet(186). Maar is die uitspraak alleen aan West-Vlaanderen eigen? Mij dunkt, de oude schrijvers beantwoorden die vraag ontkennend. Er is echter meer. Zou een West-Vlaming het tooneel van zijn gedicht zoo bij voorkeur in Oost-Vlaanderen gelegd hebben? Zou hij met zulke voorliefde van het »soete lant van Waes” (vs. 2263) gesproken hebben? Hulsterloo, Absdal, Besele(187) liggen alle in dit »oostende van Vlaendren;” Hyfte, »thans geen dorp meer maer een gehucht by Desteldonk en Loochristy,” dat met Gent genoemd wordt, pleit evenzeer voor Oost- en niet voor West-Vlaanderen, zoowel als de abdij van Elmare, waar de wolf monnik zou worden. Is dit alles niet veel eer geschikt om de stelling aannemelijk te maken, dat ons gedicht op dien bodem is ontstaan?

Wie de schrijver was, zal wel immer een geheim voor ons blijven, tenzij eenmaal de Madoc werd terug gevonden, waaruit ons misschien eenig licht over zijn persoon mocht opgaan. Thans weten wij alleen, dat hij WILLEM heette, vroeger nog een gedicht had vervaardigd, wellicht »vele boeke,” en dat hij den Reinaert op verzoek eener hoofsche vrouwe heeft gedicht.

Het is te betreuren, dat er niet meer licht over zijne persoonlijkheid kan worden verspreid, daar hij zeker de voortreffelijkste dichter mag genoemd worden, die het graafschap Vlaanderen heeft opgeleverd; een dichter, begaafd met eene scheppende fantazie, en toegerust met een smaak zoo als maar zelden in de middeneeuwen, althans op het gebied van onze letterkunde, gevonden wordt.

(1) Reinhart Fuchs, p. CL en CLXIII.

(2) Zie ROTHE, Les Romans du Renard examinés, analysés et comparés, pag. 62 suiv.

(3) I Dl., bl. 185–189. Verg. ook III Dl., bl. 584.

(4) Geschiedenis der Letterk. in het Graefschap Vlaenderen, bl. 143.

(5) T. a. p. bl. 148–149.

(6) Ik reken hier de uitgave van SNELLAERT niet eens meê, die slechts een herdruk van dien van WILLEMS is.

(7) Denkmäler altniederl. Sprache und Litteratur, I, XXIX.

(8) R. F., pag. CLIV.

(9) Denkmäler, I, XLII in verband met XXXIV.

(10) Over de uitlatingen zie men de kollatie bij onzen tekst. GRIMM neemt er ook achter 2470 (2494) eene aan (R. F., p. CLIV en 281), en werkelijk vindt men in de omwerking vier regels meer; maar het is niet waarschijnlijk dat zij ook in het ouder gedicht gestaan hebben, waar aan den zin niets ontbreekt.

(11) R. F., bl. CXLIX.

(12) R. F., bl. CLIV.

(13) R. F., bl. CLIV: „Die vocalverhältnisse, womit es kaum eine mnl. hs. genau nimmt, habe ich nach grammatik und reimen festgesetzt.”

(14) Reinaert de Vos, Voorbericht, bl. VIII.

(15) Voorbericht, bl. VII.

(16) Tweede uitgave, Nabericht, bl. 353.

(17) „De drukfouten en verbeteringen, door W. aangegeven, zyn, op de behoorlyke plaetsen, de eenen geweerd, de anderen tusschen de noten ingevoegd. Hier en daer heb ik gemeend voor W. te moeten handelen namelyk.... op de vs. 1123, 1965, 3078.” Zoo leest men t. a. pl. (Ik bepaal mij tot den tekst van het oudste gedeelte.) Maar ook SNELLAERT schijnt niet zonder overhaasting te werk gegaan te zijn, want de verbetering op vs. 2091 door WILLEMS zelf aangegeven, „bockine, lees hoekine, dat is bokjens, en vergelyk MEYER'S Leven van Jesus, bl. 336,” is vergeten op te nemen in de nieuwe uitgave. Zoo had ik gewild dat ook verbeterd waren de volgende stootende drukfouten: 1187 leiden (beiden), 1377 vermerrende, 1449 en allen, 1965 dine[n] oge, om van andere minder in het oog vallende niet te spreken. Stilzwijgend heeft SNELLAERT nog verbeterd 2252 bi in hi, 2548 wancost in wanconst; maar ook 861 Dar in Daer, hetgeen blijkbaar Dat had moeten zijn.

(18) Reinaert, Inleiding, bl. XXXI.

(19) Rechts Alterthümer, bl. 14 vlgg. Zie ook NOORDEWIER, Nederd. Regtsoudheden, bl. 4–5.

(20) Daaruit zou men mogen opmaken dat ook in de volgende plaatsen werkelijk een regel is uitgevallen: 1075 wale, (....), tale, wale; 1085 daghe, saghe, (....), maghe; 1161 Reinaert, (....), vaert, Reinaert; 1861 Bruneel, (....), butseel, Rosseel; en dat het niet zijn „blykbaer drieregelige rymen, dergelyke men by onze ouden op meer plaetsen ontmoet,” zoo als WILLEMS aannam in het voorbericht op den Reinaert, bl. IX en ikzelf ook vroeger beaamde, Mnl. Versbouw, bl. 170.

(21) Slechts op één punt ben ik daarvan afgeweken, namelijk in plaats van het pleonastische aanwijzend voornaamwoord die achter het zelfstandig naamwoord, heb ik naar den mnl. regel het persoonlijke voornaamwoord gesteld, b.v. 107 Tibert die [hi] wart gram; 1079 sine herte die [soe] es; 1914, 1964, 2628 (2652), 2732 (2772), 2795 (2815), 2999 (3019), 3093 (3113), 3352 (3372). Zoo heeft het hs. naar den regel: 1246 hi was gheraect; 1644 si riepen.

(22) R. F., pag. CLV.

(23) Waar geen letter voor de lezing staat komt zij zoowel in het Comburgsche hs. (C) of bij GRÄTER, als in de uitgaven van GRIMM en WILLEMS voor. Gr. beteekent de uitgave van GRIMM, W. die van WILLEMS. Waar des laatsten voorletter ontbreekt is de verbetering reeds door hem aangebracht.

(24) Reinaert, Inleiding, bl. XXVI–XXVIII.

(25) Zie het facsimile, dat KAUSLER met de wellevendste bereidwilligheid voor mij deed vervaardigen.

(26) C. heeft, gelijk wij zagen: die vele bouke maecte; maar KAUSLER zegt, Altniederl. Denkm., Th. I, s. XLII: „Die Worte vele bouke sind von einer spätern Hand an die Stelle eines ausgekratzten Wortes gesetzt, das, wie deutlich zu erkennen ist, kürzer war als die Interpolation, weshalb auch der Raum für diese nicht ganz reichen wollte.” Men ziet dit ook duidelijk in ons facsimile. Ik geef daarom in mijn tekst de voorkeur aan de lezing van den omwerker, waarvoor ook andere redenen pleiten; zie mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 189. In plaats van het die Madock maecte van den omwerker, heb ik gesteld die den Madoc maecte, nadat ik naauwkeurig op het handschrift had uitgemeten dat het enkele woord Madoc de plaats van het uitgewischte niet aanvulde, die juist wordt ingenomen door de woorden dē Madoc, in het schrift van den codex.

(27) Ik behoef wel niet te zeggen, dat ik herroep de geheele redenering die ik vroeger op den tekst van GRIMM en WILLEMS bouwde, Gesch. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 191; gelijk ik alles terug neem wat daar over dit onderwerp staat, voor zoover het in strijd is met de rezultaten van mijn vernieuwd, dieper onderzoek, die ik in deze inleiding heb neêrgelegd.

(28) Evenzoo heeft men een dubbel begin Floris ende Blanc. vs. 1 en 28; maar de eerste 34 verzen van dat gedicht zijn waarschijnlijk het werk van een afschrijver.

(29) R. F., pag. CVIII.

(30) Verg. ROTHE, Les Romans du Renard, pag. 63.

(31) Inleiding, bl. XLVI.

(32) Uitgegeven onder den titel: Sendschreiben an KARL LACHMANN, ueber Reinhart Fuchs, Leipzig 1840.

(33) Inleiding, bl. XXXV.

(34) Inleiding, bl. XXXV.

(35) Bl. XXXIV. Vergelijk ook zijn Voorbericht, bl. VIII.

(36) R. F., pag. CLI.

(37) Inleiding, bl. XXXI.

(38) Zie zijne Geschiedenis der Letterkunde in het graefschap Vlaenderen, bl. 147.

(39) Verg. mijne Gesch. der Mnl. Dichtk., III Dl., bl. 358–359, in verband met bl. 361–363.

(40) GRIMM heeft uit de beteekenis van den naam Reinaert (Raginohard), het vermoeden afgeleid, „dass die thierfabel vom fuchs und wolf den Franken bereits im 4. 5. 6. jh. bekannt war” (R. F., pag. CCXLII). Komt dit vermoeden niet te goede, dat reeds in de Salische wet de vossennaam als scheldwoord vermeld staat? In den XXX titel (bij MERKEL, pag. 17), de conviciis, heet het: „Si quis alterum vulpe clamaverit, 120 dinarios, qui faciunt solidos 3, culpabilis iudicetur.”

(41) Zie mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., II Dl., bl. 61.

(42) R. F., pag. CXCV–CXCVI.

(43) Bij CHABAILLE, Supplément au Roman du Renart, pag. 1; zie ook ROTHE, Les Romans du Renard, pag. 150.

(44) FAURIEL trekt ook uit de aangehaalde regels het natuurlijk besluit, dat „on traitait en prose des parties du cycle poétique de Renart.” Hist. Litt. de la France, tom. XXII, pag. 941. Verg. ook GRIMM, R. F., pag. CXXXVIII.

(45) R. F., pag. CXXI.

(46) Les Romans du Renard, pag. 109–110.

(47) Later, pag. 268–269 heet het nog sterker: „Il n'est guère douteux qu'il n'y ait eu des branches perdues entièrement et dont l'existence ne nous est révélée que par les allusions qui se trouvent dans ce que nous connaissons; il n'est guère douteux non plus que plusieurs des branches, ou des parties de quelques unes des branches du Roman de Renart ne soient que des reproductions, des réminiscences de compositions analogues antérieures, négligées et perdues dès qu'elles ont été remplacées par les versions plus récentes. Quoique nous soyons dans l'impossibilité de préciser exactement la date d'aucune des branches, quelques indices nous font cependant regarder les unes comme plus anciennes que les autres, et certes il y en a un bon nombre qui remontent au douzième siècle.”

(48) Hist. Litt., tom. XXII, pag. 906–907.

(49) FAURIEL zegt er van, Hist. Litt., tom. XXII, pag. 891, dat het bevat: „des recherches qui n'ont laissé à désirer que ce qu'il était impossible de découvrir,...... une sagacité de critique qu'il est plus facile d'admirer que d'égaler.”

(50) GRIMM volgt eene andere verdeeling: bij hem is de 20e branche de 16e. Ik zal in het vervolg steeds de indeeling van MÉON en ROTHE volgen en de nummers van GRIMM er tusschen haakjes bijvoegen.

(51) R. F., pag. CVIII.

(52) Sendschreiben an KARL LACHMANN, pag. 64.

(53) Les Romans du Renard, pag. 61.

(54) Hist. Litt., tom. XXII, pag. 905.

(55) Les Romans du Renard, pag. 260: „Parmi ces morceaux quelques uns se composent distinctement de deux parties, ce qui peut faire supposer qu'ils n'ont pas été faits d'un seul jet ni par un seul auteur, qu'une partie a pu être écrite antérieurement à l'autre, et que le dernier auteur n'a fait qu'une continuation, ou bien qu'il s'est borné à lier ensemble deux compositions antérieures.” Verg. ook GRIMMS R. F., pag. CL, in fine.

(56) Hist. Litt., tom. XXII, pag. 940.

(57) L. l., pag. 903.

(58) GRIMM, R. F., pag. CIX.

(59) GRIMM stelt, R. F., pag. CXL, het oude fransche origineel „bald nach der mitte des 12 jh.,” maar ik ben overtuigd dat het veeleer ouder is, zoo als ons ook later nog zal blijken. GRIMM zelf stelt het Mhd. gedicht elders, R. F., pag. CCLV, iets ouder en wel „in das zweite, oder doch dritte viertel des 12 jh.”

(60) Les Romans du Renard, pag. 70.

(61) R. F., pag. CLI: „Wenigstens hat keins der jetzt erhaltenen franz. gedichte ansprüche darauf zu machen sein original zu sein.” En pag. CLVI zegt hij: „WILLAM schöpfte..... eingeständig aus franz. quelle, die uns untergegangen ist, selbst aber in der nähe des flämischen dichters, vielleicht in franz. Flandern und Artois entsprungen sein könnte.”

(62) Reinaert, Inleiding, bl. XLII.

(63) R. F., pag. CXXXIX.

(64) R. F., pag. CXXXIX.

(65) R. F., pag. CXLV.

(66) R. F., pag. CXXVII.

(67) Les Romans du Renard, pag. 261, cf. 173 suiv.

(68) Hist. Litter. de la France, tom. XXII, pag. 917.

(69) Een paar regels later heet het ook dat „Tardif les chadele.” Men ziet dat de vaandeldrager de aanvoerder is. Dit moge een nieuw bewijs zijn voor mijne stelling voorgedragen Guillaume d'Orange, tom. II, pag. 23, noot 4.

(70) GRIMM noemde dit reeds: „nachahmung der todten henne,” R. F., pag. CXXVII.

(71) Verg. ROTHE, pag. 183.

(72) R. F., pag. CXXVIII. Verg. ook pag. CXXXVIII.

(73) Les Romans du Renard, pag. 179–180. Verg. ook pag. 183.

(74) L. c., pag. 184.

(75) De grondfout van ROTHE bestaat daarin, dat hij geen onderscheid maakt tusschen de twee deelen der 20e (16e) branche; vandaar, dat hij tot een geheel verkeerd rezultaat kwam, omdat hij een verkeerden maatstaf aanlegde bij zijne redenering.

(76) Hist. Litt. de la France, tom. XXII, pag. 926.

(77) Ziehier een paar staaltjes, die later nog met een sterksprekend zullen vermeerderd worden.

Pag. 898 zegt hij van onzen oudsten Reinaert: „Cette rédaction.... ne paroît être que du XIVe siècle.... et elle ne peut guère avoir été fondée que sur des traditions orales venues d'ailleurs.”

Pag. 899 heet het van den oudsten mhd. tekst van GLICHESÆRE, door GRIMM in zijn Sendschreiben an LACHMANN uitgegeven: „Si ce fragment appartient à l'ouvrage perdu de GLICHESÆRE, ou à quelque autre, c'est un point que l'éditeur laisse dans l'incertitude(!!). Il ne dit rien non plus de l'époque où l'on peut en supposer la rédaction(!!).”

Wellicht was hij in de war gebracht door de noot op pag. 61 van ROTHES werk, maar dat hij het Sendschreiben zelf gelezen had durf ik stellig ontkennen.

Hij geeft dikwerf ROTHES opmerkingen als zijne eigene beschouwingen. Zoo b.v. doet hij pag. 943 zien, dat het paard niet als handelende persoon in de gedichten over Renart voorkomt, omdat de andere dieren in den regel te paard rijden. Hetzelfde had ROTHE reeds gezegd, pag. 266.

Over den Couronnement handelende, doet hij pag. 936 zien, dat slechts eene verkeerde opvatting dit werk aan MARIE DE FRANCE toeschrijft, maar ROTHE had dit reeds duidelijk gemaakt, pag. 348.

Dat de graaf van Vlaanderen, ter eere van wien de Couronnement werd geschreven, WILLEM VAN DAMPIERRE is geweest, lijdt geen twijfel, en ook dit had ROTHE aangetoond vóór FAURIEL; maar als de laatste zegt, pag. 936, dat op het punt van zijn dood in een steekspel, de dichter „nous en apprend quelque chose de plus que l'histoire,” dan heeft hij zijn voorganger niet goed ingezien, die pag. 340 de plaatsen der historici aanhaalt, waar van zijn ongelukkigen dood in een tornooi wordt gewaagd. Hetzelfde had hij kunnen vinden in WARNKŒNIGS Hist. de la Flandre, tom. I, pag. 252. En reeds de Vlaamsche Kronijk door KAUSLER uitgegeven, zegt vs. 5845:

Dese Willem was vul der edelheden,

Ende bleeft antierende twapenspel;

Maer harde curt het hem mesvel:

Want te Trengis in den tornoy

Waert doot ghedroomt die rudder moy,

Dies menich adde zwaer verdriet,

Dat hi dus vander weerelt sciet.

(78) Les Romans du Renard, pag. 183.

(79) GRIMM zegt, R. F., pag. CXXVIII: „Diese ganze branche von dem gelben fuchs und der gestörten hochzeit scheint mir uralt.”

(80) Les Romans du Renard, pag. 182, note.

(81) R. F., pag. CXXI. GRIMMS onderscheiding rust hoofdzakelijk op de opmerking, dat in het eerste gedeelte vos en wolf als oom en neef voorkomen: in het tweede heeten zij elkander „compère.” Ik voeg er bij, dat 353–4 Renart Isengrins hol niet kent, terwijl hij 241–336 herhaaldelijk des wolfs woning bezocht had.

(82) Zie GRIMM, R. F., pag. CXXI.

(83) Les Romans du Renard, pag. 297, note 1; cf. pag. 284, note 4.

(84) Ook nog in eene jongere branche komt deze titel voor, vs. 13939.

(85) Zie GRIMM, R. F., pag. CLVIII, in fine.

(86) Bij MÉON staat li ors, dat klinkklare onzin is.

(87) Les Romans du Renard, pag. 174–175.

(88) R. F., pag. CXXVI.

(89) In een enkel handschrift is ook de 19e nog door eenige overgangsregels aan de 18e verbonden, zie ROTHE, pag. 285, note 1.

(90) Reinaert, Inleiding, bl. XLII–XLIII.

(91) De overeenkomst is niet geheel letterlijk, maar 't schijnt ontwijfelbaar dat de afschrijver hier knoeide, zoo als de rijmen en onze varianten uitwijzen.

(92) Zoo b.v. ook GARIN, II, pag. 26:

Plévissez-moi, li Allemans Oris,

Et vous Girars etc.

Pag. 69:

Venez avant, li fis au duc Hervin,

Tenez ma nièce.

(93) GRIMM, R. F., pag. CXLI.

(94) Boven, bl. LIII–LXI.

(95) Dezelfde eigenaardigheid treft men aan in de branches 20a-b en 21–22; niet in 19.

Hetzelfde verschijnsel heeft ook ALF. ROCHAT opgemerkt in den Percheval van CHRESTIENS DE TROIES; zie zijn boek getiteld: Ueber einen bisher unbekannten Percheval li Galois, pag. 179.

(96) ROTHE, les Romans du Renard, zegt pag. 184: „Plusieurs considérations portent à faire regarder la vingtième branche comme la principale de toutes les rapsodies sur le sujet du Renard, comme le noyau du cycle, pour ainsi dire.”

(97) Men lette op vers 648, waar het heet: so men mi seide.

(98) Wellicht is echter dit en het voorgaande vers een inschuifsel.

(99) Les Romans du Renard, pag. 176.

(100) R. F., pag. CLII.

(101) L. l. Zie ook WILLEMS, Reinaert, bl. 90, in de noot op vs. 2247.

(102) Zie mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I D., bl. 139.

(103) Ook in de branche die het derde deel van MÉON opent, komt hetzelfde denkbeeld, hoewel gewijzigd, voor.

(104) R. F., pag. CXXXII.

(105) Boven, bl. XXXVII.

(106) Boven, bl. XXXVIII.

(107) Verg. ROTHE, l. l., pag. 122.

(108) Verg. GRIMM, R. F., pag. LXXIV.

(109) Het gebeurde met den wolf, vs. 10157–10166, houd ik voor een jonger toevoegsel, dat niet veel beteekent; ik kan dit niet met GRIMM, R. F., pag. CXXXIX, onder de „treffenden zügen” rekenen.

(110) Rijmkronijk van Vlaenderen, uitg. door KAUSLER, vs. 3384.

(111) Zie de aangehaalde Rijmkronijk, pag. 137 volg.

(112) Verg. Dr. C. HOFMAN, Ueber ein Fragment des Guillaume d'Orange, pag. 42.

(113) Zoo b.v. branche 20b, vs. 11607:

Dou poing li done tel bufet,

Del cul li fet saillir un pet.

(114) Verg. GRIMM, R. F., pag. LXXIV–LXXV.

(115) Dat de 9e branche eene omwerking is blijkt vs. 3260, waar het heet:

Si con nos trovons en l'estoire.

(116) Vs. 1498 echter, waarin gezegd wordt dat men

Waende dat die duvel ware,

herinnert bepaaldelijk aan de fransche branche. Het vastbinden aan het klokkenzeel herinnert aan de 28e branche, waar Reinaert hetzelfde met Tibert doet.

(117) In de 28e branche zegt R., vs. 20504:

Ge vois ou bois de veneroi,

dat is, zoo als ROTHE (p. 217) terecht zegt: „aunaie, lieu planté d'aunes, autrefois appelés vernes.” Zou ons Vermendois ook aan eene verwisseling met veneroi kunnen doen denken? Ik acht dit noch aannemelijk noch waarschijnlijk.

(118) Les Romans du Renard, pag. 137.

(119) De 9–10e branche heeft zeer merkwaardige punten van overeenkomst met 20a. Zij schijnt in Artois geschreven (vs. 3827), de dichter zweert bij le cuer bé, vs. 4641, 4573. Intusschen heet de wolf daar niet Ysengrin, maar Primaut. Dat in het oudere stuk, waarop vs. 3260 verwezen wordt, echter Ysengrin de hoofdrol vervulde, is zeer waarschijnlijk. Nog in de omwerking, vs. 3545, noemt Primaut Hersent ma fame, waarmeê ROTHE (pag. 134) geen weg wist. Zeer duidelijk blijkt de waarschijnlijkheid onzer stelling ook nog uit eene andere plaats. Vs. 4555 heet het bij MÉON:

Vers la forez s'en va le cors:

de daarop volgende regel,

Si a trouvé Renart le rous,

leert dat het eerste rijmwoord moet zijn niet le cors, maar li cous; en dit is de gewone bijnaam van Ysengrin, die op Primaut niet van toepassing is. Ook in branche 23 (18) zegt de wolvin, vs. 13321:

Sire Ysengrin............

Or te pués vengier de ton pié,

en dit is juist eene toespeling op een verhaal uit de 9–10e branche. Merkwaardig is het intusschen, dat ook hier de naam Primaut met dien van Ysengrin verwisseld wordt, b.v. vs. 13287, 13366, 13375. Dat er ook overeenkomst in andere uitdrukkingen tusschen beide branches is zagen wij boven (bl. LXVI).

(120) R. F., pag. CLIX–CLX.

(121) Zie de plaatsen bij MÉON, tom. I, pag. V, en bij GRIMM R. F., pag. CXCVII–CXCVIII.

(122) Bij GRIMM, R. F., pag. CXCVIII.

(123) R. F., pag. CXXXIX.

(124) Reinaert, Inleiding, bl. XL.

(125) Hist. Litt. de la France, tom. XXII, pag. 907.

(126) PAULIN PARIS, Les Manuscrits françois, tom. III, pag. 95–96.

(127) Zie Hist. Litt. de la France, tom. XV, pag. 100.

(128) Les Manuscrits françois, tom. III, pag. 102.

(129) L. l., pag. 107.

(130) Verg. mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., II Dl., bl. 427–432.

(131) Onmogelijk kan de Alexander eerst tusschen 1180 en 1184 geschreven zijn, zoo als dit heet in de Hist. Litt. de la France, tom. XV, pag. 121, 122, 163. Als met de Isabella, die in dat gedicht een verciersel voor Alexanders tent borduurt, gelijk men meent werkelijk de dochter van Boudewijn van Henegouwen bedoeld is, die in 1180 met den franschen koning Filips-Augustus huwde, dan schijnt dit latere omwerking of interpolatie te verraden.

(132) Les Manuscrits françois, tom. III, pag. 101.

(133) Aangehaald bij GRIMM, R. F., pag. CXCVII.

(134) GRIMM noemt de 5e (3e) branche terecht „vortreflich erzählt,” (R. F., pag. CXXII), en ik begrijp niet hoe ROTHE kon zeggen (pag. 127): „Le récit est un peu traînant.”

(135) Les Romans du Renard, pag. 140.

(136) Supplément au Roman de Renart, pag. 1; verg. ROTHE, pag. 150.

(137) R. F., pag. CXXXIX.

(138) Hist. Litt. de la France, tom. XXII, pag. 908, 909, 910, 911.

(139) R. F., pag. CXLI.

(140) Zie mijn Guillaume d'Orange, tom. II, pag. 178.

(141) T. a. p., pag. 160.

(142) Daar heet het, vs. 892, bij HOFFMANN, Ueber ein fragment des Guillaume d'Orange, s. 36:

Loeys fu à Paris sa maison:

Là se deduist à guise de bricon.

N'ot aveuc lui ne conte ne baron,

Ne duc ne prince, chevalier ne garson

Qui le [Que l'en?] prisast valissant un bouton.

........................

Les frans linages ot arrière boutés,

Et de sa terre et de sa cort osté,

Et des estranges ot-il fait ses privés:

Malvais conseil li ont tous jors doné,

Et son avoir et tolu et emblé;

Et si baron l'ont trestout adossé,

Que nus ne'l sert à Pasques n'à Noel,

Et sor tout chou li est mal encontré.

(143) Ook in de Chanson d'Herviz de Metz komt dezelfde uitdrukking voor, zie Hist. Litt. de la France, tom. XXII, pag. 596.

(144) Guillaume d'Orange, tom. II, pag. 185.

(145) Verg. GRIMM, R. F., pag. CXLI.

(146) VON RAUMER, Gesch. der Hohenstaufen, II, pag. 319.

(147) MEYERUS, Annal. Flandriae, Lib. VII, pag. 60.

(148) Reinaert, Inleiding, pag. XVI.

(149) Gesch. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 192–198.

(150) Reinaert, Inleiding, pag. XXXIII–XXXIV.

(151) Gesch. der Letterk. in het Graefschap Vlaenderen, pag. 143.

(152) Aanteekening op vs. 2957, pag. 120 zijner uitgave.

(153) Zie GRIMM, R. F., pag. CLIX.

(154) Aanteekening op vs. 2737, pag. 111 zijner uitgave.

(155) T. l. a. pl.

(156) R. F., pag. CLIX.

(157) Reinaert, Inleiding, pag. XXXV.

(158) Zie overigens GRIMM, R. F., pag. CLX.

(159) Reinaert, Inleiding, pag. XXXVI–XXXVII.

(160) Gesch. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 193 vlg.

(161) Gesch. der Letterk. in het Graefschap Vlaenderen, pag. 142.

(162) Zie mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 193, noot 2.

(163) Corpus Chronicorum Flandriae, tom. I, pag. 709.

(164) L. l., pag. 709.

(165) Zie het verlof daartoe in mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 194, noot 1.

(166) Werkelijk ontbrak het toen in Vlaanderen niet aan valsche munters. MEYERUS verhaalt, hoe Boudewijn Hapkin in 1111 allerlei misdadigers strafte, onder anderen ook „adolescens quidam nobilis,” die beesten gestolen had; „hunc arreptum una cum duobus falsis monetariis in ferventem tinctoris lebetem dedit praecipitem.”

(167) Reinaert, Inleiding, bl. XXXV–XXXVI. Verg. mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 192–193.

(168) Geschied. der Letterk. in het Graefschap Vlaenderen, pag. 141.

(169) WARNKÖNIG, Histoire de la Flandre, tom. I, pag. 203–204.

(170) Reinaert, Inleiding, pag. XXXIX; verg. mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., I Dl., bl. 194.

(171) Gesch. der Letterk. in het Graefschap Vlaenderen, pag. 143.

(172) Trouvères Artésiens, pag. 150 en 154.

(173) Een enkel, maar doorslaand bewijs. In hetzelfde werk, pag. 293–299, schrijft hij, op voorgang van BARBAZAN en LE GRAND D'AUSSY, acht gedichten toe aan zekeren JEHAN DE BOVES, die, volgens den tekst van een dier gedichten zelf, er blijkbaar de schrijver niet van was.

In het fablel des deux Chevaux, bij BARBAZAN-MÉON, tom. III, pag. 197, lezen wij:

Cil qui trova de Morteruel,

Et del mort vilain de Bailleul,

en dan volgt de verdere opsomming der stukken aan JEHAN DE BOVES toegekend, waarop het dan verder heet:

(Cil)

D'un autre fablel s'entremet,

Qu'il ne cuida jà entreprendre;

Ne por mestre Jehan reprendre

De Boves, qui dist bien et bel,

N'entreprent-il pas cest fablel,

Quar assez sont si dit resnable;

Mès qui de fablel fet grant fable

N'a pas de trover sens legier.

Dit kan nu wel niets anders beteekenen dan dit: „Hij, die de acht opgenoemde stukken geschreven heeft, waagt zich aan een ander gedicht, dat bij nooit gedacht had te zullen maken. Hij doet dit niet om het meester JEHAN DE BOVES te verbeteren (die dus blijkbaar hetzelfde onderwerp reeds behandeld had), want zijne sproken (dit) zijn vol pit; maar die zich op dichten toelegt kan niet altijd eene nieuwe stof vinden (trover).”

DINAUX haalt alleen de vier eerste verzen aan (pag. 295), en wel om te bewijzen, dat de dichter „lui-même se rend assez ingénûment justice”! Buitendien vergeet hij zelfs van het vijfde der in die inleiding vermelde gedichten te gewagen.

Wie nu de schrijver dier stukken is, weten wij niet, daar zijn naam met voordacht uit den codex door MÉON gevolgd schijnt te zijn weggelaten, zoo als blijkt uit den aanhef van het stuk Dou lou et de l'oue, l. l., pag. 55, en evenzeer uit dien van Brunain la vache au prestre, l. l., pag. 25.

DINAUX' geheele redeneering op bl. 150 is ook eenvoudig maar uit LE GRAND D'AUSSY overgenomen, Fabliaux ou Contes, 3 éd., tom. IV, pag. 256, en wel met overhaasting. LE GRAND zegt van de vrouw des priesters: „Dans le fabliau du curé qui mangea des mûres, il a été fait mention aussi de ces femmes de prêtres. Celle dont il s'agit ici (in den Constant du Hamel), quelques vers plus bas, est nommée la prêtresse.” DINAUX zegt: „Ce n'est point seulement dans ce fabliau qu'il est question des femmes des prêtres de cette époque; dans celui intitulé, le curé qui mangea des mûres, cette même singularité se représente, et comme ici, la femme du prêtre est appelée prêtresse.” Intusschen komt in 't stuk du Curé etc., in de Choix et extraits achter LE GRANDS eerste deel, pag. 26, de uitdrukking niet voor. Dit is eene kleinigheid, maar men leert er de slordigheid van dat werk uit kennen.

(174) Bij BARBAZAN-MÉON, tom. III, pag. 296–326.

(175) Zie boven, bl. LXVI.

(176) Boven, bl. XLIV.

(177) Daar heet de priester dien naam te dragen, maar de plaats schijnt niet geheel zuiver, en waarschijnlijk is er de vilain meê bedoeld. Dezelfde dichter kende ook den naam Gombert, die in de 19e en 20e branche van Renart voorkomt, zie boven, pag. LXXXVI.

(178) R. F., pag. CXLV.

(179) Les Trouvères Artésiens, pag. 149.

(180) Het is duidelijk ons ham, bij KILIAEN: domus, habitatio, maar dat ook, even als het fransche hameau, de beteekenis van dorp of gehucht gekregen heeft; verg. NOORDEWIER, Regtsoudheden, bl. 210.

(181) Zie mijne Geschied. der Mnl. Dichtk., III Dl., bl. 9–10.

(182) R. F., pag. CCLVIII.

(183) Verg. WARNKÖNIG, Hist. de la Flandre, tom. I, pag. 240.

(184) R. F., pag. CLVI.

(185) Reinaert, 2e druk, Nabericht, bl. 356.

(186) Vroet, vs. 1899, verklaart hij door verwoed, dol; maar hoe zulk eene verklaring hier in den samenhang past, is mij volstrekt onbegrijpelijk.

(187) GRIMM meende, R. F., pag. CLVII, ten onrechte, dat STOKE, II Dl., pag. 229, 238, 249, dezelfde plaats Barsele noemde: de hollandsche schrijver heeft blijkbaar Borselen op 't oog.

VANDEN VOS REINAERDE.

VANDEN VOS REINAERDE.

WILLEM, die den Madoc maecte, 1

Daer hi dicke omme waecte, 2

Hem vernoyede so haerde, 3

Dat davonturen van Reinaerde 4

In Dietsce onghemaket bleven, 5

(Die hi hier hevet vulscreven) 6

Dat hi die vite dede soeken, 7

Ende hise naden walscen boeken 8

In Dietsce dus hevet begonnen. 9

God moete ons siere hulpe onnen! 10

Nu keret hem daer toe mijn sin, 11

Dat ic bidde in dit beghin, 12

Beide den dorpren enten doren, 13

Oft si comen daer si horen 14

Dese rime ende dese wort, 15

Die hem onnutte sijn ghehort, 16

Dat sise laten ombescaven. 17

Te vele slachten si den raven, 18

Die emmer es al even malsc: 19

Si maken sulke rime valsc, 20

Daer si niet meer af en weten 21

Dan ic doe, hoe dat si heten, 22

Die nu in Babilonien leven. 23

Daetsi wel, si souts begheven. 24

Dan segghic niet dor minen wille; 25

Mijns dichtens ware een ghestille, 26

Ne hads mi ene niet ghebeden, 27

Die in groter hoveschede 28

Gherne keret hare saken: 29

Soe bat mi, dat ic soude maken 30

Dese avonture van Reinaerde. 31

Al begripic die grongaerde 32

Ende die dorpren entie doren, 33

Ic wille dat die ghene horen, 34

Die gherne pleghen der ere, 35

Ende haren sin daer toe keren, 36

Dat si leven hoofschelike, 37

Sijn si arem, sijn si rike, 38

Diet verstaen met goeden sinne. 39

Nu hort, hoe ic hier beghinne. 40

Het was in enen Sinxendaghe 41

Dat beide bosch ende haghe 42

Met groenen loveren waren bevaen: 43

Nobel, die coninc, hadde ghedaen 44

Sijn hof craieren over al, 45

Dat hi waende, hadde hijs gheval, 46

Houden te wel groten love. 47

Doe quamen tes coninx hove 48

Alle die diere, groot ende clene, 49

Sonder vos Reinaert allene. 50

Hi hadde te hove so vele mesdaen, 51

Dat hire niet ne dorste gaen: 52

Die hem besculdich kent ontsiet. 53

Also was Reinaerde ghesciet; 54

Ende hier omme scuwedi sconinx hof, 55

Daer hi in hadde cranken lof. 56

Doe al dat hof versamet was, 57

Was daer niemen, sonder die das, 58

Hine hadde te claghene over Reinaerde, 59

Den fellen metten roden baerde. 60

Nu gaet hier up ene claghe. 61

Isengrijn ende sine maghe 62

Ghinghen vor den coninc staen. 63

Isengrijn begonste saen 64

Ende sprac: »Coninc here, 65

Dor edelheit ende dor ere, 66

Dor recht, ende dor ghenade, 67

Ontfermt u miere scade, 68

Die mi Reinaert heeft ghedaen, 69

Daer ic af dicke hebbe ontfaen 70

Groten lachter ende verlies. 71

Vor al dandre ontferme u dies, 72

Dat hi mijn wijf hevet verhoert, 73

Ende mine kindre so mesvoert, 74

Dat hise besekede, daer si laghen, 75

Datter twee noint meer ne saghen, 76

Ende si worden staerblint: 77

Nochtan honedi mi sint. 78

Het was sint so verre comen, 79

Datter een dach af was ghenomen, 80

Ende Reinaert soude hebben ghedaen 81

Sine onsculde: ende also saen 82

Alse die heleghe waren brocht, 83

Was hi andersins bedocht, 84

Ende ontvoer in sine veste. 85

Here, dit kennen noch die beste 86

Die te hove sijn comen hier: 87

Mi hevet Reinaert, dat felle dier, 88

So vele te lede gedaen, 89

Ic weet wel, al sonder waen, 90

Ware al tlaken perkement, 91

Dat men maket nu te Ghent, 92

Inne ghescreeft niet daer an. 93

Dies swijghic nochtan; 94

Neware mijns wives lachter 95

Ne mach niet bliven achter 96

Onghebetert, no onghewroken.” 97

Doe Isengrijn dit hadde ghesproken, 98

Stont op een hondekijn, hiet Cortois, 99

Ende claghede den coninc in Fransois, 100

Hoet so aerm was, wilen ere, 101

Dat alles goets en hadde mere, 102

In enen wintre, in enen vorst, 103

Dan allene ene worst, 104

Ende hem Reinaert, die felle man, 105

Die selve worst stal ende nam. 106

Tibert, die cater, hi wart gram: 107

Aldus hi sine tale began, 108

Ende spranc midden in den rinc, 109

Ende seide: »Here coninc, 110

Dor dat ghi Reinaerde sijt onhout, 111

So en es hier jonc no out, 112

Hine hebbe te wroeghene jeghen u. 113

Dat Cortois claghet nu, 114

Dats over menich jaer ghesciet: 115

Die worst was mine, al en claghic niet. 116

Ic hadse bi miere list ghewonnen, 117

Daer ic bi nachte quam gheronnen 118

Omme bejach in ene molen, 119

Daer ic die worst in hadde ghestolen 120

Enen slapenden molenman. 121

Hadder Cortois iewet an, 122

Dat was bi niemene dan bi mi. 123

Hets recht dat omberet si 124

Die claghe, die Cortois doet.” 125

Pancer sprac: »Dinct u goet, 126

Tibert, dat men die claghe ombere? 127

Reinaert es een recht mordenere, 128

Ende een trekere, ende een dief: 129

Hine heeft ooc niemene so lief, 130

No den coninc, minen here, 131

Hine wilde dat hi lijf ende ere 132

Verlore, mocht hire ane winnen 133

Een vet morseel van ere hinnen. 134

Wat sechdi van omberen claghe? 135

En dedi ghistren in den daghe 136

Ene die meeste overdaet 137

An Cuwaerde, die hier staet, 138

Die noit enich dier ghedede? 139

Want hine, binnen sconinx vrede 140

Ende binnen sconinx ghelede, 141

Ghelovede te leerne sinen crede, 142

Ende soudene maken capelaen. 143

Doe dedine sitten gaen 144

Vaste tusschen sine been: 145

Doe begonstsi over een 146

Spellen ende lesen bede, 147

Ende lude singhen crede. 148

Mi gheviel, dat ic tien tiden 149

Ter selver stede soude liden. 150

Doe hoordic haerre beider sanc, 151

Ende maecte daerwaert minen ganc 152

Met ere harde snelre vaert: 153

Doe vandic daer meester Reinaert, 154

Die siere lesse hadde begheven, 155

Die hi te voren up hadde gheheven, 156

Ende diende van sinen ouden spele, 157

Ende hadde Cuwaerde bi der kelen, 158

Ende soude hem thooft hebben ghenomen, 159

Waer ic hem niet te hulpe comen 160

Bi aventure in dien stonden. 161

Siet hier noch die verssce wonden 162

Ende die tekine, her coninc, 163

Die Cuwaert van hem ontfinc. 164

Laetti dit bliven onghewroken, 165

Dat u verde es dus tebroken, 166

Ghine wreket, alse u manne wisen, 167

Men salt uwen kindren noch mesprisen 168

Hier naer, over wel menich jaer.” 169

—»Bi Gode, Pancer, ghi secht waer! 170

Sprac Isengrijn, daer hi stoet: 171

Waer Reinaert doot, het waer ons goet, 172

Also behoude mi God mijn leven! 173

Neware, wert hem dit vergheven, 174

Hi sal noch honen binder maent 175

Sulken, dies niet ne bewaent.” 176

Doe spranc up Grimbert, die das, 177

Die Reinaerts broeder sone was, 178

Met ere verbolghenlike tale: 179

»Here Isengrijn, men weet dat wale, 180

Ende hets een out bispel: 181

Viants mont seit selden wel. 182

Verstaet, nemt miere tale goom: 183

Ic wilde, hi hinghe an enen boom 184

Bi siere kelen, alse een dief, 185

Die andren heeft ghedaen meest grief. 186

Here Isengrijn, wildi anegaen 187

Soendinc, ende dat ontfaen, 188

Daer toe willic helpen gherne: 189

Mijn oom en salt ooc niet wernen; 190

Entie meest andren heeft mesdaen 191

Sal den andren in bate staen, 192

Van minen oom ende van u. 193

Al ne comt hi niet claghen nu, 194

Ware mijn oom wel te hove, 195

Ende stonde in sconincx love, 196

Here Isengrijn, als ghi doet, 197

En soude niemen dinken goet, 198

Ende ghine bleves onbegrepen, 199

Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen 200

Dicwile met uwen scerpen tanden, 201

Dat hi niet ne conde gheanden.” 202

Isengrijn sprac: »Hebdi gheleert 203

An uwen oom dus lieghen apeert?” 204

—»In hebbe daer an niet gheloghen. 205

Ghi hebt minen oom bedroghen 206

Harde dicke in menegher wise: 207

Ghi misleettene vanden pladisen, 208

Die hi u warp vander kerren, 209

Doe ghi hem volghedet van verre, 210

Ende ghi die pladise uplaset; 211

Doe ghi u daer ane hadt versadet, 212

Ghine gaeft hem no goet no quaet, 213

Sonder allene een pladisengraet, 214

Die ghi hem te jeghen brochtet, 215

Dor dat ghine niet ne mochtet. 216

Sint hoondine van enen bake, 217

Die vet was, ende van goeder smake, 218

Dien ghi leit in uwen museel. 219

Doe Reinaert eschede sijn deel, 220

Antwordi hem in scerne: 221

»U deel willic u gheven gherne, 222

Reinaert, scone jonghelinc: 223

Die wisse, daer die bake an hinc, 224

Becnause, soe es so vet.” 225

Reinaerde was lettel te bet, 226

Dat hi den goeden bake ghewan, 227

In sulker sorghe dattene een man 228

Vinc, ende warp in sinen sac: 229

Dese pine ende dit onghemac 230

Hevet hi leden dor Isengrine, 231

Ende hondert werven mere pine. 232

Ghi heren, dinct u dit ghevoech 233

Nochtan, oft meer onghevoech, 234

Dat hi claghet om sijn wijf, 235

Die Reinaert hevet al haer lijf 236

Ghemint? so doet hi hare; 237

Al ne maecten sijt niet mare, 238

Ic dart wel segghen over waer, 239

Dat langher es dan VII jaer, 240

Dat Reinaert hevet hare trouwe. 241

Om dat Hersint, die scone vrouwe, 242

Dor minne ende dor quade sede 243

Reinaerde sinen wille dede, 244

Wattan? soe was sciere ghenesen: 245

Wat talen mach daer omme wesen! 246

Nu maket hier Cuwaert, die hase, 247

Ene claghe van ere blase; 248

Oft hi den Crede niet wel en las, 249

Reinaert, die sijn meester was, 250

Mochte in sinen clerc niet blouwen? 251

Dat ware onrecht, entrouwen! 252

Cortois claghet om ene worst, 253

Die hi verloos in enen vorst: 254

Die claghe ware bet verholen. 255

En hoordi dat soe was ghestolen? 256

Male quesite male perdite: 257

Om recht wert men qualic quite 258

Dat men hevet qualic ghewonnen. 259

Wie sal Reinaerde dat veronnen, 260

Dat hi ghestolen goet ghinc an? 261

Niemen die recht versceden can. 262

Reinaert es een gherecht man: 263

Sint dat die coninc sinen ban 264

Hevet gheboden, ende sinen vrede, 265

So wetic wel, dat hine dede 266

Dinc neghene, dan oft hi ware 267

Hermite ofte clusenare. 268

Naest siere huut draecht hi die hare. 269

Binnen desen naesten jare 270

Sone at hi vleesc, no wilt no tam; 271

Dat seide die ghistren dane quam. 272

Malcrois hevet hi begheven 273

Sijn casteel, ende hevet up heven 274

Ene cluse, daer hi leghet in. 275

Ander bejach, no ander ghewin 276

So wanic wel dat hine hevet, 277

Dan caritate, die men hem ghevet. 278

Hijs bleec ende magher vander pine; 279

Hongher, dorst, scerpe carine 280

Doghet hi vor sinen sonden 281

Recht te desen selven stonden.” 282

Doe Grimbert stont in deser tale, 283

Saghen si van berghe te dale 284

Canticleer comen ghevaren, 285

Ende brochte up ere bare 286

Ene dode hinne, hiet Coppe, 287

Dier Reinaert hadde bi den croppe 288

Hooft ende hals af ghebeten. 289

Dit moeste nu die coninc weten. 290

Cantecleer quam vore gaende, 291

Sine vederen sere slaende. 292

In wedersiden vander bare 293

Ghinc ene hane wide mare: 294

Die een hiet Cantaert, 295

Daer wilen na gheheten waert 296

Vrouwe Alenten goede hane; 297

Die ander hiet, na minen wane, 298

Die goede hane Craiant, 299

Die scoonste diemen vant 300

Tusschen Portaengen ende Polanen. 301

Elkerlijc van desen hanen 302

Droech een bernende stallecht, 303

Dat lanc was ende recht. 304

Daer waren Coppen broeders twee, 305

Die riepen owi ende wee. 306

Om haerre suster Coppen doot 307

Dreven si claghe ende jamer groot. 308

Pinte ende Sproete droeghen die bare: 309

Hem was te moede harde sware 310

Vander suster, die si hadden verloren. 311

Men mocht harde verre horen 312

Haerre tweer caerminghe. 313

Dus sijn si comen int ghedinghe. 314

Cantecleer spranc in den rinc, 315

Ende seide: »Here coninc, 316

Dor God ende dor ghenade, 317

Nu ontfarmet miere scade, 318

Die mi Reinaert heeft ghedaen, 319

Ende minen kindren, die hier staen 320

Sere tharen onwille. 321

Ten ingane van Aprille, 322

Doe die winter was vergaen, 323

Ende men sach die bloemen staen 324

Over al die velde groene, 325

Doe was ic fier ende coene 326

Van minen groten gheslachte: 327

Ic hadde jongher sonen achte, 328

Ende jongher dochtren sevene, 329

Dien wel luste te levene, 330

Die mi Rode die vroede 331

Hadde brocht tenen broede. 332

Si waren alle vet ende starc, 333

Ende ghinghen in een sconen parc, 334

Dat was beloken in ere mure; 335

Hier binnen stoet ene scure, 336

Daer vele honden toe horden. 337

Dat si menich dier fel scorden, 338

Dies waren mine kindre onvervaert. 339

Dit benijdde dus Reinaert, 340

Dat sire waren so vaste binnen, 341

Dat hire negheen ne conste ghewinnen. 342

Want Reinaert, die felle ghebure, 343

Hoe dicke ghinc hi om die mure 344

Ende leide ons sine laghen! 345

Alsene dan die honde saghen, 346

Liepen si na met haerre cracht. 347

Ene warf wart hi uptie gracht 348

Bi avonture daer belopen, 349

Dat ic hem sach een deel becopen 350

Sine diefte ende sinen roof, 351

Dat hem die pelse sere stoof. 352

Nochtan quam hi bi barate 353

Dane; dattene God verwate! 354

Doe waerwi sijns langhe quijt. 355

Sint quam hi als een hermijt, 356

Die moordadeghe dief, 357

Ende brochte mi seghele ende brief 358

Te lesene, here coninc, 359

Daer u seghele ane hinc. 360

Doe ic die letteren lesen began. 361

Dochte mi ghescreven daer an, 362

Dat ghi haddet coninclike 363

Over al uwen rike 364

Allen dieren gheboden vrede, 365

Ende ooc allen voghelen mede. 366

Ooc brochte hi ander niemare, 367

Ende seide, dat hi ware 368

Een begheven clusenare, 369

Ende hadde ghedoghet, twaren, 370

Vor sinen sonden meneghe pine; 371

Hi toochde mi palster ende slavine, 372

Die hi brochte vander Elmare, 373

Daer onder ene scerpe hare. 374

Doe sprac hi: »Here Cantecleer, 375

Nu moghedi wel vorwaertmeer 376

Van mi sonder hoede leven: 377

Ic hebbe bi der scole vergheven 378

Al vleesc ende vleeschsmout. 379

Ic bem vortmeer so out, 380

Ic moet miere siele telen. 381

Gode willic u bevelen! 382

Ic ga daer ic hebbe te doene: 383

Ic hebbe middach ende noene 384

Ende prime te segghene vanden daghe.” 385

Doe nam hi neven ere haghe 386

Sinen wech, ende tien ghescede 387

Ghinc hi lesen sinen crede. 388

Ic wart blide ende onvervaert, 389

Ende ghinc te minen kindrenwaert, 390

Ende was so wel al sonder hoede, 391

Dat ic ghinc met minen broede 392

Sonder sorghe al buten mure: 393

Daer gheviel mi quade avonture; 394

Want Reinaert, die felle saghe, 395

Was ghecropen dor die haghe, 396

Ende hadde die porte ondergaen: 397

Doe waert miere kindre saen 398

Een ghepronden uten ghetale, 399

Dat leide Reinaert in sine male. 400

Mesval mi doe nakede: 401

Want sint dat hise smakede 402

In sinen ghiereghen mont, 403

Ne conste ons wachtre nochte hont 404

No bewachten, no bescaermen. 405

Here, des laet u ontfaermen! 406

Reinaert leide sine laghe 407

Beide bi nachte ende bi daghe, 408

Ende roofde emmer mine kindre; 409

So vele es tghetal nu mindre, 410

Dant ghewone was te sine, 411

Dat die XV kindre mine 412

Sijn ghedeghen al tote viere, 413

So suver heeftse die onghiere 414

Reinaert in sinen mont verslonden: 415

Noch ghistren wart hem metten honden 416

Ontjaghet Coppe, die hinne mare, 417

Die hier leghet up deser bare. 418

Dit claghic u met groten sere: 419

Ontfaermt u mijns, wel soete here!” 420

Die coninc sprac: »Grimbaert 421

U oom, die clusenare waert, 422

Hi hevet ghedaen so goede carine! 423

Levic een jaer, het sal hem scinen. 424

Nu hort hier, Cantecleer, 425

Wat sal der talen meer? 426

U dochter leghet alhier verslegen: 427

(God moet haerre siele pleghen!) 428

Wine moghense niet langher houden, 429

(God moeter af ghewouden!) 430

Ende sullen onse vigilien singhen; 431

Daerna sullen wise bringhen, 432

Den lichame, ter eerden met ere. 433

Dan sullen wi met desen heren 434

Ons beraden ende bespreken, 435

Hoe wi ons best ghewreken 436

An Reinaerde van deser mort.” 437

Doe hi ghesprac dese wort, 438

Beval hi jonghen ende ouden, 439

Dat si vigilien singhen souden. 440

Dat hi gheboot was sciere ghedaen. 441

Doe mochtemen horen ane slaen 442

Ende beghinnen, harde ho, 443

Dat placebo Domino, 444

Ende die verse die daer toe horden. 445

Ic seide ooc, in waren worden, 446

Neware het ware ons te lanc, 447

Wie daer der siele vers sanc, 448

Ende wie die sielelesse las. 449

Doe die vigilie ghehent was, 450

Doe leidemen Coppen in dat graf, 451

Dat bi engiene ghemaket was, 452

(Onder die linde in een gras,) 453

Van marberstene, die slecht was: 454

Die letteren, die men daer ane sach, 455

Ane den sarc, die daer up lach, 456

Deden ane tgraf bekinnen, 457

Wie daer lach begraven binnen. 458

Dus spraken die boecstave 459

Anden sarc upten grave: 460

»Hier leghet Coppe begraven, 461

Die so wale conste scraven, 462

Die die vos Reinaert verbeet, 463

Ende haren gheslachte was te wreet.” 464

Nu leghet Coppe onder moude. 465

Die coninc sprac te sinen ouden, 466

Dat si hem alle Hem bespraken, 467

Hoe si alrebest ghewraken 468

Dese grote overdade. 469

Doe wartsi alle te rade 470

Dat si den coninc rieden, 471

Dat hine soude ombieden, 472

Dat hi te hove soude comen; 473

No dor scade, no dor vrome 474

Ne liete, hine quame int ghedinghe, 475

Ende men Brunen van dien dinghe 476

Die bodscap soude laden. 477

Dies was hi sciere beraden, 478

Dat hi dus sprac te Bruun den bere: 479

»Here Bruun, dit segghic vor dit here, 480

Dat ghi dese bodscap doet: 481

Ooc biddic u, dat ghi sijt vroet, 482

Dat ghi u wacht van baraet; 483

Reinaert es fel ende quaet: 484

Hi sal u smeken ende lieghen, 485

Mach hi, hi sal u bedrieghen 486

Met valscen worden ende met sconen; 487

Mach hi, bi Gode, hi sal u honen.” 488

—»Here, seit hi, laet u castien! 489

So moete mi God vermalendien, 490

Oft mi Reinaert so sal honen, 491

Inne salt hem wederlonen, 492

Dat hijs an den dulsten si; 493

Nu ne sorghet niet om mi!” 494

Nu nemt hi orlof, ende sal naken 495

Daer hi sere sal mesraken. 496

Nu es Brune uptie vaert, 497

Ende hevet in siere herten onwaert, 498

Ende het dochte hem overdaet, 499

Dat iemen soude sijn so quaet, 500

Ende hem Reinaert honen soude. 501

Dor den keer van enen woude 502

Quam hi ghelopen in ene woestine, 503

Daer Reinaert hadde die pade sine 504

Ghesleghen crom ende menichfoude, 505

Also als hi uten woude 506

Hadde ghelopen om sijn bejach. 507

Beneden der woestinen lach 508

Een berch, hooch ende lanc, 509

Daer moeste Brune sinen ganc 510

Te middewaerde over maken, 511

Sal hi te Maupertuus gheraken. 512

Reinaert hadde so menich huus; 513

Maer die casteel van Maupertuus 514

Was die beste van sinen borghen: 515

Daer trac hi in, als hi in sorghe 516

Ende in node was bevaen. 517

Nu es Brune die bere ghegaen 518

Dat hi te Maupertuus es comen. 519

Doe hi die porte hevet vernomen, 520

Daer Reinaert ute plach te gane, 521

Doe ghinc hi vor die barbecane 522

Sitten over sinen staert, 523

Ende sprac: »Sidi in huus, Reinaert? 524

Ic bem Brune, des coninx bode, 525

Die hevet ghesworen bi sinen goden, 526

Ne comdi niet ten ghedinghe, 527

Ende ic u niet vor mi bringhe, 528

Recht te nemene ende te ghevene, 529

Ende in vrede vort te levene, 530

Hi doet u breken ende raden. 531

Reinaert, doet dat ic u rade, 532

Ende gaet met mi te hovewaert.” 533

Dit verhorde al nu Reinaert, 534

Die vor sine porte lach, 535

Daer hi vele te ligghene plach 536

Dor warmhede vander sonnen. 537

Bi der tale, die Brune heeft begonnen, 538

Bekenden altehant Reinaert, 539

Ende tart bet te dalewaert, 540

In sine donkerste haghedochte: 541

Menichfout was sijn ghedochte, 542

Hoe hi vonde sulken raet, 543

Daer hi Brune, den fellen vraet, 544

Te scerne mede mochte driven, 545

Ende selve bi siere ere bliven. 546

Doe sprac Reinaert over lanc: 547

»Uus goets raets hebbet danc, 548

Here Bruun, wel soete vrient; 549

Hi hevet u qualike ghedient, 550

Die u beriet desen ganc, 551

Ende u desen berch lanc 552

Over te lopene dede bestaen; 553

Ic soude te hove sijn ghegaen, 554

Al haddet ghi mi niet gheraden; 555

Maer mi es die buuc so gheladen 556

In so utermaten wise, 557

Met ere vremder niewer spise, 558

Ic vruchte, in sal niet moghen gaen: 559

Inne mach sitten no ghestaen, 560

Ic bem so utermaten sat.” 561

—»Reinaert, wat aetstu? wat?” 562

—»Here Brune, ic at cranke have, 563

Arem man dannes gheen grave: 564

Dat moghedi bi mi wel weten. 565

Wi arme liede, wi moeten eten, 566

Hadden wijs raet, dat wi node aten: 567

Goeder versscer honichraten 568

Hebbic coever harde groot: 569

Die moetic eten, dor den noot, 570

Als ic el niet mach ghewinnen. 571

Nochtan als icse hebbe binnen 572

Hebbicker af pine ende onghemac.” 573

Dit horde Brune, ende sprac: 574

»Helpe, lieve vos Reinaert, 575

Hebdi honich dus onwaert? 576

Honich es ene soete spise, 577

Die ic vore allen gherechten prise, 578

Ende vore allen gherechten minne. 579

Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne! 580

Edele Reinaert, soete neve, 581

Also langhe als ic sal leven 582

Willic u daer omme minnen: 583

Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!” 584

—»Ghewinnen, Bruun? ghi hout u spot!” 585

—»In doe, Reinaert; so waric sot, 586

Hildic spot; neen ic niet.” 587

Reinaert sprac: »Bruun, mochtijs iet? 588

Oft ghi honich moghet eten, 589

Bi uwer trouwe, laet mi weten; 590

Mochtijs iet, ic souts u saden. 591

Ic sals u also vele beraden, 592

Ghine atet niet met u tiene, 593

Waendic u hulde daer met verdienen.” 594

—»Met mi tiene? hoe mach dat wesen? 595

Reinaert, hout uwen mont van desen; 596

Ende sijts seker ende ghewes, 597

Haddic al thonich, dat nu es 598

Tusscen hier ende Portegale, 599

Ic aet al up, tenen male.” 600

Reinaert sprac: »Wat sechdi? 601

Een dorper, heet Lamfroit, woont hier bi, 602

Hevet honich so vele, te waren, 603

Ghine atet niet in VII jaren. 604

Dat soudic gheven in u ghewout, 605

Here Bruun, wildi mi wesen hout, 606

Ende vor mi dinghen te hove.” 607

Doe quam Brune, ende ghinc gheloven 608

Ende sekerde Reinaerde dat, 609

Wildine honichs maken sat, 610

(Des hi cume ombiten sal) 611

Hi wilde wesen over al 612

Ghestade vrient ende goet gheselle. 613

Hier omme loech Reinaert, die felle, 614

Ende sprac: »Bruun, helet mare, 615

Vergave God, dat mi nu ware 616

Also bereit een goet gheval, 617

Alse u dit honich wesen sal, 618

Al wildijs hebben VII amen!” 619

Dese wort sijn hem bequame, 620

Bruun, ende daden hem so sochte! 621

Hi loech, dat hi nemmee ne mochte. 622

Doe peinsde Reinaert, daer hi stoet: 623

Bruun, es mi davonture goet, 624

Ic wane u daer noch heden laten, 625

Daer ghi lachen sult te maten.” 626

Na dit peinsen ghinc hi uut, 627

Ende sprac al overluut: 628

»Oom Bruun, gheselle, willecome! 629

Het staet so, suldi hebben vrome, 630

Hier ne mach sijn gheen langher staen. 631

Volghet mi, ic sal vore gaen: 632

Wi houden desen crommen pat. 633

Ghi sult noch heden werden sat: 634

Salt na minen wille gaen, 635

Ghi sult noch hebben, sonder waen, 636

Also vele alse ghi moghet ghedraghen.” 637

Reinaert meende van groten slaghen: 638

Dit was dat hi hem beriet. 639

Die keitijf ne wiste niet 640

Waer hem Reinaerts tale keerde, 641

Die hem honich stelen leerde, 642

Dat hi wel sere sal becopen. 643

Al sprekende quam dus ghelopen 644

Reinaert met sinen gheselle Brunen, 645

Tote Lamfroits, bi den tune. 646

Wildi horen van Lamfreide? 647

Dat was, eist waer so men mi seide, 648

Een temmerman van goeden love, 649

Ende hadde bi sinen hove 650

Ene eke brocht uten woude, 651

Die hi ontwee clieven soude, 652

Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen 653

Also temmermans noch pleghen. 654

Die eke was ontaen wel wide, 655

Dies was Reinaert harde blide. 656

Te Brunen sprac hi, ende loech: 657

»Siet hier u grote ghevoech, 658

Brune, ende nemt wel goom! 659

Hier in desen selven boom 660

Es honichs utermaten vele; 661

Proeft, oft ghijs in uwe kele 662

Ende in uwen buuc moghet bringhen. 663

Nochtan suldi u selven dwinghen, 664

Al dinket u goet die honichrate; 665

Etet te seden, ende te maten, 666

Dat ghi u selven niene verdervet: 667

Ic ware onteert ende ontervet, 668

Wel soete oom, mesquame u iet.” 669

Bruun sprac: »Reinaert, ne sorghet niet. 670

Waendi dat ic bem onvroet? 671

Mate es tallen spelen goet.” 672

—»Ghi secht waer, sprac Reinaert, 673

Waer omme bem ic ooc vervaert? 674

Gaet toe, ende cruupter in!” 675

Bruun peinsde om sijn ghewin, 676

Ende liet hem so verdoren, 677

Dat hire thooft over die oren 678

Ende die vordere voete in stac. 679

Reinaert poghede, dat hi brac 680

Die wegghen beide uter eken. 681

Dien hi te voren ghinc so smeken, 682

Hi bleef ghevanghen in den boom. 683

Nu hevet die neve sinen oom 684

Met looshede brocht in sulker achte, 685

Dat hi met liste, no met crachte, 686

In ghere wijs ne can ontgaen, 687

Ende bi den hoofde staet ghevaen. 688

Wat raeddi Brunen te doene? 689

Dat hi was sterc ende coene 690

Sal hem niet ghehelpen moghen. 691

Hi sach wel, hi was bedroghen: 692

Hi began briesscen ende dulen; 693

Hi was begrepen bi siere mulen 694

So vaste, ende bi den voeten vore, 695

Al dat hi pijnde was verloren; 696

Hine waende nemmermeer ontgaen. 697

Van verre was Reinaert ghestaen 698

Ende sach Lamfroit comen onsochte, 699

Die up sinen hals brochte 700

Een scarpe aex, ene baerde. 701

Hier moghedi horen van Reinaerde, 702

Hoe hi sijn oom ghinc rampineren: 703

»Oom Brune, vaste gaet mineren! 704

Hier comt Lamfroit, ende sal u scinken; 705

Haddi gheten, so soudi drinken.” 706

Na der tale so ghinc Reinaert 707

Weder te sinen castelewaert, 708

Sonder orlof; ende mettien 709

Hevet Lamfroit den bere versien, 710

Ende vernam, dat hi was ghevaen. 711

Doe ne was daer gheen langer staen, 712

Hine liep wech metter haest 713

Daer hi die hulpe wiste naest, 714

Daer dat naeste dorp stont, 715

Ende dede hem allen cont, 716

Dat daer stont ghevaen een bere. 717

Doe volchde hem een mekel here. 718

Int dorp ne bleef man no wijf: 719

Den bere te nemene sijn lijf 720

Liept al dat lopen mochte. 721

Sulc was, die enen bessem brochte, 722

Sulc enen vleghel, sulc een rake; 723

Sulc quam ghelopen met enen stake, 724

So si quamen van haren werke. 725

Selve die pape vander kerken 726

Brochte enen cruusstaf, 727

Die hem die coster node gaf. 728

Die coster droech ene vane, 729

Mede te stekene ende te slane. 730

Des papen wijf, vrouwe Julocke, 731

Quam ghelopen met haren rocke, 732

Daer soe omme hadde ghesponnen. 733

Vore hem allen quam gheronnen 734

Lamfroit met ere scarper aex. 735

Al hadde Brune lettel ghemaex, 736

Hi ontsach meer ongheval, 737

Ende sette al jeghen al 738

Doe hi dat geruchte horde. 739

Hi spranc up, so dat hem scorde 740

Van sinen ansichte al die huut. 741

Al brochte Brune dat hooft uut 742

Met arbeide ende met pine, 743

Nochtan liet hire vanden sinen 744

Een ore, ende beide sine lier. 745

Nie maecte God so lelic dier! 746

Hoe mochte hi seerre sijn mesrocht? 747

Al haddi thooft ute brocht, 748

Eer hi die voete conste ghewinnen, 749

Blever al die claeuwen binnen, 750

Ende sine hanscoen bede: 751

Dus gherochte hi uut met lede. 752

Hoe mochte hi sijn onteert meer? 753

Die voete waren hem so seer, 754

Dat hi tlopen niene conste ghedoghen. 755

Dat bloet liep hem over die oghen, 756

Dat hi niet wel ne conste ghesien: 757

Hine dorste bliven nochte vlien. 758

Hi sach, suut onder die sonne, 759

Lamfroit comen gheronnen; 760

Daer na die priester, die here, 761

Hi quam ghelopen vele sere; 762

Daer na die coster metter vane, 763

Daer na alle die prochiane, 764

Die oude liede metten jonghen. 765

Daer quam up haren stap ghespronghen 766

Sulke quene, die van oude 767

Cume een tant hadde behouden. 768

Wie so wille wachte hem dies; 769

Die scade hevet oft verlies 770

Ende groot ongheval, 771

Over hem so willet al. 772

Dit sceen aerm man Brunen wel: 773

Sulc dreichden nu an sijn vel, 774

Die des ghesweghen hadde stille, 775

Hadde Brune ghestaen tsinen wille. 776

Dit was beneden ere rivieren, 777

Dat Brune, onsalichst alre diere, 778

Van meneghen dorper was beringhet. 779

Doe was daer lettel ghedinghet. 780

Hem naecte groot onghemac: 781

Die een sloech, die ander stac, 782

Die een sloech, die ander warp: 783

Lamfroit was hem alte scarp. 784

Een, hiet Lottram lancvoet, 785

Hi droech enen verboorden cloet, 786

Ende stacken emmer na dat oghe; 787

Vrouwe Vulmaerte scerpe loghe 788

Ghinken koken met enen stave; 789

Abel Quac ende vrouwe Bave 790

Laghen beide onder voete, 791

Ende streden beide om enen cloete. 792

Ludmoer metter langer nese 793

Droech een loodwapper an een pese, 794

Ende ghincker met al omme swinghen. 795

Ludolf metten crommen vingheren 796

Dede hem allen te voren; 797

Want hi was best gheboren, 798

Sonder Lamfroit allene; 799

Hughe metten crommen benen 800

Was sijn vader, wet men wale, 801

Ende was gheboren van Absdale, 802

Ende was sone vrouwe Oghernen, 803

Ere houtmakerigge van lanternen. 804

Ander wijf ende ander man, 805

Meer dan ic ghenoemen can, 806

Daden Bruun groot onghemac, 807

So dat hem dbloet uut lac. 808

Brune ontfinc al sulc paiment 809

Als hem elc gaf daer omtrent. 810

Die pape liet den cruusstaf 811

Ghedichte gaen, slach in slach; 812

Ende die coster metter vane 813

Ghinc hem vastelike ane. 814

Lamfroit quam ter selver wile 815

Met ere scerper bilen, 816

Ende sloechene tusscen hals ende hooft, 817

Dat Brune wart sere verdooft, 818

Dat hi verspranc vanden slaghe 819

Tusscen der rivieren enter haghe, 820

In enen trop van ouden wiven, 821

Ende warper een ghetal van vive 822

In die riviere, die daer liep, 823

Die wel wijt was ende diep. 824

Des papen wijf wasser ene: 825

Des was spapen bliscap clene. 826

Doe hij sijn wijf sach in die vliet, 827

Doene luste hem langher niet 828

Brune te stekene no te slane. 829

Hi riep: »Siet, edele prochiane, 830

Ghinder vlot vrouwe Julocke, 831

Beide met spillen ende met rocke. 832

Nu toe! die haer helpen mach, 833

Ic gheve hem jaer ende dach 834

Vul pardoen ende aflaet 835

Van alre sondeliker daet.” 836

Beide man ende wijf 837

Lieten den armen keitijf 838

Brune ligghen over doot, 839

Ende ghinghen daer die pape gheboot, 840

Beide met stringhen ende met haken. 841

Die wile si die vrouwe uuttraken, 842

So quam Brune in die riviere 843

Ende ontswam hem allen sciere. 844

Die dorperen waren alle gram: 845

Si saghen, dat hem Brune ontswam, 846

Dat si hem niene mochten volghen; 847

Upt oever stonden si verbolghen, 848

Ende ghinghen na hem rampinieren. 849

Bruun, die lach in der rivieren, 850

Daer hi vant den meesten stroom, 851

Al drivende bat, dat God den boom 852

Moeste verdoemen ende verwaten, 853

Daer hi sijn ore in hadde ghelaten, 854

Ende beide sine lier. 855

Vort vloecte hi dat felle dier, 856

Den bosen vos Reinaerde, 857

Diene met sinen brunen baerde 858

So diepe in die eke dede crupen; 859

Daer na Lamfroit, vanden stupen, 860

Dat hi hem so lede dede. 861

In aldustanen ghebede 862

Lach Brune also langhe wile, 863

Dat hi wel ene halve mile 864

Vander stede was ghedreven, 865

Daer die dorpers waren bleven. 866

Hi was verpinet ende moede, 867

Ende ondercomen vanden bloede, 868

So dat hi hadde cranke vaert. 869

Doe swam hi te landewaert, 870

Ende croop ligghen in dat oever. 871

Ghine saghet noint droever 872

Negheen dier, no ghenen man. 873

Hi lach jammerlike ende stan, 874

Ende sloech met beiden sinen lanken: 875

Des mochte hi al Reinaerde danken. 876

Nu hort wat Reinaert heeft ghedaen: 877

Hi hadde een vet hoen ghevaen, 878

Bi Lamfroits, ander heiden, 879

Eer hi danen was versceiden: 880

Hi hadt up enen berch ghedreghen, 881

Verre uut allen weghen, 882

Daer het eenlic was ghenoech. 883

Dat was wel sijn ghevoech, 884

Dor dat daer was niemens ganc, 885

Ende hi dor niemens bedwanc 886

Sine proie dorste rumen. 887

Doe hi dat hoen toten plumen 888

Hadde gheleit in sine male, 889

Doe ghinc hi nederwaert te dale 890

Enen verholenliken pat. 891

Hi was utermaten sat; 892

Dat weder was scone ende heet: 893

Hi hadde ghelopen, dat hem tsweet 894

Neder seep neven die liere: 895

Daer omme liep hi ter rivieren, 896

Dor dat hi hem vercoelen soude. 897

In bliscap harde menichfoude 898

Was sine herte doe bevaen: 899

Hi hopede wel, al sonder waen, 900

Dat Lamfroit hadde den bere versleghen, 901

Ende hine thuuswaert hadde ghedreghen. 902

Doe sprac hi: »Hets mi wel ghevaren: 903

Die mi te hove meest soude daren, 904

Dien hebbic doot in desen daghe; 905

Nochtan wanic sonder claghe 906

Ende sonder wanconst bliven: 907

Ic mach te rechte bliscap driven.” 908

Doe Reinaert was in deser tale, 909

Sach hi nederwaert te dale, 910

Ende vernam Brune, daer hi lach; 911

Ende teerst, als hine sach, 912

Hadde hijs rouwe ende toren 913

(Daer die bliscap was te voren 914

Daer sach men toren ende nijt), 915

Ende sprac: »Vermalendijt, 916

Lamfroit, moet dine herte sijn: 917

Du best dulre dan een swijn, 918

Lamfroit, erger puten sone, 919

Lettel ere bistu ghewone. 920

Hoe es di dese bere ontgaen, 921

Die di te voren was ghevaen? 922

Hoe menich morseel leghet daer an, 923

Dat gherne etet menich man! 924

Owi, Lamfroit, verscroven druut, 925

Hoe rikelike een berehuut 926

Heefstu heden verloren, 927

Die di ghewonnen was te voren!” 928

Dit scelden hevet Reinaert ghelaten, 929

Ende ghinc neder bi der strate, 930

Dor te siene hoet Brunen stoet. 931

Doe hine sach ligghen, al een bloet, 932

Ende siec ende onghesont, 933

Den armen bere, te dier stont, 934

(Dat sach Reinaert harde gherne) 935

Doe bescalt hine te sinen scerne: 936

»Sire priester, dieu vo saut! 937

Kendi Reinaert, den ribaut? 938

Wildine scouwen? Sieten hier, 939

Den roden scalc, den fellen ghier! 940

Secht mi, priester, soete vrient, 941

Bi den here, dien ghi dient, 942

In wat ordinen wildi u doen, 943

Dat ghi draghet root capproen? 944

Sidi abt, so prihore? 945

Hi ghinc u harde na den oren, 946

Die u die crune hevet bescoren! 947

Ghi hebt uwen top verloren; 948

Ghi hebt u hanscoen af ghedaen: 949

Ic wane, ghi wilt singhen gaen 950

Van uwen complete dat ghetide.” 951

Dit horde Brune, ende wart onblide, 952

Want hine conste hem niet ghewreken 953

Hem dochte sine herte breken, 954

Ende sloech weder in die riviere. 955

Hine wilde vanden fellen diere 956

Nemmee horen tale. 957

Hi liet hem neder te dale 958

Metten strome driven te hant, 959

Ende ghinc ligghen up dat sant. 960

Hoe sal nu Brune te hove comen? 961

Al mocht hem al die werelt vromen, 962

Hine ghinghe niet over sinen voeten. 963

Hi was ghenoopt so onsoete 964

In die eke, daer hi te voren 965

Van tween voeten hadde verloren 966

Alle die claeuwen, ende dat vel, 967

Hine conste niet ghepeinsen wel, 968

Hoe hi best ten coninc gaet. 969

Nu hort hoe hi die vaert bestaet. 970

Hi sat over sinen hamen, 971

Ende began, met groter scame, 972

Rutsen over sinen staert; 973

Ende als hi dus moede waert, 974

So wentelde hi dan ene wile. 975

Dus dreef hi meer dan ene mile, 976

Eer hi tes coninx hove quam. 977

Doe men Brune daer vernam 978

In derre wijs van verre comen, 979

Wart getwifelt van hem somen 980

Wat daer quam ghewentelt so. 981

Dien coninc wart die herte onvro, 982

Die Brune bekende te hant, 983

Ende sprac: »Dits mijn seriant 984

Brune, hem es dat hooft so root, 985

Hi es ghewont toter doot; 986

Ai God, wie heeften so mesmaect?” 987

Bindesen so was Brune ghenaect, 988

Dat hi den coninc claghen mochte. 989

Hi stan, ende versuchte onsochte, 990

Ende sprac: »Coninc, edel here, 991

Wreket mi dor uus selves ere 992

Over Reinaert, dat felle dier, 993

Die mi mine scone lier 994

Met siere list verliesen dede, 995

Ende daer toe mine oren mede, 996

Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet!” 997

Die coninc sprac: »Oft ic dit niet 998

Ne wreke so moetic sijn verdoemt!” 999

Ende hier na so hevet hi ghenoemt 1000

Alle die hogheste bi namen, 1001

Ende omboot, dat si quamen 1002

Alle gader an sinen raet, 1003

Ende rieden hem hoe dese daet 1004

Best werde gherecht, tes coninx ere. 1005

Doe rieden daer die meeste heren, 1006

Dat menne twee waerf daghen soude, 1007

Reinaert, oft die coninc woude, 1008

Ende horen tale ende wedertale. 1009

Ooc seiden si, si wilden wale 1010

Dat Tibert soude van desen 1011

Te Reinaerde bode wesen: 1012

Al ware hi cranc, hi ware vroet. 1013

Dese raet dinct den coninc goet. 1014

Doe sprac die coninc: »Here Tibeert, 1015

Gaet; ende eer ghi weder keert, 1016

Besiet, dat Reinaert met u come! 1017

Dese heren segghen some, 1018

Al es Reinaert andren dieren fel, 1019

Hi ghelovet u so wel, 1020

Dat hi gherne doet u raet. 1021

En comt hi niet, hets hem quaet: 1022

Men salne hanghen sonder daghen, 1023

Te lachtre allen sinen maghen. 1024

Gaet Tibert, dit secht hem!” 1025

—»Ai here, sprac Tibert, ic bem 1026

Een arem wicht, een clene dier. 1027

Here Brune, die sterc was ende fier, 1028

Ne conste Reinaert niet ghewinnen: 1029

In welker wijs sal ics beghinnen?” 1030

Doe sprac die coninc: »Here Tibeert, 1031

Ghi sijt wijs, ende wel gheleert; 1032

Al sidi niet groot, wattan? 1033

Hets menich, die met liste can 1034

Dat werken, ende met goeden rade, 1035

Dat hi met crachte niet ne dade. 1036

Gaet, doet sciere mijn ghebod.” 1037

Tibert sprac: »Nu helpe God, 1038

Dat het mi moete wel vergaen! 1039

Ic sal ene vaert bestaen, 1040

Die mi doet swaer in minen moet: 1041

God ghevere mi af al goet!” 1042

Nu moet Tibert doen die vaert, 1043

Die sere es droeve ende vervaert. 1044

Ende als hi upten wech quam, 1045

Sach hi van verre ende vernam 1046

Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen. 1047

Doe wart hi vro, ende in hoghen, 1048

Ende riep: »Al heil! edel voghel! 1049

Kere herwaert dine vloghel, 1050

Ende vliech te miere rechter hant!” 1051

Die voghel vlooch daer hi vant 1052

Ene haghe, daer hi in wilde liden, 1053

Ende vlooch Tibert ter luchter siden. 1054

Dit tekin ende dit ghemoet 1055

Dochte Tibert niet wesen goet. 1056

Hadde hi ghesien den voghel liden 1057

Scone tsiere rechter siden, 1058

So waendi hebben goet gheval; 1059

Nu was hi dies onthopet al. 1060

Nochtan maecte hi hem selven moet, 1061

Ende gheliet hem, alse menich doet, 1062

Bet dan hem te moede was. 1063

Dus liep hi henen sinen pas, 1064

Tes hi quam te Maupertuus, 1065

Ende vant Reinaert in sijn huus 1066

Allene staen, verwendelike. 1067

Tibert sprac: »God, die rike, 1068

Moete u goeden avont gheven! 1069

Die coninc dreicht u an u leven, 1070

Ne comedi te hove niet met mi!” 1071

Reinaert sprac: »Tibert, helet vri, 1072

Neve, ghi sijt mi willecome; 1073

God gheve u ere ende vrome: 1074

Bi Gode, ic ans u harde wale! 1075

.................... 1076

Wat cost Reinaerde scone tale? 1077

Al seghet sine tonghe wale, 1078

Sine herte soe es binnen fel. 1079

Dit wert Tibert ghetoghet wel, 1080

Eer die line wert ghelesen 1081

Tende; ende met desen 1082

Sprac Reinaert: »Neve, ic wille dat ghi 1083

Tavont herberghe hebt met mi, 1084

Ende maerghen wilwi metten daghe 1085

Te hovewaert, sonder saghe. 1086

.................... 1087

In hebbe onder allen minen maghen 1088

Niemen, Tibert, daer ic mi nu 1089

Bet up verlate, dan up u 1090

Hier was comen Bruun, die vraet, 1091

Hi toochde mi so fel gelaet, 1092

Ende dochte mi so overstarc, 1093

Dat ic omme dusent marc 1094

Den wech met hem niet hadde bestaen: 1095

Dat sal ic met u, al sonder waen, 1096

Maerghin metter dagheraet.” 1097

Tibert sprac: »Hets beter raet, 1098

Ende het dinct mi bet ghedaen, 1099

Dat wi noch tavont te hove gaen, 1100

Dan wi tote maerghin beiden. 1101

Die mane scinet ander heiden 1102

Also claer alse die dach: 1103

Ic wane niemen noint ne sach 1104

Beteren tijt tote onser vaert.” 1105

—»Neen, lieve neve, sprac Reinaert, 1106

Sulc mochte ons bi daghe ghemoeten, 1107

Hi soude ons quedden ende groeten, 1108

Die ons nemmer dade goet, 1109

Quame hi snachts in ons ghemoet. 1110

Herberghet tameer met mi.” 1111

Tibert sprac: »Wat souden wi 1112

Eten, Reinaert, oft ic bleve?” 1113

—»Daer omme sorghe ic, lieve neve. 1114

Hets der spisen quade tijt: 1115

Ghi moghet eten, begheerdijt, 1116

Een stic van ere honichraten, 1117

Die bequamelic es te mate; 1118

Wat sechdi, moghedi shonichs iet?” 1119

Tibert sprac: »Mi ne roekes niet. 1120

Hebdi el niet in huus? 1121

Gavedi mi ene vette muus, 1122

Daer mede lietic u ghewaert.” 1123

—»Ene vette muus? sprac Reinaert, 1124

Soete neve, wat sechdi? 1125

Hier woont noch een pape bi, 1126

Een scure staet an sijn huus, 1127

Daer in es meneghe vette muus: 1128

Ic waense niet ghedroeghe een waghen. 1129

So dicke hordic den pape claghen, 1130

Dat sine driven uten huse.” 1131

—»Reinaert, sijn daer so vette muse? 1132

Vergave God, waer ic nu daer!” 1133

—»Tibert (seit hi) sechdi waer? 1134

Wildi muse?”—»Oft icse wille? 1135

Reinaert, doet dies een ghestille! 1136

Ic minne muse vor allen saken. 1137

Wetti niet, dat muse smaken 1138

Bet dan enich venisoen? 1139

Wildi minen wille doen, 1140

Dat ghi mi leet daer si sijn, 1141

Daer mede mochti die hulde mijn 1142

Hebben, al haddi minen vader 1143

Doot, ende mijn gheslachte algader!” 1144

—»Neve, houdi uwen spot?” 1145

—»Nenic, also helpe mi God!” 1146

—»Weet God, Tibert, wistic dat, 1147

Ghi soutter sijn noch tavont sat.” 1148

—»Sat, Reinaert? Dat ware vele.” 1149

—»Tibert, dat sechdi tuwen spele!” 1150

—»In doe, Reinaert, bi miere wet! 1151

Haddic een muus, ende waer soe vet, 1152

In gaefse niet omme een bisant!” 1153

—»Tibert, gaet met mi te hant, 1154

Ic leide u daer, ter selver stat, 1155

Daer icker u sal maken sat, 1156

Eer ic nemmer van u sceide!” 1157

—»Jaic, Reinaert, up die gheleide 1158

Ghinghe ic met u te Mompelier.” 1159

—»So gawi dan; wi sijn hier 1160

Al te langhe,” sprac Reinaert. 1161

.............. 1162

Doe so namen si up die vaert, 1163

Tibert ende sijn oom Reinaert, 1164

Ende liepen daer si lopen wilden, 1165

Dat si nic toghel up hilden 1166

Eer si quamen tes papen scure, 1167

Dic met cen erdinen mure 1168

Al omme ende omme was beloken, 1169

Daer Reinaert in was ghebroken 1170

Des ander daghes daer te voren, 1171

Doe die pape hadde verloren 1172

Enen hane, die hi hem nam. 1173

Hier omme was tornich ende gram 1174

Des papen sone Martinet, 1175

Ende hadde vor dat gat gheset 1176

Een strec, den vos mede te vane: 1177

Dus gherne wrake hi den hane. 1178

Dit wiste Reinaert, dat felle dier, 1179

Ende sprac: »Neve Tibert, hier 1180

Crupet in dit selve gat: 1181

Ne weset traghe nochte lat; 1182

Gaet al omme ende omme gripen. 1183

Hort, hoe die muse pipen. 1184

Keert weder uut als ghi sijt sat: 1185

Ic sal hier bliven vor dit gat, 1186

Ende sal u hier buten beiden; 1187

Wine moghen niet tavont sceiden: 1188

Maerghin gaen wi te hovewaert. 1189

Siet, dat ghi niet en spaert, 1190

Gaet eten, ende laet ons keren 1191

Te miere herberghen met ere: 1192

Mijn wijf sal ons wel ontfaen.” 1193

—»Willic te desen gate ingaen? 1194

Wat sechdi, Reinaert, eist u raet? 1195

Die papen connen vele baraet: 1196

Ic besteecse harde node.” 1197

—»Owi, Tibert, twi sidi blode? 1198

Waen quam uwer herten dese wanc?” 1199

Tibert scaemde hem, ende spranc 1200

Daer hi vant groot ongherec; 1201

Want eer hijt wiste was hem tstrec 1202

Omme sinen hals, harde vast. 1203

Dus hoonde Reinaert sinen gast. 1204

Alse Tibert gheware waert 1205

Des strecs, wart hi vervaert, 1206

Ende spranc vort; dat strec liep toe. 1207

Tibert moeste roepen doe, 1208

Ende wroeghede hem selven, dor den noot: 1209

Hi makede een gheroep so groot, 1210

Met enen jamerliken ghelate, 1211

Dat Reinaert horde upter strate, 1212

Buten, daer hi allene stoet, 1213

Ende riep: »Vindise goet, 1214

Die muse, Tibert, ende vet? 1215

Wiste nu dat Martinet, 1216

Dat ghi ter taflen satet, 1217

Ende dit wiltbraet atet, 1218

Dat ghi verteert, in weet hoe, 1219

Hi souder u saeuse maken toe: 1220

So hovesc een cnape es Martinet. 1221

Tibert, ghi singhet inlanc so bet: 1222

Pleecht men tes coninx hove des? 1223

Vergave God, die gheweldich es, 1224

Dat Isengrijn daer met u ware, 1225

Die felle dief, die mordenare, 1226

In sulker bliscap als ghi sijt!” 1227

Dus heeft Reinaert groot delijt 1228

Dor Tiberts ongheval; 1229

Ende Tibert stont ende gal 1230

So lude, dat Martinet ontspranc, 1231

Ende riep: »Ha ha, God danc! 1232

Ter goeder tijt heeft nu ghestaen 1233

Mijn strec: ic hebber met ghevaen 1234

Den hoenredief, na minen wane. 1235

Nu toe! gelden wi hem den hane!” 1236

Mettesen wart hi toten viere, 1237

Ende ontstac enen stroewisc sciere, 1238

Ende wecte moeder ende vader, 1239

Ende die kindre allegader, 1240

Ende riep: »Nu toe! hi es ghevaen!” 1241

Doe mochtemen sien porren saen 1242

Alle die in den huse waren; 1243

Selve die pape ne wilde niet sparen, 1244

Quam uten bedde moedernaect. 1245

Martinet, hi was gheraect 1246

Tote Tibert, ende riep: »Hijs hier!” 1247

Die pape spranc an dat vier 1248

Ende ghegreep sijns wijfs rocke; 1249

Een offerkersse nam vrouwe Julocke 1250

Ende ontstacse metter haest. 1251

Die pape liep Tibert naest, 1252

Ende ghinken metten rocke slaen. 1253

Doe moeste Tibert daer ontfaen 1254

Wel meneghen slach, al in een. 1255

Die pape stont, als hem wel sceen, 1256

Al naect, ende sloech slach in slach 1257

Up Tibert, die vor hem lach. 1258

Daer ne spaerde haer negheen. 1259

Martinet ghegreep een steen, 1260

Ende warp Tibert een oghe uut; 1261

Die pape stont al bloter huut, 1262

Ende hief up een groten slach. 1263

Alse Tibert dat ghesach, 1264

Dat hi emmer sterven soude, 1265

Doe dedi een deel als die boude , 1266

Dat dien pape verghinc te scande: 1267

Beide met claeuwen ende met tanden 1268

Dedi hem pant, alsoet wel sceen, 1269

Ende spranc dien pape tusschen die been, 1270

In die burse al sonder naet, 1271

Daermen dien beiaert mede slaet. 1272

Dat dinc viel neder up den vloer. 1273

Die vrouwe was serich, ende swoer 1274

Bi der siele van haren vader, 1275

Soe wilde wel, om algader 1276

Die offerande van enen jare, 1277

Dat niet den pape ghevallen ware 1278

Dit vernoi ende dese scame. 1279

Soe sprac: »In sleets duvels name 1280

Moeste dit strec sijn gheset! 1281

Siet, lieve sone Martinet, 1282

Dit was van uwes vader ghewande; 1283

Siet hier mijn scade ende mine scande 1284

Emmervort, in allen stonden. 1285

Al ghenase hi vander wonde, 1286

Hi blivet ten soeten spele mat!” 1287

Reinaert stont nochtoe vor tgat: 1288

Doe hi dese tale horde, 1289

Hi loech, dat hem bachten scorde, 1290

Ende hem crakede die taverne. 1291

Doe sprac hi te haren scerne: 1292

»Swighet, Julocke, soete vrouwe, 1293

Ende laet sinken desen rouwe, 1294

Ende laet bliven uwen toren. 1295

Wattan? al hevet u here verloren 1296

Enen vanden clippelen sinen, 1297

Al te mere so sal hi pinen. 1298

Laet bliven dese tale achter; 1299

Gheneset die pape, en es gheen lachter 1300

Dat hi ludet met ere clocken.” 1301

Dustrooste Reinaert vrouwe Julocken, 1302

Die haer harde sere mesliet. 1303

Die pape ne mochte langher niet 1304

Ghestaen; hi viel in onmacht. 1305

Soe hieffene up met haerre cracht, 1306

Ende droechene recht te beddewaert. 1307

Hier binnen keerde Reinaert 1308

Allene ter herberghewaert, 1309

Ende liet Tibert sere vervaert, 1310

Ende in sorghe vander doot. 1311

Al was Tiberts sorghe groot, 1312

Doe hise alle onledich sach 1313

Over dien pape, die daer lach 1314

Ghewont, doe ghinc hi hem pinen, 1315

So dat hi metten tanden sinen 1316

Die pese midden beet ontwee. 1317

Doe ne wildi letten nemmee 1318

Ende spranc weder uten gate, 1319

Ende dede hem uptie rechte strate, 1320

Die tes coninxwaert ghelach. 1321

Eer hi daer quam so waest dach, 1322

Ende die sonne begonste risen. 1323

In eens arems siecs wise 1324

Quam Tibert in thof gheronnen, 1325

Die tes papen hadde ghewonnen 1326

Dat hi langhe claghen mach. 1327

Alse die coninc dit versach, 1328

Dat hi hadde dat oghe verloren, 1329

Doe mochte men vreselike horen 1330

Dreighen den dief Reinaert. 1331

Die coninc doe niet langher ne spaert, 1332

Hine riep sine baroene te rade, 1333

Ende vraechde, wat hi best dade 1334

Jeghen Reinaerts overdaet? 1335

Doe wart ghindre menich raet, 1336

Hoe men te reden brochte, 1337

Die dese overdaet wrochte. 1338

Doe sprac Grimbert die das, 1339

Die Reinaerts broeder sone was: 1340

»Ghi heren, ghi hebt meneghen raet; 1341

Al ware mijn oom noch also quaet, 1342

Sal men vri recht vort draghen, 1343

Men salne drie waerve daghen, 1344

Also men doet een vrien man; 1345

Ende en comt hi niet dan, 1346

So es hi sculdech alre dinc, 1347

Daer af hi vor den coninc 1348

Van desen heren es beclaghet.” 1349

—»Wie wildi, Grimbert, datten daghet? 1350

Sprac die coninc, wie es hier 1351

Die sijn oghe, ofte sijn lier 1352

Wille setten in avonture 1353

Omme ene felle creature? 1354

Ic wane, hier niemen nes so sot.” 1355

Grimbert sprac: »Selp mi God! 1356

Siet mi hier, ic bem so coene, 1357

Dat ic wel dar bestaen te doene 1358

Dese bodscap, ghebiedijt.” 1359

—»Grimbert, gaet, ende sijt 1360

Vroet, ende wacht u jeghen mesval!” 1361

Hi sprac: »Coninc here, ic sal.” 1362

Dus gaet Grimbert te Maupertuus. 1363

Als hire quam, vant hi in huus 1364

Sinen oom, ende vrouwe Ermelinen, 1365

Die bi haren welpekinen 1366

Laghen in die haghedochte; 1367

Ende teerst dat Grimbert mochte 1368

Groete hi sijn oom, ende siere moien. 1369

Hi sprac: »En sal u niet vernoien 1370

Des onrechts, daer ghi in sijt? 1371

Dinket u noch niet wesen tijt, 1372

Dat ghi trect, oom Reinaert, 1373

Tote des coninx hovewaert, 1374

Daer ghi wel sere sijt beclaghet 1375

Ghi sijt drie waerve ghedaghet. 1376

Vermerredi maerghin den dach, 1377

So sorghic, dat u ne mach 1378

Neghene ghenade mee ghescien. 1379

Ghi sult ten derden daghe sien 1380

U casteel bestormen, Maupertuus; 1381

Ghi sult gherecht sien vor u huus 1382

Ene galghe ofte een rat. 1383

Over waer segghic u dat, 1384

Beide u kindre ende u wijf 1385

Sullen verliesen haren lijf, 1386

Lachterlike, al sonder waen; 1387

Ghine moghet selve niet ontgaen. 1388

Daer omme es u die beste raet, 1389

Dat ghi met mi te hove gaet: 1390

Hets messelic, hoet ghevallen mach. 1391

U es dicke up enen dach 1392

Vremder avonture ghevallen, 1393

Dat ghi noch quite van hem allen 1394

Met des coninx orlove 1395

Nochtan sciet uten hove.” 1396

Reinaert seide: »Ghi secht waer. 1397

Nochtan, Grimbert, come ic daer, 1398

Onder des coninx ghesinde, 1399

Dat ic binden hove vinde, 1400

Es up mi verbolghen al; 1401

Quame ic dane, het ware gheval. 1402

Nochtan dinct mi beter wesen 1403

(Ghenese oft ic mach ghenesen,) 1404

Dat ic met u te hove vare, 1405

Dan het al verloren ware, 1406

Casteel, kindre ende wijf, 1407

Ende daer toe mijns selves lijf. 1408

In mach den coninc niet ontgaen; 1409

Alse ghi wilt, so willic gaen. 1410

Hort, vrouwe Hermeline, 1411

Ic bevele u die kindre mine, 1412

Dat ghire wale pleghet nu: 1413

Vor allen dandren bevelic u 1414

Minen sone Reinaerdine: 1415

Hem staen wel die gaerdeline 1416

An sijn muulkijn over al: 1417

Ic hope, dat hi mi slachten sal. 1418

Hier es Rosseel, een scone dief, 1419

Die hebbic nochtan alse lief, 1420

Als iemen sine kindre doet; 1421

Al eist, dat ic nu henen moet, 1422

Ic salt mi nemen harde na, 1423

Up dat ic mach, dat ic ontga. 1424

Grimbert, neve, God moet u lonen.” 1425

Met hoofscen worden ende met sconen 1426

Nam Reinaert an den sinen orlof, 1427

Ende rumede sijns selves hof. 1428

Ai hoe droeve bleef vrouwe Hermeline, 1429

Ende hare clene welpekine, 1430

Doe Reinaert sciet uut Maupertuus, 1431

Ende hi hof liet ende huus 1432

Aldus omberaden staen! 1433

Nu horet, wat hi heeft ghedaen. 1434

Teerst dat hi quam ander heiden, 1435

Hi sprac te Grimbert, ende seide: 1436

»Grimbert, scone wel soete neve, 1437

Van sorghe suchtic ende beve. 1438

Lieve neve, ic wille gaen 1439

(Nu hort mine redene saen,) 1440

Te biechte hier te di: 1441

Hier nes ander pape bi. 1442

Hebbic mine biechte ghedaen, 1443

Hoe so die saken mijn vergaen, 1444

Mine siele sal te claerre wesen.” 1445

Grimbert antworde na desen: 1446

»Oom, wildi te biechte gaen, 1447

So moetti dan verloven saen 1448

Alle diefte ende allen roof; 1449

Oft en diet u niet een loof!” 1450

—»Dat wetic wel, sprac Reinaert, 1451

Grimbert, nu hort haerwaert, 1452

Ende vandet mi gheraden; 1453

Siet, ic come u te ghenade, 1454

Van algader miere mesdaet: 1455

Nu hort, Grimbert, ende verstaet: 1456

Confiteor pater, mater, 1457

Dat ic den otter ende den cater 1458

Ende allen dieren hebbe mesdaen; 1459

Daer af willic mi in biechte dwaen.” 1460

Grimbert sprac: »Oom, walschedi? 1461

Oft ghi wilt, sprect jeghen mi 1462

In Dietsche, dat ict mach verstaen.” 1463

Doe sprac Reinaert: »Ic hebbe mesdaen 1464

Jeghen allen dieren, die nu leven; 1465

Bidt Gode, dat hijt mi vergheve! 1466

Ic dede minen oom Brunen 1467

Al bloedich maken sine crune. 1468

Tibert dede ic muse vaen 1469

(Daer ickene sere dede slaen,) 1470

Tes papen, daer hi spranc int strec. 1471

Ic hebbe ghedaen groot ongherec 1472

Cantecleer, ende sinen kindren, 1473

Waren si meerre ofte mindre, 1474

Dicke makedicse los: 1475

Dor recht beclaghet hi den vos. 1476

Die coninc en es mi niet ontgaen; 1477

Ic hebbe hem toren ooc ghedaen, 1478

Ende mesprijs der coninghinne, 1479

Dat si spade sullen verwinnen 1480

Also vele ere van mi. 1481

Ooc hebbic, dat segghic di, 1482

Grimbert, liede mee bedroghen, 1483

Dan ic di soude ghesegghen moghen. 1484

Ende Isengrijn, dat verstaet, 1485

Hiet ic oom, dor baraet; 1486

Ic maecten monc ter Elmare: 1487

Dat wi beide begheven waren, 1488

Dat wart hem al te siere pine. 1489

Ic dede hem an dien clockelinen 1490

Binden beide sine voete: 1491

Dat luden wart hem doe so soete, 1492

Dat hijt emmer wilde leren: 1493

Dat verghinc hem tonnere: 1494

Want hi luudde so utermaten, 1495

Dat alle die ghinghen bi der strate, 1496

Ende waren binder Elmare, 1497

Waenden dat die duvel ware, 1498

Ende liepen daer si luden horden. 1499

Eer hi doe conste in corten worden 1500

Ghespreken: »Ic wille mi begheven,” 1501

Hadsi hem na ghenomen tleven. 1502

Sint dedic hem die crune gheven: 1503

Hem machs ghedinken al sijn leven, 1504

Dat wetic wel over waer. 1505

Ic dede hem bernen af dat haer, 1506

So dat hem die swaerde cramp. 1507

Sint dedic hem meerren scamp 1508

Upt ijs, daer icken leerde visscen, 1509

Daer hi niene conste ontwisscen: 1510

Hi ontfinker meneghen slach. 1511

Sint leiddicken up enen dach 1512

Tote des papen van ... blois. 1513

In al dat lant van Vermendois 1514

Sone woonde gheen pape riker. 1515

Die selve pape hadde enen spiker, 1516

Daer menich vet bake in lach; 1517

Des haddic dicke goet ghelach. 1518

Onder dien spiker haddic een gat 1519

Verhohenlike ghemaect: in dat 1520

Dedic Isengrijn incrupen; 1521

Daer vant hi rentvleesc in cupen, 1522

Ende baken hanghende vele. 1523

Daer dedi dor sine kele 1524

So vele gheliden utermaten, 1525

Als hi weder uten gate 1526

Waende keren, uter noot, 1527

Hem was die lede buuc so groot, 1528

Dat hi beclaghede sijn ghewin. 1529

Daer hi was comen hongherich in, 1530

Ne condi sat niet comen uut. 1531

Ic liep, ic maecte groot gheluut 1532

Int dorp, ende maecte groot gherochte; 1533

Nu hort, wat ic daer toebrochte. 1534

Ic liep al daer die pape sat 1535

Te siere taflen ende at. 1536

Die pape hadde een cappoen: 1537

Dat was dat alrebeste hoen 1538

Dat men in al dat lant vant: 1539

Hi was ghewent al toter hant. 1540

Dien prandic in minen mont 1541

Vor die tafle, daer hi stont, 1542

Al daert die pape toesach. 1543

Doe riep die pape: »Nu vanc! slach! 1544

Helpe, wie sach dit wonder nie? 1545

Die vos comt, daer ic toesie, 1546

Ende rooft mi in mijns selves huus; 1547

So helpe mi sancta spiritus! 1548

Te wers hem, dat hire quam!” 1549

Dat tafelmes hi upnam, 1550

Ende stac die tafle, dat soe vlooch 1551

Verre boven mi harde hooch, 1552

In middewaerde upten vloer. 1553

Hi vloecte sere ende swoer, 1554

Ende riep lude: »Slach ende va!” 1555

Ende ic vore, ende hi na. 1556

Sijn tafelmes haddi verheven, 1557

Ende brochte mi ghedreven 1558

Up Isengrijn, daer hi stont: 1559

Ic hadde dat hoen in minen mont, 1560

Dat harde groot was ende swaer; 1561

Dat so moestic laten daer, 1562

Wast mi leet ofte lief. 1563

Doe riep die pape: »Ai, here dief, 1564

Ghi moet den roof laten!” 1565

Ende ic ghinc miere strate 1566

Dane, daer ic wesen woude. 1567

Alse die pape upheffen soude 1568

Dat hoen, sach hi Isengrine. 1569

Doe naecte hem ene grote pine; 1570

Hi warpene int oghe metten messe. 1571

Den pape volgheden si sesse, 1572

Die alle met groten staven quamen: 1573

Ende als si Isengrijn vernamen 1574

Doe maecten si een groot gheluut, 1575

Ende die ghebure quamen uut, 1576

Ende maecten grote niemare 1577

Manlic andren, dat daer ware 1578

In spapen spiker een wulf ghevaen, 1579

Die hem selven hadde ghedaen 1580

Bi den buke in dat gat. 1581

Als die ghebure ghevreischten dat, 1582

Liepen si dat wonder bescouwen. 1583

Aldaer wart Isengrijn teblouwen, 1584

So dat hem ghinc al uten spele; 1585

Want hi ontfinker harde vele 1586

Groter slaghe, ende groter worpe. 1587

Daer quamen die kindre vanden dorpe, 1588

Ende verbonden hem die oghen: 1589

Het stont hem so, hi moest ghedoghen. 1590

So sere sloechsi ende staken, 1591

Dat sine uten gate traken, 1592

(Doe ghedoghedi vele onghevals) 1593

Ende bonden hem an sinen hals 1594

Enen steen, ende lieten gaen, 1595

Ende lietene dien honden saen, 1596

Diene ghinghen bassen ende jaghen. 1597

Ooc diende men hem met groten slaghen 1598

So langhe, dat hi ghelove was. 1599

Doe viel hi neder up dat gras 1600

Oft hi ware al steendoot. 1601

Doe was dier kindre bliscap groot. 1602

Ghindre was grote niemare. 1603

Si leidene up ene bare, 1604

Ende droeghene met groten ghehuke 1605

Over stene ende over struke. 1606

Buten dorpe, in ene gracht, 1607

Bleef hi ligghende al dien nacht: 1608

Inne weet hoe hi dane voer. 1609

Sint verwarvic, dat hi mi swoer 1610

Sine hulde een jaer al omtrent. 1611

Dat dede hi up sulc convent, 1612

Dat icken soude maken hoenre sat. 1613

Doe leiddicken in ene stat, 1614

Daer ic hem dede te verstane, 1615

Datter hinnen ende een hane 1616

In een groot huus, an ere strate, 1617

Up enen haenbalke saten. 1618

Recht ere valdore bi, 1619

Daer dedic Isengrijn bi mi 1620

Up dat huus clemmen boven: 1621

Ic seide, ic wilde hem gheloven, 1622

Wildi crupen in die valdore, 1623

Dat hire soude vinden vore 1624

Van vetten hoenren sijn ghevoech. 1625

Ter valdore ghinc hi ende loech, 1626

Ende croop daer in met vare, 1627

Ende began tasten harentare. 1628

Hi taste, ende als hi niet en vant 1629

Sprac hi: »Neve, hets hier bewant 1630

Te sorghe: ic ne vinder niet.” 1631

Ic sprac: »Oom, wats ghesciet, 1632

Cruupter een lettel bet in: 1633

Men moet wel pinen omme ghewin; 1634

Ic hebse wech, diere saten vore.” 1635

Dus so liet hi hem verdoren, 1636

Dat hi die hoenre te verre sochte. 1637

Ic sach, dat icken honen mochte, 1638

Ende hoonden so, dat hi voer 1639

Vant dac boven upten vloer, 1640

Ende gaf enen groten val, 1641

Dat si ontspronghen overal, 1642

Die daer in den huse sliepen. 1643

Die bi den viere laghen, si riepen 1644

Dat ware in huus, sine wisten wat, 1645

Ghevallen dor dat viwergat. 1646

Si worden up, ende ontstaken lecht: 1647

Doe sine daer saghen, echt 1648

Wart hi ghewont toter doot. 1649

Ic hebben brocht in menegher noot, 1650

Meer dan ic ghesegghen mochte. 1651

Nochtan, al dat ic nie ghewrochte 1652

Jeghen hem, so ne roeke ic niet 1653

So sere, als dat ic verriet 1654

Vrouwe Hersinde, sijn scone wijf, 1655

Die hi liever dan sijns selfs lijf 1656

Hadde: God moet mi vergheven! 1657

Haer dedic, dat mi liever bleven 1658

Ware te doene, dant es ghedaen.” 1659

Grimbert sprac: »Oft ghi wilt gaen 1660

Claerlike te biechte tote mi, 1661

Ende sijn van uwen sonden vri, 1662

So suldi spreken ombedect. 1663

In weet, werwaert ghi dit trect: 1664

»Ic hebbe jeghen sijn wijf mesdaen.” 1665

Oom, dat en can ic niet verstaen, 1666

Waer ghi dese tale keert.” 1667

Reinaert sprac: »Neve Grimbeert, 1668

Ware dat hoofschede groot, 1669

Oft ic hadde gheseit al bloot: 1670

Ic hebbe gheslapen bi miere moien? 1671

Ghi sijt mijn maech, u souts vernoien, 1672

Seidic eneghe dorperheit. 1673

Grimbert, nu hebbic gheseit 1674

Al dat mi mach ghedinken nu: 1675

Geeft mi aflaet, biddic u, 1676

Ende settet mi dat u dinct goet.” 1677

Grimbert was wijs ende vroet: 1678

Hi brac een rijs van ere haghe, 1679

Ende gaffer hem mede XL slaghe 1680

Over alle sine mesdade. 1681

Daerna, in gherechten rade, 1682

Riet hi hem goet te wesene, 1683

Te wakene, ende te lesene, 1684

Te vastene, ende te vierne, 1685

Ende te weghe waert te stierne 1686

Die hi buten weghe saghe: 1687

Ende hi vort alle sine daghe 1688

Bescedenlike hem soude gheneren. 1689

Hierna so dedi hem versweren 1690

Beide roven ende stelen. 1691

Nu moet hi siere siele telen, 1692

Reinaert, bi Grimberts rade, 1693

Ende ghinc te hove, up ghenade. 1694

Nu es die biechte daer ghedaen. 1695

Die heren hebben den wech bestaen 1696

Tote des conincs hovewaert. 1697

Nu was, buter rechter vaert, 1698

Die si te gane hadden begonnen, 1699

Een prioreit van swarten nonnen, 1700

Daer meneghe gans ende menich hoen, 1701

Meneghe hinne, menich cappoen, 1702

Plaghen te wedene, buten mure. 1703

Dit wiste die felle creature, 1704

Die onghetrouwe Reinaert, 1705

Ende sprac: »Te ghenen hovewaert 1706

So leghet onse rechte strate.” 1707

Met dusdanen baratedusdanen barate 1708

Leidde hi Grimbert bi der scure, 1709

Daer die hoenre buten mure 1710

Ghinghen weden harentare. 1711

Der hoenre wart Reinaert gheware: 1712

Sine oghen begonsten omme te gane. 1713

Buten den andren ghinc een hane, 1714

Die harde vet was ende jonc: 1715

Daerna gaf Reinaert enen spronc, 1716

So dat dien hane die plume stoven. 1717

Grimbert sprac: »Ghi dinct mi doven, 1718

Onsalich man, wat wildi doen? 1719

Wildi noch om een hoen 1720

In alle die grote sonden slaen, 1721

Daer ghi te biechte af sijt ghegaen? 1722

Dat moet u wel sere rouwen!” 1723

Reinaert sprac: »Bi rechter trouwe, 1724

Ic hads vergheten, lieve neve; 1725

Bit Gode, dat hijt mi vergheve. 1726

Het ne ghesciet mi nemmermeer.” 1727

Doe daden si enen wederkeer 1728

Over ene smale brugghe. 1729

Hoe dicke sach Reinaert achter rugghee 1730

Weder, daer die hoenre ghinghen! 1731

Hine conste hem niet bedwinghen, 1732

Hine moeste siere seden pleghen: 1733

Hadde men hem thooft af ghesleghen, 1734

Het ware ten hoenrenwaert ghevloghen, 1735

Also verre alst hadde ghemoghen. 1736

Grimbert sach dit ghelaet 1737

Ende seide: »Onreine vraet, 1738

Dat u dat oghe so omme gaet!” 1739

Reinaert andworde: »Ghi doet quaet, 1740

Dat ghi mine herte so becoort, 1741

Ende mine bede dus verstoort: 1742

Laet mi doch lesen een pater nooster, 1743

Der hoenre sielen vanden clooster, 1744

Ende den gansen te ghenade, 1745

Die ic dicke hebbe verraden, 1746

Die ic desen heleghen nonnen 1747

Met miere list hebbe af ghewonnen.” 1748

Grimbert balch, newaer Reinaert 1749

Hadde emmer doghen achterwaert, 1750

Tes si quamen ter rechter strate. 1751

Doe began hem droeve ghelaten, 1752

Ende harde sere beefde Reinaert, 1753

Dat si keerden te hove waert, 1754

Daer hi waende sere mesraken. 1755

Doe hi began den hove naken, 1756

Ende in sconinx hof was vernomen, 1757

Dat Reinaert ware te hove comen, 1758

Met Grimbert den das, 1759

Ic wane daer niemen was 1760

So aerm, no van so cranken maghen, 1761

Hine gherede hem up een claghen: 1762

Dit was al jeghen Reinaerde. 1763

Nochtan dedi als donvervaerde, 1764

Hoe so hem te moede was; 1765

Ende sprac te Grimbeert den das: 1766

»Leidet ons die hoochste strate!” 1767

Reinaert ghinc in dien ghelate, 1768

Ende in al so bouden ghebare, 1769

Oft hi sconinx sone ware, 1770

Ende hi niet en hadde mesdaen. 1771

Boudelike ghinc hi staen 1772

Vor Nobele, dien coninc, 1773

Ende sprac: »God, die alle dinc 1774

Gheboot, hi gheve u, coninc here, 1775

Langhe bliscap ende ere. 1776

Ic groet u, coninc, ende hebbes recht: 1777

En hadde nie coninc enen cnecht 1778

So ghetrouwe jeghen hem, 1779

Als ic oit was ende bem: 1780

Dat es dicke worden anscijn: 1781

Nochtan die sulke, die hier sijn, 1782

Souden mi herde gherne roven 1783

Uwer hulde, wildi hem gheloven; 1784

Maer neen ghi niet; God moet u lonen! 1785

Het ne betaemt niet der crone, 1786

Dat soe den scalken ende den fellen 1787

Te lichte ghelove dat si vertellen. 1788

Nochtan willics Gode claghen: 1789

Dier es te vele in onsen daghen, 1790

Der scalke, die wroeghen connen, 1791

Die die vorder hant hebben ghewonnen 1792

Over al, in riken hoven, 1793

Dien sal men niet gheloven: 1794

Die scalcheit es hem binnen gheboren; 1795

Dat si den goeden beraden toren, 1796

Dat wreke God up haer leven, 1797

Ende moete hem ewelike gheven 1798

Al sulken loon, als si sijn waert!” 1799

Die coninc sprac: »Owi Reinaert, 1800

Owi Reinaert, onreine quaet, 1801

Wat condi al scone ghelaet! 1802

Dat en can u ghehelpen niet een caf. 1803

Nu comt uwes smekens af: 1804

In werde bi smekene niet u vrient. 1805

Hets waer, ghi sout mi hebben ghedient 1806

Van ere sake in den woude, 1807

Daer ghi qualic in hebt ghehouden 1808

Die vrede, die ic hadde ghesworen.” 1809

—»Owi, wat hebbic al verloren!” 1810

Riep Canticleer, die daer stont. 1811

Die coninc sprac: »Hout uwen mont, 1812

Here Canticleer, nu laet mi spreken: 1813

Laet mi antworden sinen treken. 1814

Ai, here dief, Reinaert, 1815

Dat ghi mi lief hebt ende waert, 1816

Dat hebdi, sonder uwe pine, 1817

Minen boden laten scinen, 1818

Aerm man Tibert, here Brunen, 1819

Dien noch bloedich es die crune! 1820

Ic ne sal u niet vele scelden: 1821

Ic waent u kele sal ontghelden 1822

Noch heden, al up ene wile.” 1823

—»Nomine Patrum, Christum File! 1824

Sprac Reinaert, oft mijn here Brunen 1825

Noch al bloedich es die crune, 1826

Was hi teblouwen, oft versproken, 1827

Waer hi goet, het ware ghewroken, 1828

Eer hi noint vlo int water. 1829

Banderside Tibert die cater, 1830

Dien ic herberghede ende ontfinc, 1831

Oft hi ute om stelen ghinc 1832

Tes papen, sonder minen raet, 1833

Ende hem die pape dede quaet, 1834

Bi Gode, soudic dat ontghelden, 1835

So mochtic mijn gheluc wel scelden!” 1836

Vort sprac Reinaert: »Coninc lioen, 1837

Wien twifelt des, ghine moghet doen 1838

Dat ghi ghebiet over mi? 1839

Hoe goet mine sake si, 1840

Ghi moghet mi vromen ende scaden; 1841

Wildi mi sieden, ofte braden, 1842

Ofte hanghen, ofte blenden, 1843

Ic ne mach u niet ontwenden; 1844

Alle diere sijn in u bedwanc. 1845

Ghi sijt groot, ende ic bem cranc; 1846

Mine hulp es clene, ende duwe groot: 1847

Bi Gode, al sloeghedi mi doot, 1848

Dat ware ene cranke wrake; 1849

Lichte men daer ave hilde sprake.” 1850

Doe spranc up Belijn, die ram, 1851

Ende sine hie, die met hem quam, 1852

Dat was dame Hawi: 1853

Belijn sprac: »Gawi 1854

Alle vort met onser claghe!” 1855

Brune spranc up, met sinen maghen, 1856

Ende Tibeert die felle, 1857

Ende Isengrijn sijn gheselle, 1858

Forcondet dat everswijn, 1859

Ende die raven Tiecelijn, 1860

Pancer die bever, ooc Bruneel, 1861

.................... 1862

Dat watervar, dat butseel, 1863

Ende dat eencoren, here Rosseel, 1864

Dieweline, die vrouwe fine , 1865

Cantecleer ende die kindre sine, 1866

Makende groten vederslach, 1867

Dat foret, Clenebejach, 1868

Liepen alle in dese scare: 1869

Alle dese ghinghen openbare 1870

Vor haren here, den coninc, staen, 1871

Ende daden Reinaert vaen. 1872

Nu ghinct ghindre up een plaidieren. 1873

Nie horde man van dieren 1874

So scone tale als nu es hier 1875

Tusscen Reinaerde ende dandre dier; 1876

Vort bringhen dat men seide daer, 1877

Het ware mi pijnlic ende swaer; 1878

Daer omme corte ic u die wort. 1879

Die beste reden ghinghen vort. 1880

Die claghen, die die diere ontbonden, 1881

Proefden si met orconden, 1882

Als si sculdich waren te doene. 1883

Die coninc dreef die hoghe baroene 1884

Te vonnesse, van Reinaerts sake. 1885

Doe wijstsi, dat men soude maken 1886

Ene galghe, sterc ende vast, 1887

Ende men Reinaert, den fellen gast, 1888

Daer an hinghe, bi siere kele. 1889

Nu gaet Reinaerde al uten spele. 1890

Doe Reinaert verordeelt was, 1891

Orlof nam Grimbert die das, 1892

Met Reinaerts naesten maghen: 1893

Sine consten niet verdraghen, 1894

No sine consten niet ghedoghen, 1895

Dat men Reinaert vor haren oghen 1896

Soude hanghen alse enen dief. 1897

Nochtan wast hem somen lief. 1898

Die coninc, die was harde vroet, 1899

Doe hi mercte ende verstoet, 1900

Dat so menich jonghelinc 1901

Met Grimbert uten hove ghinc, 1902

Die Reinaerde na bestoet, 1903

Doe peinsdi in sinen moet: 1904

Hier mach in lopen ander raet. 1905

Al es Reinaert selve quaet, 1906

Hi hevet meneghen goeden maech. 1907

Doe sprac hi: »TTwi sidi traech, 1908

Isengrijn ende here Bruun? 1909

Reinaerde es cont menich tuun, 1910

Ende hets den avonde bi; 1911

Hier es Reinaert, ontsprinct hi, 1912

Comt hi III voete uter noot, 1913

Sine list soe es so groot, 1914

Ende hi weet so meneghen keer, 1915

Hine wert ghevanghen saermeer. 1916

Salmen hanghen, twine doet ment dan? 1917

Eer men nu ghereden can 1918

Ene galge, so eist nacht.” 1919

Isengrijn was wel bedacht, 1920

Ende sprac: »Hier es een galghe bi.” 1921

Ende met dien worde versuchte hi. 1922

Doe sprac die cater, here Tibeert: 1923

»Here Isengrijn, u es verseert 1924

U herte, in wancans u niet; 1925

Nochtan Reinaert di tal beriet, 1926

Ende selve mede ghinc, 1927

Daermen u twee broeders hinc, 1928

Rume ende Widelanke. 1929

Hets tijt, wildijs hem danken. 1930

Waerdi goet, het ware ghedaen; 1931

Hine ware niet noch onverdaen.” 1932

Isengrijn sprac tote Tibeert: 1933

»Wat ghi ons al gader leert! 1934

Ne ghebrake ons niet een strop, 1935

Langhe heden wiste sijn crop 1936

Wat sijn achterende mochte weghen.” 1937

Reinaert, die langhe hadde ghesweghen, 1938

Sprac: »Ghi heren, cort mine pine. 1939

Tibert heeft ene vaste line, 1940

Die hi bejaghede an sine kele 1941

Daer hi vernois hadde vele, 1942

Int huus daer hi den pape beet, 1943

Die vor hem stont al sonder cleet. 1944

Here Isengrijn, nu maect u vore! 1945

En sidi niet daertoe vercoren, 1946

Ende ghi Brune, dat ghi sult doden 1947

Reinaert, uwen neve, den fellen roden?” 1948

Doe sprac hi ten coninc saen; 1949

»Doet Tibert mede gaen; 1950

Hi mach clemmen, hi mach die line 1951

Updraghen, sonder uwe pine. 1952

Tibert, gaet, ende maect ghereet! 1953

Dat ghi iet let, dats mi leet.” 1954

Doe sprac Isengrijn tote Brunen: 1955

»So helpe mi die cloostercrune, 1956

Die boven up mijn hoofd staet! 1957

In horde nie so goeden raet, 1958

Alse Reinaert selve ghevet hier. 1959

Hem langhet omme cloosterbier: 1960

Nu gawi ende bruwen hem!” 1961

Brune sprac: »Neve Tibert, nem 1962

Die line; du sels mede lopen. 1963

Reinaert hi sal nu becopen, 1964

Mijn scone liere, ende dijn oghe! 1965

Gawi, ende hanghene so hoghe 1966

Dats lachter hebben al sine vrient!” 1967

—»Gawi, hi hevets wel verdient,” 1968

Sprac Tibert, ende nam die line, 1969

»Inne dede nie so lieve pine.” 1970

Nu waren die drie heren ghereet. 1971

.............. 1972

Dats Isengrijn ende Tibeert 1973

Ende her Bruun, die hadde gheleert 1974

Honich stelen tsiere scade. 1975

Isengrijn was so beraden, 1976

Eer hi vanden hove sciet, 1977

Hine wilde des laten niet, 1978

Hine vermaende nichten ende neven, 1979

Ende alle die binden hove bleven, 1980

Beide ghebure ende gaste, 1981

Dat si Reinaert hilden vaste. 1982

Vrouwe Hersinde sinen wive 1983

Beval hi, bi haren live, 1984

Dat soe stonde bi Reinaerde, 1985

Ende soene name biden baerde, 1986

Ende van hem niet ne sciede, 1987

No dor goet, no dor miede, 1988

No dor niede, no dor noot, 1989

No dor sorghe vander doot. 1990

Reinaert antworde in corten worden, 1991

Dat alle die daer waren horden: 1992

»Here Isengrijn, half ghenade! 1993

Al ware u lief mijn grote scade, 1994

Ende al brincti mi in vernoie, 1995

Ic weet wel, soude miere moien, 1996

Te rechte ghedinken ouder daet, 1997

Soene dade mi nemmer quaet. 1998

Her Isengrijn, soete oom, 1999

Ghi nemt uwes neven cranken goom, 2000

Ende here Brune ende here Tibeert, 2001

Dat ghi mi dus hebt onneert. 2002

Ghi drie ghi hebbet ghedaen al, 2003

Dat men mi ontliven sal. 2004

Daer toe hebdi ghemaket, 2005

Dat so wie mi ghenaket, 2006

Sceldet mi dief, oft hevet leet. 2007

Daer omme moetti, God weet, 2008

Geonneert werden alle drie, 2009

Ghine haest, dat ghescie 2010

Al dat ghi begheert te doene. 2011

Mi es die herte noch also coene: 2012

Ic dar wel sterven ene warf. 2013

Ne wart mijn vader, doe hi starf, 2014

Van allen sinen sonden vri? 2015

Gaet, ghereet die galghe hier bi: 2016

Een twint mi langher niet ne spaert 2017

(Oft varen moetti hinderwaert) 2018

Alle uwe voete ende uwe been!” 2019

Doe sprac Isengrijn: »Ameen! 2020

Amen, ende hinderwaert 2021

Moet hi varen, die langher spaert!” 2022

Tibert sprac: »Nu haestewi!” 2023

Ende met dien worden spronghen si, 2024

Ende liepen vort harde blide, 2025

Ende pijnden hem te stride 2026

Te springhene over meneghen tuun, 2027

Isengrijn ende here Bruun. 2028

Tibert volghede hem naer: 2029

Hem was die voet een lettel swaer 2030

Vander linen, die hi droech; 2031

Nochtan was hi rasch ghenoech: 2032

Dat dede hem al die goede wille. 2033

Reinaert stont ende sweech al stille, 2034

Ende sach sine viande lopen, 2035

Die hem dat strec an waenden cnopen. 2036

—»Maer het sal bliven,” sprac Reinaert, 2037

Die stoet ende scouwede derwaert 2038

Hoe si springhen ende keren. 2039

Hi peinsde: »Deus, wat joncheren! 2040

Nu laetse springhen ende lopen: 2041

Levic, si sullent noch becopen, 2042

Hare overdaet ende hare scampie, 2043

Mine ghebreke reinaerdie; 2044

Nochtanne sijn si mi 2045

Liever verre danne bi, 2046

Die ghene die ic meest ontsach. 2047

Nu willic proeven, dat ic mach 2048

Te hove bringhen een baraet, 2049

Dat ic, vor die dagheraet, 2050

In groter sorghe vant te nacht. 2051

Hevet mine list sulke cracht 2052

Als ic noch hope dat soe doet, 2053

Al es hi listich ende vroet, 2054

Ic wane den coninc noch verdoren.” 2055

Die coninc dede blasen enen horen, 2056

Ende hiet Reinaert uutwaert leden 2057

Reinaert sprac: »Laet teerst ghereden 2058

Die galghe, daer ic an hanghen sal; 2059

Ende daer binnen so salic al 2060

Den volke mine biechte conden, 2061

In verlanesse van minen sonden. 2062

Hets beter, dat al tfolc verstaet 2063

Mine diefte ende mine ondaet, 2064

Dan si namaels eneghen man 2065

Mine overdaet teghen an.” 2066

Die coninc sprac: »Nu segghet dan!” 2067

Reinaert stont als een droeve man, 2068

Ende sach al omme, harentare. 2069

Dus so sprac hi al openbare: 2070

»Helpe, seit hi, Dominus! 2071

Nu nes hier niemen in dit huus, 2072

No vrient no viant, ic ne bem 2073

Een deel mesdadich jeghen hem. 2074

Nochtan, horet alle, ghi heren: 2075

Laet u wisen ende leren, 2076

Hoe ic Reinaert, aerminc, 2077

Eerst die boosheit anevinc. 2078

In allen tiden, spade ende vroe, 2079

Was ic een hovesc kint nochtoe. 2080

Doe men mi spaende vander mammen, 2081

Ghinc ic spelen metten lammen, 2082

Dor te horne dat ghebleet; 2083

So langhe, dat ic een verbeet: 2084

Ten eersten lapedic dat bloet: 2085

Het smaecte so wel, het was so goet, 2086

Dat ic dat vleesc mede ontgan. 2087

Daer leerdic leckernie an 2088

So vele, dat ic ghinc ten gheten 2089

Int wout, daer icse horde bleten: 2090

Daer verbetic hoekine twee. 2091

So dedic derdes daghes mee, 2092

Ende ic wart bouder ende coener, 2093

Ende verbeet haenden ende hoener, 2094

Ende gansen, daer icse vant. 2095

Doe mi bloedich wart mijn tant, 2096

Was ic so fel ende so wreet, 2097

Dat ic suver up verbeet 2098

Al dat ic vant, ende wat mi dochte 2099

Dat mi bequam, ende ic vermochte. 2100

Daer na quam ic ende Isengrijn, 2101

Te wintre in enen couden rijm, 2102

Bi Besele onder enen boom: 2103

Hi rekende hi ware mijn oom, 2104

Ende began ene sibbe tellen. 2105

Aldaer worden wi ghesellen. 2106

Dat mach mi te rechte rouwen! 2107

Daer gheloofden wi, bi trouwe, 2108

Recht gheselscap manlic andren. 2109

Doe begonsten wi te gader wandren. 2110

Hi stal tgrote, ende ic dat clene: 2111

Dat wi bejaechden wart ghemene; 2112

Ende als wi delen souden doe, 2113

Ic was in hoghen ende vro 2114

Mochtic mijn deel hebben half. 2115

Alse Isengrijn bejaghede een calf 2116

Oft een weder, oft een ram, 2117

So grongierdi, ende maecte hem gram, 2118

Ende toochde mi ghelaet, 2119

Dat so suur was ende quaet, 2120

Dat hi mi met van hem verdreef, 2121

Ende hem mijn deel al gader bleef; 2122

Nochtan achtic niet van dien. 2123

So menich warve hebbic versien, 2124

Alse wi een grote proie lagheden, 2125

Die ic ende mijn oom bejagheden, 2126

Enen osse, oft enen bake, 2127

So ghinc hi sitten met ghemake 2128

Met sinen wive, vrouwe Harsinde, 2129

Ende met sinen VII kindren; 2130

Sone mocht ic cume dene hebben 2131

Vanden alreminsten rebben, 2132

Die sine kindre en wouden cnaghen. 2133

Dus nauwe hebbic mi bedraghen. 2134

Nochtan dat was mi lettel noot; 2135

Ne waer dat mijn sin so groot 2136

Die lieve droech te minen oom, 2137

Die mijns nemet cranken goom, 2138

Ic hadde wel ghewonnen tetene. 2139

Coninc, dit doe ic u te wetene: 2140

Ic hebbe noch selver ende gout, 2141

Dat al es in miere ghewout, 2142

So vele, dat cume een waghen 2143

Te VII werven soude ghedraghen.” 2144

Alse die coninc dit verhorde, 2145

Gaf hi Reinaerde selke andworde: 2146

»Reinaert, waen quam u dese scat?” 2147

Reinaert andworde: »Ic segghe u dat, 2148

Wildijt weten, alse ict weet: 2149

No dor lief, no dor leet 2150

Sone salt danne bliven verholen. 2151

Coninc, die scat was bestolen: 2152

Ne waer hi ooc ghestolen niet, 2153

Daer ware die mort bi ghesciet 2154

Ane u lijf, in rechter trouwe, 2155

Dat uwen vrienden mochte rouwen.” 2156

Die coninghinne wart vervaert 2157

Ende sprac: »Owi, Reinaert! 2158

Owi, Reinaert! owi! owi! 2159

Owi, Reinaert, wat sechdi? 2160

Ic mane u bi der selver vaert, 2161

Dat ghi ons secht, Reinaert, 2162

Die u siele varen sal, 2163

Dat ghi ons secht die waerheit al 2164

Openbare, ende bringhet vort: 2165

Oft ghi weet van enegher mort, 2166

Oft enen mordeliken raet, 2167

Die jeghen minen here gaet, 2168

Dat laet hier openbare horen!” 2169

Nu hort, hoe Reinaert sal verdoren 2170

Den coninc entie coninghinne, 2171

Ende hi bewerven sal met sinne 2172

Des coninx vrientscap ende hulde; 2173

Ende hoe hi buten haerre sculde 2174

Brune en Isengrijn bede 2175

Up hief in groten ongherede, 2176

Ende in veten ende in ongheval 2177

Jeghen den coninc bringhen sal. 2178

Dien heren, die nu waren so fier, 2179

Dat si Reinaerde waenden bier 2180

Te sinen lachter hebben ghebrouwen, 2181

Ic wane wel, in rechter trouwe, 2182

Dat hi sal weder mede blanden, 2183

Dien si drinken sullen met scande. 2184

In enen ghelate van droeven sinne 2185

Sprac Reinaert: »Edele coninghinne, 2186

Al haddi mi nu niet ghemaent, 2187

Ic bem een die sterven waent: 2188

In laet niet ligghen up mine siele; 2189

Ende waert so, dat mi gheviele, 2190

Mi stonder omme in der helle te sine, 2191

Daer torment es ende pine. 2192

Indien dat die coninc milde 2193

Een ghestille maken wilde, 2194

Ic soude segghen, met ghenade, 2195

Hoe jammerlike hi was verraden, 2196

Te mordene van sinen lieden. 2197

Nochtan, diet alre meest berieden, 2198

Sijn som van minen liefsten maghen, 2199

Die ic node soude bedraghen, 2200

Ne daet die sorghe vander helle, 2201

Daer men seit, dat si in quellen, 2202

Die hier sterven, ende mort 2203

Weten, sine brincse vort.” 2204

Dien coninc wart die herte swaer, 2205

Ende sprac: »Reinaert, sechstu mi waer!” 2206

—»Waer?” sprac Reinaert, »vraechdi des? 2207

Jane weet ghi niet hoet met mi es? 2208

Ne bewaent niet, edel coninc, 2209

Al bem ic een aerminc, 2210

Hoe mochtic sulke mort ghetemen? 2211

Waendi, dat ic wille nemen 2212

Ene loghene uptie langhe vaert? 2213

In trouwe neenic,” sprac Reinaert. 2214

Bi der coninghinne rade, 2215

Die sere ontsach des coninx scade, 2216

Gheboot die coninc openbare, 2217

Dat niemen daer so coene en ware, 2218

Dat hi een wordekijn iet sprake, 2219

Tottien, dat Reinaert met ghemake 2220

Hadde volseit al sinen wille. 2221

Doe sweghen si alle gader stille. 2222

Die coninc hiet Reinaerde spreken. 2223

Reinaert was van fellen treken: 2224

Hem dochte scone sijn gheval, 2225

Hi sprac: »Nu swighet over al, 2226

Na dien dat es den coninc lief: 2227

Ic sal u lesen, sonder brief, 2228

Die verradenesse openbare, 2229

So dat ic niemene en spare, 2230

Dien ic te wroeghene sculdich bem. 2231

Dies lachter hevet, scaems hem!” 2232

Nu vernemt alle gader, 2233

Hoe Reinaert sinen ertscen vader 2234

Met verradenesse sal bedraghen, 2235

Ende een van sinen liefsten maghen, 2236

(Dat was Grimbert, die das,) 2237

Die hem hout van herten was. 2238

Dat dede Reinaert omme dat, 2239

Dat hi wilde, dat men te bat 2240

Sinen worden gheloven soude, 2241

Van sinen vianden, oft hi woude 2242

Dien verranesse tien an. 2243

Nu hort, hoe hi dies began: 2244

»Wilen tere stonde 2245

Hadde mijn here vonden 2246

Des coninx Hermelinx scat, 2247

In ere verholenre stat. 2248

Doe mijn vader hadde vonden 2249

Den scat, wart hi in corten stonden 2250

So overdadich, ende so fier, 2251

Dat hi veronwerde alle dier, 2252

Die sine ghenote te voren waren. 2253

Hi dede Tibert, den cater, varen 2254

In Ardennen, dat wilde lant, 2255

Aldaer hi Brune den bere vant: 2256

Hi ontboot Brunen Gods houde, 2257

Ende in Vlaendren comen soude, 2258

Oft hi coninc wilde wesen. 2259

Brune wart vro van desen, 2260

Hi hadt meneghen dach begheert: 2261

Doe maecte hi hem te Vlaendrenweert 2262

Ende quam in Waes, int soete lant, 2263

Daer hi minen vader vant. 2264

Mijn vader omboot Grimberte, den wisen, 2265

Ende Isengrine, den grisen, 2266

(Tibert, die cater, was die vijfte) 2267

Ende quamen tenen dorpe, hiet Hijfte. 2268

Tusscen Hijfte ende Ghent 2269

Hilden si haer parlement, 2270

In ere belokenre nacht; 2271

Daer quamen si bi sduvels cracht 2272

Ende bi des duvels ghewelt, 2273

Ende swoeren daer an twoeste velt 2274

Alle vive, des coninx doot. 2275

Nu horet wonder harde groot: 2276

[Si swoeren up Isengrijns crune, 2277

Alle vive, datsi Brune 2278

Coninc ende here souden maken, 2279

Ende settene in den stoele tAken,] 2280

Ende hi crone soude draghen. 2281

Wilde iemen van des coninx maghen 2282

Dat wedersegghen, mijn vader soude 2283

Met sinen selvere ende sinen goude 2284

So den ghenen steken achter, 2285

Dat sijs souden hebben lachter. 2286

Dit wetic, ende segghe u hoe. 2287

Eens maerghins harde vroe 2288

Gheviel, dat mijn neve, die das, 2289

Van wine een lettel dronken was, 2290

Ende dien verholnen raet minen 2291

Wive, vrouwe Harmelinen, 2292

Al van pointe te pointe seide, 2293

Daer si liepen an der heiden. 2294

Mijn wijf es ene vremde vrouwe, 2295

Ende gaf Grimberte hare trouwe, 2296

Dat verholen bliven soude. 2297

Ten eersten dat soe quam te woude, 2298

Daer ic was, ende soe mi vant, 2299

So telde soet mi te hant: 2300

Newaer het was al stillekine. 2301

Ooc seide soe mi sulke lijctekine, 2302

Die ic kende al so waer, 2303

Dat mi alle mine haer 2304

Upwaert stonden, van groten vare. 2305

Mine herte wart mi openbare 2306

Also cout alse een ijs. 2307

Dies sijt seker ende wijs, 2308

Ic kinde Brune valsc ende quaet, 2309

Ende vul van alre overdaet. 2310

Ic peinsde: worde hi onse here, 2311

Dat ontvruchtic harde sere, 2312

Dat wi alle waren verloren. 2313

Ic kinde den coninc so wel gheboren, 2314

Ende soete, ende goedertiere, 2315

Ende ghenadich allen dieren. 2316

Het dochte mi bi allen dinghen 2317

Eene quade manghelinghe, 2318

Die ons ne mochte comen 2319

No tere, no te vrome; 2320

Mine herte grote sorghe doghede. 2321

Hier omme pijndic ende poghede 2322

Hoe so erge ene sake, 2323

Testoret worde, ende ic brake 2324

Mijns vader bosen raet, 2325

Die een dorper, enen vraet, 2326

Coninc ende here maken waende. 2327

Emmer badic Gode, ende maende, 2328

Dat hi den coninc, minen here, 2329

Behilde sine wareltere. 2330

Bedi ic kinde wale dat, 2331

Behilde mijn vader sinen scat, 2332

Si souden wel des raets ghetelen, 2333

Onder hem ende sinen ghespelen, 2334

Dat die coninc worde verstoten. 2335

In diepen ghepeinsen ende in groten 2336

Was ic dicke, hoe ic die stat 2337

Soude vinden, waer die scat 2338

Lach, die hi hadde vonden. 2339

Ic wachte nauwe tallen stonden 2340

Minen vader, ende leiden laghen 2341

In meneghen bosch, in menegher haghe, 2342

Beide in velde ende in woude, 2343

Waer mijn vader, die listighe oude, 2344

Henen trac ende henen liep: 2345

Was het droghe, was het diep, 2346

Wast bi nachte, wast bi daghe, 2347

Ic was emmer in die laghe; 2348

Wast bi daghe, wast bi nachte, 2349

Ic was emmer in die wachte. 2350

Up ene stont gheviel daer nare, 2351

Dat ic mi decte met groten vare, 2352

Ende lach ghestrect neven derde, 2353

Ende vanden scatte, die ic begherde, 2354

Gherne iewet hadde vernomen: 2355

Doe saghic minen vader comen 2356

Ute enen hole ghelopen. 2357

Doe began ic ten scatte hopen 2358

Bi den barate die ic hem sach 2359

Driven, als ic u segghen mach: 2360

Want doe hi uten holen quam, 2361

Sach ic wel, ende vernam, 2362

Dat hi omme sach. Doe merkedi, 2363

Oft hem iemene ware bi; 2364

Ende als hi niemene en sach, 2365

Doe queddi den sconen dach, 2366

Ende stoppede dat hol met sande, 2367

Ende maectet ghelijc den andren lande. 2368

Dat ic dat sach ne wiste hi niet. 2369

Doe saghic, eer hi dane sciet, 2370

Dat hi den steert liet nedergaen 2371

Daer sine voete hadden ghestaen, 2372

Ende decte sijn spore metter moude. 2373

Daer leerdic an den vroeden ouden 2374

Een lettel meesterliker liste, 2375

Die ic te voren niet ne wiste. 2376

Aldus voer mijn vader dane 2377

Ten dorpewaert, daer die hanen 2378

Ende die vette hinnen waren. 2379

Teerst dat ic mi dorste baren, 2380

Spranc ic up, en liep ten hole: 2381

Ic wilde niet langher sijn in dole, 2382

Ende ic gheraecter toe te hant. 2383

Sciere scraefdic up dat sant 2384

Met minen voeten, ende croop in 2385

Aldaer ic vant groot ghewin; 2386

Daer vandic selver ende gout: 2387

Hier nes niemen nu so out, 2388

Dies nie so vele te gader sach. 2389

Doe ne spaerdic nacht no dach, 2390

In ghinc trecken ende draghen, 2391

Sonder kerre ende sonder waghen, 2392

Over dach ende over nacht, 2393

Met algader miere cracht. 2394

Mi halp mijn wijf, vrouwe Hermeline: 2395

Des dogheden wi grote pine, 2396

Eer wi den overgroten scat 2397

Brochten in een ander gat, 2398

Daer hi bet lach tonsen ghelaghe. 2399

Wi droeghene onder ene haghe 2400

In een hol verholenlike: 2401

Doe was ic van scatte rike. 2402

Nu hort, wat si hier binnen daden, 2403

Die den coninc hadden verraden. 2404

Brune, die bere, sendde uut 2405

Verholenlike sijn saluut 2406

Achter lande, ende omboot 2407

Al den ghenen rijcheit groot, 2408

Die dienen wilden omme tsout: 2409

Hi beloofde hem selver ende gout 2410

Te ghevene met milder hant. 2411

Mijn vader liep in al dat lant, 2412

Ende droech des Brunen brieve: 2413

Hoe lettel wiste hi, dat die dieve 2414

Te sinen scatte waren gheraect, 2415

Dies hem quite hadden ghemaect. 2416

En ware die scat niet ontgonnen, 2417

Hi hadder met die stat van Lonnen 2418

Al te gader moghen copen. 2419

Dus wan hi an sijn omme lopen. 2420

Doe mijn vader, al omme ende omme, 2421

Tusscen dier Elve entier Somme 2422

Hadde ghelopen al dat lant, 2423

Ende hi meneghen seriant 2424

Hadde ghewonnen met sinen goude, 2425

Die hem te hulpe comen soude, 2426

Alse die somer quame int lant, 2427

Keerde mijn vader daer hi vant 2428

Brune entie ghesellen sine. 2429

Doe teldi die grote pine 2430

Ende die menichfoude sorghe, 2431

Die hi vor den hoghen borghen 2432

Int lant van Sassen hadde leden, 2433

Daer die jagheren na hem reden 2434

Alle daghe met haren honden, 2435

Die hem vervaerden te menegher stonde. 2436

Dit telde hi te spele al gader. 2437

Daer na so toghede mijn vader 2438

Brieve, die Brunen wel bequamen, 2439

Daer XII.c al bi namen 2440

Ser Isengrijns maghe in stonden, 2441

Met scerpen claeuwen, met diepen monden; 2442

Sonder die catten, ende die baren, 2443

Die alle in Bruuns soude waren, 2444

Ende die vosse metten dassen 2445

Van Doringen ende van Sassen. 2446

Dese hadden alle ghesworen, 2447

Indien dat men hem te voren 2448

Van XX daghen gave haer sout, 2449

Si souden Brunen met ghewout 2450

Seker wesen tsinen ghebode. 2451

Dit benam ic al, danc Gode! 2452

Doe mijn vader hadde ghedaen 2453

Sine bodscap, soude hi gaen 2454

Ende scouwen sinen scat; 2455

Ende als hi quam ter selver stat, 2456

Daer hine ghelaten hadde te voren, 2457

Was die scat al verloren, 2458

Ende sijn hol was uptebroken. 2459

Wat holpe vele hier af ghesproken? 2460

Doe mijn vader dat vernam, 2461

Wart hi serich ende gram, 2462

Dat hi van torne hem selven hinc. 2463

Dus bleef achter Brunen dinc 2464

Bi miere behendichede al. 2465

Nu merct hier mijn ongheval: 2466

Here Isengrijn ende Brune, die vraet, 2467

Hebben nu den nauwen raet 2468

Metten coninc openbare, 2469

Ende arm man Reinaert es die blare!” 2470

Die coninc ende die coninghinne, 2471

Die beide hopeden ten ghewinne, 2472

Si leden Reinaert buten te rade, 2473

Ende baden hem, dat hi wel dade, 2474

Ende hi hem wijsde sinen scat. 2475

Ende alse Reinaert hoorde dat 2476

Sprac hi: »Wijsdic u mijn goet, 2477

Here coninc, die mi hanghen doet, 2478

So waer ic ute minen sinne.” 2479

—»Neen Reinaert, sprac die coninghinne, 2480

Mijn here sal u laten leven, 2481

Ende sal u vriendelike vergheven 2482

Algader sinen evelen moet; 2483

Ende ghi sult vortmeer sijn vroet 2484

Ende goet, ende ghetrouwe.” 2485

Reinaert sprac: »Dit doe ic, vrouwe, 2486

Indien dat mi die coninc nu 2487

Vaste ghelove, hier vore u, 2488

Dat hi mi gheve sine hulde, 2489

Ende Brune alle mine sculde 2490

Wille vergheven; ende omme dat 2491

So willic hem wisen minen scat, 2492

Den coninc, al daer hi leghet.” 2493

Die coninc sprac: »Ic ware ontweghet, 2494

Wildic Reinaerde vele gheloven: 2495

Hem es dat stelen ende dat roven 2496

Ende dat lieghen gheboren int been.” 2497

Die coninghinne sprac: »Here, neen, 2498

Ghi moghet Reinaerde gheloven wel: 2499

Al was hi hier te voren fel, 2500

Hi nes nu niet dat hi was. 2501

Ghi hebt ghehort, hoe hi den das 2502

Ende sinen vader hevet bedreghen 2503

Met morde, die hi wel beteghen 2504

Mochte hebben andren dieren, 2505

Wildi meer sijn arghertiere 2506

Ofte fel, ofte onghetrouwe.” 2507

Doe sprac die coninc: »Gentel vrouwe, 2508

Al waendic dat mi soude scaden, 2509

Eist dat ghijt mi dorret raden, 2510

So willict laten up u ghenent, 2511

Dese vorworde ende dit covent, 2512

Up Reinaerts trouwe staen: 2513

Newaer, ic segghe hem, sonder waen, 2514

Doet hi meer archede, 2515

Alle die hem ten tienden lede 2516

Sijn belanc, sullent becopen!” 2517

Reinaert sach den coninc belopen, 2518

Ende wart blide in sinen moet, 2519

Ende sprac: »Here, ic ware onvroet, 2520

Ne gheloofdic niet also.” 2521

Doe nam die coninc een stro 2522

Ende vergaf Reinaerde algader 2523

Die wanconst van sinen vader, 2524

Ende sijns selves mesdaet toe. 2525

Al was Reinaert blide doe, 2526

Dan dinct mi gheen wonder wesen: 2527

Jane was hi vander doot ghenesen! 2528

Doe Reinaert quite was ghelaten, 2529

Was hi blide utermaten, 2530

Ende sprac: »Coninc, edel here, 2531

God moete u lonen al der ere 2532

Die ghi mi doet, ende mine vrouwe. 2533

Ic secht u wel, bi miere trouwe, 2534

Dat ghi mi vele ere doet: 2535

So grote ere, ende so groot goet, 2536

Dat niemen nes onder die sonne, 2537

Dien ic alse wale soude onnen 2538

Mijns scats ende miere trouwe, 2539

Als ic u doe, ende miere vrouwe.” 2540

Reinaert nam een stro vor hem 2541

Ende sprac: »Here coninc, nem, 2542

Hier geve ic di up den scat 2543

Die wilen Ermelinc besat.” 2544

Die coninc ontfinc dat stro, 2545

Ende dancte Reinaerde so, 2546

Als quansijs: »Dese maect mi here!” 2547

Reinarts herte loech so sere, 2548

Dat ment wel na an hem vernam, 2549

Doe die coninc so ghehorsam 2550

Algader was te sinen wille. 2551

Hi sprac: »Here, swighet stille; 2552

Merket, waer mine redene gaet: 2553

Int oostende van Vlaendren staet 2554

Een bosch, ende heet Hulsterlo. 2555

Coninc, ghi moghet wesen vro, 2556

Mochti onthouden dit: 2557

Een borne, heet Kriekepit, 2558

Gaet suutwest niet verre dane; 2559

Here coninc, ghine dorft niet wanen, 2560

Dat ic u der waerheit iet messe: 2561

Dats een die meeste wildernesse, 2562

Die men hevet in enich rike. 2563

Ic segghe u ooc ghewaerlike, 2564

Dat somwilen es een half jaer, 2565

Dat toten borne comet daer 2566

No weder man nochte wijf, 2567

No creature die hevet lijf, 2568

Sonder die ule entie scuvuut, 2569

Die daer nestelen in dat cruut, 2570

Oft enich ander voghelijn 2571

Dat daerwaert gherne wilde sijn, 2572

Ende daer bi avonture lidet: 2573

Daer in leghet mijn scat ghehidet. 2574

Verstaet wel ditte, hets u nutte: 2575

Die stede hetet Kriekeputte. 2576

Ghi sult daer gaen, ende mine vrouwe; 2577

Ne weset ooc niemene so ghetrouwe, 2578

Die ghi sult laten wesen u bode, 2579

Verstaet mi wel, coninc, dor Gode, 2580

Maer gaet daer selve. Ende alse ghi 2581

Dien selven putte comet bi, 2582

Ghi sult vinden jonghe berken. 2583

Here coninc, dit suldi merken: 2584

Die alrenaest den putte staet, 2585

Coninc, tote dier berken gaet: 2586

Daer leghet die scat onder begraven. 2587

Daer suldi delven ende scraven 2588

Een lettel mos an ene side: 2589

Daer suldi vinden menich ghesmide 2590

Van goude, rikelijc ende scone: 2591

Daer suldi vinden ooc die crone, 2592

Die Ermelinc die coninc droech, 2593

Ende ander chierheit ghenoech, 2594

Edele stene, guldijn werc: 2595

Men cocht niet omme dusent merc. 2596

Ai coninc, als ghi hebt dat goet, 2597

Hoe suldi peinsen in uwen moet: 2598

Ai, Reinaert, ghetrouwe vos, 2599

Die hier groeves in dit mos, 2600

Desen scat bi dijnre list, 2601

God gheve di goet, waer du bist!” 2602

Doe andworde die coninc saen: 2603

»Reinaert, sal ic die vaert bestaen, 2604

Ghi moet sijn mede in die vaert, 2605

Ende ghi moet ons, Reinaert, 2606

Helpen den scat ontdelven. 2607

Ic ne wane bi mi selven 2608

Aldaer nemmermeer gheraken; 2609

Ic hebbe ghehort noemen Aken 2610

Ende Parijs, eist daer iet na? 2611

Ende also als ic versta, 2612

So smekedi, Reinaert, ende roemt; 2613

Kriekeputte, dat ghi hier noemt, 2614

Wanic, es een gheveinsde name.” 2615

Dit was Reinaerde ombequame, 2616

Ende verbalch hem, ende seide: »Ja, 2617

Coninc, ghi sijter also na, 2618

Alse van Colne tote Meie; 2619

Waendi, dat ic u die Leie 2620

Wille wisen in dien flume Jordane? 2621

Ic sal u wel toghen, dat ic wane, 2622

Orconde ghenoech, al openbare.” 2623

Lude riep hi: »Cuwaert, comt hare, 2624

Comet vor den coninc, Cuwaert!” 2625

Die diere saghen dese vaert: 2626

Hem allen wonderde, wat daer ware, 2627

Cuwaert hi ghinc met vare: 2628

Hem wonderde, wat die coninc woude. 2629

Reinaert sprac: »Cuwaert, hebdi coude? 2630

Ghi bevet; sijt blide al sonder vaer, 2631

Ende secht minen here den coninc waer, 2632

Dies mane ic u, bi der trouwe 2633

Die ghi sijt sculdich miere vrouwe, 2634

[Van al dat ic u sal vraghen.” 2635

—»Al sout mi gaen an mine craghe, 2636

Sprac Cuwaert, ic u niet en loghe; 2637

Ghi hebt mi ghemaent also hoghe, 2638

Dat ict te segghene sculdich bem.”] 2639

Doe sprac Reinaert: »So secht hem: 2640

Weetstu waer Kriekeputte steet?” 2641

Cuwaert sprac: »Oft ict weet? 2642

Jaic, hoene sout wesen so? 2643

Ne staet hi niet bi Hulsterlo, 2644

Up dien moer, in die woestine! 2645

Ic hebber ghedoget grote pine, 2646

Ende meneghen hongher, menich coude, 2647

Ende armoede so menichfoude, 2648

Up Kriekeputte, so menighen dach, 2649

Dat ics vergheten niet ne mach. 2650

Hoe mochte ic vergheten dies, 2651

Dat aldaer Reinout die Vries 2652

Die valsche penninghe sloech, 2653

Daer hi hem mede bedroech 2654

Entie ghesellen sine? 2655

Dat was eer ic met Rine 2656

Mijn gheselscap makede vast, 2657

Die mi gequijtte meneghen last.” 2658

—»Owi, sprac Reinaert, soete Rijn, 2659

Lieve gheselle, scoon hondekijn, 2660

Vergave God, waerdi nu hier, 2661

Ghi sout toghen weder dese dier, 2662

Met uwen sone, waers te doene, 2663

Dat ic noint wart so coene, 2664

Dat ic eneghe sake dede, 2665

Daer ic den coninc mochte mede 2666

Te miwaert belghen doen met rechte. 2667

Gaet weder onder ghene cnechte, 2668

(Sprac Reinaert) haestelic, Cuwaert; 2669

Mijn here die coninc ne heeft tuwaert 2670

Neghene sake te sprekene meer.” 2671

Cuwaert dede een wederkeer, 2672

Ende ghinc van sconinx rade daer. 2673

Reinaert sprac: »Coninc, eist waer 2674

Dat ic seide?”—»Reinaert, jaet, 2675

Verghevet mi, ic dede quaet, 2676

Dat ic u mestroude iet: 2677

Reinaert, goede vrient, nu siet 2678

Den raet, dat ghi met ons gaet 2679

Ten putte, al daer die berke staet, 2680

Daer die scat leghet begraven onder.” 2681

Reinaert sprac: »Ghi secht wonder: 2682

Waendi in waers harde vro, 2683

Coninc, oft mi stonde also, 2684

Dat ic met u wandelen mochte, 2685

Also als ons beiden dochte, 2686

Ende ghi waert al sonder sonde? 2687

Neent, hets alse ic u orconde, 2688

Ende ict u segghe, al eist scame: 2689

Doe Isengrijn in sduvels name 2690

In dordine ghinc hier te voren, 2691

Ende hi te monke wart bescoren, 2692

Doene conste hem niet ghenoeghen, 2693

Daer VI monke hem bi bedroeghen. 2694

Hi claghede ende kermede 2695

So sere, dats mi ontfermede. 2696

Doe hi cranc wart ende traech, 2697

Doe haddics rouwe, als een sijn maech, 2698

Ende gaf hem raet, dat hi ontran: 2699

Daer omme bem ic in spaeus ban. 2700

Maerghin, als die sonne up gaet, 2701

Willic te Rome om aflaet; 2702

Van Rome willic over see: 2703

Dane en keric nemmermee, 2704

Eer ic so vele hebbe ghedaen, 2705

Coninc, dat ic met u mach gaen, 2706

Tuwer ere, ende tuwer vrome, 2707

Oft ic te lande weder come. 2708

Het ware een onscone dinc, 2709

Soudi, here coninc, 2710

Maken uwe wandelinghe 2711

Met enen verwaten ballinghe, 2712

Als ic nu bem, God betere mi!” 2713

Die coninc sprac: »Reinaert, sidi 2714

Iet langhe verbannen?” Doe sprac Reinaert: 2715

»Jaic, hets III jaer, dat ic waert 2716

Vor den deken Hermanne 2717

In vollen seende tebannen.” 2718

Die coninc sprac: »Nadat ghi sijt 2719

Tebannen, men souts mi doen verwijt 2720

Lietic u met mi wanderen: 2721

Ic sal Cuwaert ofte enen andren 2722

Toten scatte doen gaen met mi; 2723

Ende ic rade u, Reinaert, dat ghi 2724

Niet ne laet, ghine vaert, 2725

Dat ghi u vanden banne claert.” 2726

—»Sone doe ic, sprac Reinaert, 2727

Ic ga maerghin te Romewaert, 2728

Gaet na den wille mijn!” 2729

Die coninc sprac: »Ghi dinct mi sijn 2730

Bevaen in harde goeden dinghen; 2731

God onne u, dat ghijt moet vulbringhen, 2732

Reinaert, alse u ende mi 2733

Ende ons allen nutte si!” 2734

Doe dese redene was ghedaen, 2735

Doe ghinc Nobel, die coninc, staen 2736

Up ene hoghe staghe van stene, 2737

Daer hi up plach te stane allene 2738

Als hi sat int hof te dinghe. 2739

Die diere saten tenen ringhe 2740

Al omme ende omme in dat gras, 2741

Nadien dat elc gheboren was. 2742

Reinaert stont bi der coninghinne, 2743

Ende sprac met enen bliden sinne: 2744

»Bidt vor mi, edele vrouwe, 2745

Dat ic u met lieve weder scouwe.” 2746

Soe sprac: »Die here, daert al an staet, 2747

Doe u van sonden vul aflaet!” 2748

Die coninc entie coninghinne 2749

Ghinghen met enen bliden sinne 2750

Vor haer diere, arme ende rike. 2751

Die coninc hi sprac vriendelike: 2752

»Reinaert es hier comen te hove, 2753

Ende wille, dies ic Gode love, 2754

Hem betren met al sinen sinne; 2755

Ende mijn vrouwe die coninghinne 2756

Hevet so vele ghedaen dor hem, 2757

Dat ic sijn vrient worden bem, 2758

Ende hi versoent es jeghen mi, 2759

Ende ic hem hebbe ghegheven vri 2760

Beide lijf ende lede: 2761

Reinaerde ghebiedic vullen vrede; 2762

Anderwaerf ghebiedic hem vrede; 2763

Ende derde waerve mede: 2764

Ende ghebiede u allen, bi uwen live, 2765

Dat ghi Reinaerde, ende sinen wive 2766

Ende sinen kindren ere doet, 2767

Waer si comen in u ghemoet, 2768

Sijt bi nachte, sijt bi daghe; 2769

In wille meer neghene claghe 2770

Van Reinaerts dinghen horen. 2771

Al was hi roekeloos hier vore 2772

Hi wille hem betren, ic segghe u hoe: 2773

Reinaert wille maerghin vroe 2774

Palster ende scerpe ontfaen, 2775

Ende wille te Rome gaen, 2776

Ende van Rome wille hi over see, 2777

Ende dane comen nemmermee, 2778

Eer hi heeft vul aflaet 2779

Van alre sondeliker daet.” 2780

Dese tale hevet Ticcelijn vernomen 2781

Ende vlooch, dane hi es comen, 2782

Ende hi vant die III ghesellen; 2783

Nu hort, wat hi hem sal tellen: 2784

Hi sprac: »Keitive, wat doedi hier? 2785

Reinaert es meester bottelgier 2786

Int hof, ende moghende utermaten; 2787

Die coninc heeftene quite ghelaten 2788

Van allen sinen mesdaden, 2789

Ende ghi sijt alle III verraden.” 2790

Isengrijn began andworden 2791

Ticeline met corten worden: 2792

»Ic wane, ghi lieghet, here raven!” 2793

Mettien worde began hi scaven, 2794

Ende Brune, hi volchde mede: 2795

Si ghinghen recken hare lede 2796

Lopende ten conincwaert. 2797

Tibert was sere vervaert, 2798

Ende bleef sittende up die galghe. 2799

Hi was van sinen ruwen balghe 2800

In sorghe groot, so utermaten, 2801

Dat hi gherne wilde laten 2802

Sijn oghe varen over niet, 2803

Dat hi in spapen scure liet, 2804

Indien dat hi versoent ware. 2805

Hine wiste wat doen van vare 2806

Dan hi ghinc sitten up die micke. 2807

Hi claechde vele ende harde dicke, 2808

Dat hi Reinaert nie bekinde. 2809

Isengrijn quam met gheninde 2810

Ghedronghen vore die coninghinne, 2811

Ende sprac met enen fellen sinne 2812

Te Reinaertwaert, so verre, 2813

Dat die coninc wart al erre, 2814

Ende hiet Isengrijn vaen, 2815

Ende Brune. Also saen 2816

Wortsi ghevanghen ende ghebonden: 2817

Ghine saghet nie verwoeden honden 2818

Doen meer lachters dan men dede 2819

Isengrine ende Brunen mede. 2820

Men voerese alse lede gaste, 2821

Men bantse beide daer so vaste, 2822

Dat si binder nacht 2823

Met gheenrande cracht 2824

Een let niet en mochten roeren. 2825

Nu hort, hoe hise vort sal voeren, 2826

Reinaert, die hem was te wreet: 2827

Hi dede, dat men Brunen sneet 2828

Van sinen rugghe een velspot af, 2829

Dat men hem tere scerpen gaf, 2830

Voets lanc ende voets breet. 2831

Nu ware Reinaert al ghereet, 2832

Haddi versce scoen. 2833

Nu hort wat hi sal doen, 2834

Hoe hi sal scoen ghewinnen. 2835

Hi ruunde toter coninghinne: 2836

»Vrouwe, ic hem u pelgrijn: 2837

Hier es mijn oom Isengrijn, 2838

Hi hevet II vaste scoen, 2839

Helpt mi, dat icse an mach doen. 2840

Ic neme u siele in mine plecht: 2841

Het es pelgrijns recht, 2842

Dat hi ghedenke in sinen ghebeden 2843

Al tgoet dat men hem noit dede; 2844

Ghi moghet u siele an mi scoien. 2845

Doet Harsinde miere moien 2846

Gheven twee van haren scoen. 2847

Dit moghedi wel met ere doen: 2848

Soe blivet thuus in haer ghemac.” 2849

—»Gherne (die coninghinne sprac); 2850

Reinaert, ghine mochtes niet omberen 2851

Ghine hebt scoen; ghi moet varen 2852

Uten lande in Gods ghewout, 2853

Over berghe ende int wout, 2854

Ende terden struke ende stene: 2855

Dine arbeit wert niet clene, 2856

Hets di noot dattu hebs scoen; 2857

Ic wilre mine macht toe doen. 2858

Die Isengrijns waren u ghemicke, 2859

Si sijn so vaste ende so dicke 2860

Die hi draghet ende sijn wijf: 2861

Al sout hem gaen an haer lijf, 2862

Elkerlijc moet u gheven scoen, 2863

Daer ghi mede u vaert moet doen.” 2864

Dus hevet die valsce pelgrijn 2865

Beworven, dat der Isengrijn 2866

Al toten cnien hevet verloren 2867

Van beiden sinen voeten voren 2868

Dat vel al gader toten claeuwen. 2869

Ghine saecht noint voghel braeuwen, 2870

Die stilre hilt al sine lede, 2871

Dan Isengrijn die sine dede, 2872

Doe men so jamerlike ontscoeide, 2873

Dat hem dat bloet ten teen af vloeide. 2874

Doe Isengrijn ontscoeit was, 2875

Moeste gaen ligghen up dat gras 2876

Vrouwe Hersint, die wulvinne, 2877

Met enen wel droeven sinne; 2878

Ende liet haer afdoen dat vel, 2879

Ende die claeuwen also wel, 2880

Van beiden haren voeten bachten. 2881

Dese daet dede wale sachten 2882

Reinaerde sinen droeven moet. 2883

Nu hort, wat claghen hi noch doet: 2884

»Moie, seit hi, lieve moie, 2885

In hoe meneghen vernoie 2886

Hebdi dor minen wille ghewesen! 2887

Dats mi al leet; sonder van desen 2888

Eist mi lief, ic segghe u twi: 2889

Ghi sijt, des ghelovet mi, 2890

Een die liefste van minen maghen, 2891

Bedi sal ic u scoen an draghen. 2892

God weet, dats al uwe bate! 2893

Ghi sult an hoghen aflate 2894

Delen, ende an alt pardoen, 2895

Lieve moie, dat ic in u scoen 2896

Sal bejaghen over see.” 2897

Vrouwe Hersinde was so wee, 2898

Dat soe cume mochte spreken. 2899

—»Ai Reinaert, God moete wreken, 2900

Dat ghi over ons siet uwen wille!” 2901

Isengrijn balch, ende sweech stille, 2902

Ende sijn gheselle Brune; neware 2903

Hem was te moede harde sware; 2904

Si laghen ghebonden ende ghewont. 2905

Hadde ooc doe ter selver stont 2906

Tibert die cater ghewesen daer, 2907

Ic dar wel segghen, over waer, 2908

Hi hadde so vele ghedaen te voren, 2909

Hine waers niet bleven sonder toren. 2910

Wat halpt, dat ict u maecte lanc? 2911

Des anderdaghes vor sonnenupganc 2912

Dede Reinaert sine scoen snoeren, 2913

Die Isengrijns waren te voren, 2914

Ende sijns wijfs vrouwe Hersinden, 2915

Ende hadse vaste ghedaen binden 2916

Om sine voete, ende ghinc 2917

Daer hi vant den coninc, 2918

Ende sijn wijf, die coninghinne. 2919

Hi sprac met enen soeten sinne: 2920

»Here, God gheve u goeden dach, 2921

Ende miere vrouwe, die ic mach 2922

Prijs gheven wel met rechte: 2923

Nu doet gheven uwen cnechte, 2924

Palster ende scerpe, ende laet mi gaen.” 2925

Doe dede die coninc haesten saen 2926

Den capelaen, Belijn den ram; 2927

Ende als hi bi den coninc quam 2928

Sprac die coninc: »Hier es 2929

Dese pelgrijn; leest hem een gheles, 2930

Ende ghevet hem scerpe ende staf!” 2931

Belijn den coninc antworde gaf: 2932

»Here, in dar des doen niet: 2933

Reinaert hevet selve begiet, 2934

Dat hi es in spaeus ban.” 2935

Die coninc sprac: »Belijn, wattan? 2936

Meester Jufroet doet ons verstaen: 2937

»Hadde een man allene ghedaen 2938

Also vele sonden alse alle die leven, 2939

Ende wildi archeit al begheven, 2940

Ende daer af te biechte gaen, 2941

Ende penitencie ooc ontfaen, 2942

Dat hi over see wille varen, 2943

Hi mochte wel hem selve claren.” 2944

Belijn sprac ten coninc echt: 2945

»Ic en doere toe crom no recht, 2946

Van gheesteliker dinc altoos, 2947

Ghine wilt mi quiten scadeloos 2948

Jeghen den bisscop, ende den deken.” 2949

Die coninc sprac: »In VIII weken 2950

Sone wane ic u bidden so vele; 2951

Ooc haddic liever, dat uwe kele 2952

Hinghe, dan ic u heden bat!” 2953

Ende alse Belijn horde dat, 2954

Dat die coninc balch te hemwaert, 2955

Wart Belijn so vervaert, 2956

Dat hi bevede van vare, 2957

Ende ghinc ghereden sinen autare, 2958

Ende beghan singhen ende lesen 2959

Al dat hem goed dochte wesen. 2960

Doe Belijn die capelaen 2961

Omoedelike hadde ghedaen 2962

Dat ghetide vanden daghe, 2963

Doe hinc hi an Reinaerts craghe 2964

Ene scerpe van Bruuns velle; 2965

Ooc gaf hi den fellen gheselle 2966

Den palster in die hant daer bi, 2967

Te sinen ghevoeche. Doe was hi 2968

Al ghereet te siere vaert. 2969

Doe sach hi ten conincwaert: 2970

Hem liepen die gheveinsde trane 2971

Neder neven sine granen, 2972

Alse oft hi jammer in siere herte 2973

Van rouwe hadde ende grote smerte! 2974

Dit was bedi, ende anders niet, 2975

Dat hi hem allen, die hi daer liet, 2976

Niet hadde beraden al sulke pine, 2977

Alse Brunen ende Isengrine 2978

Van hem hadde moghen ghevallen. 2979

Nochtan stont hi, ende bat hem allen, 2980

Dat si over hem bidden souden, 2981

Also ghetrouwelike als si wouden 2982

Dat hi over hem allen bade. 2983

Dat orlof nemen dochte hem spade, 2984

Want hi gherne dane ware: 2985

Hi was altoos sere in vare, 2986

Als die hem selven sculdich weet. 2987

Doe sprac die coninc: »Mi es leet, 2988

Reinaert, dat ghi dus haestich sijt.” 2989

—»Neen, here, het es tijt: 2990

Men sal neghene weldaet sparen. 2991

Uwen orlof: ic wille varen.” 2992

Die coninc sprac: »Gods orlof.” 2993

Doe gheboot hi al dat hof 2994

Met Reinaerde uut te gane, 2995

Sonder allene die ghevane. 2996

Nu wart Reinaert pelgrijn, 2997

Ende sijn oom Isengrijn 2998

Ende Brune si ligghen ghebonden, 2999

Ende siec van seren wonden. 3000

Mi dinct, ende ic wane das, 3001

Dat niemen so onspellic was 3002

Tusscen Pollanen ende Scouden, 3003

Die hem van lachene hadde onthouden, 3004

Sowat rouwe so hem mochte ghescien, 3005

Hadde hi Reinaert doe ghesien, 3006

Hoe wonderlijc hi henen ghinc, 3007

Ende hoe ghemackelijc dat hem hinc 3008

Scerpe ende palster omme den hals, 3009

Ende die scoen als ende als, 3010

Die hi droech an sinen been 3011

Ghebonden, so dat hi sceen 3012

Een pelgrijn licht ghenoech. 3013

Reinaerts herte binnen loech, 3014

Dor dat si alle met hem ghinghen 3015

Met so groter sameninghe, 3016

Die hem te voren waren wreet. 3017

Doe sprac hi: »Coninc, mi es leet, 3018

Dat ghi so verre met mi gaet: 3019

Ic vruchte, het mach u wesen quaet! 3020

Ghi hebt ghevaen II mordenaren: 3021

Ghevalt, dat si u ontfaren, 3022

Ghi hebt u te wachtene meer 3023

Dan ghi noint hadt eer. 3024

Blijft ghesont, ende laet mi gaen.” 3025

Na deser tale ghinc hi staen 3026

Up sinen achtersten benen, 3027

Ende maende grote ende clene, 3028

Dat si alle vor hem baden, 3029

Oft si van allen weldaden 3030

Recht deel nemen wouden. 3031

Si seiden alle, dat si souden 3032

Sijns ghedinken in haer ghebeden. 3033

Nu hort vort wat Reinaert dede: 3034

Daer hi vanden coninc sciet, 3035

So droevelic hi hem gheliet, 3036

Dat hem somen sere ontfaremde. 3037

Cuwaert den hase hi becaremde: 3038

»Owi, Cuwaert, sullen wi sceiden! 3039

Oft ghi wilt, ghi sult mi gheleiden, 3040

Ende mijn vrient Belijn die ram: 3041

Ghi twee, ghine daet mi noint gram. 3042

Ghi moet mi bet vort bringhen! 3043

Ghi sijt van soeter wandelinghe, 3044

Ende omberocht, ende goedertiere, 3045

Ende ombeclaghet van allen dieren. 3046

Ghestade es uwer beider sede, 3047

Als ic doe ten tiden dede. 3048

Als ic clusenare was; 3049

Hebdi lovere ende gras, 3050

Ghine doet neghenen eesch 3051

Nochte om broot nochte om vleesch, 3052

Nochte om sonderlingher spise.” 3053

Met aldus ghedanen prise 3054

Hevet Reinaert dese II verdoort, 3055

Dat si met hem ghinghen voort, 3056

Tote dat hi quam vor sijn huus, 3057

Ende vor die porte van Maupertuus. 3058

Alse Reinaert vor die porte quam, 3059

Hi sprac: »Belijn, neve ram, 3060

Ghi moet allene buten staen: 3061

Ic moet in mine veste gaen. 3062

Cuwaert sal in gaen met mi. 3063

Here Belijn, bidt hem, dat hi 3064

Trooste wel vrouwe Hermelinen, 3065

Met haren clenen welpkinen, 3066

Als ic orlof an hem neme.” 3067

Belijn sprac: »Ic bids heme, 3068

Dat hise alle trooste wale.” 3069

Reinaert ghinc met scoonre tale 3070

So smeken ende losengieren 3071

In so menegher maniere, 3072

Dat hi bi barate brochte 3073

Cuwaert in sine haghedochte. 3074

Als si in dat hol quamen, 3075

Cuwaert ende Reinaert tsamen, 3076

Doe vontsi vrouwe Hermelinen 3077

Met haren clenen welpkinen, 3078

Die was in sorghe ende in vare; 3079

Want soe waent, dat Reinaert ware 3080

Verhanghen. Ende als soe vernam, 3081

Dat hi weder thuuswaert quam, 3082

Ende palster ende scerpe droech, 3083

Dit dochte haer wonders ghenoech. 3084

Soe was blide ende sprac saen: 3085

»Reinaert, hoe sidi ontgaen?” 3086

—»Ic bem worden pelgrijn. 3087

Here Brune ende here Isengrijn 3088

Sijn worden ghisele over mi: 3089

Die coninc hevet, danc hebbe hi, 3090

Cuwaert ghegheven in rechter soene, 3091

Al onsen wille mede te doene. 3092

Die coninc hi liede das, 3093

Dat Cuwaert die eerste was, 3094

Die ons verriet jeghen hem: 3095

Ende bi der trouwe, die ic bem 3096

Sculdich u, vrouwe Hermeline! 3097

Cuwaerde naket grote pine; 3098

Ic bem up hem met rechte gram.” 3099

Ende alse dat Cuwaert vernam, 3100

Keerdi hem omme, ende waende vlien; 3101

Maer dat ne conste niet ghescien; 3102

Want Reinaert hadde hem ondergaen 3103

Die porte, ende ghegrepene saen 3104

Bi der kelen mordelike. 3105

Ende Cuwaert riep ghenadelike: 3106

»Helpt mi, Belijn, waer sidi? 3107

Dese pelgrijn verbijt mi!” 3108

Dat roepen sciere was ghedaen, 3109

Bedi Reinaert hadde saen 3110

Sine kele ontwee ghebeten. 3111

Doe sprac hi: »Nu gawi eten 3112

Desen goeden vetten hase!” 3113

Die welpkine liepen ten ase: 3114

Ende ghinghen eten al ghemene. 3115

Hare rouwe was wel clene, 3116

Dat Cuwaert hadde verloren tlijf: 3117

Ermeline, Reinaerts wijf, 3118

At dat vleesch, ende dranc dat bloet. 3119

Ai, hoe dicke bat soe goet 3120

Den coninc, die dor sine doghet 3121

Die clene welpkine hadde verhoghet 3122

So wel met enen goeden male. 3123

Reinaert sprac: »Hi ans u wale: 3124

Ic weet wel, moet die coninc leven, 3125

Hi soude ons gherne ghiften gheven, 3126

Die hi selve niet ne woude 3127

Hebben, om VII mare van goude.” 3128

—»Wat ghiften es dat?” sprac Hermeline. 3129

Reinaert sprac: »Hets ene line, 3130

Ende ene vorst, ende twee micken; 3131

Maer maghic, ic sals ontscricken, 3132

Hopic, eer liden daghe twee, 3133

Dat ic omme sijn dreighen mee 3134

Ne gave, dan hi omme tmijn.” 3135

Soe sprac: »Reinaert, wat mach dat sijn?” 3136

Reinaert sprac: »Vrouwe, ic secht u. 3137

Ic weet een wildernesse nu 3138

Van langhen haghen, ende van heiden, 3139

Ende dier so nes niet onghereide, 3140

Van goeden ligghene ende van spisen; 3141

Daer wonen hoenre ende partrise, 3142

Ende menegherande vogheline. 3143

Wildi doen, vrouwe Ermeline, 3144

Dat ghi gaen wilt met mi daer, 3145

Wi moghen daer wel VII jaer, 3146

Willen wi, wandelen onder die scade, 3147

Ende hebben grote ghenade, 3148

Eer wi worden daer bespiet. 3149

Al seidic meer, in loghe niet.” 3150

—»Ai, Reinaert, sprac vrouwe Hermeline, 3151

Dit dinct mi wesen ene pine, 3152

Die al gader ware verloren: 3153

Ne hebdi dit lant versworen 3154

In te wonen nemmermee, 3155

Eer ghi comt van over see? 3156

En hebdi palster ende scerpe ontfaen?” 3157

Reinaert antworde vele saen: 3158

»So meer ghesworen, so meer verloren, 3159

Mi seide een goet man hier te voren, 3160

(In rade dat hijt mi riet, 3161

Bedi neghene trouwe diet) 3162

Al vuldade ic dese vaert, 3163

En holpe mi niet (sprac Reinaert); 3164

In waers een ei niet te bat: 3165

Ic hebbe den coninc enen scat 3166

Belovet, die mi es onghereet; 3167

Ende als hi des die waerheit weet, 3168

Dat ic hem al hebbe gheloghen, 3169

Ende hi bi mi es bedroghen, 3170

Sal hi mi haten vele mere, 3171

Dan hi noint dede ere. 3172

Daer bi peinsic in minen moet, 3173

Dat varen es mi also goet 3174

Alse dat bliven (sprac Reinaert); 3175

Ende Godsat hebbe mijn rode baert, 3176

(Ghedoe hoe ic ghedoe) 3177

Oft mi troostet mee daer toe 3178

No die cater no die das, 3179

No Bruun, die na mijn oom was, 3180

Dat ic in des coninx ghenade 3181

No dor ghewin, no dor scade, 3182

Ne come; dat ic leve lancst, 3183

Ic hebbe leden so meneghen anxt!” 3184

So sere balch die ram Belijn, 3185

Dat Cuwaert, die gheselle sijn, 3186

In dat hol so langhe merrede, 3187

Hi riep, als die hem sere errede: 3188

»Cuwaert, laets den duvel wouden! 3189

Hoe langhe sal u Reinaert houden? 3190

Twine comdi uut, ende laet ons gaen?” 3191

Alse Reinaert dit hadde verstaen, 3192

Doe ghinc hi ute, tote Beline, 3193

Ende sprac al stillekine: 3194

»Ai here, twi so belghedi? 3195

Al sprac Cuwaert jeghen mi 3196

Ende jeghen sire moien, 3197

Waer omme mach di des vernoien? 3198

Cuwaert dede mi verstaen, 3199

Ghi moghet wel sachte vore gaen, 3200

Ne wildi hier niet langher sijn; 3201

Hi moet hier merren een lettelkijn 3202

Met siere moien Hermelinen, 3203

Ende met haren welpkinen, 3204

Die sere wenen ende mesbaren, 3205

Om dat ic hem sal ontfaren.” 3206

Belijn sprac: »Nu secht mi, 3207

Her Reinaert, wat hebdi 3208

Cuwaerde te lede ghedaen? 3209

Also als ic conste verstaen 3210

So riep hi harde hulpe up mi.” 3211

Reinaert sprac: »Wat sechdi! 3212

Belijn, God moete u beraden! 3213

Ic segghe u, wat wi daden: 3214

Doe ic in huus gheganghen quam, 3215

Ende Ermeline an mi vernam, 3216

Dat ic wilde varen over see, 3217

Ten eersten wart haer so wee, 3218

Dat soe langhe in onmacht lach: 3219

Ende alse Cuwaert dat ghesach, 3220

Doe riep hi lude: »Helet vri, 3221

Comt hare, ende helpet mi! 3222

Mine moie soes in ommacht.” 3223

So riep hi met groter cracht: 3224

Dit waren die worde, ende niet el.” 3225

—»Entrouwe, ic verstont ooc wel, 3226

Dat Cuwaert dreef groot mesbare: 3227

Ic waende hem iet mesvallen ware.” 3228

Reinaert sprac: »Belijn, neent niet: 3229

Mi ware liever, mesquame hier iet 3230

Minen kindren ofte minen wive, 3231

Dan mijns neven Cuwaerts live!” 3232

Reinaert sprac: »Vernaemdi iet, 3233

Dat mi die coninc ghistren hiet 3234

Vor harde vele hogher liede, 3235

Als ic uten lande sciede, 3236

Dat ic hem een paer lettren screve? 3237

Suldijt hem draghen, Belijn neve? 3238

Hets ghescreven ende al ghereet.” 3239

Belijn sprac: »Ic ne weet; 3240

Reinaert, wistic u ghedichte, 3241

Dat ghetrouwe ware, ghi mochtet lichte 3242

Ghebieden, dat iet ten coninc 3243

Droeghe, haddic eneghe dinc, 3244

Daer ict mochte in steken.” 3245

Hi sprac: »U ne sal niet ghebreken; 3246

Eer des coninx lettren bleven, 3247

Ic soude u dese scerpe gheven, 3248

Here Belijn, die ic draghe, 3249

Ende hanghense an uwe craghe, 3250

Ende des coninx lettren daer in. 3251

Ghi sulter af hebben groot ghewin, 3252

Des conincs danc, ende groot ere! 3253

Ghi sult den coninc minen here 3254

Harde willecome sijn.” 3255

Dit lovede mijn here Belijn. 3256

Reinaert ghinc in die haghedochte, 3257

Ende keerde weder, ende brochte 3258

Sinen vrient Beline jeghen 3259

Dat hovet van Cuwaerde ghedreghen: 3260

In die scerpe haddijt ghesteken, 3261

Ende hinc bi sinen quaden treken 3262

Die scerpe Beline an den hals, 3263

Ende beval hem als ende als, 3264

Dat hi die lettren niet ne soude 3265

Besien, oft hi gherne woude 3266

Den coninc tenen vriende maken; 3267

Ende seide hem, dat die lettren staken 3268

In die scerpe verholenlike; 3269

Ende oft hi wesen wilde rike, 3270

Ende sine ere hadde lief, 3271

Dat hi seide, dat dese brief 3272

Bi hem allene ware ghescreven, 3273

Ende hiere raet toe hadde ghegheven: 3274

Die coninc souts hem weten danc. 3275

Dat horde Belijn, ende spranc 3276

Vander stede up, daer hi stoet, 3277

Meer dan enen halven voet, 3278

So blide was hi vander dinc, 3279

Die hem te torne sint verghinc. 3280

Doe sprac Belijn: »Reinaert, here, 3281

Nu wetic wel, dat ghi doet ere 3282

Mi selven, ende die sijn int hof! 3283

Men sals mi spreken groten lof, 3284

Als men weet, dat ic can dichten 3285

Met sconen worden ende met lichten; 3286

Al si dat ics niet ne can. 3287

Men seit, hets dicke menich man 3288

Grote ere ghesciet, dat hem God onste, 3289

Van dinghen, die hi lettel conste.” 3290

Hier na sprac Belijn: »Reinaert, 3291

Wats u raet? wille Cuwaert 3292

Met mi weder te hove gaen?” 3293

—»Neen hi (sprac Reinaert); hi sal saen 3294

Volghen bi dien selven pade: 3295

Hine hevet noch neghene stade. 3296

Nu gaet vore met ghemake! 3297

Ic sal Cuwaerde sulke sake 3298

Ontdecken, die noch es verholen.” 3299

—»Reinaert, so blivet Gode volen!” 3300

Mettien hi dede hem up die vaert. 3301

Nu hort, wat hi doet, Reinaert: 3302

Hi keerde in sine haghedochte 3303

Ende sprac: »Hier naect ons groot gherochte, 3304

Bliven wi hier, ende grote pine: 3305

Ghereet u, vrouwe Hermeline, 3306

Ende mine kindre also algader; 3307

Volghet mi, ic bem u vader, 3308

Ende pinewi ons, dat wi ontfaren.” 3309

Doene was daer gheen langher sparen: 3310

Si daden hem alle up die vaert: 3311

Ermeline ende here Reinaert, 3312

Ende hare jonghe welpkine, 3313

Dese anevaerden die woestine. 3314

Nu hevet Belijn, die ram, 3315

So ghelopen, dat hi quam 3316

Te hove, een lettel na middach. 3317

Als die coninc Belijn ghesach, 3318

Die die scerpe weder brochte, 3319

Daer Brune die bere so onsochte 3320

Te voren omme was ghedaen, 3321

Doe sprac hi te Beline saen: 3322

»Here Belijn, waen comedi? 3323

Waer es Reinaert? hoe comt, dat hi 3324

Dese scerpe niet en draghet?” 3325

Belijn sprac: »Coninc, ic maghet 3326

U segghen also alse ict weet. 3327

Doe Reinaert al was ghereet, 3328

Ende hi tcasteel rumen soude, 3329

Doe seide hi mi, dat hi u woude 3330

Een paer lettren, coninc vri, 3331

Senden; ende doe bat hi mi, 3332

Dat icse droeghe dor uwe lieve. 3333

Ic seide, meer dan VII brieve 3334

Soudic dor uwen wille draghen. 3335

Doe ne conste Reinaert niet bejaghen 3336

Daer ic die brieve in draghen mochte: 3337

Dese scerpe hi mi brochte 3338

Ende die lettren daer in ghesteken. 3339

Coninc, ghine horet noint spreken 3340

Van betren dichtre dan ic bem: 3341

Dese lettren dichte ic hem, 3342

Gaet mi te goede, oft te quade; 3343

Dese lettren sijn bi minen rade 3344

Aldus ghemaect ende ghescreven.” 3345

Doe hiet hem dien coninc gheven 3346

Den brief Botsaerde, sinen clerc: 3347

Dat was hi, die hantwerc 3348

Bet conste dan iemen die daer was. 3349

Botsaert plach emmer dat hi las 3350

Die lettren, die te hove quamen. 3351

Bruneel ende hi si namen 3352

Die scerpe vanden halse Beline, 3353

Die bi der dompheit sine 3354

Hier toe hadde gheseit so verre, 3355

Des hi snieme sal worden erre. 3356

Die scerpe ontfinc Botsaert, die clerc. 3357

Doe moeste bliken Reinaerts werc. 3358

Alse hi dat hovet vort trac, 3359

Botsaert, ontsach dat, ende sprac: 3360

»Helpe, wat lettren sijn dit! 3361

Here coninc, bi miere wit, 3362

Dit es dat hovet van Cuwaerde! 3363

Owach, dat ghi noint Reinaerde, 3364

Coninc, ghetrouwedet so verre!” 3365

Doe mochtemen droeve sien ende erre 3366

Dien coninc entie coninghinne. 3367

Die coninc stont in droeven sinne, 3368

Ende sloech sijn hovet neder. 3369

Over lanc verhief hijt weder 3370

Ende begonste werpen uut 3371

Een dat vreselijcste gheluut, 3372

Dat noint van diere ghehort waert. 3373

Ghene diere waren vervaert. 3374

Doe spranc vort Firapeel, 3375

Die lupaert: hi was een deel 3376

Des coninx maech, hi mocht wel doen; 3377

Hi sprac: »Here, coninc lioen 3378

Twi drijfdi dus groot onghevoech? 3379

Ghi mesliet u ghenoech 3380

Al ware die coninghinne doot. 3381

Doet wel ende wijsheit groot, 3382

Ende slaect uwen rouwe een deel.” 3383

Die coninc sprac: »Her Firapeel, 3384

Mi hevet een quaet wicht so verre 3385

Bedroghen, dat ics bem erre, 3386

Ende int strec gheleet bi barate, 3387

Dat ic recht mi selven hate, 3388

Ende ic mine ere hebbe verloren. 3389

Die mine vriende waren te voren, 3390

Die stoute Brune, ende Isengrijn, 3391

Die rovet mi een valse pelgrijn: 3392

Dat gaet miere herten na so sere, 3393

Dat het gaen sal an mine ere, 3394

Ende an mijn leven: het es recht!” 3395

Doe sprac Firapeel echt: 3396

»Es daer mesdaen, men salt soenen. 3397

Men sal den wulf ende Bruun den coenen, 3398

Ende vrouwe Hersinde also wel, 3399

Betren hare mesdaet snel; 3400

Ende haren toren, ende hare pine 3401

Versoenen met den ram Beline, 3402

Na dat hi selve heeft gheliet, 3403

Dat hi Cuwaerde verriet; 3404

Hi heeft mesdaen, hi moet becopen. 3405

Ende daer na sullen wi alle lopen 3406

Na Reinaerde, ende sulne vanghen, 3407

Ende bi siere kelen hanghen, 3408

Sonder vonnesse, hets recht.” 3409

Doe andworde die coninc echt: 3410

»Owi, here Firapeel, 3411

Mochte dit ghescien, so ware een deel 3412

Ghesocht die rouwe, die mi slaet!” 3413

Firapeel sprac: »Here, jaet, 3414

Ic wille maken gaen die soene.” 3415

Doe ghinc Firapeel, die coene, 3416

Daer hi die ghevane vant: 3417

Ic wane dat hise eerst ontbant, 3418

Ende daer na sprac: »Ghi heren beide, 3419

Ic bringhe u vrede ende vast gheleide: 3420

Mijn here die coninc groet u, 3421

Ende hem berouwet sere nu, 3422

Dat hi jeghen u heeft mesdaen. 3423

Hi biet u, wildijt ontfaen, 3424

(Wie so blide si ofte gram,) 3425

Hi wille u gheven Belijn den ram, 3426

Ende alle ser Belijns maghe, 3427

Van nu toten doemsdaghe: 3428

Eist int velt, eist int wout, 3429

Hebse alle in u ghewout, 3430

Ende ghise gheweldelike verbit: 3431

Die coninc ombiet u vor al dit, 3432

Dat ghi moghet sonder mesdaet, 3433

Reinaerde toren ende quaet 3434

Doen, ende allen sinen maghen, 3435

Waer so ghise moghet belaghen. 3436

Dese grote vriheden 3437

Wille u die coninc gheven heden 3438

Te vrien lene, ewelike; 3439

Ende hier binnen wilt die coninc rike, 3440

Dat ghi hem sweret vaste hulde. 3441

Hine wille ooc bi sinen sculden 3442

Nemmer jeghen u mesdoen. 3443

Dit biet u die coninc lioen. 3444

Dit nemt, ende leeft mit ghenade: 3445

Bi Gode, ic dart u wel raden!” 3446

Isengrijn sprac toten bere: 3447

»Wat sechdire toe, Brune here?” 3448

—»Ic hebbe liever in die risere, 3449

Dan hier te ligghene int isere: 3450

Laet ons toten coninc gaen, 3451

Ende sinen pais daer ontfaen.” 3452

Met Firapeel dat si ghinghen, 3453

Ende maecten pais van allen dinghen. 3454

1–9 Zie de Inleiding, § II.

2 Dicken, en zoo gewoonlijk, b.v. 70, 344, 1130, 1392, 1475, 1518, 1730, 1746, 1781, 2337, 3288.

10 hulpen jonnen

11 keert

14 Ofte

24 Daden si wel si soudens b. Mijne verandering rust op Mnl. Versbouw, bl. 120 en 138.

25 Dat en s.

28 hovescheden

29 keert

35 eren

36 L. Ende haer daer toe keren? Opdat even als het voorgaande vs. ook dit slechts drie verheffingen hebbe?

39 C. sinnen

41 C. tsinxen, Gr. pinxen

47 ten wel gr. l. Moet men dit en het volgende vers ook met drie arses lezen? aldus: Houden te groten love. Doe quam tes coninx hove?

52 ne invoegsel van mij

60 C. metten grisen b.; doch zie 3176, en verg. 940, 3745, 3771. Grijs daarentegen heet de wolf, 2266.

66 Dor u ed. ende dor u ere

67 Ende dor r. e. d. ghenaden

68 miere, dus CGr.; W. verandert: der groter; maar verg. 318.

74 W. minen kindren.

76 meer, invoegsel van WILLEMS.

78 hoondi

79 CGr. sint, dat W. blootelijk wegwerpt.

80 enen

85 ontvoer ons in. Maar het Fr. heeft 9691: Il se retraist mout tost arière, Si se féri en sa taisnière.

93 Inne, dus C. bij GrW. Ine. Zoo ook 492, 560, 1609.

97 Onghebetert no onghewroken. CGrW. No onverswegen, no ongewr., hetgeen met den voorgaanden regel geen zin oplevert. De omwerking gaf de verbetering aan de hand. Bij het lezen moet no ongewr. samenvloeyen. Zoo vs. 404 no onse; doch zie mijne verbetering aldaar.

100 Moet men lezen: Ende claghede in Fr.?

101 arem

107 die wart gram

119 W. enen.

124 omberet C. Gr. omberecht; maar zie 127.

126 Pancer de bever sprac; mijne uitlating, door den versbouw gevorderd, steunt op de omwerking. Men leest intusschen vs. 107: Tibert die cater; 138: Cuwaerde den hase, en 177: Grimbert die das in het rijm; evenzoo vs. 247, 479, enz.

133 CGr. mochtire. CGrW. an.

135 Wat sechdi van omberen claghe; ik meen aldus den onzin van het hs. te moeten herstellen, waar men leest: Wat sechdi van eere lage. Tibert had immers van geene lage gesproken; wel van eene claghe, en bepaaldelijk van het omberen (achterlaten) der clage van Cortois. De verbetering van den omwerker (van eenre sagen) was niet gelukkig.

136 in W. aen.

138 An Cuwaerde den hase d. h. st.; doch zie op vs. 126.

139–140 Moet men ook lezen: ghederde: verde? Dan zou die slaan op overdaet en niet op Cuwaerde. Ook vs. 166 leest men verde voor vrede; maar wederom 266 vrede in 't rijm.

140 hi hem

141 des coninx

145–6 sine beene: over eene; doch been in 't meervoud is naar den regel.

146 begonsten si

149 te dien

153–4 vaerde: Reinaerde

155 lessen

158 kele

159 thooft af hebben genomen, in strijd met rhythmus en oud spraakgebruik.

160 te hulpen

161 aventuren

163 here

166 dus es; GrW. vrede

167 als uwe mannen

168 noch invoegsel van mij.

172 Here, waer R. doot; de vocativus is hier echter geheel ongepast, daar niemand in 't bijzonder wordt toegesproken; hij bederft slechts het vers.

175 binnen eere. De zin zoowel als de versmaat eischt de verbetering; binnen de, binnen deze maand is krachtiger en gepaster.

183 talen

185 als

187 angaen. Moet men naar de hedendaagsche vlaamsche uitspraak lezen: wilde anegaen?

191–194 Men konstruere aldus: Entie, van minen oom ende van u, meest andren heeft mesdaen, sal den andren in bate staen.

192 baten

194 ne invoegsel van mij.

198 En soude den coninc niet d. g.

199 bleves heden onb. Blijkbaar een inlapsel, dat zelfs de omwerker niet heeft. Gr. en W. veranderen blevets, maar hoewel duidelijker, is de invoeging der t onnoodig.

201 Moet Dicwile niet worden veranderd in Dicke, wegens den valschen klemtoon? Verg. 207.

207 wisen

210 volghedet, C. volghet; bij Gr. en W. volchdet—van verren.

211 die beste pladise; maar vs. 213 leert dat hij niet alleen de beste, maar alle visschen opslokte.

212 Daer ghi u ane h. vers.

214 een l. eens?

215 Dat ghi, doch 216 leest men dat ghine, bij Gr W. verandert in ghijt. In de taal van 't dagelijksch leven is in Holland grat (graat) echter nog onzijdig.

225 L. soe's so

228 sorghe

229 warpene

231 dor Isengrijm

232 meer dan ic u rijm. De omwerking wees de verbetering aan.

233 genoegh; maar ook 1625 leest CGr. ghenoech voor ghevoech, gelijk GRÄTER ontelbare malen de n en de v verwart.

234 C. Nochtan ō meer; GrW. Nochtan om meer.

236 Reinaerde

238 makedent

244 Reinaert

246 talen; bij W. tale, maar achter wat volgt meestal een genit. plur. Zie Walewein II D., bl. 239, en voeg er bij Ferg. 2036 wat saken; en hier 2884 wat claghen, 3129 wat ghiften.

247 maket here Cuwaert

249 C. Credo

252 W. in trouwen

256 CGr. Ende hoordi

258 qualike. C. heeft Onrecht: de verbetering is van Gr., die haar verklaart »jure, mit recht”. Reineke heeft ook 262 mit rechte.

260 verjonnen; ik kies hier de ouder vorm.

269 een hare.

272 danen; CGr. seidi

274 Sinen

279 Bleec es hi ende mager van pinen

280 carinen

281 sine

283 dese

286 ene

287 C. ende hiet Coppe

288 Dier: W. leest met C. Die; en Gr. Der

291 voor die bare; maar dat dit eene interpolatie is leert de versmaat en de omwerking.

293 Gr. ieweder siden; C. baren.

295 Die een hane hiet Cr.; doch verg. 298.

296 na ontbr. in C.; reeds door Gr. ingevoegd.

297 goeden

300 Die scoonste hane diemen v.

301 Tusschen Portaengen ende Polanen. WILLEMS vertaalde: »tusschen Britanje en Polen.” De omwerker heeft: Tusschen Hollant ende Ordanen. Vs. 3023 Tusschen Pollanen ende Scouden; 599 Tusschen hier ende Portugale.

303 C. berrende De verandering is van Gr.

307 sustre

311 Van haerre suster

318 C. scaden

320 C. mine sustren

321 Ende sere hebben haren onwille.

324 CGr. men siet

332 te dien broede

334 scone

335 W. eenen, CGr. ene

337 honden

338 CGr. dierfel l. dier-vel?

342 ne ontbreekt.

344 om de mure l. ombe mure? verg. VELTH, bl. 55, en zie hier vs. 393, 1710

345 om ons

347 Riepen si maar uit 349 blijkt dat er liepen moet staan. Herhaaldelijk is uit C. de kapitale L kwalijk als R gelezen: b.v. 721 ook Riept voor Liept, en verder 165, 424, 791, 793, 796, 815, 838, 863, 1299, 1367, 1387. Zie GRIMMS Kollatie.—si l. siere (Liepsiere)?

349 avonturen

353 baraten

354 Dattene God moete verwaten. De omwerking gaf de verbetering aan de hand.

357 Reinaert die m. d. Blijkbaar is de eigennaam een glosseem van een afschrijver, die terugdeinsde voor de betooning: Dié mordádège diéf, waarover zie Mnl. Vsb. bl. 76–78 en 69.

361–2 began lesen, Dochte mi daer an ghescreven wesen; doch wesen ontbr. in C. door Gr. aangevuld.

364 alle

365 C. Alle

367 hi mi ander. Men zou ook kunnen lezen: mi and'r niemáre, maar ook vs. 1577, 1603 is de betooning niémáre.

370 Ende hi hadde ghedaen vele sware, hetgeen met het volgende vers geen zin oplevert. De stoplap te waren vindt men ook 603.

371 sine

376 moogdi

381 sielen

385 C. priemen GrW. primen

387 te dien

392 Dat ic al met m. br.

393 Sonder s. ginc b.

397 hadde ons die p.

398 W. kindren

401 Mesval mi doe nakede. Het eerste woord is aan de omwerking ontleend, CGrW. Quade avonture mi d. n., hetgeen vijf voeten aan het vers geeft, dat er, om het volgende, maar drie duldt.

404 no onse hont; maar het voorgaande ons is de acc.; buitendien waren er meer honden, zie 346.

406 dat laet, doch zie vs. 318, 420.

413 vieren

417 hinne ontbreekt bij CGrW.

418 dese

421–2 Die c. spr. Grimbert die das (:was), hetgeen in voc. onmogelijk is. Dat dit echter de oude lezing is, leert de omwerking. Evenzoo heeft het Fr. 10445: »Où estes-vos, Tyber li chaz?”

425 hier, W. heer

428 sielen

430 moeter al gh.

432 wise, beter wine? Dit slaat dan niet op dochter (427), maar op lichame.

437 dese

439 C. jonghe

445 C. horen.

447 Neware, met C. en Gr., bij W. Ne mare; doch zie vs. 95, 174, 1749.

448 en 9 sielen

451 Coppen, dus C., maar Gr. en W. veranderen Coppe.

455 CGr. daer an sach; W. daer sach

456 CGr. Die saerc; W. An den s.

457 Dede an

463 Reinaert die vos

465 mouden.

466 te sinen dus GrW., C. heeft tsinen.

470 waren si

471 si daar den

472 hine dan soude

474–5 No dor scade ... ne liete. Zie over de elliptische spreekwijs DE VRIES, Brief over Karel den Gr., bl. 17. Voor liete heeft C. lette. GRIMM gaf de aanvankelijke verbetering aan de hand, lezende lete, waarschijnlijk naar Reineke 454.

474 vromen

476 Brunen, CGrW. lezen Brune, maar zijn in het gebruik van dezen eigennaam zeer onregelmatig. Ik vind: N. Bruun, vs. 510, 525, 776, 850. G. Bruuns, vs. 2444. D. Brune, vs. 476, 645, 2257. A. Bruun, vs. 544, 911. Maar ook volgens GRIMMS paradigma, Gram. I, 772–773: N. Brune, vs. 497, 518, 574, 608, 809, 818, 839, 843, 863, 952, 961, 988, 3391. G. Brunen, vs. 2413. D. Brunen, vs. 657, 773, 807, 2439, 2450, 2820; Bruun, 479, 931. A. Brune, vs. 978, 983, 2256, 2309, 2816. Ik heb de zwakke vorm voorgetrokken.

478 was die coninc sc. b.

480 vor dit here. Ook het Fr. heeft 10450 En la presence de ma gent.

483 Gr. waecht

495 ende hi sal naken

501 Ende dat hem

503 in CGrW. dor

514 van ontbr.

516 sorghen

520 CGr. Daer hi

526 bi sinen goden, CGrW. gode

528 vor mi bringhe. Bij den eersten opslag zou men twijfelen of er ook moet gelezen worden: vor hem, n.l. den koning. De omwerking heeft: myt mi. De lezing schijnt echter echt, en te beteekenen: voor mij uit;

529 te nemen

530 vreden

546 eren

550 qualic

556 den buuc so gh.

557 Ende in so ut. w.

561 L. Ic bem so ute sat?

565 C. mooghdi, GrW. moogdi.

566 wie moeten

567 CGr. wie node

568 Goeder levert geen gezonden zin, daar uit het voorgaande blijkt, dat Reinaert met die versche honichraten niet veel ophad. Zie over den oorsprong dezer onoverdachte lezing de inleiding, § III.

569 Gr. en W. beiden lezen hier: Hebbic commer harde groot, dat W. trachtte te verklaren door: »Ik heb grooten kommer wegens goede versche honigraten”; hetgeen evenwel niet veel opheldert, daar R. blijkbaar geen kommer had, maar overvloed. Trouwens, commer, staat ook niet in C. Men leest daar, volgens de kollatie van GRIMM, coiiiier, dat blijkbaar slecht gelezen is voor couuer. Nu drukt het hs. overal den tweeklank oe uit door ou. Zoo b.v. 233 ghenouch, 234 onghevouch, 324 bloumen, 459 bouc, 614 louch, 658 ghevouch, 662 prouft, 848 ouuer (oever), 1429 drouve. Blijkbaar is dus couuer het bekende coever, dat voorraad, overvloed, copia beteekent, en Flor. 1843, Limb. I, 2674 voorkomt. Verg. DE VRIES, Woordenlijst, op den Lsp. i. v. vercoeveren. Zoo wordt de zin zeer verstaanbaar.

574 De nieuwe alinea begint bij CGrW. eerst een vers later.

578 voor alle

579 Ende icse voor alle g. m.

585 W. Gewinne

587 spot met u, neen

590 trouwen

592 u so vele

593, 5 tienen

594 daer met l. daer an?

601 R. sp.: Bruun wat sechdi

605 soudic u g.

615 helt

618 Also; Zoo ook later dikwerf.

622 nemmee, dus C. bij GrW. nemmeer

624 es mine avonture g.

626 sult lachen

627 ghinc Reinaert; doch zie Mnl. Versbouw, bl. 153.

632 CGrW. voeren gaen

636 Gi sult noch heden hebben, s. w.

637 als ghi

640 Die keitijf Bruun n. w. n.; maar zie alweder Mnl. Vsb., bl. 152

641 Waer hem Reinaert die tale keerde

645 Brune

646 Tote, W. Tot

648 C. Dat waer was eist so. De omzetting is van GRIMM.

654 Also, l. Alse?—temmermans, het gewone meervoud.

655 ontdaen

659 nemet

667 niet verdervet

670 Brune sprac: R. ne. s. niet

672 spele

675 crupet daer in

678 Dat hi th.

679 die twee voordere v.; maar verg. 695, en zie het Fransch 10293.

682–3 Die daer te voren ginc so smeken, Bruun bleef enz. Maar niet Bruun, wel Reinaert had den ander gesmeekt, d. i. gefleemd. Bruun heb ik wegens de maat in Hi veranderd; zie Mnl. Vsb., bl. 153.

685 brocht (GrW.), C. bracht

685 In boosheden brocht met sulker achte. De omwerking heeft: Gebrocht myt loosheit in sulker achten

693 dulen, door SNELLAERT in de tweede uitgave bl. 353 ten onrechte veranderd in hulen; het komt evenzoo voor Wal. 9714, waar ik verkeerdelijk schreef huulde. Zoo ook Lanc. 3, 3805.

694 ghegrepen bi sier mulen

699–700 Ende sach comen Lamfreide, Die up sinen hals brochte beide. Maar Lamfreide in acc. is niet te dulden, verg. 860; ook beide kan de ware lezing niet zijn, want in 701: Een scarpe haex ende ene baerde (CGrW.) is ende blijkbaar geïnterpoleerd, daar het woord baerde alleen de verklaring is van haex, waarvoor vs. 716 gelezen wordt bile. De timmerman droeg geen twee aexen, zoo als ook blijkt uit vs. 735.—Het onzochte, dat ik in den tekst bracht, vindt men ook 990 en 3320.

702 moogdi

703 sinen oom

705 Dit herinnert aan het Lodewijkslied, waar het heet: Her skancta ce hanton Sinan fianton Bitteres lides.

707 talen

713 Hi liep, maar verg. 1333.

725 quamen, lees quam, zie op vs. 48.

726 kerke

734 Voor

738 al jeghen al, W. alle jegen al.

740 De nieuwe alinea heb ik een regel lager geplaatst.

741 al werpt W. uit

744 hi daer van den

750 alle

751 Ende sine twee h. b.

755 niet conste

757 ne is door mij ingevoegd.

758 no vlien.

765 lieden

766 Daer na quam

767 ouden

768 enen

773 arem

777 riviere

784 al te scarp, CGrW. alre scarpst. Het rijm eischt de verandering. Al te in de beteekenis van zeer, bijzonder, is bekend. Zoo b.v. Wal. 10711.

788 scerpe loghe, niet in één woord zoo als in de vorige uitgaven. KAUSLER heeft het eerst die plaats terecht gebracht in zijne Altniederl. Denkm. II, bl. XXII.

789 Ghinkene

790 ende mijn vrouwe Bave; maar mijn vrouwe is een jonger vorm: mijn ontbreekt ook in de omwerking.

791 onder die voete; wij kiezen de meest gebruikelijke vorm, zie GRIMMS D. Gramm., IV, 427 en 413.

792 ene cloete

795 ghinc met

797 hem alles te voren

800 Huge CGrW. Hugelin; maar ook de omwerking heeft Huge.—beene

801 dat weet men wale

803 W. vrouwen

804 Eens houtmakigge; maar blijkbaar is het teeken voor er over het hoofd gezien. Zoo leest men ook Ferg. 74 scepsterigge; Rose 6319 tavernierigghe.

808 sijn bloet

811–12 liet.... ghedichte gaen, C. l. ghestichte slaen; maar ghestichte heeft Gr. reeds verbeterd.

815 wilen

819 verspranc Gr. wil ten onrechte lezen ver spranc

820 riviere

822 viven

823 W. rivier

842 Die wile dat si... uuttraken; maar achter die wile kan dat ontbreken. Zie b.v. Gloss. Lsp. op Wile; Kar. Gr. I, 1055.

847 niet mochten

850 in die riviere

852 bat hi dat

853 verdoemen (Gr.), verdrouven (C.)

860 vander

861 Dat, CGrW. Dar (?)

864 een

873 Gheen dier

874 jamerlik

880 danen, C. dannen

887 (rumen GZ?)

890 nederwaert, CGrW. neder; maar verg. 910.

894 dat sweet

895 Neder liep

896 riviere

899 sijn herte

905 Die hebbic

909 in dese

912 CGr. Enten eersten; W. Ende ten eersten

915 Daer lach in (m̄?) toren

917 dijn

920 eren

930 straten

932 al een bloet, niet met den klemtoon op een, als thans.

934 bere, dus C. waarvoor GrW. beren.

939 so siettene

944 roden

945 So weder sidi abd

946 ore

947 dese crune

953 hem, C. const doe; GrW. conste doe. Moet men lezen: Dat hine conste niet ghespreken? Verg. de var. bij WILLEMS, en het Fransch, 10416: L'ors estoit si asolez qu'il ne li pot respondre mot.

954 hem so d. sijn herte

957 nemmeer horen die tale

958 neder daer te d.

963 sine voete

971 sine

972 scamen

978 daer door mij ingevoegd.

982 die, W. dat

983 L. hadde bekent?

984 Ende seide dit es

988 Binnen desen

992 u selves.

997 als

1001 hoechste. Moet men ook lezen hoochste baroene? verg. 1005, 1333.

1004 Doe rieden si hoe d. d. schrijffout ontstaan uit verzien van vs. 1006.

1006 daer, invoegsel van mij; meesten.

1007 Dat menne (C. niene; W. men) twee werven

1011 Dat Tibert die cater van desen

1012 Tote R. bode soude wesen

1016 Gaet wech eer; maar blijkbaar moet wech hier worden verworpen, (verg. 1025, 1037) even als vs. 1360, waar het tegen de maat strijdt, en ook niet in de omwerking gevonden wordt.

1021 uwen

1023 Men salne drie werven dagen. Blijkbaar valsche lezing; want vooreerst kon het zijnen magen niet tot schande strekken (vs. 1024) als hij naar de wet driemaal werd ingedaagd. Bovendien had de Koning gezegd (1022): komt hij op deze tweede indaging niet, het zal niet goed met hem afloopen. De gemaakte verandering is nu ook in overeenstemming met 1070, en met het Fransch 10452.

1024 alle

1033 groot nochtan. De omwerking, die wats dan heeft, gaf de verbetering aan de hand. Wattan leest men ook vs. 245, 1296.

1038 helpe mi God;

1039 het nu moete

1042 CGr. nu af

1047 ende quam, dus C., bij GrW. die quam

1048 wart Tibert vro

1049 GrW. Ende riep al heil! wil God edel vogel. Deze en de volgende regel worden in C. vervangen door dezen eenen: Ende riep an sinte Martins voghel. GRIMM herstelde den tekst naar den prozadruk. Ik heb niet geaarzeld de woorden wil God weg te werpen, die ook Reineke 943 niet heeft.

1051 C. Nu vliech, de verand. is van Gr.

1058 ter rechter

1059 C. waende hi

1062 als

1066 Reinaerde

1069 W. moet

1071 niet te hove

1075 Ik mistrouw dezen geheelen regel; maar in allen gevalle kan men niet lezen met CGrW.: Bi Gode dat jan ic u wale. Het ww. onnen regeert den GZ.

1077 coste

1079 die es

1082 Ten ende

1085 willen wi

1088 ooc onder alle mine mage

1097 C. Maerghin, zoo ook 1377, 1396.

1098 beteren raet.

1099 beter ghedaen

1104 noint door mij ingevoegd.

1105 beter

1107 bi daghe, verbetering van WILLEMS; CGr. daer

1109 CGr. nemmermee; W. nemmermeer

1111 Gi moet herbergen tavont met mi, dat mij voor geene scansie vatbaar schijnt. Távont in taméer te veranderen scheen de klemtoon te eischen: het woord is goed vlaamsch, en komt b.v. in den Ferguut voor vs. 744 en 751, waar de uitgaaf leest te meer. Zie overigens mijn artikel in den K. en L.bode, 1845, no. 36.

1113 of ic hier bleve

1115 Hier es d. sp. quaden t.

1116 mocht

1118 utermaten, maar te mate is beter in de maat, en meer overeenkomstig met vs. 1115.

1119 moochdi

1121 el ontbreekt in 't hs., waar men leest: Reinaert hebdi mi i. h., hetgeen Gr. behield; maar W. wierp den eigennaam uit en laschte in anders; maar verg. vs. 571, 3225.

1123 lietic, zoo als GRIMM met C. heeft. WILLEMS veranderde het in lictic, dat wel geen drukfout is, zoo als men uit zijne verklaring van gewaerd mag afleiden.

1125 Soete Tibert

1130 hordic, C. hoere ic, GrW. hore ic

1137 alle

1143 al haddi minen vader doot; Epische uitdrukking, zie Wal. II, 281.

1145 Reinaert sprac: neve h. uwen spot

1146 Neenic, Reinaert a. h. m. G.

1153 enen

1157 nemmer meer

1160 gaen wi

1168 enen

1182 no lat

1187 beiden, W. leiden

1190 Tibert siet

1192 eren

1199 Wanen —— desen wanc

1202 een strec, maar er was vs. 1177 reeds van gesproken.

1209 wroeghede, C. wronghede, dat WILLEMS verklaarde verwrong, en GRIMM evenzoo; maar uit den voorgaanden en volgenden regel blijkt, dat er een woord moet staan, dat zich verraden, aanklagen, beteekent. Nu is het vreemd, dat Gr. noch W. hier de verbetering aanbrachten, die toch 113 was aangewend, waar men in het hs. had gelezen wronghene, voor wroughene, d.i. wroeghene. Evenzoo 1605 las Gr. terecht droeghene, waar zijne kollatie heeft dronghene, d.i. droughene. Over het gebruik van ou voor oe zie op 569.—In denzelfden zin wordt overigens wroeghen wel meer gebruikt.

1218 dus atet

1222 inlanc so bet. Zoo leest C., waarvoor bij Gr. ni lanc, waarmede hij natuurlijk geen weg wist. W. verbeterde je lanc, maar inlanc is de oorspronkelijke vorm

1225–6 De lezing is van W. die dus het blijkbaar bedorven hs. herstelde, dat heeft: Dat, Tibert, daer m. u ware, Isengrijn die m.

1232 Martinet riep

1243 W. in huus

1245 ute sinen bedde

1253 W. rocken

1259 spaerdene; maar sparen beteekent hier niet parcere, maar morari. Zoo vs. 1244. Verg. verder Car. en Eleg. gloss.

1260 enen. Zoo ook 1263.

1267 scanden

1275 sielen

1276 sine wilde

1280 Int sleets

1282 sone, dus W.; bij CGr. neve.

1284 mijn scande

1285 Emmermeer voort in a. st.

1286 wonden

1287 ten C. den, reeds verbeterd door Gr.

1288 noch doe

1292 sinen scerne

1298 te mere, CGrW. te min

1304 ne ontbr.

1306 GrW. Doe hiefsene; maar C. heeft duidelijk hieffene: Doe is blijkbaar bedorven uit Soe.

1311, 12 sorghen

1316 C. sine

1319 ute ten

1324 wisen

1331 Den coninc dreigen; maar twee verzen achter elkander met hetzelfde appellatief te laten aanvangen, ging niet; blijkbaar staat men in vs. 1330 voor menne. Of dreigen wel het echte woord is?

1337 Hoe men Reinaert ter redenen brochte

1344 waerven

1345 enen

1348 Daer hi af

1350 dattene

1355 niemene en es

1356 So helpe

1360 gaet wech ende sijt

1362 Grimbert sprac

1368 ten eersten. Doch zie hier vs. 1435, 2058, en verg. Wal. 1533 eerst; 8875 van eerst.

1369 sinen. Groeten met DP.? Verg. Gram. IV, 606. Of ellipt. genit.?

1376 waerven

1377 vermerrendi

1380 inden derden

1381 Uwen casteel

1386 C. haer l. hare?

1390 W. ten hove

1393 avonturen

1396 Maerghin (W. Morgen) sciet; doch verg. Reineke 1308.

1400 binnen den

1411 Hoort, seit hi

1414 alle dandre

1417 sine muulkine

1420 harde lief; doch verg. Reineke 1362.

1421 Ja als

1422 van hier moet

1427 de sine

1428 ruumde

1434 hoort

1436 met Grimberte

1436 seide, dus C.; GrW. seiden

1438 sorghen

1441 te biechten

1444 sijn vergaen; doch zie Reineke 1382.

1447 te biechten

1449 W. Alle de diefte en a. r.

1454 te ghenaden

1455 algader, C. allegader minen mesdaden, de twee laatste woorden reeds door Gr. verbeterd.

1459 CGr. alle diere

1462 Of gi iet wilt

1465 alle diere die leven

1466 mi moete vergheven

1467 Brune

1471 Tes papen huus, daer hi spranc int net. De uitlating van huus behoeft geene verdediging. Dat net door strec moet worden vervangen, bewijst zoowel het rijmwoord, als de vergelijking met vs. 1177, 1202, 1234, 1281.

1472 ongherec. Zoo ook 1201. Bij WILLEMS ongeret, en in de verklarende aant. ongerect. In C. werd kwalijk gelezen ongeret, dat Gr. verbeterde.

1473 sine kindre

1477 mi ooc niet. Het middelste woord schijnt hier uit den volgenden regel ingeslopen.

1479 GrW. coninghinnen

1480 C. verwinne

1481 eren

1483 C. mee liede; GrW. meer liede

1487 maectene—Elmaren

1488 Daer wi b.

1489 al te sere te pinen

1490 die (l. der clocke-line?)

1494 GrW. toneren, C. tonneeren

1496 straten

1497 binnen der

1503 die is een invoegsel van mij; verg. 947.

1506 af bernen

1510 CGr. Daer hi nu [mi] conste; W. hi niet conste

1512 leeddickene.

1513 Ik volg de lezing van GRIMM, waarvoor W. Vianois stelt, dat hij voor een »uitgedachte naem” houdt. Ik weet niet met zekerheid waarop die verandering steunt; waarschijnlijk op de omwerking, maar in de variant is die plaats niet opgenomen.

1515 Sone woonde. Gr. Son en woonde. W. Son woonde

1521 Daer dedic I. in crupen; doch daer is overtollig, wegens het voorgaande in dat. Voor incrupen wellicht beter doe crupen.

1523 l. hanghen vele?

1524 Des vleesch dedi. Het vers eischt slechts drie verheffingen. Misschien kon men ook lezen: Des dedi, hoewel ik de voorkeur geef aan daer.

1528 dien leden b.

1531 sat, invoegsel van WILLEMS; niet C. met.

1537 enen

1540 W. wast

1544 CGr. nu vant slach, blijkbaar min juist gelezen, want de verklaring vant = va ende, (bl. 276) gaat niet op. W. wilde lezen: vanc ende slach.—Of zou men mogen verstaan: nu vant slach = slaghen? Volgens Mnl. Vsb. p. 129

1547 selves ontbr. in C.

1565 roof hier laten

1566 Hi riep, ende ic ginc m. straten. Maar het vorige vers heeft ook maar drie verheffingen.

1570 De nieuwe alinea begint eerst hij den volgenden regel.

1572 volchden

1582 gevreesscheden

1587 Grote — grote

1588 Dus quamen. Hoe licht men d^9 voor d' las is bekend.

1595 lietene

1596 C. diene

1599 ghelove, door WILLEMS ten onrechte veranderd in gelovet. Verg. Wal. II, D. bl. 333 vlgg.

1604 Si namene ende leidene

1607 Buten den; maar dit wordt samengetrokken tot buten

1609 GrW. Ine

1610 C. verwervic

1612 dedi

1614 leiddickene

1616 Dat twee h. ende enen hane; maar nergens is sprake van slechts twee hennen.

1617 stralen

1619 teere, maar te wordt door bi uitgesloten. Wellicht stond in 't oorspronkelijk: Rechte ere

1625 W. vette; CGr. ghenoech, door W. verbeterd.

1628 C. taste; W. begon

1631 Te sorgen; maar het is geen ww., en het zstnw. is stvr.

1632 wats u ghesciet

1634 om

1639 hoondene

1640 W. van daer boven; CGr. von dat boven

1643 daer is een invoegsel van mij.

1644 lagen moet eensylbig gelezen worden, tenzij men si zou willen delgen.

1646 C. vijvergat. De verandering is van Gr. Zoo heeft ook het mhd. viwerstat, b.v. Nib. 884,4, 885,2.

1647 worden. Lees int metrum Si wort up

1652 nie met C., bij GrW. ie

1655 Harswenden. Maar de nom. luidt 242 Harsint, en 2877 Hersunt. De acc. 3399 Hersinde. De zwakke vormen in dat. 1983, 2129, 2846, 2898 en hier ter plaatse zijn fouten.

1656 liever hadde dan

1657 God die moet mi

1658 liever ware bleven

1659 Te doene dan

1661 te biechten

1676 dat biddic u

1680 hem invoegsel van W.

1681 C. mesdaden

1682 C. raden

1684 en 1685 Ende te wakene (vastene); maar het vers eischt hier drie arses zonder voorslag.

1687 Alle die hi, maar Alle is blijkbaar te ontberen.

1688 Ende dat hi voort

1689 Behendelike soude generen. Behendicheit gold niet slechts voor sagacitas, ars, sollertia, maar ook voor fraus, dolus, machinatio; men zie CLIGNETTS Bijdrage, bl. 311–312. Dat men Reinaerts behendigheid natuurlijk in geen goeden zin opvatte, leert de 13 fabel uit den Esopet, vs. 16–17. Onmogelijk kon daarom hier in den tekst behendelike geduld worden, hoewel dit zeer duidelijk in het handschrift staat. Behendelike kon licht uit Bescedelike gelezen worden. Dat dit het juiste woord moet zijn, leert de vergelijking met Flor. 187; zie vooral ook de woordenlijst op den Lsp.

1692 C. Nu moet hi siere stelen pleghen, bij WGr. Nu moet hi plegen siere selen. De ware lezing gaf 381 aan de hand. Vs. 428 leest men pleghen, dat den afschrijver in de war bracht.

1695 daer is een invoegsel van mijne hand.

1713 begonden

1717 plumen

1718 Gr. sp. Oom gi d. m. d.

1720 een

1722 te biechten

1724 trouwen

1734 Al hadde men, dat onzin is; verg. Reineke 1663.

1741 verdoort, C. versmaet

1742 verstoort, C. verstorbeert. De verbetering is van Gr.

1743 II pater

1745 ghenaden

1748 af hebbe

1750 sine ogen

1752–4 C. leest:

Doe began hem drouve ghelaten

ende arde zeere beefde Reynaert

doe keerde si te hove waert

doe hi began den hove naken

daer hi waende seere mesraken

Doe in sconinx hof was vernomen, enz.

GRIMM zegt, p. 276: »Die sichtbar vom nachhelfenden schreiber her rührende verwirrung der hs. ist nach der prosa und nach Reinke beseitigt worden.” Hij leest namelijk, en met hem W.:

Die si te voren hadden ghelaten:

Daer keerden si ten hove waert.

Aerde (W. Harde) sere beefde Reinaert

Doe hi began den hove naken,

Daer hi waende sere mesraken.

Doe in sconinx hof was vernomen, enz.

Er is blijkbaar in het hs. geknoeid, maar minder dan Gr. vermoedde. Vs. 1752 is stellig echt: ghelaten in dien zin is geheel overeenkomstig met gelaet toonen, enz. dat men hier herhaaldelijk aantreft, b.v. 1737, 1768, 1802, 2119, 2185. En de verandering van GRIMM is lam.—Dat ik midden tusschen twee rijmen eene nieuwe periode laat aanvangen, is geheel overeenkomstig met de manier des dichters. Zie b.v. 107, 263, 998, 1288 (waar de afschrijver echter de nieuwe afdeeling eerst met 1289 begon, evenzoo 1850, 2048, zoo als hij die ook 777 een regel te laat begonnen was), 1692, 2048, 2067, 2498, 2518, 3396.

1759 Grimberde

1760 niemene ne was

1764 die onvervaerde

1766 Ende hi sprac

1770 Gelijc of hi

1772 boudeliken

1777 CGr. hebbe; W. veranderde naar de omwerk.

1783 CGr. mi nochtan gherne; W. mi gerne

1784 hulden wilde gi

1785–6

lonen: crone. Men zou kunnen vragen of crone niet eene te moderne figuur is; te meer, daar C. verder leest dat si..... gheloven, welk laatste woord GRIMM veranderde in ghelove, WILLEMS in ghelovet. Wellicht zou men wenschen te verbeteren: hoeden, vroeden, gedachtig aan Reineke, 1711: »Juwe rât is vrôt.... gy loven nicht draden.... wat ju dessen valschen alle vorelesen.” Ook hier 1899 wordt de koning vroet genoemd.

Maar het Fransch heeft, 10956:

»Mès puis, sire, que rois s'amort

à croire les mauvès larrons,

.................

lors vet la terre à male veue.”

Het zal dus het zekerst zijn de lezing van C. te behouden, en 1787 si in soe, 1788 gheloven in ghelove te veranderen, tenzij men voor der crone zou willen stellen den cronen.—Moet het ook zijn den conen (coenen)?

1787 Dat si

1788 C. gheloven; W. ghelovet

1792 Die niet te rechter h. h. g. De omwerking gaf de verbetering aan.

1793 rike hove

1796 Den goeden lieden doen t. Ik heb de lezing van den omwerker voorgetrokken.

1802 condi l. toondi?

1803 niet ghehelpen

1807 saken

1808 qualic in. Dus C. door GrW. veranderd in qualiken.

1809

C. leest: Die eede die ic hadde gesworen. Gr. veranderde eede in vrede, waarschijnlijk volgens Reineke, 1720, die de omwerking volgt, welke ironisch den koning veel beter de volgende woorden in den mond legt:

Dat gi my dicwijl hebt gedient,

Dat wart u nu te recht gegouden.

Gy hebt den vrede wel gehouden,

Dien ic geboot ende had gesworen.

1818 laten aenscinen

1820 es sijn crune, doch verg. 1827.

1821 vele is een invoegsel van WILLEMS.

1828 CGr. hi ware gewroken, dat W. veranderde in: haddet gew.; doch verg. 1931.

1830 C. Rander side, door GrW. veranderd in Tander side

1840 groot mine saken

1848 sloechdi

1850

Recht in dese selve sprake. In C. vangt het volgende vers met eene kapitale letter aan, intusschen laten GRIMM en W., die overigens de lezing van C. behouden, de nieuwe alinea met 1850 beginnen. In de aant. p. 276 zegt GRIMM: »Wenn dieser vers noch von Reinaert gesprochen wird (vgl. Reineke 1762,63), wozu der grosse buchstabe der hs. bei 1851 stimmen konnte; so fehlen zwei verse vorher. die prosa ist für die gewahlte abteilung.”

De zin schijnt intusschen gewrongen, als men wil lezen:

Recht in dese selve sprake

Doe spranc up Belijn, die ram.

1850 moet wel degelijk tot de vorige periode behooren. Dat er in geknoeid is valt terstond in 't oog; maar is het zoo noodzakelijk met GRIMM aan te nemen, dat er twee verzen zijn uitgevallen? Het Fransch geeft hier licht. Er is de grootste overeenstemming tusschen onze verzen 1837–1850 en Br. 20 11014–20, waar men leest:

Or sui devant lui [mesire], si me tiegne,

Et si me face ardoir ou pendre,

Qar ne me puis vers lui deffendre.

Ge ne suis pas de grant puissance,

Mès ce seroit povre venjance,

S'en parleroient meinte gent

Se l'en sanz jugement me pent.

Het woord sprake in C. 1850 wijst duidelijk aan, dat er iets moet gestaan hebben overeenkomende met de twee laatste Fransche verzen. Recht ontstond uit de verwisseling van de kapitale L en R (zie op 347), en in kan eene vergissing zijn voor m̄, verg. 915.

1862 Dit vers is door WILLEMS uit de omwerking aldus ingevuld: Die gans, dat tijtsel ende tlampreel

1867 CGr. Makeden

1872 Reinaerde

1874 man dus CGr., WILLEMS las men

1875 W. werpt es uit, dat CGr. hebben.

1877 CGr. Vort bringen die men brochte daer. WILLEMS heeft die in dan veranderd. Dat hij met die plaats geen weg wist, blijkt uit de zonderlinge interpunctie. Ook GRIMM was er meê verlegen. Zie zijne aant. p. 277.

1880 besten redenen g. daer voort

1881 C. dieren

1882 met goeden orconden

1885 saken

1886 wijstsi voor wijsden si, dat men in C. leest. GrW. veranderden: wijsten si

1888 Reinaerde

1893 naeste

1896 Reinaerde

1905 andren

1906 CGr. Reinaerde

1908 W. vond »verkieslijker” te lezen: Tibert sprac; maar de woorden zijn blijkbaar den koning in den mond gelegd.

1914 Sinen l. die es

1916 Gr. en W. stellen tjaer meer, terwijl C. heeft tsiaer meer. Doch zie mijn artikel over saermeer in den K. en L.bode, van 1845, no. 35.

1925 wancans, verbetering van Gr. voor wanconst, dat C. heeft.

1926 Nochtan eist R. diet al b. zoo lezen GrW., maar eist vindt men niet in C. Eenvoudiger verandere men die in di; in allen gevalle had men niet mogen stellen eist, maar dan ten minste wast.

1928 uwe

1929 C. Rumen ende wijde lancken. Verg. GRIMMS aant. p. 277.

1932 noch niet

1936 W. Langeleden

1942 W. vernois om hadde

1943 W. papen

1946 CGr. Ende sidi nu daer toe, l. En sidi mi?

1948 fellen voden, doch verg. 3745 en 3771 der uitg. van WILLEMS. GRIMM haalt p. 278 uit MAERL. 3, 318 een vuden aan, dat echter blijkbaar bedorven is uit ruden. Dezelfde letters worden daar meer verwisseld, b.v. bl. 138, vs. 80, waar rasten moet gelezen worden voor vasten.—Ook de woorden uwen neve komen mij verdacht voor; maar ik heb ze behouden, omdat ook de omwerking u neve heeft.

1949 Doe so sprac die coninc saen; maar de verbetering volgt uit vs. 1958–9. Door GRIMMS aant. p. 278, wordt de lezing van C. kwalijk verdedigd of verklaard.

1950 Tiberte

1953 gaet voren

1961 Nu gaen wi voren ende b. h.

1963 du selt

1964 die salt, W. sal

1965 CGr. dine W. en dine

1970 Hine dede

1973 Dat was de wulf ende T.

1975 te sinen scaden, dat blijkbaar alleen om 't zuivere rijm scaden dus staat.

1980 binnen den

1982 Reinaerde

1989 dor niede, C. dor met, dat blijkbaar slecht gelezen is voor niet, zoo als ook 1531 het geval was. Gr. en W. stellen daarvoor nijt; maar de wolf had geen reden te veronderstellen, dat nijt (haat) Hersinde jegens Reinaert bezielde, verg. 243, terwijl buitendien nijt geen reden kon zijn om hem te doen ontsnappen, maar juist het tegendeel. Niet, in dat. niede is een bekend woord, dat hier juist aan zijne plaats is: Ohd. niot, door GRAFF, II, 1048, terecht door desiderium vertaald. Verg. vooral de woordenlijst op den Lsp.

1995 brincdi

1996 mijn moie; doch verg. 1504, 1675.

1998 nemmermeer

1999 Maer her

2002, 2009 onneert, dus C.; Gr. en W. oneert.

2006 wie die mi

2012 dat herte

2015 alle

2016 galge of gi

2019 W. Met uwe v. De geheele plaats 2015–19 komt mij verdacht voor.

2021 Amen, sprac Brune, ende h.; het inlapsel vloeide voort uit het niet verstaan der herhaling Amen, Amen! Dit blijkt ook uit de omwerking.

2023 haesten wi

2024 woorde

2026 ten stride; maar te stride beteekent om strijd.

2029 volchde

2031 GrW. line

2036 strec, GrW. strop, maar C. heeft stroc, dat slecht gelezen is.

2038 CGr. scauwet

2039 Ende si spr. CGr. heeft buitendien: ende si keren, dat W. stilzwijgend veranderde.

2042 W. sullen

2051 sorghen

2055 Gr. Ic ware, drukf.

2057 Reinaerde

2062 verlanessen

2068 De nieuwe alinea begint bij CGrW. reeds bij het voorgaande vers.

2070 W. Dan so; CGr. Daer so; C. heeft waarschijnlijk d' voor d^9 gelezen.

2073 Nu en es

2076 u ontbr. in C., de invoeging is van Gr.

2080 noch doe

2081 C. mannen

2091 hoekine; dus C.; bij Gr. bockine; doch zie MEIJERS Aanteek. op het Leven van Jesus, p. 356.

2092 derdes, dus C.; bij GrW. des derdes.

2094 C. heeft haenden, waarvoor Gr. gaf hanen, dat W. weder verving door vogel. Dat C. de ware lezing geeft blijkt uit de Nat. Bloeme, aangeh. Gesch. der Mnl. Dk., III, 17.

2100 ende dat ic vermochte. Bij dit vers teekent Gr. aan: »lücke.” Er schijnt echter in den zamenhang niets te ontbreken.

2101 ende, dus C., en ook beter dan de verandering (met) door Gr. in den tekst gebracht; want zij kwamen niet samen, maar ontmoetten elkander. Hij zelf gaf p. 278 de ware lezing aan, maar verkoos met omdat C. heeft Isengrine (: rime).

2103 Besele, zoo C. en GRIMM; WILLEMS verbeterde Basele (»by Dendermonde”). Moet men ook lezen Belsele? Zie het Charter van 1139, uit het Corpus Chron. Flandriae aangehaald in mijne Gesch. der Mnl. Dk. I, 193, noot 2. Doch verg. GRIMM p. CLVII.

2104 dat hi ware

2108 trouwen

2110 C. wandelen

2114 vroe

2117 Of enen w. of enen r.

2119 mi een g.

2120 ende so qu.

2121 mi daer met van hem

2124 warven

2127 CGrW. ene bake

2128 Doe ginc

2130 W. kinden

2133

Die sine k. en wouden cnaghen, omdat zij de »alreminste” was. CGrW.: Die sine k. hadden gecnaget; maar in den volgenden regel, die in het hs. luidt: Dus nauwe hebbic mi bejaget, moet het laatste woord blijkbaar veranderd worden in bedraghen (verg. 2654, 2694), en ik durfde daarop niet laten rijmen het part. gecnagen, zoo als de omwerking doet, die leest:

Nochtan eer ic dat mochte hebben,

Hadden sy tvleysch al off geknagen:

Hier op most ic my doe gedragen.

Buitendien komt onze lezing beter overeen met het voorgaande vers.

2139 gewonnen wel

2146 Gaf hi R. felle antw.; maar waartoe dat felle, bij de bloote nieuwsgierige vraag?

2147 wanen.... die sc.

2149 also

2152 dien scat

2155 An.... trouwen

2156 alle uwe

2158 owi lieve R.

2162 C. ghi mi ons s.; GrW. ghi mi s.

2165 brinct

2173 ende sine hulde

2176 W. groote

2177 W. Ende die in v.

2179 Die heren

2182 trouwen

2184 sullen drinken met scanden

2185 gelate met droeven sinne

2189 mijn

2191 de helle

2192 Daer die t. es entie p.

2193 Indien dat. Ik zou wenschen te lezen: Ocht hier

2195 ghenaden

2201 daet, dus C.; bij Gr. doet; W. deedt

2205 W. dat herte, doch zie 1079, 1741, 2306; en verg. Gram. I, 693.

2204 bringhene

2207 vraechdi mi des

2208 gi wel hoet

2213 up mine

2214 trouwen

2215 coninghinnen

2218 daer niemen

2220 Tote dien

2229 CGr. verraderen; doch zie 2243. Moet men ook lezen verranesse (verg. 2243), en in het volgende vs. niemen spare, beiden met drie toonverheffingen?

2235 Met verradenessen sal bedrieghen; doch verg. 2200, 2503.

2236 enen.... maghen lieghen

2237 C. Grimberte den d.

2242 W. Van s. v. waer af hi woude

2243 Die

2245 Reinaert sprac wilen teer st.

2246 m. h. mijn vader v.

2247 Hermelinx, C. heymeliken; doch zie vs. 2544–5

2248 C. eene; CGrW. verholnen; doch verg. 2271.

2249 C. Die mijn v.

2254 Tiberte

2255 C. arttinen, Gr. Aertinen

2256 C. Brunen

2257 Brune grote Gods h.

2258 W. Ende dat hi in Vl.; CGr. Ende hi in. Maar verg. over den ellips. DE VRIES, Brief over Kar. Gr., bl. 17–18, waar op vs. 2268 wordt gewezen, waar hetzelfde is waar te nemen.

2260 CGrW. Bruun

2262 Doe, CGrW. Daer

2266 Isingrijn

2273 sduvels

2276 alle gr. voor arde gr.

2277

De vier tusschen teksthaken geplaatste regels vindt men niet in C., waar men leest:

Nu hoort wonder alle groot

Wat si noch over een draghen

Wilde iemen van sconinx maghen

Dat wedersegghen enz.

GRIMM, die deze lezing behield, en daarin door WILLEMS gevolgd werd, merkt echter op, dat er achter den tweeden dezer regels iets ontbreekt (p. 280), gelijk hem de vergelijking met den ouden prozadruk leerde. Blijkbaar is tot den samenhang noodig, dat Reinaert niet alleen zegt dat de saamgezworenen den koning wilden vermoorden; maar ook, dat zij Bruin in zijne plaats wilden kroonen. Van 's konings magen toch behoefde men niet te vreezen dat zij zich zouden verzetten tegen Nobels dood, die wel zonder hunne voorkennis zou plaats grijpen; maar zij konden »wedersegghen” dat hij door den beer werd opgevolgd. Ik heb daarom die vier regels uit de omwerking overgenomen, waar dan deze regel volgt:

Op sijn hooft die croon van goude,

waarvoor ik heb in de plaats gesteld:

Ende hi crone soude draghen,

waaruit denkelijk in C. de regel verbasterd is:

Wat si noch over een draghen.

Dat deze verzen werkelijk in den ouden tekst behoorden, mag men ook opmaken uit de vergelijking van 2327.

2282 sconinx

2284 ende met sinen goude

2291–3

Ende liet in verholnen rade minen

Wive, miere vrouwe Harmelinen,

Ende al van pointe te pointe seide

W. las alleen den laatsten regel: Die hijt al v. p. Dat die verzen gebrekkig zijn springt in het oog, en zoo als GRIMM zegt (p. 280), »auch hier verrathen ungefüge worte und mangelhafter sinn den zusammenziehenden abschreiber.” Hij neemt aan, dat hier, even als in de omwerking, de das het verhaal eerst aan zijne eigene vrouw deed, die het wederom aan de vossin verried; hij stelt daarom als waarschijnlijk, dat die tirade aldus begon:

Ende in verholnen rade

Sinen wive Slopecade.

Daar intusschen vrouw Slupecade nergens in het oudere gedicht terugkeert, is het niet onmogelijk dat zij hier eerst door den omwerker zij ingevoegd, gelijk men ook uit vs. 2296 mag opmaken. Ik heb mij daarom bepaald tot die veranderingen die een verstaanbaren zin opleveren. Het enjambement minen.... wive kan geene zwarigheid maken, zie de inleiding § I. Misschien moet men ook lezen:

Ende dien verholnen raet sinen

minen wive, vrouwe Harmelinen,

Wegens die konstruktie zie men 412, 1297, 1316, 1866, 2655, 2729, 3186. De vergelijking van 2325 schijnt mede onze lezing te bevestigen.

2302 Ooc s. soet bi sulken l. Doch verg. Reineke 2397. Moet men ook lezen: Ooc proefde soet bi lyctekinen?

2303 al, invoegsel van mij.

2305 stonden, l. stoet?

2308

Achter dit vers volgen in C. 30 regels die blijkbaar een inlapsel zijn. Het is de fabel die ook elders afzonderlijk voorkomt, b.v. Esopet, fab. XXV, bij CLIGNETT bl. 146. Het inlasschen van fabelen is geheel en al in strijd met den geest van het oude gedicht, en de gerekte vergelijking is in de omstandigheden waarin Reinaert zich bevindt geheel en al te onpas aangebracht. Deze wil ook in 't geheel niet werken op de »heren arme ende rike,” zoo als op het slot der interpolatie, maar alleen op het vorstelijk echtpaar. Dit reeds is genoegsaam om de inlassching uit te monsteren. Overigens loopt de zin veel geleidelijker door, als men die 30 verzen wegwerpt, gelijk ik heb gewaagd te doen. Dat de interpolatie intusschen oud is, leert de vergelijking met de lezing in den Esopet, terwijl ook de omwerker haar in zijn voorbeeld vond. Ik geef het uit den tekst weggeworpene hier naar de uitgave van GRIMM (GrW. 2305):

Die pude wilen waren vri

ende ooc so beclaechden hem si

datsi waren sonder bedwanc:

ende si maecten een ghemanc,

ende so groot ghecrai up Gode,

dat hi hem gave, bi sinen ghebode

enen coninc, diese dwonghe.

Dies baden die oude entie jonghe

met groten ghecraie, met groten ghelude.

God ghehorede die pude

tenen tide vanden jare,

ende sende hem den coninc Odevare,

diese verbeet ende verslant

in allen landen, daer hise vant.

Beide in water ende in velt,

daer hise vant in sine ghewelt,

hi dede hem emmer onghenade.

Doe claechden si: het was te spade.

Het was te spade, ic segghe u twi:

Si die voren waren vri,

sullen sonder wederkeer

sijn eighin bliven emmermeer,

ende leven ewelike in vare

vanden coninc Odevare.

Ghi heren, arme ende rike,

ic vruchte ooc dies ghelike,

dat nu van u soude ghevallen.

Doe droeghic sorghe vor ons allen.

Dus hebbic ghesorghet vor u:

dies dancti mi lettel nu.

Men lette nog op de herhaling in vs. 19, die geheel van de schrijfwijze van onzen dichter afwijkt, zoo ook vs. 2 beclaechden hem si, dat niet overeenstemt met merkedi vs. 2363 (2387).

2309 Ic kenne; C. Brunen

2312 W. Dan

2314 C. Ic kennen so w. g. GRIMM verbeterde: Ic kenne den coninc; maar ook hier wordt het imperf. geëischt.

2320 Noch theeren noch te vromen

2321 doghede, bij Gr. gedoghede, C. ende ghedoghede. Dit en het volg. vers in verkeerde volgorde.

2322 pijndic door W. uit de omwerking opgenomen. CGr. peinsdic

2324 Datso gescoort worde. De uitwerping van Datso gebood de samenhang. In gescoort is blijkbaar eene c kwalijk gelezen voor t, zoo als meermalen. De invulling van ic gaf de omwerking aan de hand.

2326 enen dorper

2331 wel

2336 ghepeinse

2337 hoe ic dat

2339 die mijn vader hadde

2341 C. leide laghen; GrW. leide lage

2342 C. meneghe haghen; GrW. meneghe haghe

2351 W. enen st.

2355 C. yewer

2357 l. gheslopen?

2358 te sc., doch verg. 2472.

2359 als ic hem

2360 W. Driven dat ic

2361 doe ingevoegd door W.

2363 CGrW. sach ende merkedi

2371 mede gaen; Reineke 2265 heeft: lêt overgân

2373 mouden

2374 GrW. vroeden bouden, maar blijkbaar moet het hs. hebben houden. Verg. 2344.

2375 meesterlike

2383 CGr. gheraecte doe; bij W. genaecte doe

2386 Aldaer vandic

2389 nie, dus C.; bij GrW. ie

2391 Ic en

2392 het tweede sonder, invoegsel van W.

2400 enen

2416 hem so quite

2424 m. coenen s.

2426 hulpen

2427 quame, dus C.; bij GrW. quam. Gr. veranderde hier, omdat in C. met dat vers eene nieuwe afdeeling begint, die echter blijkbaar met 2421 moet aanvangen, verg. Reineke vs. 2305.

2431 menechfoudeghe, doch verg. 505, 542, 898.

2434 na hem reden uit de omwerking, in plaats van: hadden geleden

2435 daghen

2436 meneghen stonden

2441 C. Sheere, GrW. Sheren. Zie over de apocope HUYD. op Stoke, 2 D., bl. 150.

2443 catte

2452 danct

2454 hi soude

2473 leedden Reinaerde. WILLEMS werpt te weg; doch verg. 2673.

2475 wijsde met C., GrW. wijste

2477 soudic u wisen

2479 uut

2481 C. Mine

2483 Allegader

2485 ghetrouwe, dus CGr. W. las willekeurig gehouwe.

2488 voor

2489 C. ghi mi

2490 C. Ende Bruun alle mine onsculde. GrW. lezen met Reineke: Ende alle mine broke ende sculde; maar uit 2493 blijkt dat Bruun hier op zijne plaats is.

2506 C. argentieren; GrW. argertieren

2512 W. Ende dese v.

2517 belanct, doch zie de voorbeelden bijgebracht Heim. bl. 369.

2521 Ne gh. u niet

2524 wancost bij W. is drukfout.

2527 Dat en d.

2532 die ere

2533 mijn

2535 eren

2536 groot

2538 wale jonne; maar dan behoorde het te zijn anne. Blijkbaar heeft de afschrijver den infinitivus verworpen om een schijnbaar zuiverder rijm te verkrijgen; doch zie Mnl. Vsb. bl. 113 en 168–9.

2539 trouwen

2540 vrouwen

2550 W. Hoe die coninc

2552 Reinaert spr.

2561 de waerheit

2567 no wijf

2573 GrW. die avonture. Die bracht Gr. in den tekst omdat men in C. gelezen had hi avonture, waar echter wel bi zal staan, dat den natuurlijksten zin geeft.

2574 C. ghehidelt

2575 W. tes, CGr. es

2577 mijn

2578 weset, W. wetic, Gr. wetet, zoo als men meende in C. te lezen. Merkwaardig is de uitdrukking getrouwe wesen, voor het gewone ww. ghetrouwen, dat b.v. 3365 staat. Moet men ook lezen: Ne wilt ooc niemen so ghetrouwen? als Wal. 8584? Verg. dan aldaar 2 D. bl. 207.

2579 W. sout laten

2589 in dene side; maar de beteek. zal toch wel zijn: aan kant, wegdoen. Zie daarover Wal. 2 D. bl. 205.

2592 ooc door mij ingevoegd uit Reineke 2468.

2598 Hoe dicken suldi

2608 CGr. wanen

2617 ja, ja

2621 die

2633 Dies maent hi u bi der trouwen (:vrouwen)

2635 De vijf tusschen teksthaken geplaatste verzen, gedeeltelijk uit de omwerking genomen, vervangen dit enkele, dat C. heeft: Ende die ic den coninc sculdich bem. Dat er hier iets ontbrak was duidelijk, en ook reeds door GRIMM aangewezen, bl. 283.

2647 ende menich coude

2652 die ries, doch zie GRIMM, pag. CLX.

2656 was te voren eer

2658 last, dus W. naar de omwerking; CGr. past

2660 scone

2662 C. wee desen

2663 sone (WILLEMS: tone), Rijn, waers te d.

2665 saken

2671 Ghene

2672 enen

2680 berke, C. burne, Gr. borne. De verbetering is van WILLEMS.

2683 ine

2687 ghi here waert

2688 het es also

2689 WILLEMS wilde lezen: al eist mijn scame

2693 hem de provende niet ghenoegen

2695 Hi cl. van hongere ende k.; maar het rhythmus van het volgende vers leert dat van hongere hier niets dan een glosseem is.

2697 Doe hi kermede ende wart traech. Ik heb de voorkeur gegeven aan de lezing van de omwerking.

2707 eren.... vromen

2712 verwatenen; doch zie Mnl. Vsb., bl. 132–3

2718 en 20 GrW. te banne

2719 sp. Reinaert nadat g. s.

2721 Reinaert lietic u

2722 Cuwaerde.... enen, dus CGr. bij W. een

2726 W. Daer gi

2732 jonne

2733 C. hi ende mi

2735 rede

2739 in sijn hof

2743 alleen bij W. coninghinnen

2744 Deze regel ontbreekt in het hs. en is van mijne vinding. WILLEMS laschte in: Die hi te recht wel mochte minnen, en in het volgende vers, achter mi de woorden: sprac hi.

2746 L. met live?

2755 sinnen

2757 vele ghebeden vor hem

2764 waerven

2770 ghene

2777 W. Ende dan wille hi; CGr. Ende v. R. danen wille hi

2780 W. sonderliker, drukfout.

2789 alle

2792 Te Tic.

2797 tes coninx waert

2798 Tib. bleef sere

2799 Ende hi bleef

2801 sorgen so groot

2803 sine

2804 Die hi

2809 Reinaerde ie

2810 met groten gheninde

2811 voor

2817 Worden si

2818 verwoede

2819 dan men hem dede

2821 voerese, dus C. bij GrW. voerdese. CGrW. als

2823 binnen ere nacht

2826 De alinea begint eerst bij het volg. vers.

2833 Hadd. IIII v. sc.

2835 sal IIII scoen

2836 coninghinnen

2839 IIII

2840 CGr. Helpt nu

2843 sine

2848 eren

2852 moetet

2853 des Gods

2856 Dinen

2857 Hets dijn n.

2858 wilre gherne mijn m.

2859 u wel ghem.

2861 Isengrijn dr.

2863 gheven twee soen

2864 u vaert mede

2866 dher

2868 beide sine

2871 W. hielt; C. leden

2881 Bachten van beide haren voeten

2882 wel soeten; doch verg. 621, 3413

2885 lieve, invoegsel van W. uit de omw.

2895 al dat

2900 moete mi wr.

2903 neware, dus C.; bij GrW. te ware

2911 helpt.... ic

2912 vor de sonne

2913 sijn

2917 voeten

2922 vrouwen

2923 wel is een invoegsel van mijne hand.

2924 Nu doet Reinaert g. u. cn.

2926 W. naesten, dat ik nimmer aantrof.

2936 wats dan

2941 daer af, invoegsel van mij.

2942 pen. daer af ontfaen

2944 hem wel

2947 W. geesterliker

2949 Jeghen bisscop ende jeghen den deken—CGr. dat ic u

2954 also

2957 beefde

2958 sine autare

2964 Reinaerts, CGr. sine

2971 tranen

2973 jammerlike in sine herte; doch verg. Reineke 2753.

2974 Van rouwe hadde grote sm.

2979 Haddet m. g.

2982 C. hi woude

2984 hem, C. hi

2991 ghene

2992 Uwen, W. Geeft mi

2994 gheboot die coninc; doch zie de omwerking.

2995 uut CGrW. uutwaert

3005 W. Wat rouwe hem; CGr. Die rauwe die hem

3006 Reinaerde

3011 sine

3016 sameninghen

3026 dese

3027 sine II achterste voeten

3028 maende die diere cl. ende gr.

3030 alle; in C. ontbr. van

3033 ghebede

3040 ghi CGrW. God

3044 wandelinghen

3045 onberoepen ende goedertieren. Verg. wegens onberocht v. d. Houte, Gloss. op berocht, en DE VRIES, Brief over Kar. Gr., bl. 6.

3048 W. tide

3050 W. loveren

3053 sonderlinghe

3058 W. Aen dat casteel van M.

3060 Doe sprac hi

3072 manieren; W. menegen

3077 vonden si

3079 sorghen

3081 als is een invoegsel van mij.

3084 W. wonder

3091 Cuwaerde

3093 C. lyende

3096 trouwen

3098 ene gr. p.

3105 mordadelike

3106 W. C. riep doe g.

3107 W. Help

3109 was sciere

3112 gaen wi

3114 GrW. ten brase, van welk woord ik geen tweede voorbeeld weet. C. heet te lezen base, maar er zal wel staan hase, d.i. zonder de Vlaamsche adspiratie, die in dat hs. voorkomt, ase, van aes. Dat h en b te verwisselen zijn, blijkt, daar b.v. 2577 (2597) door GRAETER hi voor bi gelezen werd.

3116 Haren

3120 dancte, waarvoor ik bat uit de omwerking nam; CGr. goets

3124 jans

3132 sal

3133 daghen

3134 sijn daghen mee

3139 hede

3140 Ende die

3146 daer wonen VII

3147 l. wand. sonder sc.?

3148 hebben daer gr.

3150 C. en loghe

3154 Nu hebdi

3156 van, invoegsel van mij.

3157 Ende hebt p.

3160 W. seidet

3161 dat hi mi

3162 diedet niet

3169–70 staan in C. in omgekeerde orde.

3175 Alse dit

3181–2 in omgekeerde volgorde.

3189 lates

3190 u daer R. h.

3191 W. comdi niet

3198 di des; CGr. hi dus; W. hi di

3208 Here

3214 CGr. wi doe daden

3220 also

3222 helpt

3223 Miere moien

3224 CGr. Doe riep

3230 liever, C. leet; CGrW. hem iet

3231 W. Dattet minen k.

3235 hoghe

3239 Het es

3240 CGr. ende ic ne w.

3242 C. waret

3243 CGr. Ghebidden; W. ic; CGrW. den c.

3246 Reinaert sprac. W. werpt ne uit.

3247 hier bleven

3256 loofde

3260 CGrW. hooft; zoo ook 3359.

3261 haddijt, invoegsel van mij.

3263 Belijn

3271 Ende sinen here die coninc h. l.

3272 desen

3277 stede daer hi up stoet

3280 W. Dat hem

3281 Reinaert Belijn, doch zie de omwerking. Uit 3287 blijkt duidelijk dat Belijn spreekt

3283 U selven

3284 CGr. sals hu sp.

3285 CGr. dat ghi cont d.

3288 dicke hets

3289 jonste

3294 sal u saen

3295 desen selven

3300 W. bevolen

3301 Sprac Belijn ende dede h.

3304 groot ontbr.

3309 pinen wi

3310 CGr. daer doe gheen

3321 W. om

3322 Belijn

3323 wanen

3327 alse, invoegsel van mij

3329 GrW. ten casteel comen; C. den casteel cumen, welk laatste woord stellig slecht gelezen is, zoo als ook blijkt uit de omwerking, die heeft: Ende hi henen sceiden soude

3337 W. brieven

3338 W. De sc.

3344 letteren dichte ic bi m. r.

3348 C. ant werc

3353–4 Belijns (: sijns)

3356 Dat hi sn.

3360 CGr. B. ende sach dat [hi sprac (W.)]

3365 CGr. ghetrauwet

3366 sien, invoegsel van GRIMM

3367 Die coninc

3370 hief

3371 Up ende

3374 GrW. Alle dieren

3376 lubaert

3377 W. mochtet

3382 ende met C., bij GrW. een

3384 Here

3391 Die st. here Br. ende here I. Doch verg. Reineke 3157

3397 Es ghedaen mesdaet, gewijzigd naar Reineke 3171

3398 CW. wulf enten bere doen comen, Gr. doen coenen. Reineke 3173 gaf de verbetering aan de hand

3400 Ende betren hem h. m. s.

3401 Ende over h. t. ende over h. p.

3408 CGr. Ende sullen sine k. W. Ende bi sine kele.

3413 den rouwe

3415 gaen maken

3417 ghevanghene, doch verg. 2996.

3418 teerst

3419 sprac hi

3420 vast ontbr. en is door mij uit Reineke 3207 ontleend.

3421 C. Mine

3427 CGr. shere, W. sheren

3431 ghewilleclike

3433–4 Dat gi sonder eneghe mesdaet R. moghet t. ende q.

3435 alle

3436 belaghen l. bejaghen? met omw.

3437 Dese twee gr. vreden. Ik volg de omw.

3441 sweert

3443 Nemmermeer

3445 ghenaden

3449 Brune sprac ic

VERKLARENDE WOORDENLIJST.

VERKLARENDE WOORDENLIJST.

A.

Achte, 685, gevangenschap, hechtenis, beklemming.

Achter bliven, 96, 2464, achterwege blijven. Zie Lsp. gloss.

Achter lande, 2407, door het land heen. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 20; Lsp. gloss. Ferg., 1423. Zoo ook achter straten, aldaar 727.

Achter rugghe, 1730, achterwaarts. Zie HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 219.

Aerminc, 2077, 2210, arm man, ongelukkige. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 418.

Aes, 3114, spijs. Zie KIL. en verg. Velthem, bl. 268, 279.

Aex, 701, 735, bijl, akst. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 178–180. Lanc. 21632 heeft hache.

Af, 21, 1042, 1348, van.

Afbernen, 1506, afbranden.

Al, 741, 932, 1257, geheel.

Al in een, 1255, aanhoudend, voortdurend. Zie Lsp. gloss.

Al te, 784; 2827 alleen te; zeer. Zie Lsp. gloss.

Altehant, 539, terstond.

Aldusghedaen, 3054; aldustaen, 862, zoodanig.

Algader, 1276, 1455, geheel en al.

Alghemene, 3115, te samen.

Alnaect, 1257, moedernaakt.

Als ende als, 3010, 3264, geheel en al; in de tweede plaats zooveel als dringend.

Also, of noch also, bij een adject. meer, b.v. 1342, noch also quaet, boozer. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 169.

Also, 1345, als, zoo als.

Altoos, 2947, 2986, altijd. Zie Floris, gloss. In de eerste plaats meer in den zin van immers, zoo als wij het nog wel gebruiken.

An, zie Onnen.

An, duidt in 't algemeen de betrekking aan, die wij nu eens door aan, dan door op, in, tot, bij, naar, nabij uitdrukken; 93, 1003, 1102, 1127, 1248, 1435, 2274. De werkwoorden die op een of andere wijze eene ontleening van elders aanduiden, hebben in 't Mnl. den persoon van wien ontleend wordt met an verbonden bij zich: b.v. 204, 1427. Verg. Lsp. gloss. Daarmeê komt overeen het delen an hoghen aflate, 2894; en versaden ane, 212.

Andersins, 84, in anderen zin, anders. Ietwat afwijkend is de beteekenis Floris 1374, 3947.

Aneslaen, 442, beginnen te zingen. Zie Lsp. gloss. Nog van het zingen der vogels en het bassen der honden in gebruik.

Anevaerden, 3314, de vaart ergens heen ondernemen; aggredi (KIL.).

Angaen, 187, ondernemen, aanvangen, suscipere.

Angaen, 814, aanvallen; 261, tot zich nemen, zich meester maken van iets, aanvaarden.

Anscijn worden, 1781, blijken. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 168–170.

Antien, 2066, aantijgen. Zie Lsp. gloss. op Tien. Zie ook hier op dat woord.

Apeert, 204, openlijk, blijkbaar, onbeschaamd.

Arbeit, 743, 2856, moeite.

Archede, 2515, Archeit, 2940, kwaad, boosheid, ondeugd. Zie Lsp. gloss.

Arghertiere, 2506, boos, ondeugend.

Avonture, 624, de fortuin, het geluk (als persoon voorgesteld). Bi aventure, 161, 349, 2573, bij toeval. 1393, 401 var., ongeval. 4, 31, verhaal van gebeurde zaken, geschiedenis. In avonture setten, 1353, in de waagschaal stellen, op het spel zetten. Verg. GRIMMS uitstekende monografie over dit woord in de verschillende beteekenissen die het doorloopen heeft.

B.

Bachten, 1290, 2881, van achter, aan den achterkant. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 374–375.

Baerde, 701, bijl. Nog over in hellebaard.

Bake, 217, 227, 1517, 1523, 2127, varken.

Balch, 2800, ligchaam, buik, eigenl. een huidenzak.

Balch, zie Belghen.

Ban, 264, KIL.: proclamatio, edictum publicum.

Ban, 2700, banvloek, KIL.: Dira proscriptio, anathema. Zie nog andere beteekenissen van dit woord in de woordenlijsten op de Doctrinale en de Mnlp.

Banderside, 1830, ter andere zijde. Zie het gloss. op de Lorreinen.

Baraet, 353, 483, 1196, 1486, 1708, 2049, 2359, 3073, 3387, bedrog. Het is het fransche barat, en komt veel voor; zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 210–211, en CLIGNETT, Bijdr., bl. 349–350.

Barbecane, 522, voorwerk eener vesting; fransch woord, bij vlaamsche schrijvers niet ongewoon, b.v. Troj. Orl. (O. Vl. Ged. I), 3003. Rose, 3784, vindt men het ww. barbelcanen, in de beteekenis van: met een voormuur omgeven.

Baren, 2380, zich vertoonen. Verg. Lorreinen gloss.

Bassen, 1597, aanblaffen. Gewoonlijk wordt het intrans. gebruikt; zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 157–159.

Bat, in 't rijm voor Bet.

Bate, 2893, voordeel. Maar bate is eigenlijk betering, herstel, vandaar in bate staen, 192, beteren, boeten. Zie Lorreinen gloss.

Bedi, 2975, 3162, omdat; 2331, 2892, 3110, want. Eigenlijk een oude instrumentaalvorm. Zie voorbeelden in de plaatsen aangehaald Doctr. gloss.

Bedocht sijn, 84, bedacht zijn, besluiten.

Bedraghen (Hem), 2134, 2654, 2694, zich onderhouden, zich (met iets) behelpen. Zie Lsp. gloss.

Bedraghen, 2200, 2235; part. bedreghen, 2503, beschuldigen, aanklagen. Zie DE JAGER, Nalezing op 't gloss. van Prof. LULOFS, bl. 14–16.

Bedwanc, 886, 1845, dwang, overmacht. Zie Floris, 345, 2848. Car. en Eleg., 372, 1187.

Begheven, 24, 155, 2940, nalaten; 273, verlaten.

Begheven, 1501, de wereld voor het klooster verlaten; het part. begheven, 369, 1488, van de wereld afgezonderd, geordend.

Beghien, part. beghiet, 2934, erkennen. MAERL., Sp. Hist., 3 Dl., bl. 257. Zie DE JAGER, Verscheidenheden, bl. 278–282.

Beghinnen, 3 p. sing. praet. begonste, 64, 146, 1323 (2110). MAERL., Sp. Hist., 3 Dl., bl. 186, 286. Zie ook Lsp. gloss. op began; HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 41, 97; 2 Dl., bl. 487.

Begripen, 32, berispen. Zie gloss. op Doctr. en Lsp.

Behendichede, 2465, beleid, slimheid. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 311–312.

Beiaert, 1272, frequentamentum tintinnabulorum (KIL.). Den beiaert slaen, de klok luiden.

Beide, 681, 745, 1491, beide, alle twee. Maar als beide voorop staat, en gevolgd wordt door twee of drie verschillende zelfst. nw. beteekent het zoowel — als, b.v. 13, 42, 151, 408, 837, 1268, 1385, 1691, 1981, 2308*, 2761, 2881. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 65. De eigenlijke schrijfwijs in ons dichtstuk schijnt bede geweest te zijn, dat 147 in 't rijm voorkomt. Zoo ook Ferg., 4947; Stoke, 1 B., 607.

Beiden, 1101, 1187, wachten.

Bejach, 119, 276, 507, prooi, wat men door najagen verkrijgt.

Bejaghen, 1941, 2112, 2897, 3336, (door jagen) bemachtigen, verwerven. Verg. Lsp. gloss.

Becarmen, 3038, weeklagen over iets.

Bekinnen, bekennen, 2809, kennen; 457, 539, kennen, erkennen; 983, herkennen. Zie Lsp. gloss.

Beclaghen, 1349, 1375, aanklagen, verklagen; 1529, beklagen in de tegenwoordige beteekenis.

Becnouwen, 225, beknagen, afknagen.

Becomen, 2100, 2439, behagen, aangenaam zijn. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 400.

Belanc sijn, 2517, verwant zijn. Zie over de grondbeteekenis van het woord Lsp. gloss.

Belghen (Hem), praet. balch, 1749, 2902, 2955, 3185, boos worden, zich vertoornen. Zie Lsp. gloss.

Beloken, 335, 1169, 2271, besloten; eigenlijk part. van beluken.

Belopen, 349, achterhalen; 2518, overwonnen (ingepakt).

Bem (Ic), 525, 1026, 1357, 1780, 2073, 2188, 3096, regelmatige 1 pers. sing. praes. van sijn.

Beneden, 777; moet men niet lezen beneven? Vs. 820 vlg. schijnt dit vermoeden in de hand te werken. Beneven vindt men o. a. Troj. Orl., bij BLOMMAERT, OVl. Ged., 2 Dl., bl. 88, vs. 1154.

Benemen, 2452, verhinderen, beletten. Zie Lorreinen gloss.

Beniden, 340, ergens nijd, afgunst over gevoelen. Verg. Tr. Orl. (BLOMMAERT I, bl. 18) vs. 1460.

Bequame, 620, aangenaam. Verg. becomen.

Bequamelic, 1118, aangenaam, wel smakend.

Beraden, beriet, beraden. Beraden is eigenlijk den raad tot iets geven, hetzij aan zichzelven of anderen. Vandaar het initiatief tot iets nemen, iets bewerken, in verschillende schakeringen van beteekenis, afhankelijk van het doel waarmede iets beraden wordt. Ten goede gaat de beteekenis licht over in die van helpen, verzorgen, iets verschaffen; ten kwade, in die van berokkenen, op den hals halen. De persoon ten wiens behoeve, ten wiens voor- of nadeel dit geschiedt, staat in den dat., die beraden wordt in acc. Zoo komt dit ww. in dit gedicht voor: 435, 551, 592, 639, 1926, 2198, 2977, 3213. Het part. beraden, 478, 1976, is eigenlijk: tot een besluit gekomen, besloten, en wordt met den genit. gekonstr. of door so, also, nader bepaald.—Verg. hier raet.

Beringhen, 779, omringen, insluiten. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 453.

Bernen, 303, 1506, branden; nog over in ons barnen.

Bescedenlike, 1689, met maat en ingetogenheid. Zie Lsp. gloss. de geheele bl. 377.

Bescelden, praet. bescalt, 936, schelden, hoonen. Verg. scelden.

Besceren, part. bescoren, 2692, (de kruin) scheeren.

Bescouwen, 1583, aanschouwen, bezien.

Besculdich, 53, schuldig. In den Lanc. leest men besculdicht in denzelfden zin.

Beseken, praet. besekede, 75, bepissen.

Besien, 1017, toezien.

Bespreken (Hem), 435, 467, overleggen, beraadslagen. Zie Mnlp. gloss.

Bessem, 722, bezem. Dezelfde uitspraak van het woord hoort men nog in sommige provinciale dialekten, b.v. in Overijssel.

Best (Du), du bist, 920, 2602, tweede pers sing. van ic bem.

Best, 969, 1005, 1334, adverb. op de beste, de geschiktste wijze.

Beste (Die), 86, de edelste, de voornaamste. Verg. Mnlp. gloss.

Bestgheboren, 798, de voornaamste door geboorte. Zoo ook MAERL., Sp. Hist., 1 Dl., bl. 383; Lanc. 4485. Verg. hier 2742.

Bestaen, intr. met DP., 1903, vermaagschapt zijn. Zie Lorreinen, I, 615; Ferg., 343, en niet 1413, zoo als Lorr. gloss. verkeerd wordt opgegeven.

Bestaen, trans. met den acc., 553, 970, 1040, 1095, 1696, 2604, ondernemen, aanvaarden; eigenlijk aanvallen (verg. aggredi).

Besteken, 1197, aanranden; KIL. machinari, moliri.

Bestolen, 2152, part. van bestelen, gestolen.

Bet, Bat, 255, 540, 1063, 1633, 2240, 2399, 3043, 3349, adverb. beter. Te bat sijn, 226, 3165, voordeel, nut van iets hebben, met den DP. en GZ. Verg. Lsp. gloss. in bat.

Betegen, part. van betien, 2504, aantijgen, met den DP. en AZ. Verg. Belg. Mus., IV, 330.

Betren, 3400, vergoeden, boeten. Zie Lorreinen en Doctr. gloss.

Bevaen, 2731, bevangen; met node bev., 517; in bliscap bev., 899; bevaen in goeden dinghen, 2731; met loveren bevaen, 43 (omgeven, bedekt). Verg. Lsp. gloss. en Ferg. 1546.

Bevelen, 382, 1412, aanbevelen in de hoede van iemand, met DP. en AZ. Verg. Lsp. gloss.

Bewachten, 405, bewaken.

Bewanen, 2209, wanen, meenen; 176, verwachten. Ferg. 2004.

Bewant sijn, 1630 van bewenden, wenden, keeren, in eenigen toestand of gesteldheid zijn. Zie Mnlp. gloss.

Bewerven, 2172, 2866, verwerven. Flor. 1202, 2862; Doctr. II, 3293. Verg. HUYD., Proeve, 1 Dl., bl. 139.

Bi, 117, 123, 378, 2154, 2573, 2608, 3170, door; 565, bi mi, door mijn voorbeeld.

Bi, bij, in, tot, met; bi der siele, 1275; bi siere eren, 546; bi name, 1001; bi den buke, 1581.

Bi, 694, 1889, aan, met.

Bi, 602, 650, 879, 1366, 1620, 1671, 1709, 1911, 2046, 2364, bij, nabij.

Bi, 646, 1496, 3295, bij, langs.

Bile, 816, bijl.

Bindesen, 988, vul aan: bin desen worden, dus: intusschen, inmiddels. Bin ook buiten samenstelling is niet ongewoon, b.v. Wal. 121, 202, 995.

Binnen (Hier), 1308, 2403, 3440, intusschen, inmiddels.

Binnen gheboren, 1795, aangeboren. Mnlp. heeft ingeboren.

Bisant, 1153, bysantijnsch goudstuk. Flor. 2614, 2620, 2698, 2734, enz. Velth. bl. 256.

Bispel, 181, spreekwoord. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 107. Flor. 2147.

Blanden, 2183, mengen. Het mede blanden staat tegenover het bier brouwen vs. 2180–1, verg. 1960–1. De deensche liederen op Grimhilde beginnen met: hun lader miöden blande, hun lader baade brygge og blande. Zie GRIMM, R. F., bl. 279–280. KIL. kent het woord blanden alleen in de beteekenis van smeeken, blandiri; maar het Eng. heeft nog to blend.

Blare, 2470, de blare koe, de bonte koe, de bête noire, de zondebok. Zie Lsp. gloss. op blaer.

Blenden, 1843, de oogen uitsteken. Mnlp. I, 213.

Bleten, 2090, blaten, van geiten en lammeren. Esopet, Fab. 30, vs. 2.

Bleven voor ghebleven, zie Bliven.

Bliken, 3358, blijken, aan den dag komen, zich vertoonen. Flor. 1795.

Bliven, bleef, (ghe)bleven, 866, 1658, 2037, 3247, achterblijven. Zie HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 26.

Bliven laten, 1295, 1299, laten varen, nalaten.

Bloet (Al een), 932, een bloed en al.

Bloot (Al), 1670, openlijk, onbedekt. Verg. Lsp. gloss.

Bloterhuut, 1262, in (zijne) bloote huid, naakt. Verg. bloots hoofds, ghetrects swerts (HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 352).

Blouwen, part. ghe- of teblouwen, 251, 1584, 1827, slaan. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 172, en CLIGNETT, Bijdr., bl. 118–19.

Bodscap, 477, 481, 1359, 2454, boodschap. Troj. Orl., in BLOMMAERTS OudVl. Ged., I, bl. 43, vs. 37.

Boecstaef, 459, letter. Zie KILIAEN, en verg. GRIMM, Deutsches Wörterbuch II, bl. 479.

Borch, 515, kasteel, burcht.

Borne, 2558, 2566, bron.

Bottelgier, 2786, schenker; Flor. 663, 3893; meester bottelgier, opperschenker, eene der voornaamste bedieningen ook aan het vlaamsche hof, zie WARNKOENIG, Hist. de la Flandre, tom. II, pag. 89. De toespeling op het bijbelsch verhaal van bakker en schenker behoeft geene nadere aanwijzing.

Boudelike, 1772, stoutmoedig, Flor. 2653, waar HOFFMANN het ten onrechte vertaalt schnell.

Bout, 1266, 1769, stoutmoedig.

Braeuwen, 2870, breeuwen, eigenlijk van het kalfateren van schepen gebruikt, en door KIL. ook vertaald: infarcire. Hier gebezigd voor het opstoppen van den vogel die gemest wordt, en die onbewegelijk is omdat hij op een plank wordt vastgespijkerd.

Breken, 2324, verbreken, te niet doen. Breken ende raden, 531, radbraken. Breken in dien zin leest men ook Stoke, 5 B., 480; gewoonlijk heet het radebraken; verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 378–379.

Brief, elk geschreven dokument, zie Wal. 2 Dl., bl. 127, 339. Lesen sonder brief, 2228 beteekent: uit het hoofd mededeelen, maar zoo naauwkeurig als of ik het geschreven voor mij had. Evenzoo leest men Troj. Orl. (Oudvl. Ged., I, bl. 44), vs. 123:

Vare ende brinc dinen here te voren

Van minen monde, sonder brief:

In haten niet.

Verg. ook Mnlp. gloss.

Briesscen, 693, brullen. KIL. vertaalt het Rugire et Hinnire; wij gebruiken het alleen in de laatste beteekenis.

Brocht, 83, 651, 748, 1650, voor ghebrocht, part. van bringhen, brengen.

Broet, 332, broedsel; 392, gebroed, kroost. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 80.

Bruwen, 1961, brouwen.

Buten, 1714, (verwijderd van).

Butseel, 1863, GRIMM, R. F., bl. 277, denkt aan den bunsing; WILLEMS meent er een busaert, accipitris genus (KIL.) in te mogen zien.

Buuc, 1581, buik; bi den buke, (kruipende) op den buik.

C. zie K.

D.

Dach nemen, 80, een dag bepalen.

Daertoe, 996, 1408, daarbij, daarenboven. Verg. Toe.

Daet, 3042, tweede pers. plur. imperf. van doen.

Daghen, 1007, 1344, 1350, 1376, indagen, voor 't gerecht dagen. Zie Lorreinen gloss.

Daghen, 1023, verdagen, uitstellen. Velth., bl. 116.

Dale (Te), 540, 890, 910, 958, nederwaarts.

Dame, 1853, vrouwe.

Dane, 272, 880, 1402, 1567, 1609, 2370, 2377, 2559, 2704, 2985, vandaar.

Dar (Ic), 239, 1358, 2013, 2908, 2933, 1 pers. praes. ind. van het ww. dorren, durven; Dorret, 2510, tweede pers. plur. praes. ind.; praet. dorste, 52, 758, 2380.

Daren, 904, deren. Verg. Lsp. gloss.

Dat, 861, omdat.

Dat, 350, 352, 519, zoodat.

Deel (Een), 1266, 2074, 3376, 3383, 3412, voor een gedeelte, ongeveer. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 129.

Delijt, 1228, vermaak, genoegen. Ferg. 3171.

Derre, 979, dezer. Zie Lorreinen gloss.

Des, 1223, tweede naamval van dat, afhangende van pleghen.

Deus, 2040, God. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 259, Ferg. gloss.

Di, 1441, 2543, derde naamval van 't pron. du.

Dic, (Dicke), 2, 70, 1392, 1518, 1730, 1746, 3288, dikmaals.

Dichten, 3285, 3342, een geschrift opstellen. Verg. V. WIJN, op Heelu, bl. 1.

Dichter, 3341, schrijver. Zie Lsp. gloss.

Dieden, 1450, 3162, helpen, baten, van nut zijn. Ferg. 3152; Wal. 1394, 2772; Stoke 7 B., vs. 1134. Verg. Doct. gloss.

Dief, 1419, „in der alten guten bedeutung von tyro, juvenis,” GRIMM, R. F., bl. 275.

Dief, 129, 357, 1815, 2007, boosdoener, deugniet. Wal. 8304, 9221. Zie vooral CLIGNETT, Bijdr., bl. 176–177.

Diefte, 351, 1449, 2064, diefstal. Ferg. 2951. Flor. 3517. Lanc. 2, 15433. Lsp. gloss.

Dienen, in de spreekwijze: Hi diende van sinen ouden spele, vs. 157; of, Ooc diende men hem met groten slaghen, vs. 1598. GRIMM verklaart de eerste plaats aldus, R. F., bl. 269: „bediente sich seines alten spiels, aber es ist wol zu lesen: diendem = diende hem.” Niet geheel juist. Iemand dienen met iets, is nog iemand iets aanbieden dat hem aangenaam is; maar zoo absoluut als in de eerstaangehaalde plaats wordt het niet meer gebruikt. De spreekwijs was in Vlaanderen niet ongewoon. Zoo Troj. Orl. (Ovl. Ged. 1 Dl., bl. 20), vs. 1701: Hi heeft hem metten scachte ghedient; 2 Dl., bl. 88, vs. 1201: Men diendem van groten slaghen; bl. 89, vs. 1283: Daer diendi hem van groten slaghen.

Dietse, 9, 1463, Nederlandsch; eigenl. de volkstaal. Verg. GRIMM, D. Gramm., I^3, bl. 12–20.

Dighen, deech, ghedeghen, 413, verminderen, vergaan. Zoo Stoke, 1 B., vs. 1275: Grave Philips, die deech te niete, hetgeen HUYD. vertaalt: „Graaf Philips storf zonder kinderen.”

Dinc, 476, 2464, 2771, 3244, zaak, aangelegenheid. Verg. gloss. op Flor. en Mnlp.

Dinc, 2739, geding, in de spreekwijs: sitten te dinghe. Zoo Ferg. 4286.

Dinghen, 607, 780, pleiten. Wal. 3871. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 40.

Dinken, 126, 198, 665, 1014, 1099, 1718; met DP. praet. dochte, 362, 499, 954, 1056, 2225, dunken.

Doe, passim, toen.

Doemsdach, 3428, oordeelsdag. Wal. 3844, 8893.

Doen, 2828, bewerken. Verg. Mnlp. gloss.

Doen die vaert, 1043, varen, gaan. Zoo pongijs doen voor pongieren, HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 504–505.

Doen hem up die strate (up die vaert), 1320, 3301, 3311, zich op weg enz. begeven.

Doen te verstane, 1615, te verstaan geven.

Doen te voren, zie Voren.

Doere, 2946, samentrekking voor: doe er.

Doghen, 281, 2321, 2396, 2646, trans. lijden.

Doghet, 3121, goedheid.

Dole, 2382, onzekerheid. Dit schijnt de echte oude beteekenis te zijn. Zoo ook Esopet, Fab. 12, vs. 14.

Doot, vr., 1311, 1990. Zoo gewoonlijk, b.v. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 13), vs. 1067.

Doot hebben, 905, 1144, „niet geheel hetzelfde als gedood hebben, maer veeleer ziende op het gelukken van den wensch naar iemands dood” (Lsp. gloss.). Zoo Ferg. 3620, 3849. Met betrekking tot vs. 1144 vergelijke men Wal. 2 Dl., bl. 281, de aant. op vs. 5270.

Dor, 231, 1209, 1486, 3121, door; 25, 66, 243, 317, 474, 931, 992, 1229, 1476, 2083, 2150, 2580, 2887, om, wegens; dor dat, 111, 216, 885, 3015, omdat; dor dat, 897, opdat.

Dore, 13, 33, dwaas. Flor. 66, 1010. Doctr. III, 1127. Verg. Lsp. gloss.

Dorft, ww. dorven, derven, 2560, noodig hebben, behoeven. Ferg. 3802. Flor. 82. Lsp. en Lorr. gloss.—Praet. dorste, 887.

Dorper, 602, 779, 845, 866, dorpeling; 13, 33, 2326, onbeschaafd, slecht mensch; met denzelfden overgang van beteekenis die in villanus (van villa), vilain is op te merken. Verg. ook scalc.

Dorperheit, 1673, onkieschheid, onbetamelijkheid, „wat tegen de eerbaarheid strijdt.” Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 532–535.

Dorste, zie Dar en Dorft.

Doven, 1718, razen. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 428–430.

Draghen lieve, 2137, liefde toedragen, beminnen; Draghen sorghe, 2308*, bezorgd zijn, vreezen.

Driven, bedrijven; met een subst. verbonden meestal te samen door één ww. te vertalen. Dr. claghe, 308; bliscap, 908; baraet, 2360; mesbare, 3227; onghevoech, 3379. Verg. Flor. en Mnlp. gloss.

Driven, 1558, voor zich heen drijven; driven te vonnesse, 1884, aansporen om het vonnis te vellen; driven te scerne, 545, te schande brengen; zie op sceren.

Driven uut, 1131, verdrijven.

Druut, 925, deugniet. Zie Wap. Mart. K. 52; Mnlp. II, 4105. Verg. GRIMM, D. M., bl. 586.

Dul, comp. dulre, 918, dom, dwaas. Sijn an den dulsten, 493, aan het kortste eind zijn. In de beteekenis van: gering, arm, leest men dul, Troj. Orl. (Ovl. Ged. 1 Dl., bl. 11), vs. 932.

Dulen, 693, brullen (Het Fr. uller). Wal. 9714. Lanc. 3, 3805.

Dusdaen, 1708, zoodanig. Ferg. 3427, 3573. Flor. 560, 581, 3512. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 215.

Dwaen, 1460, wasschen. Zie Lsp. gloss.

Dwinghen, 664, 2308*, bedwingen (verg. 1732).

E.

Echt, 1648, 2945, 3396, 3410, wederom, andermaal. Flor. 2718. Ferg. 106, 1669. Zie Lsp. ploss.

Edelheit, 66, edelmoedigheid. Verg. Flor. gloss.

Eencoren, onz., 1864, eekhoren.

Eenlic, 883, eenzaam.

Eerden (Bringhen ter), 433, begraven.

Eesch, 3051, eisch.

Eighin, 2308*, eigenhoorig, slaafs onderworpen.

Eke, zw. 651, 681, 859, eikeboom.

El, 571, 1121, 3225, ander(s).

Elkerlijc, 302, 2863, elk. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 189.

Emmer, 1265, 1493 (2308*), in 't vervolg, nu.

Emmervort, 1285, voortaan.

Engien, 452, kunst; waarvoor Flor. 935, 1542, 2372, meestrie heeft.

Entie, 191, samengetr. voor Ende die.

Entrouwen, 252, 3226, in trouwe, 2214, voorwaar.

Erch, 919, 2323, boos, slecht.

Ere, 134, 1301, samengetr. voor eenre, ener.

Erre, 2814, 3356, 3366, 3386, gram, boos. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 240.

Erren, 3188, gram worden.

Evele moet, 2483, gramschap. Men verg. omtrent de spreekwijs Wal. 10009. Lanc. II, 5506, 9277, 15321, 31622; IV, 5827, 6798. Theoph. 692, 1607. Rijmkr. bij KAUSLER, 3419. v. d. Feeste, 99, 375. Wap. Mart. 69, vs. 7. Ferg. 2855, 4867. Rose 6244. Doct. II, 3698. Esopet bl. 181. Zie ook de keur bij KLUIT, Hist. Crit., II, 2, 656.

Everswijn, 1859, wild zwijn. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 95–97.

F.

Fel, 60, 88, 105, 343, 484, 544, 614, 856, 940, 993, 1019, 1079, 1704, 1787, 2500, 2507, 2812, wreed, nijdig, boosaardig.

Fijn, 1865, schoon, bevallig. Zie Lorr. gloss. en vooral Lsp. gloss.

Flume, 2621, rivier. Verg. Flor. gloss.

Fransois, 100, fransch; in fransois, in het Fr.

G.

Gaen ant lijf, met DP., 2862, het leven kosten.

Gaerdelijn, 1416. Ik mistrouw dat woord: gaerde beteekent een rijs, een takje, maar wordt, zoover ik weet, nooit voor baardhaar, knevelbaard aangetroffen. Daarvoor is zeer gewoon granen, het Fr. guernon, dat hier 2972; MAERL., Sp. Hist., 3 Dl., bl. 266, Rose 764, Lanc. II, 36969, voorkomt, en nog bij KIL. bekend is. Moet nu in vs. 1416 niet gelezen worden granekijn, of granelijn?

Gal, 1230, praet. van gellen, gillen.

Ganc, 551, 885, gang, liet gaan. Ganc maken, 152, gaan.

Gast, 1981, vreemdeling; 1204, gastvriend, hospes; voorts beteekent dit woord in 't algemeen, een onbekend en dus onbemind persoon, terwijl de juiste beteekenis nader door het adject. wordt bepaald, b.v. 1888, felle g., 2821, lede g. Zoo Troj. Orl. (Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 85), vs. 869, wrede gast.

Gheanden, 202, wreken. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 453–454.

Ghebare, 1769, uiterlijk voorkomen. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 33–34.

Ghebieden, 840, 2217, 2762, 3243, bevelen; 1839, lusten, willen. Zoo Lorr., I, 611; Wal. 2771. In de elliptische spreekwijs, God, die alle dinc gheboot, 1774, moet men aanvullen: te leven, te zijn. Zie Wal. 2 Dl., bl. 292.

Ghebleet, 2083, geblaat. Verg. Bleten.

Gheboren int been (Sijn), 2497, sedert de geboorte in merg en been zitten. Verg. Binnen gheboren.

Ghebreken, 1935, intr. met DP. ontbreken. Verg. Lsp. gloss.

Ghebure, 1981, buurman; 343, in meer algemeenen zin, die felle ghebure. Verg. het fransche spreekwoord aangehaald Doctr. II, 919. Zie ook Lorr. gloss., pag. 333.

Ghedeghen, zie Dighen.

Ghedichte, 3241, opstel, geschrift. Verg. dichten, dichter.

Ghedichte, 812, adv. dicht op een. Ferg. 4227. Wal. 2139, 3119, 3706, 3784. Verg. Lsp. gloss.

Ghedinghe, 314, 475, 527, geding, terechtzitting.

Ghedinken, 1504, 1675, 1997, impers. DP. GZ., zich herinneren, gedenken.

Ghedochte, 542, gedachte, de daad van het denken. Ferg. 1198. Flor. 207 (?), 1654.

Ghedoen, 139, doen; 3177, Ghedoe hoe ic ghedoe, het ga mij zoo het wil. Bekend is de spreekwijs: Wat doedi? Hoe vaart gij? (how do you do?) b.v. Lanc. II, 11415, 14097, 14223, 12545, 30702, 30828. Limb. IV, 305; VI, 493. Velth., bl. 363. Verg. Lsp. gloss. i. v. doen.

Ghedoghen, 755, 1590, 1593, 1895, verdragen, lijden, doorstaan. Verg. Flor. gloss.

Ghedraghen, 637, 1129, dragen.

Gheganghen, part. van ganghen, 3215, gegaan. Verg. MAERL. I, 100. Ferg. 1650. Stoke 7 B., vs. 466, en HUYD. aldaar 2 Dl., bl. 347.

Ghegripen, praet. ghegreep, 1249, 1260, 3104, grijpen, aangrijpen. Ferg. 1213.

Ghehelpen, 691, helpen, baten.

Ghehent, 450, geëindigd; part. van enden, eindigen.

Ghehidet, 2574, verborgen. Verg. het Eng. to hide.

Ghehorsam, 2550, gehoorzaam. Verg. Lsp. gloss. op ghehoren.

Ghehuuc, 1605, geschreeuw. Wal. 10601, 10631, 10721. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 382.

Ghecrai, 2308* (bis), geschreeuw.

Ghelach, 1518, gelag, spijs of drank, waarmeê men zich vrolijk maakt.

Ghelach, 2399, gemak (eigenl. wat goed gelegen is). Zoo heeft KIL. nog het adj. ghelaeghsaem, dat hij een Vlaamsch woord noemt, en verklaart wel gheleghen.

Ghelaet, 1092, 1211, 1737, 1768, 1802, 2119, 2185, uiterlijk voorkomen. Verg. Lsp. gloss.

Ghelaten (Hem). 1062, 3036, zich aanstellen, zich voordoen. Verg. Flor. gloss. MAERL., Sp. Hist., 3 Dl., bl. 294, 312. Ferg. 4209.

Ghelden, 1236, betalen, vergelden.

Gheles, 2930, gebed, zegenspreuk. Verg. MAERL., Sp. Hist., 3 Dl., bl. 241, vs. 50, 63.

Gheliden, 1525, glijden.

Gheliet, part. van lien, 3403, bekennen. Zie Lorr. gloss. op liet.

Gheligghen, praet. ghelach, 1321, liggen, zich uitstrekken.

Ghelove, 1599, geheel afgefoold. Zie Wal. 2 Dl., bl. 332–7.

Gheloven, 1020, 1784, 2495, gelooven, vertrouwen. Zie Lorr. gloss.

Gheloven, 142, 608, 1622, 2488, beloven, verzekeren. Lsp. gloss.

Gheloven, 2521, goedkeuren, toestemmen. Zie Lorr. gloss. i. v. loven. Zoo gebruikten ook de Franschen louer, b.v. GARIN, I, 116; II, 42.

Gheluut, 1532, 1575, 2308*, 3372, geschreeuw, geraas, gebrul. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 15), vs. 1268.

Ghemac, 736, 2128, 2220, 2849, 3297, rust, genoegen, tevredenheid.

Ghemackelijc, 3008, rustig. In den zin van bedaard, gerust, komt het herhaaldelijk voor. Flor. 2018. Lanc. II, 29519, 31255, 35886, 36854. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 95), vs. 211.

Ghemanc, 2308*, oploop. Verg. Lsp. gloss.

Ghemene, 2112, gemeenschappelijk.

Ghemick, 2859, van pas, passend. Verg. Lsp. gloss.

Ghemoet, 1055, 1110, 2768, ontmoeting.

Ghemoeten, 1107, ontmoeten. Zie over dit en het voorgaande woord, Lorr. gloss.; CLIGNETT, Bijdr., bl. 228.

Ghenade, 67, 317, 1745, genade, gunst; leven mit ghenade, 3445, onder Gods bescherming leven; met ghenade, 2195, met (uwe) toestemming; grote ghenade hebben, 3148, gerustheid hebben, gerust leven. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 528 en 512.

Ghenadich, 2316, welwillend, toegenegen.

Ghenaken, 2006, in iemands nabijheid komen.

Ghenent, gheninde, 2511, vertrouwen, moed; met gheninde, 2810, met drift, haastig. Zie Lsp. gloss.

Gheneren (Hem), 1689, zich voeden, den kost winnen. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 13), vs. 1109. Wal. 326. Verg. Mnlp. en Lsp. gloss.

Ghenesen, 1404, intr. behouden blijven. Verg. Lsp. gloss.

Ghenesen, 245, (van een kind) bevallen, verlost worden. Zie t. l. a. p.

Ghenoopt, part. van nopen, 964, eigenlijk aanraken, slaan (zie Lsp. gloss.), hier pijnigen.

Ghenoot, 2253, gelijke, pair. Zie Lorr. gloss.

Gentel, 2508, beminnelijk, gentille. Zie KIL. op Ghent.

Gheonneert, 2009, te schande gebracht, Fr. honni. Lorr. II, 3813.

Ghepronden, zie Prenden.

Ghequiten, 2658, vrij maken van iets.

Gheraden, 1453, raden, raad geven.

Gheraect sijn tot iemen, 1246, tot iemand genaderd, doorgedrongen zijn. Verg. Mnlp. gloss.

Ghereden, 1918, 2958, bereiden, toebereiden; 1762, hem ghereden up, iets beginnen.

Ghere, 687, samentr. van ghener.

Gherochte, 1533, gerucht, geraas; 3304, „tumultus, murmur, turbatio,” KIL.

Gherocht uut, praet. van gheraken uut, 752.

Gheronnen comen, 118, 734, 760, 1325, komen aangeloopen. Gheronnen is het part. van rennen, waarover zie Lsp. gloss.

Ghesegghen, 1651, zeggen, verhalen.

Gheselle, 613, 629, 645, 2106, gezel, wapenbroeder, vriend. Over de compagnons of frères d'armes, zie vooral DU CANGE op JOINVILLE.

Gheselscap, 2109, trouwe hulp en vriendschap.

Ghesien, 1264, zien.

Ghesinde, 1399, gezin, hofgezin, gevolg. Carl. El. 1174. Mnlp. gloss.

Ghesceet, 387, scheiding. Flor. 1582, 3111.

Ghescriven, 93, schrijven.

Ghesleghen, part. van slaen, 653; pade slaen, 505, door heen en weêr loopen paden vormen. Vandaar slaghe, voetslaghe, in den zin van voetstapgen, voetspoor, spoor.

Ghesmide, 2590, allerlei cieraad, dat van eenig metaal gesmeed wordt; CLIGNETT, Bijdr., bl. 224–225.

Ghesocht, zie Sochten.

Ghespreken, 438, spreken. Het imperf. ghesprac staat hier als dikwerf in het Mnl. en Oud- en Mhd. voor het plusquamperf.

Ghestade, 613, standvastig, getrouw; 3047, ingetogen, niet door hartstochten hèen en weêr geslingerd. Verg. Lsp. gloss.

Ghestaen, 560, 1305, staan; zoo ook ghestaen sijn, 698, waarover zie Lsp. Gloss. op ghestaen.

Ghesteken, part. van steken, 3261, 3339.

Ghestille, 26, 1136, 2194, stilzwijgen, stilte. Ferg. 681, 5556; Flor. gloss.

Ghetelen, zie op Telen.

Ghetemen, 2211, gedoogen. Zie vooral HUYD. op Stoke, 2 Dl. bl. 432–433; en verg. MAERL. III, 149; Wal. 8566, 9426, 7740; Lanc. 3 B., vs. 14983, 23149; Rose, 3365; Mnlp. 3 B., vs. 593. Zie ook Limb. gloss.

Ghetide, 951, „ghetyd-ghebeden; horariae preces, preces canonicae” (KIL.); de gebeden die elk priester op bepaalde tijden van den dag moest lezen, en waarvan de complete het laatste is.

Ghetoghet, 1080, part. van toghen, aantoonen, toonen. Wat ghetoghet is, blijkt, is duidelijk.

Ghetrouwe, 2485, 3242, eerlijk, oprecht.

Ghetrouwe sijn (?), 2578, vertrouwen.

Ghetrouwen, 3365, vertrouwen, betrouwen. Verg. Mnlp. gloss.

Ghevaen, zie Vaen.

Gheval, 46, 2225, geluk; maar die beteekenis is er slechts bij toepassing aan gegeven, daarom 617, 1059, vol-uit goet gheval.

Ghevallen, intr. DP., 149, 1278, 1393, 2190, 2289, 2308*, 2351, gebeuren; 1391, uitvallen.

Ghevane, 2996, 3417, de gevangenen. Eigenl. part. van vaen.

Ghevaren, zie Varen.

Gheven een val, 1641, enen spronc, 1716, vallen, springen.

Ghevoech, 233, 658, 884, 1625, 2968, eigenlijk wat voegt, of te pas komt (dus 233); wat dienstig of nuttig is. Vandaar: voordeel, gemak, enz. Zie Lsp. gloss.

Ghevreiscen, 1582, vernemen. Verg. Flor. gloss.

Ghewaerlike, 2564, waarlijk, waarachtig.

Ghewaert laten, 1123. WILLEMS verklaart ghewaert als verzekerd, vrij, d. i. waerschap of genoegdoening verstrekt hebbende; maar die verklaring zal wel niemand bevredigen. Blijkbaar beteekent het met rust laten, van het goth. gavairthi, d. i. vrede, rust. Verg. HOLTZMANN, Unters. über das Nibelungenlied, bl. 85. Vanhier het bekende ghew(a)erden.

Ghewande, 1283, ingewand. De omwerking heeft ghewade: scade; is dat ook de ware lezing? Stoke, 2 B., vs. 963, heeft ghewade.

Gheware worden, met GZ., 1712.

Gheweldelike, 3431, met geweld, overmachtig.

Gheweldich, 1224, machtig.

Ghewelt, 2308*, macht. Verg. Lsp. gloss.

Ghewent, 1540, gekeerd.

Ghewin, 1634, 3182, 3252, winst.

Ghewinnen, ghewan, ghewonnen, 227, 342, 571, 580, 1326, verkrijgen, verwerven, machtig worden; 749, de vrije beschikking krijgen; 1029, overhalen. Verg. Lsp. gloss.

Ghewouden, 430; ook alleen wouden, 3189, macht oefenen, beschikken over iets, beschermen. Wal. 3298, 3895, 5221; Limb., Mnlp. gloss.

Ghewout, 605, 2142, 2450, 2853, 3430, macht. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 361.

Ghewreken, ghewrac, 436, 468, wreken.

Ghewrochte, imperf. van ghewerken, 1652, werken, bewerken. Zie Lsp. gloss.

Ghier, 940, vraet, slokop. Eigenlijk een adj. begeerig, hebzuchtig. Verg. Lsp. en Mnlp. gloss.

Ghierech, 403, begeerig, inhalig, gulzig.

Ghendre, 831, 1336, 1603, gints, ginder.

Ghisel, 3089, gijzelaar.

Godevolen, 3300, Gode bevolen. Zie Beatrijs gloss.

Godsat hebben, 3176, gevloekt zijn; eigenlijk Gods haat hebben. MAERL. I, p. 62. Ferg. 2304, 4702, waar het hs. Godsat heeft. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 350–351.

God gheve u goedendach! 2921, gewone zegenwensch, God zegene, bescherme u! Ferg. 4572. Het tegenovergestelde, een quaden dach wenschen, vindt men evenzeer, b.v. Velth. bl. 42; Ferg. 3214, 3492.

Goedertiere, 2315, 3045, goedaardig. Wal. 9172, 9238, 9346. Verg. Flor. gloss.

Goet, 1988, goed, (geschenk).

Goom nemen, 183, 659, 2000, 2138, met GZ., acht geven. Ferg. 734, 1202; Velth. bl. 182, 184, 186, enz. Verg. Flor. en Mnlp. gloss.

Gram, 2462, verdrietig; 3099; toornig. In de eerste beteek. Ferg. 103, 1528; Flor. 550; in de tweede Ferg. 1925. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 264.

Gram doen, 3042, verdrietig maken, leed aandoen.

Granen, 2972, knevels. Flor. 3284; Lanc. II, 36969; Rose 764.

Graven, groef, 2600, begraven. Lorr. gloss.

Grief doen, 186, leed doen, van het fransche grief.

Grongaert, 32, het fr. grognard.

Grongieren, 2118, brommen, 't fr. grogner.

H.

Haenbalc, 1618, hanebalk, bovenste balk van 't dak.

Haerwaert, 1452, herwaarts.

Haghe, 42, 386, 396, 820, 1053, 2400, 3139, heg, kreupelhout.

Haghedochte, 541, 1367, 3074, 3257, krocht, hol. Zie Lsp. gloss.

Half ghenade, 1993, (spottende uitdrukking).

Hame, 971, ons ham, eigenlijk de buiging der achterbeenen. KIL. poples. In den Ferg. heet het van twee ridders, die op elkander inrenden, 2347:

So sere si te gadere quamen,

Dien orsen boghen die hamen.

Hant (Te), zie op Te.

Hantwerc, 3348, schrijfkunst, eigenlijk handwerk.

Harde, haerde, 3, 153, 207, 312, 569, 656, enz. Adv. zeer.

Hare, 269, 374, haren kleed, fr. haire. Zie Beatrijs gloss.

Hare, Haer, 2624, 3222, hier. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 22.

Harentare, 1628, 1711, 2069, hier en daar. Zie Lsp. gloss. op haer.

Have, 563, zaak, eigenl. bezitting, van hebben. Verg. Lsp. 3 Dl., bl. 139, vs. 113; Ferg. 1068; Flor. gloss.

Hebben ghedaen, met een infin. 44, 2916, gewone spraakvorm.

Heleghe, 83, reliquien der heiligen. Lorr. II, 161. Verg. ZIEMANN op heilic.

Helet, 615, 1072, 3221, held. De Oud-Saksische vorm is Helith, Helid. Zie Heliand, 3650, 6270 (ed. KÖNE).

Helpe, 575, 1545, 2071, 3361, uitroeping van verbazing, God helpe mij! MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 84, 255.

Hem, 716, hun; 769, 958, zich.

Henen, 2345, van hier, weg.

Here, 2246, vader. Lanc. 3 B., vs. 26460. Limb. X, 310.

Herte, vr. subst. 899, 917, 982, 1079, 1199, 1741, 1925, hart.

Heten, hiet, gheheten, 2223, 2815, 3234, 3346, bevelen.

Hie, 1852, echtgenoot; Ohd. hiwa, GRAFF, IV, 1066. Verg. KÖNES Heliand, bl. 369.

Hinderwaert, 2018, 2021, achterwaarts. Hinderwaert varen, hier, abire in malam partem. Wal. 1600.

Hine, 963, samentr. van hi ne = hi en.

Hinne, 134, 287, hen.

Hire, 52, hij er.

Ho, 443, hard op, met luider stemme, eigenlijk hoog. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 142.

Hoe so, 1444, 1765, hoe.

Hoede (Sonder), 377, 391, „onbekommerd, zonder telkens op zijne hoede te moeten zijn”. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 381.

Hoekijn, 2091, bokje.

Hoen, plur. hoener, 1538, 1560, 1613, 1637, 1701, 2094, „Etsi hoen pro gallina fere usurpetur, tamen commune est nomen ad omne gallinaceorum genus.” KIL.

Hof, 45, 48, 51, 55, 554, hofdag, cour plénière; 650, hofstede.

Hoghen (Sijn in), 1048, 2114, verheugd zijn. Zie HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 263–264.

Hondekijn, 99, hondje.

Honen, 78, 175, 217, 488, 491, 501, 1204, 1638, bedriegen. Zie Doct. gloss.

Hoofschelike, 37, fatsoenlijk, op hoofsche wijze. Verg. Beatrijs, bl. 38.

Hopen ten ghewinne, 2472, verlangen naar de winst, het voordeel.

Houden, 633, volgen. Verg. Ferg. 179.

Hout, 606, 2238, genegen. Zie Doct. gloss.

Houtmakerigghe, 804, houtwerkster. Zie over den vorm HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 72.

Hovesc, 1221, heusch, beleefd. Verg. Beatrijs, bl. 38.

Hoveschede, 28, 1669, beleefdheid, welopgevoedheid.

Hulde, 594, 1142, 1784, 2173, 2489, welwillendheid, genegenheid, gunst. Zie Doct. en Lorr. gloss.

Hulde, 1611, 3441, trouw.

I. J.

Jamer, 308, jammerklacht. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 13 of 387.

Jane, 2208, 2528, ei (Ja en), bij eene vraag. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 358.

Iemen, 500, iemand.

Iet, 2219, 2611, 2715, eenigsins. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 379.

Iewet, 122, 2355, iets, ietwat.

Jeghen, 113, 1335, 1361, 1653, 1763, 3095, tegen. Verg. Lsp. gloss.

Jeghen (Brenghen te), 215, 3259, geven, ter hand stellen, eigenlijk toevoeren.

In, 136, op; in den daghe, gewoonlijk an d. d.

Indien, steeds gevolgd door dat, 2193, 2448, 2487, 2805, wanneer.

Inne, 93, enz., ic en.

Ingaen, 322, beginnen. Verg. Lsp. gloss.

In lanc so bet, 1222, hoe langer zoo beter. MAERL. Sp. Hist., 1 Dl., bl. 93. Verg. Lsp. gloss.

Inlopen, 1905, beginnen, gebeuren.

Inslaen, 955, 1721, zich driftig in iets werpen.

C. K.

Caerminghe, 313, gekerm, weegeklag.

Caf, 1803, het allerminste, zoo goed als niets. Zie Lsp. gloss. Verg. Loof.

Capproen, 944, hoofdbedeksel, kapje. Zie Lsp. gloss.

Carine (toghen, doen), 280, 423, straf, boete, vooral die men zich door vasten en ligchaamskastijding opleî. Verder in 't algemeen smart. Het woord komt dikwerf voor: Wal. 2115, 7699; Ferg. 2167; Lanc. II, 45605; III, 17621; Brandaen II, 688; Kausler I, 7575; Stoke 3 B., vs. 463. Ook in de fragm. van Aubry de borg. Evenzoo in 't Mhd., b.v. Werner v. Niederr., bl. 7, 75. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 146–147. Het Ohd. heeft chara, passio, poenitentia (GRAFF IV, 164), het Oudsaks. kara (KÖNES Heliand, bl. 387) in dezelfde beteekenis; waarschijnlijk stamt daarvan af het mlat. carena, dat ZIEMANN verklaart door „quadragena, busze durch vierzigtägiges fasten oder 40 geiszelhiebe.”

Caritate, 278, hier aalmoes in den zin van het fr. faire la charité. Het is het Lat. caritas.

Castien, 489, vermanen, terecht wijzen. Verg. Flor. 1231. Lsp. gloss.

Keer, 502, 1915, wending, draai.

Keitijf, 640, 838, 2785, arm, ongelukkig, ellendig. Verg. cativo en chétif, en zie Lsp. en Beatr. gloss.

Keren (in of tot iets), 11, 29, 36, streven naar iets; die tale keren, trans. en intr. 641, 1667, bedoelen. Zie Lsp. gloss.

Kennen, 86, weten. Zie t. a. p.

Kerre, 209, kar.

Chierheit, 2594, kostbaarheid. Zie Doct. gloss.

Claer, 1103, helder; claerre, 1445, is de compar., ons klaerder, waar claer, onbesmet beteekent.

Claerlike, 1661, verstaanbaar, openhartig.

Claghe, 61, 125, 135, 248, 2770, aanklacht.

Claghen, 2695, klachten uiten, jammeren; claghen over, om, 59, 235, zich beklagen over iemand; 100, 114, 194, 1762, 1789, eene aanklacht doen, aanklagen.

Claren, 2726, 2944, zuiveren.

Clerc, 3357, geestelijke, geleerde; 251, leerling. „Clerke als si eerst ter schole gaan,” zoo als het heet D. Catoen, 24–25, zijn natuurlijk schooljongens. Verg. Flor. gloss.

Clippel, 1297, klepel.

Clockelijn, 1490, klokje; doch zie de aanteekening aldaar.

Cloet, 786, 792, lange stok, polsstok. Zie KIL.

Cluse, 275, kluis.

Coever, 569, overvloed. Zie Lsp. gloss. op vercoeveren.

Colne (Van —) tote Meie, 2619. GRIMM zegt, R. F., bl. XCII, „Scherzhaft wird örtliche und zeitliche bestimmung gemischt; noch heute hört man in Oberdeutschland „zwischen pfingsten und Strassburg.” Dieser witzige ausdruck reicht also schon in das 12 jh. hinauf. „Inter pascha Remisque,” Reinardus II, 690; „inter Cluniacum et sancti festa Johannis obit”, IV, 970...... In den Niederlanden: „van Aken tot paschen (TUINMAN, Spreekw., I, 334); wahrscheinlich ist auch „van Colne tote Meie” so zu nehmen.”—WILLEMS voert nog de fransche spreekwijs aan: „Cela s'est passé entre Maubeuge et la Pentecôte.”

Comen, part. van comen, 87, 314, 1091, gekomen.

Complete, 951, de laatste kerkdienst van den dag, „met welke alle de diensten van den dag vervuld en besloten werden.” Zie Lsp. gloss. en den daar aangehaalden HUYDECOPER.

Conden, 2061, verkondigen, bekend maken.

Conste, praet. van connen, kunnen, 462, 757, 953, 1500, 1510, 1894, 3349.

Cont, 1910, bekend. Zie Doctr. gloss.

Convent, covent, 1612, 2512, voorwaarde.

Corten, 1879, 1939, kort maken, bekorten.

Coude, 2647, koude; 2630, koortskoû, koorts. Verg. WILLEMS, Inleid. op Reinaert, bl. LXIV, en zie KIL.

Cracht, 347, met haerre cracht, uit al hunne macht.

Craghe, 2636, 2964, 3250, hals (welk woord intusschen ook, 1594, 3263 voorkomt). Ferg. 2657; verg. KIL.

Craieren, 45, uitroepen; Flor. 166; Ferg. (2502), 5067, 5129.

Cramp, praet. van crimpen, 1507.

Cranc, 56, 563, 869, 1013, 1761, 1846, 2000, 2138, zwak.

Creature, 1354, 1704, 2568, schepsel; met het bijvoegsel fel, meest in verachtelijken zin.

Crede, 142, 148, 249, 388, het Credo, de belijdenis des geloofs.

Crone, 1786, de kroon, voor den kroondrager. Doch zie de aanteek. aldaar. Terecht wordt MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 12, vs. 2, crone verbeterd in coninc, zoo als blijkt uit vs. 6. Crone voor regering, is bij MAERLANT niet ongewoon, zie 3 Dl., bl. 13, 314.

Crop, 1936, strot, keel. Verg. KIL.

Crune, 947, 1468, 1503, 1820, het geschoren bovenste gedeelte van 't hoofd bij de geestelijken, waardoor slechts eene corona van haren werd overgelaten; de kruin. Ferg. 2405; MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 49, 71, 185, 227.

Cruusstaf, 727, 811, geestelijke herderstaf, van boven met een kruis voorzien.

Cume, 611, 768, 2131, 2143, 2899, naauwelijks. Ferg. 471, 561, 2509. Flor. gloss.

L.

Lachter, 71, 95, 1024, 1300, 1967, 2181, 2232, 2286, schande.

Lachterlike, 1387, schandelijk.

Laden, 477, opladen, belasten met iets. Verg. Lorr. gloss. MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 192.

Laghen, 2125, belagen, beloeren.

Lac, 808, praet. van leken, vloeyen. Lsp. gloss.

Langhen, 1960, impers. DP. verlangen. Wal. 5448, 5773. Lanc. II, 11059, 28142; III, 3823. Rose 2256. Limb. V, 1768, 1823.

Lanc (Over), zie Over.

Lanc (Den berch —), 552, over de geheele lengte van den berg.

Lanken, 875, de zijden. Flor. 216; Ferg. 326.

Lapen, 2085, lekken. Velth. bl. 256. Limb. VIII, 70.

Lat, 1182, traag. Zie Doct. gloss.; Beatr. 31; Wal. 5502, 7756, 8606.

Laten, 958, 1595, 2802, laten, toelaten, steeds met een daarop volgend werkwoord. Gedichte laten gaen, 812, is bij herhaling op en neder laten (doen) gaan.

Laten, 1596, AZ. en DP. overlaten; 489, 625, 929, 1310, 2804, nalaten, achterlaten; 1432, verlaten.

Leden, praet. van liden, 231, 2433, geleden.

Leet, 89, 752, onaangenaamheid, verdriet. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 117.

Leet, 1280, 1528, 2821, adj. het tegenovergestelde van lief, dus onaangenaam, gehaat, verwenscht. Verg. Lsp. gloss.

Leet hebben, 2007, haten. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 198–201.

Leie, 2620, de rivier de Leye. De spreekwijs beteekent: „Meent gij dat ik u van den weg wil afbrengen, om den tuin leiden?”

Leckernie, 2088, slechtheid. Rose, 3852, waarvoor Lanc. II, 7619, leckeringhe.

Lesen, 147, lezen; maar 1684, bidden. Verg. Beatr. gloss.

Lesse, 155, les; 449, gebed. Verg. gheles.

Lettel, 226, 736, 780, 920, 1633, 2375, adv. en adj. het laatste met GZ., weinig, luttel.

Lettelkijn, 3202, een weinigje.

Letten, 1318, 1954, intr. vertoeven, verwijlen, vertragen. Verg. Lsp. gloss.; Wal. 6922, 9471, 9492; Lanc. II, 13190; Stoke VII, 698; IX, 212, 888.

Licht, 3013, vlug, KIL.: „licht, locht, velox.”

Liden, 150, 1053, 1057, 2573, 3133, langsgaan, voorbijgaan, het Fr. passer. Verg. Lsp. gloss.

Liden, zie Leden.

Lief, 1970, 2227, aangenaam.

Lieghen, 485, met AP., beliegen.

Lien, liede, gheliet, 3093, 3403, erkennen, bekennen. Verg. Lorr. en Lsp. gloss.

Lier, 745, 855, 994, 1352, 1965, wang; Flor. gloss.; CLIGNETT, Bijdr., bl. 74–78.

Lieve, 2137, 2746, 3333, liefde; Lsp. gloss.

Ligghen, 1707, zich uitstrekken, loopen. Verg. Gheligghen.

Lijf, 132, 236, 720, 1386, 1408, 1984, 2568, leven. Zie Lsp. gloss.

Lijcteken, 2302, merkteeken, herkenningsteeken. Wal. 2687, 6424, 6487, enz.; Lanc. II, 16443; MAERL. Sp. Hist., 1 Dl., bl. 397. Verg. CLARISSE op de Natuurkunde, bl. 409.

Line (1490), 1940, 1951, 2031, 3130, touw. Verg. MAERL. III, 315, 321; Stoke IX, 874; Limb. VI, 275.

Line, 1081, lijn, regel. Eer die line wert ghelesen tende, bet. in den kortst mogelijken tijd. In gelijken zin leest men, Lanc. III, 22574:

Maer eer die rime (line?) wert ghelesen,

So sal hi ondervinden wel,

Oft hem iet beteren sal sijn spel.

De redenering van prof. BORMANS, Christina de Wonderb., bl. 235, behoeft geene wederlegging.

Lof, prijs, eer; te love, 47, tot zijne eer; lof hebben, 56, geprezen, geacht worden; in iemens love staen, 196, door iemand geacht, geëerd worden; van goeden love, 649, goed befaamd.

Loghe, 788, loog.

Lonen, 1425, beloonen.

Loodwapper, 794. Een wapper is een wapentuig dat men om zich heen zwaaide; zie Velthem bl. 159; Heelu 5462; de laatste schrijver noemt het ook cluppel, waarvoor ik Lanc. II, 29802 lees: loetcloppel, d. i. een cluppel of knuppel met lood beslagen.

Loof, 1450, de minste kleinigheid. Verg. caf. Eigenl. is loof een blad (zie Car. El. 403), welks meerv. lover, 43 voorkomt.

Lopen, 2423, met acc. in den zin van beloopen.

Losengieren, 3071, loos bedriegen, het Fr. losengier. Het adj. losengier vindt men Rose 2521, en Rijmkr. bij KAUSLER, 6361, 7009.

Los maken, 1475, wegnemen, verlossen? Los in den zin van kwijt, verloren, vermeldt HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 301. Men verg. ons lozen, verlossen, en het Eng. to lose.

Loven, 3256, goedkeuren, toestemmen. Zie Lorr. gloss.

Luchter, 1054, linker. MAERL. III, 171, 207; Ferg. 1084, 3601; Flor. gloss.

Lude, 148, luide, hard op.

Lusten, 330, 828, met DP. lust hebben.

M.

Maerghen, 1085, 1377, 2774, morgen. MAERL. 3 Dl., bl. 62, 91.

Maken, 30, vervaardigen; los maken, 1475, verlossen; valsc maken, 20, voor onwaar uitkrijten.

Maken hem te...., 1945, 2262, zich ergens heen begeven.

Male, 400, 889, maag, eigenl. zak, reiszak, koffer, zie MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 68, vs. 93. Verg. Flor. gloss.

Male, 600, 3123, maaltijd.

Malsc, 19. WILLEMS vertaalde dit week, en zelfs schijnt GRIMM die verklaring niet geheel te verwerpen (R. F. bl. 268), hoewel hij, Gram. I^2, 499 er de beteekenis van vorax, in de derde uitgave, bl. 264, er die van superbus aan geeft. Ziehier een paar voorbeelden. Ferg. 108:

Die jaghers waren herde ghemalsch.

Wal. 2152:

Hi deder sulken over hals

Tumen, die hem herde mals

Maecte, eer dat Walewein quam.

Parthen. (ed. MASSMANN), bl. 73, vs. 23:

Al sidi hier nu soe ghemalsch,

Ende segghet al dat ghi beghert.

Men ziet uit die voorbeelden, dat noch de verklaring van WILLEMS, noch die van Prof. VISSCHER, opgaat, „zacht, week, bedaard.” Blijkbaar beduidt het woord: overmoedig, trotsch, laatdunkend, in welken zin reeds het Oud-Saks. malsc in den Heiland voorkomt. Verg. GRIMM R. F., bl. 268, en Parthen. gloss.

Mamme, 2081, borst.

Man, 167, leenman.

Manen, 2161, 2187, 2328, 2633, 3028, toespreken, verzoeken, bidden.

Manghelinghe, 2318, verandering, wisseling. Zie KIL. Verg. Rose, 2194.

Manlic andren, 1578, 2109, elk den ander. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 60.

Mare, 294, 417, 615, bekend, vermaard; mare maken, 238, bekend maken. Verg. Lsp. gloss.

St. Martins voghel, 1047, de kraai. Verg. GRIMM D. Sp., bl. 984.

Mat, 1287, zwak; KIL. pauper, miser.

Mate, 672, matiging, matigheid.

Maten (Te), 626, naar de juiste maat, niet te veel, matig. Verg. Lsp. gloss.

Mede, 2183, meê, jonge wijn.

Mee, 1379, 2092, 3178, meer. Verg. Lsp. gloss.

Meeste, 2562, grootste. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 266–268.

Mekel, 718, groot. Verg. MAERL. Sp. Hist., 2 Dl., bl. 176; aant. bl. 87. Wal. 3931.

Menechfout, 505, 542, 898, 2431, menigvuldig, veelvuldig.

Menen, 638, bedoelen.

Merken, 2363, 2466, 2553, 2584, oplettend gadeslaan, opmerken.

Merren, 3187, 3202, dralen, verwijlen. Verg. Lsp. gloss.

Mesbaer, 3227, het uiterlijk rouwbetoon, gejammer. Ferg. 4309, 4403; Wal. 9165.

Mesbaren, 3205, jammeren. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 403.

Mesdaet, 3400, misdaad, kwade handeling die iemand aangedaan wordt.

Mescomen, praet. mesquam, 669, 3230, intr. met den dat. iets kwaads overkomen. Verg. Lsp. gloss.

Meslaten, 1303, 3380, jammeren, zich bedroefd aanstellen. Ferg. 497, 1127; Flor. 825, 2292.

Mesleden, 208, misleiden, bedriegen.

Mesmaken, 987, kwalijk toerichten, toetakelen.

Mesprijs, 1479, schande.

Mesprisen, 168, tot schande aanrekenen.

Mesraken, 496, 1755, part. mesrocht, 747 (verg. gherocht), in 't ongeluk raken, te schande komen.

Messen, 2561, achterwege laten, delinquere (KIL.).

Mesval, 1361, ongeval.

Mesvallen, 3228, impers. met DP. een ongeluk overkomen. Verg. Lsp. gloss.

Mesvoeren, 74, mishandelen. Ferg. 2403; Wal. 5625; Rose 3903.

Met, 1234, 2121, mede.

Mettien, 709, terstond; eigenl. mettien worde of worden. Verg. 1922, 2024.

Micke, 2807, 3131, eigenl. een vork die tot rustpunt dient voor iets dat er over gelegd wordt; hier de rechtopgaande stijl van de galg.

Middewaert, 511, 1553, midden. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 35–36.

Miede, 1988, gift, belooning. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 52–55.

Miere, 117, 318, 1051, mijner.

Mineren, 704, terecht door GRIMM, bl. 270 vertaald: „eingraben, minieren,” en niet „verminderen” gelijk WILLEMS dacht, die het geheele vers verklaarde: „Houw (sic) toch wat op.” Zoo leest men ook, MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 120, van een man die zekeren „tempel soude breken”, die

stoet in vaster stat,

Viercante, ende adde vier pilaren

In viere ziden oec te waren,

Met colummen scone ende groot.

Elc portael hem selven sloot

Vaste in des tempels masieren.

Daer ginc die man onder minieren,

Ende nam hem haer fundament.

Voorts beteekende het, zoo als hier, zich verbergen in eene gegraven opening. Zoo b.v. Destructie van Jerus., cap. 120:

Hi was in enen pit ghevloen

..........................

Daer waende hi hem in minieren

Ende ontslupen onder die erde.

Minne, 243, liefde, min.

Misselic, 1391, eigenl. wat missen of falen kan, dus onzeker, twijfelachtig. Zie DE JAGER, Taalk. Mag., IV, bl. 353.

Moedernaect, 1245. Over de middeneeuwsche gewoonte om naakt te slapen, zie Beatr., bl. 50. Verg. over het woord HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 113.

Moer, 2645, moeras. Verg. Ferg. 3554.

Moet, 1041, 1904, 2519, 2598, 2883, 3173, gemoed, het binnenste; 1061, moed (courage). Te moede, 1063, 1765, 2904, in zijn binnenste, in het gemoed.

Moeten, 566, 570, moeten, genoodzaakt zijn.

Moeten, 490, 999, 1069, 1657, 1798, 2900, 3125, mogen, vooral bij wenschen. Verg. Lsp. gloss.

Moghen, 486, 488, 559, 560, 595, 622, 637, 663, 691, 702, 721, 747, 753, 876, 989, 1107, 1327, 1368, 1388, 1391, 1484, 1638, 1651, 1675, 1844, 1937, 2360, 2840, 2851, vermogen, kunnen. Part. ghemoghen, 1736.

Moghen, 1951, licere.

Moghen, 588, 1119, lusten. Verg. Ferg. 5041.

Moghende, 2787, machtig, vermogend.

Molenman, 121, molenaar.

Monc, 1487, 2692, monnik.

Mordadich, 357, misdadig. Flor. 1178. Verg. Mort.

Mordelike, 3105, moorddadig; 2167, misdadig.

Morseel, 134, 923, stuk (morceau). Ferg. 2644, 4786; Wal. 8050.

Mort, 2166, doodschuldige, zware misdaad. Zie Lsp. gloss.

Moude, 465, 2373, stof, zand, aarde. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 418–20; CLIGNETT, Bijdr., bl. 38.

Mule, 694, muil.

Museel, 219, muil; 't Fr. museau.

Muulkijn, 1417, muiltje, snoetje.

N.

Na, 1502, bijna, welna. Zoo ook Wal. 8670, 10747.

Na, 946, 1903, nabij.

Na (Gaen), 3393, treffen, leed doen. Ferg. 4310. Verg. 942. Vanhier het adj. naghinghel, Ferg. 664.

Na, in de spreekw. hem nemen harde na, 1423, ter harte nemen.

Naest, 269, 714, zoo nabij mogelijk. Naest lopen, met DP., 1252, dicht op de hielen zitten.

Naken, met DP., 781, 1570, 3098, genaken, overkomen. Flor. 3005.—495, 988, ergens heenkomen.

Namaels, 2065, later, naderhand. Lsp. gloss.

Nauw, adj. 2468, innig (intiem).

Nauwe, adv. 2340, naauwkeurig. Lsp. gloss.

Negheen, 1259, geen (nullus).

Nemmee, 1318; Nemmeer, 622, 957, niet meer. Verg. Lsp. gloss.

Nes, 1442, samentr. voor ne es, en es. Zoo 564 dannes, voor dat en es. Verg. Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 78, vs. 293, ennes, en bl. 83, vs. 695: hennes.

Nese, 793, neus. Vanwaar neselocken, Ferg. 2226; nesebant, Wal. 1632, 2088.

Neven, 386, 2353, naast, langs.

Neware, newaer, 95, 174, 447, 1749, 2301, 2514, 2903, maar. Wal. 9357, 9465. Verg. hier 2136, en zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 193.

Nie, 746, 1778, 1874, nooit. „Ook als negatie, waar wij het bevestigende ooit gebruiken.” (Lsp. gloss.) 1545, 2389, 2809. Zoo b.v. Flor. 523, 657. Verg. hier Noint.

Niemare, 367, 1577, 1603, nieuws, tijding, gerucht. Lsp. gloss.

Niemen, 58, 123, 130, 885, 1089, 1355, enz., niemand.

Niet, 1989, genegenheid. Zie vooral over dit woord Lsp. gloss. op niede. Bij de daar aangehaalde voorbeelden uit den Ferg. is nog te voegen 3408, waar nide voor niede staat om het rijm; zoo ook Troj. Orl. (bij BLOMMAERT, Ovl. Ged., 1 Dl.) vs. 1460, 1525, en Lanc. IV, 11768.

No, 112, 2568, noch.

No, 131, zelfs niet, het Fr. neis; zie de Inleiding, bl. LXI.

No weder — noch, 2567, geen van beiden. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 25. Flor., 985; Troj. Oorl. (1 Dl., bl. 15), vs. 1255.

Nochtan, 78, 94, 234, 353, 572, 664, enz., nochtans, evenwel.

Nochtoe, 1288, 2080, nog, toen nog. Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 78, vs. 272; bl. 89, vs. 1270. Wal. 9850, 10021; Lanc. III, 879; en IV passim. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 140, 364.

Node, 567, 728, 1197, 2200, ongaarne, eigenl. niet gemakkelijk. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 290.

Noene, 384, „eigenl. (hora) nona.... de benaming van de dienst die in de R. C. Kerk, op dat uur verrigt werd.” Lsp. gloss., waar het geheele artikel verdient nageslagen te worden.

Noint, 76, 872, 2664, 3024, nimmer, nooit. Ook als negatie waar wij ooit gebruiken (verg. Nie), 1829, 2844, 3172. Zie over den vorm GRIMM D.Gr., III, 225.

Noot, 517, 570, 1527, 1650, 1913, nood, dwang. Noot sijn, met DP., 2857, noodzakelijk zijn.

Nopen, 964, raken, aanraken, stooten, kwetsen. Verg. Lsp. gloss.

Nu toe, 833, 1236, 1241, voort (allons). Wal. 9470. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 30–31.

O.

Odevare, 2308*, ooijevaar. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 191–192.

Oft, Ofte, 14, 491, 998, 1008, 3030, 3040, indien.

Oit, 1780, immer, altijd.

Om recht, 258, terecht.

Ombe, 344(?), om; zie de var. op bl. 14.

Ombeclaghet, 3046, onaangeklaagd.

Ombequame, 2616, onaangenaam. Ferg. 568.

Omberaden, 1433, onverzorgd. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 213.

Omberen, 124, 127, 135, eigenl. ontberen, achterlaten. Zie over de uitlating der t, HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 254.

Omberocht, 3045, eigenl. niet aangeklaagd, ter goeder naam staande. Zie de var. op bl. 116.

Ombescaven, 17, onaangevochten.

Ombieden, 472, aanzeggen, doen weten. Zie Lsp. gloss.

Ombiten, 611, nuttigen, gebruiken. Lsp. gloss.

Omme gaen, 1713, 1739, zich omkeeren.

Omtrent, 810, rondom, in de rondte. Verg. Lsp. gloss. Lanc. II, 15248, 15252, 15400.

Onbegrepen, 199, onberispt. Verg. Begripen.

Onblide, 952, treurig. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 42.

Ondaet, 2064, misdaad. Wal. 3712.

Onder — ende, 2334, beide — en, zoowel — als. Zie DE VRIES, Lsp. gloss. en vooral DE JAGER'S Archief, 1 Dl., bl. 69–72.

Onder die sonne, 759, van den kant daar de zon stond. Zoo zeggen wij nog, onder den wind.

Onder voete, 791, onder den voet, op den grond.

Ondergaen, 397, 3103, den toegang afsnijden. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 92–93; 2 Dl., bl. 503.

Ondercomen, intr., 868, verzwakken. Het act. is ondergaen, dat Ferg. 2055 voorkomt, of onderdoen, waarover zie Lorr. gloss.

Onghebetert, 97, onhersteld, onvergoed, ongeboet.

Onghemac, 230, 573, 781, 807, leed, last. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 99–100.

Onghenade doen, 2308*, slecht behandelen.

Ongherede, 2176, ongeluk.

Onghereet sijn, 3140, 3167, niet voorhanden zijn. Verg. de plaatsen aangehaald Lsp. gloss.

Ongherec, 1201, 1472, ongeluk. Verg. Lsp. en Flor. gloss.

Onghetrouw, 1705, 2507, trouwloos, slecht.

Ongheval, 737, 771, 1593, 2177, 2466, ongeluk, ramp.

Onghevoech, 234, 3379, wat niet past, niet betaamt. Onghevoech driven, zich onbehoorlijk aanstellen. Verg. Lsp. gloss.

Onghier, 414, wreedaard; eigenl. de vreesselijke, de schrikwekkende. Zie Lsp. gloss.

Onhout, 111, ongenegen, vijandig. Verg. Hout.

Onledich, 1313, drok bezig. Verg. Lsp. gloss. in Onlede.

Onnen, ic an, met GZ., 10, 1075, 3124, gunnen. Zie Lsp. gloss.

Onnéren, part. onneert, 2002, gheonneert, 2009, schande aandoen, onteeren (honnir).

Onrein, 1738, 1801, besmet (met zonden).

Onsalech, 778, 1719, ongelukkig, ellendig.

Onscone, 2709, schandelijk (onbetamelijk). Stoke, 1 B., vs. 803. Verg. Lsp. gloss.

Onsculde doen, 82, zijne onschuld bewijzen. Verg. Lsp. gloss.

Onsochte, 990, jammerlijk, op hevige wijze.

Onsoete, 964, op onzachte, harde wijze.

Onspellic, 3002, ernstig.

Ontaen (ontdaen), part. van ont(d)oen, 655, geopend. Zie Lsp. gloss.

Ontbieden, zie Ombieden.

Ontbinden, 1881, ontvouwen, openbaren. Ferg. 3166; Flor. 384.

Ontdelven, 2607, opgraven.

Ontervet werden, 668, zijn erf verliezen (hier door een vonnis).

Ontfaen, 70, 188, 1193, 1254, ontvangen.

Ontfaren, 85, 3022, 3206, 3309, haastig ontgaan, ontvluchten.

Ontfermen, 68, 72, 318, 406, 2696, met GZ. zich erbarmen, medelijden hebben.

Ontgaen, 697, 921, 1388, 1409, 1424, 1477, ontgaan, vrijkomen.

Ontghelden, 1822, 1835, betalen, boeten.

Ontghinnen, 2087, 2417, eigenl. openen; in de eerste plaats verbijten, in de tweede opdelven. Verg. Ferg. 3461, 3565; Limb. 6 B., vs. 2007.

Onthopet sijn, met GZ., 1670, de hoop opgegeven hebben, hopeloos zijn, wanhopen. Zie Lsp. gloss.

Ontliven, 2004, dooden, van het leven (lijf) berooven.

Ontrennen, 2699, ontvluchten.

Ontsien, intr. 53; trans. 737, 2047, 2216, vreezen. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 406, 503.

Ontscricken, 3132, ontloopen. Scricken vertaalt CLIGNETT, Bijdr., bl. 103, terecht door met wijde schreden voortgaan. Zie Ferg. 3544.

Ontspringhen, 1912, ontvluchten.

Ontspringhen, 1231, 1642, ontwaken, eigenl. uit den slaap opspringen. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 392.

Ontvruchten, 2312, vreezen. Flor. 3259; Lanc. 4 B., vs. 8476.

Ontwee, 652, 1317, 3111, in stukken, kapot. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 123, en Lsp. gloss.

Ontweghet, 2494, van den weg af, het spoor bijster. Verg. Lsp. gloss., en zie Lanc. II, 13331, 13718.

Ontwenden, 1844, ontgaan (met moeite, hoe men zich ook wendt).

Ontwisschen, 1510, ontvluchten; Hoogd. entwisschen. Van wisschen, dat men b.v. vindt Lanc. II, 22024, 22368, 24855, 29819. Zie ook N. Werken der Leidsche Maatsch., VI, bl. 169.

Onverdaen, 1932, ongedood, onvermoord; van verdoen, waarover zie mijn Specimen.

Onvervaert, 389, moedig.

Onvro, 982, treurig. Zie Lsp. gloss.

Onvroet, 671, onverstandig, dwaas.

Onwaert hebben, 498, 576, verachten. CLIGNETT, Bijdr., bl. 145.

Onwille (Sijn te sinen), 321, in 't verdriet zijn. Verg. Lsp. gloss.

Ordine, 943, 2691, orde, kloosterorde.

Orlof, 495, 709, 1395, 1427, 1892, 2984, eigenl. verlof om te vertrekken, afscheid.

Orconde, 1882, 2623, getuigenis. Zie Lsp. en Doct. gloss.

Orconden, 2688, betuigen, vermelden.

Oude, 767, ouderdom. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 173, en verg. Lsp. gloss.

Over, in de beteekenis van ons voor, het Lat. pro, 839, 2803, over niet = om niet; 1681, 2981, 3089; en in de adverb. uitdr. over waer, 239, 1384, 1505, 2908.—In de beteekenis van op, over, super, 523, 963, 971, 973, 993. Zoo ook in de spreekwijs, over hem so willet al, 772, op hem wil alles neêrploffen; over iemen onledich sijn, 1314, met iemand bezig zijn. Verg. vooral Lsp. gloss.

Over een, 146, met elkander, te samen. Zie Lsp. gloss.

Over lanc, 547, 3370, na langen tijd (van beraad). Verg. Lanc. II, 44029; III, 4633; Flor. 2723; Franc. 2835. Limb. VI, 1576, leest men: over iet lanc.

Overdadich, 2251, trotsch, eigenl. die meer doet dan een ander, of ook, dan betamelijk is. Verg. Ferg. 4295, 4779.

Overdaet, 137, 469, 499, 2043, 2066, 2310, ondaad, misdaad. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 281. Verg. Lsp. gloss.

Overgroot, 2397, zeer groot.

Overstarc, 1093, zeer sterk. Zoo komt over dikwerf in samenstelling met adjectiva voor: b. v. overveel, Lanc. II, 34030; overhovesch, Lanc. II, 38309; oversoet, Rose 71; overscoon, Rose 615; overmoghen, Rose 628; overmoedich, Rose 1385; overgroot, Rose 1641; overvast, Rose 4662; enz. enz.

Owach, 3364, helaas.

Owi, 306, 925, 1800, 1810, 2158, 2659, 3039, helaas.

P.

Paer, drukt de vereeniging uit van verschillende deelen tot een geheel, als een paer letteren, 3237, 3331, een brief. Zie Wal. 2 Dl., bl. 221–222.

Paiment, 809, betaling.

Palster, 372, 2775, 2925, 2967, pelgrimsstaf, staf. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 173.

Pant doen, 1269, leed doen, schade toebrengen. Zie Lsp. gloss.

Pape, 726, 811, 825, 1126, priester.

Pardoen, 2895, vergiffenis.

Parc, 334, afgesloten ruimte. Verg. Wal. 9927, 8703; Lanc. II, 45094; IV, 4637.

Parlement, 2270, samenspreking, bijeenkomst. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 80, 387; 3 Dl., bl. 103, 395.

Partrijs, 3142, patrijs. Men behoort dus t. a. pl. te lezen: partrise (: spise).

Pat, manl., 633, 3295, pad, voetpad.

Pelgrijn, 2837, 2842, 2865, pelgrim.

Pelse, 352, het haar van het vel. (Verg. Ferg. 3599, 3911). Zoo heet het ook in de voorrede tot Heelu, vs. 545, van vogels: dat hen die plume stoven. Verg. hier 1717.

Pese, 794, 1317, touw.

Pijnlic, 1878, moeyelijk. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 475–476.

Pine, 230, 371, 573, 743, 1817, 1939, 1952, 1970, 2646, 2977, moeite, overlast, ongemak.

Pinen, 696, 1298, 1315, 1634, 2322, moeite doen, arbeiden.

Pladijs, 208, 211, 214, platvisch. De vorm is uit het Fr. overgenomen. Zie Inleid. bl. CXII.

Plaidieren, 1873, pleiten, over en weêr praten.

Plecht, 2841, voorspraak, bescherming. Verg. Theoph. 932; Vander Sielen, 134. KIL. kent nog plechten in den zin van lites agere. Verg. daarbij V. WIJN op Heelu, bl. 30 en 11.

Pleghen, intr., 521, 536, 1223, 2738, 3350, gewoon zijn.

Pleghen, trans. met GZ. Der ere pleghen, 35, zich op de eer toeleggen, de eer ter harte nemen. Der siele pleghen, 428, de ziel verzorgen. Der kindre pleghen, 1413, de kinderen verzorgen. Siere seden pleghen, 1733, zijne gewoonte in acht nemen, opvolgen. Zie V. WIJN op Heelu, bl. 8–13.

Plume, 1717, pluimen, veêren. Zie op Pelse.

Poghen, 680, 2322, zijn best doen. Verg. Wal. 2 Dl., bl. 253 in fine, en Lsp. gloss.

Point, 2293, punt. Van pointe te pointe, van stukje tot beetje, geheel en al.

Porren, 1242, zich in beweging stellen. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 397–399 en 585, of V. WIJN op Heelu, bl. 200.

Prenden, part. ghepronden, 399, 1541, aangrijpen, rooven. Zie Lsp. gloss.

Prijs, 2923, 3054, lof, lofspraak. Zie Lsp. gloss.

Prihore, 945, prior van een klooster.

Prioreit, 1700, klooster (prieuré).

Prime, 385, morgengebed. Verg. Noene, en zie Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 95, vs. 220.

Prisen, 578, schatten, achten. Zie KILIAEN.

Prochiaen, 764, 830, die tot eene parochie behoort, leek.

Proeven, 1882, probare, bewijzen.

Proeven, 662, 2048, beproeven. Verg. Lsp. gloss.

Pute, 919, hoer. Putensone, zeer gebruikelijk scheldwoord; zoo ook in het Oud-Fransch.

Puut, plur. Pude, 2308*, kikvorsch. CLIGNETT, Bijdr., bl. 174.

QU.

Quaet, adj., 484, 500, 1906, slecht, verdorven, misdadig.

Quaet, subst., 1801, booswicht. Zie Lsp. gloss., waar echter ten onrechte wordt beweerd, dat het plur. quadien is. Verg. LEENDERTZ' beoordeeling van mijn Epische Versb., bl. 59–62.

Qualic, adv., 259, 550, op slechte wijze.

Quansijs (Alse), 2547, „als dacht hij bij zich selven, als wilde hij zeggen.” Zie de breedvoerige verklaring van DE VRIES in DE JAGERS Archief, 1 Dl., bl. 72–76.

Quedden, 1108, 2366, groeten, „ahd. quetian; alts. queddian; eigentlich anreden, und von quëden (loqui) abgeleitet” (GRIMM, R. F., bl. 273). Zoo ook Flor. 2064: „van al den goden quedde hine overluut,” waar het Fransch, vs. 1579, heeft: „De tous les Diex l'a salué.” Zoo begint ook het charter van 1249, bij SERRURE, Geschied. der Letterk. in het Graefsch. Vlaenderen, bl. 88: „De scepenen van Bochouta quedden alle degene die dese lettren siyn (sic) selen in onsen Here.”

Quellen, 2202, in kwelling zijn, lijden. Zoo Ferg. 4464. Verg. Lsp. gloss.

Quene, 767, oude vrouw.

Quite, met van of den gen., 1394, vrij, ontslagen van. Quite worden, 258, kwijt worden, verliezen. Quite sijn, 355, ontslagen, verlost zijn van. Quite maken, 2416, ontrooven. Quite laten, 2529, 2788, ontslaan, vrij spreken. Zie Lsp. gloss.

Quiten scadeloos, 2948, vrijmaken van schade.

R.

Raden, 531, radbraken.

Raden, riet, gheraden, 471, 332, 555, 689, aanraden.

Raet, doorloopt verschillende beteekenissen. 548, 1195, raad, raadgeving. In gherechten rade, 1682, in goeden gemoede. 2325, de vrucht der beraadslaging, voornemen, opzet. Raet vinden, 543, iets bedenken (Ferg. 4254). Te rade worden, 470, besluiten. Raet hebben, met GZ., 567, in zijne keus hebben. Hets beter raet, 1098, het is beter. U es die beste raet, 1389, het is 't best voor u. Hier mach in lopen ander raet, 1905, hier kan iets anders gebeuren. Maar Raet is ook de daad van het raadgeven. Vandaar: te rade roepen, 1333, ter beraadslaging bijeen roepen; te rade leden, 2473, ter beraadslaging heenleiden. Verg. 2673. Dit geschiedt in afzondering, in 't geheim, vandaar: in rade, 3161, in 't geheim. Verg. hier Beraden, en verg. Flor. gloss. in raet.

Rake, 723, hark. KIL. vertaalt het woord door Rastrum et Rutabulum, Sarculum. Het Eng. heeft rake in dezelfde bet.

Rampineren, 703, 849, bespotten; het Fr. ramposner. MAERL. Sp. Hist., 3 Dl., bl. 141, 314; Lanc. II, 39273.

Rasch, 2032, sterk (verg. het Eng. harsh). Wal. 10090; Lanc. IV, 9592, 10056; Troj. Orl. (BLOMMAERT, 2 Dl., bl. 95) vs. 194.

Raven, 18, 1860, 2793, raaf. Wal. 9689.

Recht, adj., 1698, 1707, 1751, recht (van een weg gebezigd: de naaste); 128, 3031, waar, eigenlijk, juist.

Recht, adv., 282, juist; 1307, regelrecht (direkt).

Recht nemen ende gheven, 529, zich onderwerpen aan de uitspraak des regters.

Rechten, 1382, oprichten. Verg. Lsp. gloss.

Reden (Brenghen te), 1337, eigenl. tot redelijkheid, billijkheid brengen.

Reinardie, 2044, sluwheid. Zoo ook in 't Fr. Renart, 11032, 17035.

Rekenen, 2104, voorrekenen, vertellen. MAERL. 3 Dl., bl. 158, 182. Reeds in den Heliand: reckian.

Rentvleesc, 1522, rundvleesch.

Ribaut, 938, deugniet. Wal. 8141, 9211; Ferg. 519. CLIGNETT, Bijdr., bl. 162, en mijn Specimen, bl. 126.

Rijc, 1068, machtig. Gewoon epitheton van God, zie Ferg. 4010, 4400, 4855, 4869. Verg. D. Gram. II, 297.

Rijcheit, 2408, rijkdom, schatten. Verg. Lsp. gloss.

Rijm, 2102, vorst. Esopet, fab. 10, vs. 1; Rose 10274.

Rijs, pl. risere, 1679, 3449, takje, in 't meervoud het woud. Zie Lorr. gloss. of Specimen, bl. 124.

Rikelijc, 926, kostbaar, prachtig. Verg. Flor. gloss.

Rinc, 109, 315, 2740, kring. Ferg. 5307, 5342.

Rocke, 732, 832, 1249, spinrokken.

Roekeloos, 2772, roekeloos is hij, die zich om niets bekreunt, gewetenloos.

Roeken, 1120, 1653, zich om iets bekommeren, bekreunen.

Roemen, 2613, bluffen. Zoo heet de winderige hopman bij BREÊROO nog Roemer.

Rumen, 887, 1428, ontruimen, verlaten, laten varen. Ferg. 1148; Flor. 705.

Runen, 2836, fluisteren. Zie Lsp. gloss.

Rutsen, 973, voortschuiven; het Hoogd. rutschen.

S.

Sachten, 2882, verzachten, temperen. MAERL. 3 Dl., bl. 316.

Saden, 591, verzadigen, van sat.

Saen, 64, 82, 398, 1242, 1440, 1448, 1596, 1949, 2603, 3085, spoedig.

Saermeer, 1916, in 't vervolg. Zie mijn art. in den Konst- en Letterbode van 1845, no. 35.

Saghe (Sonder), 1086, voorzeker. Saghe is een sprookje, en de geheele spreekwijs een der in dit gedicht zoo zeldzaam voorkomende stoplappen. Verg. Lsp. gloss.

Saghe, 395; zoo wordt REINAERT ook genoemd in het Mhd. gedicht, vs. 1482: dô wand der zage sîn verlorn. Saghe is koorts, zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 46. WILLEMS neemt het hier in den zin van booze pest, maar blijkbaar staat het in dien van lafaard, verachtelijk wezen, in welke beteekenis het ook in het Mhd. gebruikelijk is, b.v. Nib. (L.), 225, 4; 930, 1; 1523, 2; 1785, 2; 2080, 1.

Sake, 2323, 2665, 2671, zaak; 1840, 1885, rechtszaak.

Saluut, 2406, groet.

Sameninghe, 3016, verzameling, menigte. Verg. Lsp. gloss.

Sat, 561, 610, 634, 1531, 1613, verzadigd. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 369.

Scade, 3147, schaduw. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 30.

Scade, 68, 318, 474, 770, 1284, 1975, schade, verlies.

Scaden, 1841, schade veroorzaken, benadeelen.

Scalc, 940, 1787, loos, bedriegelijk, slecht; in beide plaatsen substantive gebruikt. Zie Lsp. gloss.

Scalcheit, 1795, ondeugd. B. van Vergi, vs. 70.

Scame, 972, 1279, 2689, schaamte, schande.

Scamp, 1508, smaad, schandelijke bejegening. Wal. 1459, 1468, 2710, 9001. Hetzelfde beteekent

Scampie, 2043. Zie over beiden Lorr. gloss.

Scare, 1869, verzameling.

Scaven, 2794, in stilte wegsluipen. Stoke, 2 B, vs. 222; MAERL. 1 Dl., bl. 285; 3 Dl., bl. 236.

Scelden, 1821, berispen; 929, smaden; 1836, verwenschen; 2007, uitschelden. Zie Lsp. gloss.

Sceren, schertsen, spotten, doorgaans als substantivum, gewoonlijk in den dat. in of te scerne, in scherts, tot spot, 221, 545, 936, 1292. Verg. Lsp. gloss.

Scerp, 735, 816, scherpsnijdend; 374, 788, prikkelend, ruw; 784, nijdig. Verg. MAERL. 3 Dl., bl. 217, 218, 227.

Scerpe, 2775, 2830, 2925, 2931, 2965, reiszak. Zie MEYER, Leven van Jezus, bl. 378, en verg. MAERL. 3 Dl., bl. 333.

Sciere, 245, 441, 478, 844, 1037, 1238, 2384, 3109, spoedig.

Sciet, praet. van Sceden (scheiden), vertrekken, 1431, 1977, 1987. Ferg. 702, 1557, 1970, 5312, 5396. Het praesens aldaar 2511. Flor. 3731.

Scinen, 424, 773, 1256, 1269, 1818, blijken. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 168.

Scoien, 2845, schoeyen. WILLEMS noemt dit hier terecht „eene stoute maer fraeie figuer.”

Scole, 378, bedorven lezing. Misschien binder sc., hoewel ik meen, dat de fout in scole steekt.

Scoren, 338, 740, trans. en intr. scheuren. Verg. Lsp. gloss.

Scouwen, 939, 2038, 2455, zien, bezien, aanschouwen. Verg. Lsp. gloss.

Scraven, 462, 2384, 2588, krabben. CLIGNETT, Bijdr., bl. 336.

Sculdich, 1347, schuldig (strafbaar); 1883, schuldig (verplicht).

Scuvuut, 2569, nachtuil. MAERL. 2 Dl., bl. 323, 348.

Scuwen, 55, schuwen, ontwijken.

Sede, 243, 3047, gewoonte. Ferg. 905, 2098. Te seden, 666, eigenl. naar gewoonte, dus niet buiten de maat, matig.

Seent, 2718, synode. MAERL. 3 Dl., bl. 57. Zie Lsp. gloss.

Seep, 895, praet. van sipen, druipen, dat ook Ferg. 731 voorkomt. Ik meen echter thans de voorkeur te moeten geven aan de lezing van C. Liep.

Seer, 419, droefheid.

Seer, adj., 754, 3000, smartelijk.

Seer, sere, adv. 1375, zeer. De compar. is seerre, 747. Bij werkw. van beweging bet. het hard, snel, b.v. 762. Verg. Ferg. 1756, 2341, 2782, 3714, 3807.

Seker, 2451, eigenl. vast verbonden, getrouw. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 416, en VAN WIJN op Heelu, bl. 65.

Sekeren, 609, toezeggen, zweeren.

Selp mij, 1356, zoo helpe mij! Gewone samensmelting. In het 4 B. van den Lanc.: als hulpe mi, 1291; alsulp mi, 1685, 3723, 4708.

Selves (Mijns, sijns), 1408, 1428, 1547, 1656, 2525. Versterking van het possessivum mijn, dijn. Zoo ook MAERL. 3 Dl., bl. 112, 212.

Seriant, 984, 2424, dienaar. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 314.

Serich, 1274, 2462, bedroefd.

Setten, met DP. 1677, opleggen.

Setten al jeghen al, 738, het uiterste wagen, alle krachten inspannen; Fr. mettre le tout pour le tout.

Sibbe, 2105, bloedverwantschap. Zie Teuthonista, Voorr. bl. 33 en Mnlp. gloss.

Side (An ene), 2589, aan kant, weg. Verg. Wal. 2 Dl., bl. 205.

Siec ende onghesont, 933. Zie nog andere zoodanige tautologische uitdrukkingen aangewezen, Inleiding, bl. XXIV.

Sien den raet, 2678, schikken, overleggen. Verg. Raet.

Siere, 10, zijner.

Sin, 11, 36, 39, 2136, 2172, 2185, 2479, 2750, 2755, 2812, 2878, 2920, 3368. Een woord van ruime beteekenis, gebruikt voor „den zetel van het denken zoowel als van het gevoelen, van het weten, zoowel als van het willen, dus hoofd en hart beiden.” Lsp. gloss.

Sinken laten, 1294, laten vallen, laten varen.

Sint, 78, 264, 356, 1503, sedert.

Sinxendach, 41, Pinksterdag.

Sire priester, Dieu vo saut, 937; Sire prestre, Diex vos saut; Heer priester, dat God u behoede!

Slach in slach, 812, 1257, slag op slag. Verg. Lorr. gloss.

Slachten, 18, 1418, eigenl. van hetzelfde geslacht zijn, gelijken van gemoed. Verg. MAERL. 3 Dl., bl. 110.

Slaen, 3413, treffen, neêrdrukken.

Slaen in, zie Inslaen.

Slaken, 3383, terecht door GRIMM, R. F., bl. 286, vertaald door „remittere, laxare.” Wij gebruiken 't alleen nog van banden en boeyen.

Slavine, 372, pelgrimskleed. WILLEMS haalt uit DU CANGE het volgende citaat aan: „Pedes incedens in habitu peregrini, qui vulgo dicitur slavina.” Het woord komt ook voor Lorr. I, 1017, 1257; MAERL. 1 Dl., bl. 340.

Slecht, 454, effen, vlak, glad. Ferg. 1185, 1571, 1574. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 128.

Sleets, 1280, samentr. van des leets, zie op Leet.

Smeken, 485, 682, 1804, 2613, 3071, goede woorden geven, fleemen, fraai praten. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 312.

Snieme, 3356, spoedig, weldra. Ferg. 4670, waar het hs. snieme heeft, zonder n; Flor. 1203; Wal. 8205, 9496, 10250. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 309–310; MAERL. Sp. Hist., 1 Dl., aant. bl. 40.

Snoeren, 2913, toesnoeren, toerijgen.

So, 648, 725, alzoo, gelijk; 682, aldus.

So, 945, bij eene vraag, of; gewoonlijk herhaald: so — so, ook wel weder — so, en denkelijk ook, zoo als C. heeft, so weder — so. Verg. HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 24–25, 44; Flor. gloss. op so en weder; en Lsp. gloss. op weder.

Sochte doen, 621, streelen. Sochte is de vlaamsche vorm voor sacht. Zie b.v. Flor. gloss. en MAERL. 3 Dl., bl. 147, 156.

Sochten, part. ghesocht, 3413, bedaren, verzachten. Verg. MAERL. 3 Dl., bl. 316. Intrans. komt het voor Stoke, IX, vs. 634.

Soe, 30, 225, 733, 2747, 2849, 3080, zij. Ferg. 1523, 1526, 1529, 2124. Verg. Flor. gloss.

Soendinc, 188, plechtige verzoening. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 261.

Soenen, 3397, verzoenen, vergoeden.

Soet, 2300, samentr. van soe dat, zij het.

Soet, 577, 1287, 3044, lief en aangenaam, lekker, in verschillende nuances; 2263, tsoete lant van Waes, even als in de Oudfr. gedichten doulce France; 2315, vriendelijk. Hoe ruim de beteekenis van soet was, zie men bij CLIGNETT, Bijdr., bl. 369. Zoo wordt het bij toespraak van personen gebruikt, waar wij lieve gebruiken: soete vrient, neve, oom, enz., b. v. 549, 581, 941, 1125, 1293, 1999; of nog sterker: wel soete, 669, 1437. Verg. het Eng. sweet.

Soete werden, met DP., 1492, aangenaam worden, bevallen.

Some, som, 980, 1018, 1898, 2199, sommige.

Sondelijc, 836, 2780, zondig.

Sonder, adv. 1833, 1944, zonder; 50, 214, 799, 2569, 2996, uitgezonderd; conj. 2888 het Hd. sondern. Verg. Lsp. gloss.

Sonderlingh, 3053, bijzonder.

Sone, 1515, 2727, so en, d. i. aldus niet.

Sorghe, 228, 393, 516, 1311, 1438, 1631, 1990, 2201, vrees.

Sorghen, 494, 670, 1114, 1378, bezorgd zijn, vreezen. Verg. Lsp. gloss.

Sorghe en sorghen komen in het slot der na 2308 uitgeworpen plaats voor in den zin van voorzorg en verzorgen.

Sout, 2409, 2444, soldij. Ferg. 543, 1424. Verg. VAN WIJN op Heelu, bl. 46–48.

Spade, 1480, 2079, 2308*, 2984, laat.

Spanen, 2081, spenen.

Sparen, 2017, 2991, sparen, achterwege houden of laten; 1190, 1244, 1332, 2022, 2390, 3310, waar tijd onder verstaan wordt, dralen, wachten. Verg. Ferg. 2002, 4154.

Spel, spel, jokkernij. Te spele tellen, 2437, voor eene kleinigheid achten. Uten spele gaen, met DP., 1585, 1890, ernst worden, ophouden gekheid te zijn, slecht afloopen, er erg aan toe zijn. Verg. Lsp. gloss.

Spiker, 1516, 1519, 1579, voorraadschuur.

Spille, 832, spil van het spintoestel. Zie St. Franciscus, 10054.

Spot, zie Velspot.

Stade, zie Stat.

Staen in verschillende spreekwijzen, als: Het staet so, 630, 1590, het is zooverre gekomen; Mi staet, 2191, 2684, ik moet, ik mag; Staen ghevaen, 688, 717, gevangen zijn; Staen in bate, 192, boeten, vergoeden; Staen in love, 196, geacht worden; Staen in tale, 283, spreken, waarvoor 909, Sijn in tale.—Voorts met het bijdenkbeeld van voortduring: 631, 712, staan blijven, stand houden. Verg. Lsp. gloss. Zie verder Stoet en Stont.

Staerblint, 77, stekeblind. Zie Lsp. gloss.

Staf, 789, 1573, 2931, stok. Wal. 9235; Heelu, 9247; Velth. bl. 248, 249, 251, 254, 257, enz.

Stage, 2737, staanplaats.

Stac, praet. van steken, 1551, stooten. Zie Lsp. gloss.

Stallecht, 303, toorts, waschkaars (eigenl. standlicht). Wal. 4511, 4761; Lanc. II, 29470; III, 2677, 10384, waar het vs. 10393 verwisseld wordt met kersse.

Stan, praet. van stenen, 874, 990, steunen, kermen. Verg. Lsp. gloss. Het ww. wordt ook zwak verbogen Lanc. II, 40919.

Stap, 766, kruk.

Starc, sterc, 690, 1028, sterk, krachtig; 333, vet? zoo als nog in het Hd.

Stat, in gebogen naamv. stede, 150, 1614, 2248, plaats. Stade hebben, 3296, gelegenheid hebben.

Steendoot, 1601, morsdood. Zie Lsp. gloss.

Steken achter, 2285, eigenl. achteruit stooten, dus overwinnen. Verg. Lsp. gloss. op Steken.

Stieren, 1686, sturen, richten. Vandaar stierman, Wal. 9509. Zie ook Stieren, Parthen. gloss.

Stic, 1117, stuk, brok.

Stoel, 2280, troon. Verg. Lodewijks lied, vs. 6: stual hier in Vrankon.

Stoet, praet. van staen, 171, 336, 623, 1213, 2038, stond. Impers. met DP. 931, gesteld zijn. Men vindt echter ook het praet.:

Stont, 1256, 1559, 2034. Men lette op de uitdrukking: hi stont ende sweech; ende scouwede (2034, 2038), voor hij zweeg, hij zag.

Strec, onz. 1202, 1207, 1281, 3387. Verg. Rose 4859, en zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 228.

Stringhe, 841, touw, koord. MAERL. 3 Dl., bl. 253.

Stupe, 860, slag. Zie KIL.

Stuven, (stoof, ghestoven) 352, 1717, uit een stuiven. Zie op Pelse en Plume.

Sulc (beter selc?), 176, 722, 1107, zoodanig een, deze — gene, het Fr. tel. Gewoonlijk wordt het door sommige vertaald, zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 68–69, en Lsp. gloss.

Sullen, praet. soude, 706, moeten.

Suver op, 2098, geheel en al, zoodat er niets overblijft.

Swaer sijn, 2030, smerten. Verg. KIL. op swaren; zoo ook in de uitdr. mi es die herte swaer, 2205, ik heb harteleed, verdriet. Zoo de spreekwijs mi es sware te moede, 310, 2904, ik heb verdriet; evenzoo swaer doen, 1041, verdrieten. Pijnlic ende swaer, 1878, is in één woord moeyelijk.

Swaerde, 1507, zwoerd, de huid van een varken. Zie KIL. De verachtelijke uitdrukking door R. gebezigd, is geheel in overeenstemming met het feit dat hij herinnert; hij had immers den wolf de haren laten wegschroeyen door middel van kokend water, even als met de varkens geschiedt. Verg. omtrent de geheele uitdr. MAERL. 3 Dl., bl. 212.

Sweren, 1610, 2274, zweeren; 1809, bezweeren. Sweren ende vloeken, 1554, vloeken.

Swinghen, 795, slingeren. Verg. Mnlp. gloss. en Lanc. II, 13397.

T.

Tale, 108, 179, 183, 246, 283, 426, 538, 641, 707, 909, 957, 1009, 1289, 1875, 2781, spraak, gezegde, verhaal. Verg. Ferg. 607, 1276, 2132; Flor. 20, enz.

Tam, 271, het vleesch van huisdieren, in tegenoverstelling van wild. Zoo Lanc. II, 44214. Wal. 8784, heeft them.

Tameer, 1111, heden. Zoo Ferg. 744, 751 (waar de uitgave beide malen te meer leest); Wal. 1984, 8783, 8785, 10175. Verg. mijn artikel over Saermeer, in den Letterbode van 1845, no. 35.

Taverne, 1291, herberg. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 20; en zie de beschrijving bij MAERLANT, Sp. Hist., 3 Dl., bl. 117.

Te, bij participia met de kracht van ons ge of ver. Teblouwen, 1584, 1827, geslagen; tebroken, 166, ge- of verbroken; testoort, 2324, verstoord, vernietigd.

Te hant, 959, 983, 2300, terstond. Zie KIL.

Teerst, 2058, 2380, terstond, zoodra.

Teken, 163, litteeken.

Telen of Ghetelen. Het Gothisch kent reeds een ww. gatilon, dat verkrijgen τυγχἁνειν beteekent, en het AS. heeft het zw. ww. tilian, dat BOSWORTH in de eerste beteekenis verklaart als: to prepare, procure, obtain, supply, seek. Het grondwoord is in het Goth. tils, dat DIEFENBACH (Vergleich. Wörterb., II, 666) verklaart: „passend, geschickt,” zoo als BOSWORTH het AS. til vertaalt: „good,.... leading to an end;” wier verwantschap met het HD. ziel in het oog valt. GRAFF, V, 556 heeft zilên, zilôn, gazilôn, in de beteekenis van: niti, studere, curare, parare, procurare, quaerere, petere. Ook in het Mnl. beteekent ghetelen vooreerst: bedoelen, zoeken; dan: bereiken, verwerven, vinden. Zoo hier 2333: des raets ghetelen, d.i. het zoo overleggen (verg. Raet vinden). Zoo Wal. 6533:

Weten alle den raet ghesien

Ende ghetelen dat wi ontvlien.

Met raet, hoewel in den acc., staat het ook verbonden, Mnlp. II, 3572:

(Si) teelden enen corten raet.

Ziehier nog eenige voorbeelden, waaruit deze beteekenis van ghetelen duidelijk in het oog springt. Franciscus, 767:

Dus es hi metter cruce bewaert,

Datti zine siele ter langer vaert

Sonde der crucen bevelen,

Ende hi daerbi soude getelen

Datti uter werelt scame

Seker sceide, ende zonder blame.

Lanc. II, 16485:

Ic soude gerne des getelen,

Dat ic ten tornoye mochte wesen,

Lanc. III, 8375 (van Adam en Eva):

Ene stemme henlieden (sprac) toe,

Dat si vergaderen souden doe

Beidegadere alse wijf ende man:

Ende hen quam so grote scamenesse an,

Sine wisten hoe dat getelen,

Datsi alsoe daer souden spelen,

Daer elc anderen soude sien an.

De overgang tot de beteekenis van voortbrengen is niet moeyelijk, zoo gebruiken wij het ww. nog, en reeds Mnlp. II, 352, heet het:

Als dat die juffrou heeft vernomen,

Die yammerscrey, die sy daer teelde,

Ende dien rouw, dien sy daer dreef.

KILIAEN kent het ww. telen, niet alleen in de laatste beteekenis, maar ook in die van colere agrum, exercere tellurem. De toepassing op den akker schijnt willekeurig, want in den zin van verzorgen komt telen in den Reinaert voor, en wel met den genit., even als in de voorbeelden bij GRAFF, b.v. 381, 1692, miere siele telen, hetgeen geheel overeenkomt met 428; God moet haerre siele pleghen.—Nog in eene andere beteekenis vindt men het woord bij Velthem, bl. 125:

Daer ombe onse gepense groet

En bescieten ons niet jeghen die doot.

Wi pensen vore, dit selewi doen,

Ende geven ons daertoe ocsoen,

Dat wi dat volbringen selen;

Dan comt daventure, die niet getelen

En wilt dat die dinc gescie.

Hier schijnt het gehengen te beteekenen, tenzij men meene, dat wilt in laet moet worden veranderd.

Tellen, 2784, zeggen, vertellen. Verg. Lsp. gloss.

Temmermans, 654, timmerlieden. Hetzelfde plur. leest men ook Lanc. III, 8623.

Terden, praet. tart, 540, 2855, treden, in de laatste pl. betreden, welke active beteek. de werkw. die gaan enz. beteekenen alle aannemen.

Tere, 2245, samentr. voor te ere, te eenre, te ener.

Tes, 1065, 1751, conj. te des, totdat.

Tes papen, 1833, te des p. (huse), in des priesters huis.

Tien (teech, gheteghen) an, 2066, 2243, aantijgen, te laste leggen. Zie Lsp. gloss.; Wal. 5583, 5813.

Toe, 2383, (ergens) heen; daer toe gheraken, er heen komen.

Toe, 2525, daarenboven. KAUSLER, I, 1119.

Toebringhen, 1534, tot stand brengen, verrichten, veroorzaken. Zie Lsp. gloss.

Toegaen, 675, ergens op los gaan. Verg. Nu toe.

Toghel, 1166, teugel. Ferg. 333, 2473. De uitdrukking hier gebruikt is eene epische formule, in de Oudfransche gedichten dikwerf voorkomende: Onques n'i ot resne tenu.

Toghen, 372, 1092, 2119, 2622, toonen. Vs. 2662 moet wellicht tughen gelezen worden, dat men b.v. in den Mnlp. leest voor getuigen.

Top, 948, eigenl. het bovenste gedeelte van iets, KIL. fastigium, cacumen, hier de kruin. Verg. Lsp. gloss.

Toren, 913, 915, 1295, 1796, 2910, verdriet, leed. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 16.

Torment, 2192, pijniging.

Treke, 1814, 2224, 3262, booze streek, bedriegelijke handelwijs. Verg. CLIGNETT, Bijdr., bl. 309, en Flor. gloss.

Trekere, 129, bedrieger.

Trecken, 1664, In weet werwaert ghi dit trect, ik weet niet waar gij daarmeê heen wilt. Zie verschillende spreekwijzen waarin trecken gebruikt wordt, Lsp. gloss.

Troosten, 3178, vertrouwen inboezemen. Zie Lorr. gloss.

Trouwe. Bi uwer trouwe, 590, bij het vertrouwen dat gij in mij stellen moogt; 1724, 2155, Bi (in) rechter trouwe, in waarheid; ongeveer hetzelfde als entrouwen, 252.

Tuun, 646, 2027, heg. Verg. Heelu, 2078.

Tuun, 1910, zangwijs (Eng. tune). Hier spreekwoordelijk gebruikt, even als Reinhart 1979: Reinhart kunde manegen dôn.

Tuwaert, 2670, tot u.

Tweer, 313, gen. van twee.

Twi, 1198, 1908, 1917, 2308*, 2889, 3191, waarom. Zie Lsp. gloss.

Twifelen, impers. met DP. en GZ., 1838. Verg. Doct. gloss.

Twint niet, 2017, in 't geheel niet. Zie DE JAGER, Verscheid., bl. 251–259.

U.

Up, op, als plaats- en tijdsbepaling: 1621, 1640; up ene wile, 1823, op het oogenblik; up Isengrijn, 1559, tot bij Is.—2o. Als betrekking tusschen personen of zaken: hem ghereden up een claghen, 1762, zich gereed maken tot klagen; wreken up haer leven, 1797; up ghenade, 1694, in hope van genade. Zie Lsp. gloss. in Op.

Up dat, 1424, indien maar. Zie Lsp. gloss. in Op dat.

Upgaen, 61, beginnen.

Upgheven, 2543, overleveren, opgeven.

Upheffen, 1568, opheffen; 156, 274, 1263, verheffen, beginnen. Verg. Wal. 2 Dl., bl. 189, en zie Rose 38; Lanc. III, 6452, 6603. Het uphief vs. 2176, komt mij te verdacht voor om eene verklaring er van te beproeven.

Uplesen, 211, eigenl. opzoeken, vandaar wegnemen. Zie Flor. 2259.

Up werden, 1647, haastig opschieten. Ferg. 247, 253, 1536, 2259. Zoo worden jeghen. MAERL. 3 Dl., bl. 222.

Uutleken (uutlac), 808, uitlekken, uitvloeyen. Zie op Lac.

V.

Va, imperat. van vaen, 1555; waarvoor 1544 vanc, over welke laatste vorm zie DE JAGER, Taalk. Mag., IV, 691.

Vaen (vinc, ghevaen), 688, 711, 878, 922, 1234, 1469, 1579, 1872, vangen.

Vaer, vare, 1627, 2305, 2308*, 2631, 2957, vrees. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 166.

Vaert, 153, 869, 970, 1040, 1043, 1105, 2161, 2604, 2626, gang, beweging, reis; 1698, weg; uptie vaert, 497, 3301, op weg. Verg. Lsp. gloss.

Vandet mi gheraden, 1453, raad mij, geef mij raad. Zoo wordt de imperat. van vanden dikwerf bij een infinitivus gevoegd om den optativus of imperativus aan te duiden. B. v. Wal. 1527, 1530, 2185, 2758, 4024, 4243, 4246, 4691, 4838, 4900. 5574. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 557–558, en Lsp. gloss. Het ww. vanden is afgeleid van vinden, en komt gewoonlijk voor in den zin van gaen vinden, d. i. bezoeken, zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 137–140. Zoo wordt het reeds gebruikt in het Oud-Saksisch, zie KÖNES Heliand, bl. 430. ZIEMANN wijst op een Mhd. vanten, Oud-Hd. fanton, in de beteek. van tentare, gelijk ook BOSWORTH het AS. fandian verklaart: to try, tempt. Dit is de eigenlijke kracht van ons vant, vandet. De conjunct, hi vande komt voor Wal. 5613 en 5617, in welk gedicht ook de infinit. wordt aangetroffen, 5019:

Ic sal over al

Vanden proeven mijn gheval.

Vane, 729, 763, 813, vaan, vaandel.

Varen (voer, ghevaren), 285, 1609, 1639, 2018, 2022, 2254, 3174, gaan. Hets mi wel ghevaren, 903, het is mij goed gegaan, ik heb geluk.

Vast, adj. en adv., 145, 695, 1203, 1887, 1940, 2657, 2839, 2860, 3441, stevig; 341, gedurig, zonder van plaats te veranderen.

Vaste, adv., 704, spoedig. Verg. Wal. 9495, 9751.

Vastelike, adv., 814, snel, en dus met kracht.

Vederslach, 1867, het slaan met de vederen. Van menschen heet het hantgheslach. Zie b.v. MAERL. 1 Dl., bl. 300; Wal. 9835, 10822.

Veel, met GZ., 1942.

Vele, bij adv. in de bet. van ons zeer (admodum), vele sere, 762; vele saen, 3158.

Velspot, 2829, stuk van het vel. Verg. het Eng. spot of ground.

Verbelghen (Hem), (verbalch, verbolghen), 2617, zich belgen, opstuiven. Francisc. 5455.

Verbolghenlike, 179, verbolgen, driftig.

Verbiten, 463, 2091, 2098, 2308*, 3108, 3431, dood bijten. Zie Lsp. gloss.

Verboort, 786, verbeurd, verboden.

Verderven, 667, bederven, in 't verderf brengen, hier ziek maken.

Verdooft, 818, bedwelmd, verbijsterd. Verg. Lsp. gloss.

Verdoren, 677, 1636, 2055, 2170, 3055, begekken. 1741 is de lezing verdoort, door GR. in den tekst gebracht, stellig af te keuren. Moet men daar ook lezen becoort? van becoren, in verzoeking brengen.

Vergaen, impers. met DP., geschieden, in de spreekw. wel, te scande, tonnere vergaen, 1039, 1267, 1494, 3280. Verg. Flor. 168, 835.

Vergaen, 323, te niet gaan.

Vergheten, met GZ., 2650.

Vergheven, 616, 1224, 2661, vooral in den wensch: vergave God! geven. Verg. Lsp. gloss.

Vergheven, 378, afstand van iets doen. Verg. Begheven, en zie ZIEMANN op Vergeben.

Vergheven, met DP. en AZ., 2523, vergiffenis schenken.

Verhanghen, 3081, door ophanging ter dood brengen.

Verheven, 1557, praet. van verheffen, opheffen.

Verhoeren, 73, tot hoer maken. Theoph. 1432.

Verhoghen, 3122, verheugd maken. Zie Lsp. gloss.

Verhelen (verhal, verholen), 255, verzwijgen, geheim houden. Vandaar:

Verholen, 2151, 2248, 2291, heimelijk, geheim.

Verholenlike, adj. en adv., 891, 1520, 2401, 2406, 3269, heimelijk.

Verhoren, 534, 2145, hooren, vernemen. Zie Lsp. gloss.

Verlanesse, 2062, samentr. van verlatenesse, vergiffenis. Verg. Lsp. gloss. Het ww. verlaten in den zin van kwijtschelden, MAERL. 3 Dl., bl. 8.

Verloos, 254, praet. van verliesen.

Verloren, 696, verloren, in den zin van te vergeefs.

Verloven, 1448, eigenl. het tegenovergestelde van beloven, dus belooven niet te doen, en zoo komt het ook voor Lorr. II, 2988; verg. ook ZIEMANN op Verloben. Vandaar met eede belooven iets niet te doen, afzweeren. Zoo is het hier gebezigd, en zoo komt het ook voor Limb. V, 152.

Vermalendien, 490, part. vermalendijt, 916, vervloeken, verdoemen. Verg. MAERL. 3 Dl., bl. 175, 229; Ferg. 3164; en zie Lsp. gloss.

Vermanen, 1979, verzoeken, aanmanen. Verg. Lorr. gloss.

Vermerren, 1377, met marren, toeven, laten voorbijgaan.

Vermoghen, 2100, aan kunnen, sterker zijn dan iemand. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 18), vs. 1524; Lorr. II, 4263.

Vernemen (vernam, vernomen), 520, 711, 911, 978, 1046, 1574, 2362, 2461, 2549, 3233, waarnemen (met de oogen), zien; 3081, 3216, vernemen, hooren.

Vernoi, 1279, 1942, 1995, 2886, verdriet. Zie Lsp. gloss.

Vernoien, 3, 1370, 1672, verdrieten, leed doen; 3198 meer in den zin van beangstigen. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 467.

Veronnen, 260, ten kwade duiden. Lorr. I, 2032. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 310.

Veronwerden, 2252, verachten. St. Franc. 8214.

Verpinen, 867, afmatten, tot het uiterste vermoeyen. Zie Flor. 1853.

Verraden, 1654, 1746, 2196, 2790, 3095, arglistig ten val brengen. Ferg. 2944. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 312.

Verre, 2813, 3355, 3365, 3385, lang, veel. Verg. KIL.

Versaden, 212, verzadigen. Verg. Sat.

Versamet, 57, praet. van versamen, zich verzamelen. Zie Lsp. gloss., en verg. Mnl. Versb., bl. 132–133.

Versach, zie Versien.

Verseren, 1924, bedroeven. Verg. Sere.

Versceden, trans. 262, scheiden, uit een doen, ontwarren; 880, intr. scheiden, weggaan. Verg. Lsp. gloss.

Verscroven, 925, ellendig, gemeen. Zie Lsp. gloss.; MAERL. 3 Dl., bl. 40, vs. 113.

Versien (versach), 710, 1328, 2124, zien. Zie HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 104.

Verslant, 2308*, praet. van verslenden, d. i. verslinden. MAERL. 3 Dl., bl. 223, 233, 312.

Versoenen, 3402, verzoenen, vergoeden. Verg. Soenen.

Verspreken, 1827, beschimpen. Ferg. 1030, 4733. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 491.

Verspringhen, 819, wegspringen.

Verstoet, praet. van verstaen, 1900, vernemen.

Verstoten, 2335, omverstooten, verdrijven. Flor. 1723. Gebruikelijker is Versteken in dien zin, zie Lorr. gloss.

Versuchten, 990, zuchten. Ferg. 1360: Si verscoet (dus 't hs.) dicke ende versochte. Verg. Flor. gloss.

Versweren, 1690, 3154, afzweren. Verg. HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 545.

Verwaten, 354, 853, 2712, vervloeken. Zie HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 231, en Proeve, 3 Dl., bl. 91–93.

Verwendelic, 1067, overmoedig. Zie Lsp. gloss. op Verweenthede.

Verwinnen, 1480, overwinnen, te boven komen. Flor. 816.

Vete, 2177, vijandschap.

Vier, 1237, 1248, vuur.

Vieren, 1685, rusten. Zie HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 55.

Vigilie, 431, 440, 450, lijkdienst, „funeralia, cantus feralis” KIL. Franc. 8419, 9312.

Vinden (Raet), 543, zie Raet.

Vite, 7, levensbeschrijving. Verg. DE JAGERS Taalk. Mag., 4 Dl., bl. 75.

Viwergat, 1646, schoorsteen. Verg. de aant. bl. 61.

Vleeschsmout, 379, vet.

Vleghel, 723, dorschvlegel.

Vlien, 758, vlieden. Zie Lsp. gloss. op Vloe.

Vliet, 827, vliet, vloeyend water.

Vloeken, 856, vervloeken, verwenschen.

Vloghel, 1050, vleugel.

Vlotten, 831, in 't water drijven.

Voghelijn, 2571, 3143, vogeltje. Ferg. 1099, waar in 't hs. de tweede l ontbr.

Vordere, 679, de voorste. Het is eigenl. de compar. van voor.

Vorderhant hebben, 1792, in aanzien staan. MAERL. 3 Dl., bl. 122.

Voren (Te), 922, 928, vooraf (zonder dat het u eenige moeite heeft gekost).

Voren (Doen te), 797, overtreffen. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 33), vs. 2774; bl. 98, vs. 486, 500. Te voren in den zin van bij uitnemendheid, leest men MAERL. 3 Dl., bl. 190.

Vorst, 103, 254, winterkoude.

Vorst, 3131, bovenste dwarsbalk (van de galg).

Vort, 1688, voorts.

Vortbringhen, 1877, 2165, 2204, voor den dag brengen, mededeelen. Zie Lsp. gloss. Verg. wegens de samentr. brincse Mnl. Versb., bl. 119 vlgg.

Vortdraghen, 1343, doen voortgaan, in stand houden.

Vortmeer, 2484, in 't vervolg; 380, nu. Zie mijn art. over Saren, enz. in den Letterb. van 1845, no. 35.

Vorwaertmeer, 376, voortaan, van nu af. Zie t. l. a. pl.

Vorttrecken, 3359, voor den dag halen.

Vorworde, 2512, voorwaarde, het vooraf bepaalde.

Vreischen, 1582, vernemen. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 264–265.

Vremt, 2295, zonderling. Verg. Flor. 2503, 277.

Vri, 1072, 3221, edel. Zie V. WIJN op Heelu, bl. 159–161.

Vrihede, 3437, privilegie.

Vroe, 2288, vroeg. Zie Lsp. gloss.

Vro, 1048, 2260, 2556, 2683, verblijd, verheugd, vrolijk.

Vrome, 474, 630, 1074, 2320, voordeel, baat, nut. Zie Lsp. gloss.

Vromen, 962, 1841, baten, tot voordeel strekken.

Vrouwe, 297, 831, 1865, vrouw, domina, eeretitel, even als heer voor mannen. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 52.

Vruchten, 559, 2308*, 3020, vreezen, duchten.

Vulsegghen, 2221, uitspreken, voluit zeggen. Verg. Lsp. gloss.

Vulscriven, 6, volledig beschreven.

W.

Wachten, 2340, bewaken, gadeslaan. Verg. Lsp. gloss.

Waen, in de spreekwijzen: na minen wane, 298, 1235, naar mijne meening; en sonder waen, 90, 636, 900, 1096, 1387, 2514, met zekerheid, stellig, gewone verzekeringsformule.

Waen, 1199, 2147, van waar. Correllativum van waer. Zie GRIMM, D.Gr., 3 Dl., bl. 193 vlgg.

Waert, in samenstelling met substantiva, voorafgegaan door te, geeft de beweging te kennen naar het voorwerp door het subst. uitgedrukt: te beddewaert, te hovewaert, enz., b. v. 533, 540, 708, 870, 1307, 1321, 1374, 1686, 2797. In samenstelling met adverbia ontbreekt te, als nederwaert, 890, naar beneden.

Waert hebben, 1816, hoogschatten, vereeren. Zie Lsp. gloss.

Wale, adv., 180, 462, 801, 1010, 1078, 3124, wel.

Walsc, 8, Fransch.

Walschen, 1461, Fransch spreken, brabbelen. Verg. de aant. van HUYD. op Stoke, 2 Dl., bl. 435.

Wanen, 46, 277, 594, 625, 671, 697, 906, 950, 1059, 1104, 1129, 1498, 1527, 1760, 1822, 2036, 2188, 2327, 3001, meenen, glooven.

Wanc, 1199, weifeling, wankelmoedigheid. Zie Lsp. gloss.

Wanconnen, met GZ., 1925, misduiden, boos zijn over iets. Flor. 1147, 1168; Wal. 5252; Lanc. II, 15507.

Wanconst, 907, 2524, toorn, vijandschap. Zie Lorr. gloss. Zie over de konstruktie der laatste plaats Lsp. gloss. op Vergheven.

Wandelinghe, 2711, 3044, omgang. Lorr. I, 1977; Ferg. 1040.

Wandren, 2110, 2721, loopen, verkeeren. St. Franc. 1424; MAERL. 3 Dl., bl. 235.

Wareltere, 2330, wereltsch (uiterlijk) aanzien. Wal. 8009, 8061; Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 33) vs. 2815.

Waren (Te —), 603, twaren, 370, voorzeker.

Warf, bij getalsnamen ons keer of maal; b.v. 348, 1007.

Warmhede, 537, warmte. Verg. Lsp. gloss.

Wart, praet van werden, 107, 818, 1048, 1336, 2112; in 't rijm waert, 974, 1205.

Wart, in de spreekw. Hi wart toten viere, 1237, hij snelde naar het vuur. Verg. Up werden.

Wat, met G., 943, welk. MAERL. 3 Dl., bl. 86. Over de konstr. zie Wal. 2 Dl., bl. 239. Zoo ook MAERL. 3 Dl., bl. 281, 298.

Watervar, 1863 (zeker dier, maar welk?)

Wattan, 245, 1033, 1296, 2936, wat dan, welnu. Limb. III, 570; V, 341; Velth. bl. 72; Troj. Orl. (Ovl. Ged., 2 Dl., bl. 89) vs. 1281.

Weden, 1703, 1711, weiden.

Weder, 2117, schaap. Zie CLIGNETT, Bijdr., bl. 269.

Weder, 708, 1319, 1526, 1731, 2668, wederom.

Weder, adv., 2662, tegen. MAERL. 3 Dl., bl. 255, 256, 264.

Wederkeer (Sonder —), 2308*, onveranderlijk.

Wederkeer (Doen enen), 1728, 2672, terugkeeren.

Wederlonen, 492, vergelden.

Wedersegghen, 2283, tegenspreken, zich verzetten. Lsp. gloss.

Wederscouwen, 2746 terugzien. Verg. Scouwen.

Wedertale (Tale ende —), 1009, hetgeen over en weêr gezegd wordt. Wedertale is antwoord.

Wee worden, met DP., 3218, smartelijk aangedaan worden.

Wegghe, 653, 681, wig (cuneus).

Wel sijn, 195, in gunst staan.

Welgheboren, 2314, edel. Verg. HUYD. op Stoke, 3 Dl., bl. 126. Het is eigenl. het Fr. debonnaire.

Welpekijn, 1366, 1430, 3066, 3204, welpje. Zie over welp, CLIGNETT, Bijdr., bl. 56–57.

Wentelen, 975, 981, buitelen.

Werelt. Al mocht hem al die werelt vromen, 962, al mocht hij er zooveel baat bij hebben als de wereld groot is. Troj. Orl. (Ovl. Ged., 1 Dl., bl. 29) vs. 2443.

Wernen, 190, weigeren. Zie Lsp. gloss.

Wers, slechter. Te wers hem, 1549, is het Fr. tant pis pour lui. Verg. Ferg. 2360; Car. El. 1324. Zie het woord Lanc. II, 15394, 15515; Lorr. I, 1117; en verg. Heim. der Heim., bl. 329.

Werwaert, 1664, waarheen, werwaarts.

Wet, wit, 1151, 3362, godsdienst. Verg. Flor. 195, 243. De uitdr. Bi miere wet, bij al wat mij heilig is! Verg. HOFFMANN, op Car. El., bl. 61 in fine.

Wicht, 1027, 3385, eigenl. kind. Het adj. wijzigt de beteekenis. Verg. Stoke, 7 B., vs. 59; 10 B., vs. 342; SERRURE, Vadert. Mus., 1 Dl., bl. 68; Ferg. 3511.

Wide, 294, wijd, alom; wide mare, wijd beroemd.

Wie so, 769, wie. Zie HUYD. op Stoke, 1 Dl., bl. 44.

Wijf, 73, 95, 235, enz. vrouw, uxor.

Wile, 815, 863, 975, 1823, wijl, tijdsruimte. Die wile, 842, terwijl. Verg. Lsp. gloss.

Wilen, adv., 296, 2544; wilen eer, 101, eertijds, weleer.

Wille (Staen te sinen), zie Staen.

Willecome, 629, 1073, 3255, welkom, eigenl. welgekomen.

Willen, 583, zullen. Verg. de verwisseling in 't Eng.

Wiltbraet, 1218, wild, het Hd. Wiltprett.

Winnen (wan, ghewonnen), 1792, verwerven.

Wise, wijze, in de spreekw. In eens arems siecs wise, 1324, die beteekent: met het voorkomen van een armen zieke. Even zoo gebruikt het Oudfransch En guise de.

Wisen (praet. wijsde), 2475, aanwijzen.

Wisen ende leren, 2076, onderrichten. De spreekwijs is zeer gewoon, b.v. Lorr. I, 1695. Zie voorts CLIGNETT, Bijdr., bl. 8, of Flor. gloss.

Wisen (praet. wijsde), 167, 1886, uitwijzen. Zie Lsp. gloss.

Wisse, 224, een touw, een strop (restis KIL.). Parth. (ed. MASSMANN), bl. 42, vs. 24.

Woestine, 503, 508, 2645, eenzame, onbewoonde plaats. Ferg. 1048.

Wonderen, impers. met DP., 2627, mi wondert, het verwondert mij. Zie Lsp. gloss.

Wordekijn, 2219, woordje.

Wouden, zie Ghewouden.

Wout, 2090, 2298, 2854, bosch, woud.

Wrake, 1849, gerechtelijke genoegdoening, straf. Zie ZIEMANN op Rache.

Wreet, 2097, 3017, moorddadig, gebeten op iemand. Flor. 3522.

Wrochte, praet. van werken, 1338, bewerkte, Ferg. 1216; de vorm wrochte schijnt de gewone, zie Parthen. 68, vs. 4, en Lorr., Lsp., Franc. gloss.

Wroeghen, 113, 1791, 2231, beschuldigen, aanklagen; 1209, bekend maken, verraden. Zoo Lanc. II, 13294: Hi seide: „Ne wroeget niet mi wie ic ben”, waar het Fransch heeft: „ne dites mon non, ne ne feites savoir qui je sui.”

VERBETERINGEN EN BIJVOEGSELS.

IN DEN TEKST.

Vs. 113

bebbe lees hebbe

„  255

het l. bet

„  1126

eene l. een

„  1689

l. Besc. hem soude ghen.

„  1741

verdoort l. becoort(?)

„  3141–2

l. spise: partrise

IN HET GLOSSARIUM.

Cloet, 786, 792, lange stok, polsstok. Zie KIL.

Colne (Van —) tote Meie, 2619. GRIMM zegt, R. F., bl. XCII, „Scherzhaft wird örtliche und zeitliche bestimmung gemischt; noch heute hört man in Oberdeutschland „zwischen pfingsten und Strassburg.” Dieser witzige ausdruck reicht also schon in das 12 jh. hinauf. „Inter pascha Remisque,” Reinardus II, 690; „inter Cluniacum et sancti festa Johannis obit”, IV, 970...... In den Niederlanden: „van Aken tot paschen (TUINMAN, Spreekw., I, 334); wahrscheinlich ist auch „van Colne tote Meie” so zu nehmen.”—WILLEMS voert nog de fransche spreekwijs aan: „Cela s'est passé entre Maubeuge et la Pentecôte.”

Leie, 2620, de rivier de Leye. De spreekwijs beteekent: „Meent gij dat ik u van den weg wil afbrengen, om den tuin leiden?”

Overzicht aangebrachte correcties

De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:

Plaats

Bron

Correctie

Blz. xi

[Niet in Bron.]

dat

Blz. xxix

kunnnen

kunnen

Blz. xxiii (voetnoot)

[Niet cursief in Bron.]

R. F.

Blz. xli

annwijzing

aanwijzing

Blz. xliv

GRIMM

GRIMM

Blz. lix

duideijk

duidelijk

Blz. lxiii

laatze

laat ze

Blz. lxix

n'à

n'a

Blz. lxxiv (voetnoot)

[Niet in Bron.]

e

Blz. cxi

125

126

Blz. cxx

[Niet in Bron.]

”

Blz. cxxix (voetnoot)

[Cursief in Bron.]

de

Blz. cxxx

1517

1571

Blz. cxil

1449

1149

Blz. 5 (versnoot)

[Niet in Bron.]

:

Blz. 11 (versnoot)

381

281

Blz. 17 (versnoot)

[Niet in Bron.]

”

Blz. 19 (versnoot)

2468

2444

Blz. 19 (versnoot)

3390

3391

Blz. 78

laetste

laetse

Blz. 81

[Niet in Bron.]

met

Blz. 82

[Niet in Bron.]

”

Blz. 84

[Niet in Bron.]

”

Blz. 84

[Niet in Bron.]

”

Blz. 84

[Niet in Bron.]

»

Blz. 86 (versnoot)

4

5

Blz. 135

2882

2881

Blz. 136

2313

3213

Blz. 137

1623

1633

Blz. 137

2806

2608

Blz. 142

Mlnp.

Mnlp.

Blz. 142

[Niet cursief in Bron.]

D. M.

Blz. 144

813

812

Blz. 144

.

,

Blz. 144

[Niet in Bron.]

.

Blz. 145

[Niet in Bron.]

.

Blz. 146

25

26

Blz. 146

[Niet cursief in Bron.]

Ferg.

Blz. 147

1631

1641

Blz. 149

1071

1072

Blz. 149

3121

3221

Blz. 149

2246

2345

Blz. 149

1926

1925

Blz. 149

176

175

Blz. 149

2238

1669

Blz. 151

680

640

Blz. 151

1145

1445

Blz. 152

2386

2286

Blz. 152

1431

1432

Blz. 153

2302

3202

Blz. 153

894

994

Blz. 155

447

747

Blz. 156

2596

2598

Blz. 156

1785

1765

Blz. 157

1432

1423

Blz. 158

571

570

Blz. 158

2827

2857

Blz. 158

;

,

Blz. 158

1018

1008

Blz. 158

3049

3040

Blz. 158

3047

3046

Blz. 161

2155

2158

Blz. 164

, 98

[Verwijderd.]

Blz. 168

2930

2931

Blz. 169

1040

1041

Blz. 170

2191

1291

Blz. 173

2021

2022

Blz. 177

99

90

Blz. 177

1321

890

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK VANDEN VOS REINAERDE: UITGEGEVEN EN TOEGELICHT ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

back

Table of Contents

Opmerkingen van de bewerker

VANDEN VOS REINAERDE,

INLEIDING.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

VANDEN VOS REINAERDE.

VANDEN VOS REINAERDE.

VERKLARENDE WOORDENLIJST.

VERKLARENDE WOORDENLIJST.

A.

B.

C. zie K. D.

E.

F.

G.

H.

I. J.

C. K.

L.

M.

N.

O.

P.

QU.

R.

S.

T.

U.

V.

W.

VERBETERINGEN EN BIJVOEGSELS.

IN DEN TEKST.

IN HET GLOSSARIUM.

Overzicht aangebrachte correcties

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE