The Project Gutenberg eBook of The Oxford Book of Latin Verse

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: The Oxford Book of Latin Verse

Editor: H. W. Garrod

Release date: January 6, 2012 [eBook #38503]

Most recently updated: January 8, 2021

Language: English, Latin

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/38503

Credits: Produced by Charlene Taylor, Ted Garvin, Rory OConor and

the Online Distributed Proofreading Team at

https://www.pgdp.net

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK THE OXFORD BOOK OF LATIN VERSE ***

The

Oxford Book

Of Latin Verse

From the earliest fragments to the end of the Vth Century A.D.

Chosen by

H.W. Garrod

Fellow of Merton College.

Oxford

At the Clarendon Press

FIRST PUBLISHED 1912

REPRINTED 1921, 1926, 1934, 1940

1943, 1947, 1952, 1964, 1968

PRINTED IN GREAT BRITAIN

Table of Contents

Preface

Passages

Translations and Imitations

Note upon the Saturnian metre

Glossary of old latin

Index of Authors and Passages

Index of First Lines

Footnotes

PREFACE

The plan of this book excludes epic and the drama, and in general so much of Roman poetry as could be included only by a licence of excerpt mostly dangerous and in poetry of any architectonic pretensions intolerable. If any one remarks as inconsistent with this plan the inclusion of the more considerable fragments of Ennius and the early tragedians, I will only say that I have not thought it worth while to be wiser here than Time and Fate, which have of their own act given us these poets in lamentable excerpt. A more real inconsistency may be found in my treatment of the didactic poets. It seemed a pity that Didactic Poetry—in some ways the most characteristic product of the Roman genius—should, in such a Collection as this, be wholly unrepresented. It seemed a pity: and it seemed also on the whole unnecessary. It seemed unnecessary, for the reason that many of the great passages of Lucretius, Vergil, and Manilius hang so loosely to their contexts that the poets themselves seem to invite the gentle violence of the excerptor. These passages are 'golden branches' set in an alien stock—non sua seminat arbos. The hand that would pluck them must be at once courageous and circumspect. But they attend the fated despoiler:

Ergo alte uestiga oculis et rite repertum

carpe manu, namque ipse uolens facilisque sequetur

si te fata uocant.

Even outside Didactic Poetry I have allowed myself an occasional disloyalty to my own rule against excerpts. I have, for example, detached one or two lyrics from the Tragedies of Seneca. And, again, from the long and sometimes tedious Itinerarium of Rutilius I have detached the splendid apostrophe to Rome which stands in the forefront of that poem. These are pieces without which no anthology of Latin poetry would be anything but grotesquely incomplete. And after all we should be the masters and not the slaves of our own rules.

Satire finds no place in this book. Horace is represented only by his lyrics. Juvenal and Persius are not represented at all. The Satires and Epistles of Horace are books of deep and wide influence. They have taught lessons in school which have been remembered in the world. They have made an appeal to natures which teaching more profound and spiritual leaves untouched. By their large temper and by their complete freedom from cant they have achieved a place in the regard of men from which they are not likely to be dislodged by any changes of literary fashion or any fury of the enemies of humane studies. I am content to leave them in this secure position, and not to intrude them into a Collection where Horace himself would have known them to be out of place. Indeed, he has himself said upon this subject all that needs to be said.[1] Persius similarly, in the Prologue to his Satires, excludes himself from the company of the great poets. Nor can I believe that Juvenal has any place among them. In the rhetoric of rancour he is a distinguished practitioner. But he wants two qualities essential to great poetry—truth and humanity. I say this because there are critics who speak of Juvenal as though he were Isaiah.

My Selection begins with fragments of the Saliar hymns, and ends with the invocation of Phocas to 'Clio, reverend wardress of Antiquity.' If I am challenged to justify these termini, I will say of the first of them that I could not begin earlier, and that it is commonly better to take the beginnings offered to us than to make beginnings for ourselves. The lower terminus is not so simple a matter. I set myself here two rules. First, I resolved to include no verse which, tried by what we call 'classical' standards, was metrically faulty. Secondly, I judged it wiser to exclude any poetry definitely Christian in character—a rule which, as will be seen, does not necessarily exclude all the work of Christian poets. Within these limits, I was content to go on so long as I could find verse instinct with any genuine poetic feeling. The author whose exclusion I most regret is Prudentius. If any one asks me, Where is Merobaudes? where Sedulius? where Dracontius? I answer that they are where they have always been—out of account. Interesting, no doubt, in other ways, for the student of poetry they do not count. Prudentius counts. He has his place. But it is not in this Collection. It is among other memories, traditions, and aspirations, by the threshold of a world where Vergil takes solemn and fated leave of those whom he has guided and inspired:

Non aspettar mio dir più nè mio cenno.

I have spent a good deal of labour on the revision of texts: and I hope that of some poems, particularly the less known poems, this book may be found to offer a purer recension than is available elsewhere. I owe it to myself, however, to say that I have sometimes preferred the convenience of the reader to the dictates of a rigorous criticism. I have thought it, for example, not humane to variegate the text of an Anthology with despairing obeli: and occasionally I have covered up an indubitable lacuna by artifices which I trust may pass undetected by the general reader and unreproved by the charitable critic.

H.W.G.

Oxford, Sept. 2, 1912.

INTRODUCTION

I

Latin poetry begins where almost all poetry begins—in the rude ceremonial of a primitive people placating an unknown and dreaded spiritual world. The earliest fragments are priestly incantations. In one of these fragments the Salii placate Leucesius, the god of lightning. In another the Arval Brethren placate Mars or Marmar, the god of pestilence and blight (lues rues). The gods are most dreaded at the seasons most important to a primitive people, seed-time, for example, and harvest. The Salii celebrated Mars at seed-time—in the month which bears his name, mensis Martius. The name of the Arval Brethren betrays their relation to the gods who watch the sown fields. The aim of this primitive priestly poetry is to get a particular deity into the power of the worshipper. To do this it is necessary to know his name and to use it. In the Arval hymn the name of the god is reiterated—it is a spell. Even so Jacob wished to know—and to use—the name of the god with whom he wrestled. These priestly litanies are accompanied by wild dances—the Salii are, etymologically, 'the Dancing men'—and by the clashing of shields. They are cast in a metre not unsuited to the dance by which they are accompanied. This is the famous Saturnian metre, which remained the metre of all Latin poetry until the coming of the Greeks. Each verse falls into two halves corresponding to the forward swing and the recoil of the dance. Each half-verse exhibits three rhythmical beats answering to the beat of a three-step dance. The verse is in the main accentual. But the accent is hieratic. The hieratic accent is discovered chiefly in the first half of the verse: where the natural accent of a disyllabic word is neglected and the stress falls constantly on the final syllable.[2] This hieratic accent in primitive Latin poetry is important, since it was their familiar use of it which made it easy for the Romans to adapt the metres of Greece.

The first poets, then, are the priests. But behind the priests are the people—moved by the same religious beliefs and fears, but inclined, as happens everywhere, to make of their 'holy day' a 'holiday'. And hence a different species of poetry, known to us chiefly in connexion with the harvest-home and with marriage ceremonial—the so-called Fescennine poetry. This poetry is dictated by much the same needs as that of the priests. It is a charm against fascinum, 'the evil eye': and hence the name Fescennine. The principal constituent element in this Fescennine poetry was obscene mockery. This obscenity was magical. But just as it takes two to make a quarrel, so the obscene mockery of the Fescennine verses required two principals. And here, in the improvisations of the harvest-home, we must seek the origins of two important species of Latin poetry—drama and satire.

There was magic in the house as well as in the fields. Disease and Death demanded, in every household, incantations. We still possess fragments of Saturnian verse which were employed as charms against disease. Magic dirges (neniae) were chanted before the house where a dead man lay. They were chanted by a praefica, a professional 'wise woman', who placated the dead man by reiterated praise of him. These chants probably mingled traditional formulae with improvisation appropriate to particular circumstances. The office of the praefica survived into a late period. But with the growth of Rationalism it very early came into disrepute and contempt. Shorter lived but more in honour was an institution known to us only from casually preserved references to it in Cato and Varro. This was the Song in Praise of Famous Men which was sung at banquets. Originally it was sung by a choir of carefully selected boys (pueri modesti), and no doubt its purpose was to propitiate the shades of the dead. At a later period the boy choristers disappear, and the Song is sung by individual banqueters. The ceremony becomes less religious in character, and exists to minister to the vanity of great families and to foster patriotism. In Cato's time the tradition of it survived only as a memory from a very distant past. Its early extinction must be explained by the wider use among the Romans of written memorials. Of these literary records nothing has survived to us: even of epitaphs preserved to us in inscriptions none is earlier than the age of Cato. So far as our knowledge of Latin literature extends we pass at a leap from what may be called the poetry of primitive magic[3] to Livius Andronicus' translation of the Odyssey. Yet between the work of Livius and this magical poetry there must lie a considerable literary development of which we know nothing. Two circumstances may serve to bring this home to us. The first is that stage plays are known to have been performed in Rome as early as the middle of the fourth century. The second is that there existed in Rome in the time of Livius a school of poets and actors who were sufficiently numerous and important to be permitted to form a Guild or College.

The position of Livius is not always clearly understood. We can be sure that he was not the first Roman poet. Nor is it credible that he was the first Greek teacher to find his way to Rome from Southern Italy. To what does he owe his pre-eminence? He owes it, in the first place, to what may be called a mere accident. He was a schoolmaster: and in his Odyssey he had the good fortune to produce for the schools precisely the kind of text-book which they needed: a text-book which was still used in the time of Horace. Secondly, Livius Andronicus saved Roman literature from being destroyed by Greek literature. We commonly regard him as the pioneer of Hellenism. This view needs correcting. We shall probably be nearer the truth if we suppose that Livius represents the reaction against an already dominant Hellenism. The real peril was that the Romans might become not too little but too much Hellenized, that they might lose their nationality as completely as the Macedonians had done, that they might employ the Greek language rather than their own for both poetry and history. From this peril Livius—and the patriotic nobles whose ideals he represented—saved Rome. It is significant that in his translation of the Odyssey he employs the old Saturnian measure. Naevius, a little later, retained the same metre for his epic upon the Punic Wars. In the epitaph which he composed for himself Naevius says that 'the Camenae', the native Italian muses, might well mourn his death, 'for at Rome men have forgotten to speak in Latin phrase'. He is thinking of Ennius, or the school which Ennius represents. Ennius' answer has been preserved to us in the lines in which he alludes scornfully to the Punica of Naevius as written 'in verses such as the Fauns and Bards chanted of old', the verses, that is, of the old poetry of magic. Ennius abandons the Saturnian for the hexameter. Livius and Naevius had used in drama some of the simpler Greek metres. It is possible that some of these had been long since naturalized in Rome—perhaps under Etrurian influence. But the abandonment of the Saturnian was the abandonment of a tradition five centuries old. The aims of Ennius were not essentially different from those of Livius and Naevius. But the peril of a Roman literature in the Greek language was past; and Ennius could afford to go further in his concessions to Hellenism. It had been made clear that both the Latin language and the Latin temper could hold their own. And when this was made clear the anti-Hellenic reaction collapsed. Cato was almost exactly contemporary with Ennius: and he had been the foremost representative of the reaction. But in his old age he cried 'Peccavi', and set himself to learn Greek.

Ennius said that he had three hearts, for he spoke three tongues—the Greek, the Oscan, and the Latin. And Roman poetry has, as it were, three hearts. All through the Republican era we may distinguish in it three elements. There is the Greek, or aesthetic, element: all that gives to it form or technique. There is the primitive Italian element to which it owes what it has of fire, sensibility, romance. And finally there is Rome itself, sombre, puissant, and both in language and ideals conquering by mass. The effort of Roman poetry is to adjust these three elements. And this effort yields, under the Republic, three periods of development. The first covers the second century and the latter half of the third. In this the Hellenism is that of the classical era of Greece. The Italian force is that of Southern and Central Italy. The Roman force is the inspiration of the Punic Wars. The typical name in it is that of Ennius. The Roman and Italian elements are not yet sufficiently subdued to the Hellenic. And the result is a poetry of some moral power, not wanting in fire and life, but in the main clumsy and disordered. The second period covers the first half of the first century. The Hellenism is Alexandrian. The Italian influence is from the North of Italy—the period might, indeed, be called the Transpadane period of Roman poetry. The Roman influence is that of the Rome of the Civil Wars. The typical name in it is that of Catullus—for Lucretius is, as it were, a last outpost of the period before: he stands with Ennius, and the Alexandrine movement has touched him hardly at all. In this period the Italian (perhaps largely Celtic) genius is allied with Alexandrianism in revolt against Rome: and in it Latin poetry may be said to attain formal perfection. The third period is the Augustan. In it we have the final conciliation of the Greek, the Italian, and the Roman influences. The typical name in it is that of Vergil, who was born outside the Roman ciuitas, who looks back to Ennius through Catullus, to Homer through Apollonius.

It is significant here that it is with the final unification of Italy (which was accomplished by the enfranchisement of Transpadane Gaul) that Roman poetry reaches its culmination—and at the same time begins to decline. Of the makers of Roman poetry very few indeed are Roman. Livius and Ennius were 'semi-Graeci' from Calabria, Naevius and Lucilius were natives of Campania. Accius and Plautus—and, later, Propertius—were Umbrian. Caecilius was an Insubrian Gaul. Catullus, Bibaculus, Ticidas, Cinna, Vergil were Transpadanes. Asinius Gallus came from Gallia Narbonensis, Horace from Apulia. So long as there was in the Italian municipia new blood upon which it could draw, Roman poetry grew in strength. But as soon as the fresh Italian blood failed Roman poetry failed—or at any rate it fell away from its own greatness, it ceased to be a living and quickening force. It became for the first time what it was not before—imitative; that is to say it now for the first time reproduced without transmuting. Vergil, of course, 'imitates' Homer. But observe the nature of this 'imitation'. If I may parody a famous saying, there is nothing in Vergil which was not previously in Homer—save Vergil himself. But the post-Vergilian poetry is, taken in the mass, without individuality. There is, of course, after Vergil much in Roman poetry that is interesting or striking, much that is brilliant, graceful, or noble. But even so it is notable that much of the best work seems due to the infusion of a foreign strain. Of the considerable poets of the Empire, Lucan, Seneca, Martial are of Spanish birth: and a Spanish origin has been—perhaps hastily—conjectured for Silius. Claudian is an Alexandrian, Ausonius a Gaul.[4] Rome's rôle in the world is the absorption of outlying genius. In poetry as in everything else urbem fecit quod prius orbis erat.

If we are to understand the character, then, of Roman poetry in its best period, in the period, that is, which ends with the death of Augustus, we must figure to ourselves a great and prosaic people, with a great and prosaic language, directing and controlling to their own ends spiritual forces deeper and more subtle than themselves. Of these forces one is the Greek, the other may for convenience be called the Italian. In the Italian we must allow for a considerable intermixture of races: and we must remember that large tracts at least of Northern Italy, notably Transpadane Gaul and Umbria, have been penetrated by Celtic influence. No one can study Roman poetry at all deeply or sympathetically without feeling how un-Roman much of it really is: and again—despite its Hellenic forms and its constant study of Hellenism—how un-Greek. It is not Greek and not Roman, and we may call it Italian for want of a better name. The effects of this Italian quality in Roman poetry are both profound and elusive; and it is not easy to specify them in words. But it is important to seize them: for unless we do so we shall miss that aspect of Roman poetry which gives it its most real title to be called poetry at all. Apart from it it is in danger of passing at its best for rhetoric, at its worst for prose.

Ennius is a poet in whom the Roman, as distinct from the Italian, temperament has asserted itself strongly. It has asserted itself most powerfully, of course, in the Annals. Even in the Annals, however, there is a great deal that is neither Greek nor Roman. There is an Italian vividness. The coloured phraseology is Italian. And a good deal more. But it is in the tragedies—closely as they follow Greek models—that the Italian element is most pronounced. Take this from the Alexander:

adest, adest fax obuoluta sanguine atque incendio:

multos annos latuit, ciues, ferte opem et restinguite.

iamque mari magno classis cita

texitur, exitium examen rapit:

adueniet, fera ueliuolantibus

navibus complebit manus litora.

Mr. Sellar has called attention to the 'prophetic fury' of these lines, their 'wild agitated tones'. They seem, indeed, wrought in fire. Nor do they stand alone in Ennius. Nor is their fire and swiftness Roman. They are preserved to us in a passage of Cicero's treatise De Diuinatione: and in the same passage Cicero applies to another fragment of Ennius notable epithets. He speaks of it as poema tenerum et moratum et molle. The element of moratum, the deep moral earnestness, is Roman. The other two epithets carry us outside the typically Roman temperament. Everybody remembers Horace's characterization of Vergil:

molle atque facetum

Vergilio annuerunt gaudentes rure Camenae.

Horace is speaking there of the Vergil of the Transpadane period: the reference is to the Eclogues. The Romans had hard minds. And in the Eclogues they marvelled primarily at the revelation of temperament which Horace denotes by the word molle. Propertius, in whose Umbrian blood there was, it has been conjectured, probably some admixture of the Celtic, speaks of himself as mollis in omnes. The ingenium molle, whether in passion, as with Propertius, or, as with Vergil, in reflection, is that deep and tender sensibility which is the least Roman thing in the world, and which, in its subtlest manifestations, is perhaps the peculiar possession of the Celt. The subtle and moving effects, in the Eclogues, of this molle ingenium, are well characterized by Mr. Mackail, when he speaks of the 'note of brooding pity' which pierces the 'immature and tremulous cadences' of Vergil's earliest period. This molle ingenium, that here quivers beneath the half-divined 'pain-of-the-world', is the same temperament as that which in Catullus gives to the pain of the individual immortally poignant expression. It is the same temperament, again, which created Dido. Macrobius tells us that Vergil's Dido is just the Medea of Apollonius over again. And some debt Vergil no doubt has to Apollonius. To the Attic drama his debt is far deeper; and he no doubt intended to invest the story of Dido with the same kind of interest as that which attaches to, say, the Phaedra of Euripides. Yet observe. Vergil has not hardness enough. He has not the unbending righteousness of the tragic manner. The rather hard moral grandeur of the great Attic dramatists, their fine spiritual steel, has submitted to a strange softening process. Something melting and subduing, something neither Greek nor Roman, has come in. We are passed out of classicism: we are moving into what we call romanticism. Aeneas was a brute. There is nobody who does not feel that. Yet nobody was meant to feel that. We were meant to feel that Aeneas was what Vergil so often calls him, pius. But the Celtic spirit—for that is what it is—is over-mastering. It is its characteristic that it constantly girds a man—or a poet—and carries him whither he would not. The fourth Aeneid is the triumph of an unconscionable Celticism over the whole moral plan of Vergil's epic.

I will not mention Lesbia by the side of Dido. The Celtic spirit too often descends into hell. But I will take from Catullus in a different mood two other examples of the Italic romanticism. Consider these three lines:

usque dum tremulum mouens

cana tempus anilitas

omnia omnibus annuit,

—'till that day when gray old age shaking its palsied head nods in all things to all assent.' That is not Greek nor Roman. It is the unelaborate magic of the Celtic temperament. Keats, I have often thought, would have 'owed his eyes' to be able to write those three lines. He hits sometimes a like matchless felicity:

She dwells with Beauty, Beauty that must die,

And Joy, whose hand is ever at his lips

Bidding adieu.

But into the effects which Catullus just happens upon by a luck of temperament Keats puts more of his life-blood than a man can well spare.

Take, again, this from the Letter to Hortalus. Think not, says Catullus, that your words have passed from my heart,

ut missum sponsi furtiuo munere malum

procurrit casto uirginis e gremio,

quod miserae oblitae molli sub ueste locatum,

dum aduentu matris prosilit, excutitur;

atque illud prono praeceps agitur decursu,

huic manat tristi conscius ore rubor,

—'as an apple, sent by some lover, a secret gift, falls from a maid's chaste bosom. She placed it, poor lass, in the soft folds of her robe and forgot it. And when her mother came towards her out it fell; fell and rolled in headlong course. And vexed and red and wet with tears are her guilty cheeks!'

That owes something, no doubt, to Alexandria. But in its exquisite sensibility, its supreme delicacy and tenderness, it belongs rather to the romantic than to the classical literatures.

Molle atque facetum: the deep and keen fire of mind, the quick glow of sensibility—that is what redeems literature and life alike from dullness. The Roman, the typical Roman, was what we call a 'dull man'. But the Italian has this fire. And it is this that so often redeems Roman literature from itself. We are accustomed to associate the word facetus with the idea of 'wit'. It is to be connected, it would seem, etymologically with fax, 'a torch'. Its primitive meaning is 'brightness', 'brilliance': and if we wish to understand what Horace means when he speaks of the element of 'facetum' in Vergil, perhaps 'glow' or 'fire' will serve us better than 'wit'. Facetus, facetiae, infacetus, infacetiae are favourite words with Catullus. With lepidus, illepidus, uenustus, inuenustus they are his usual terms of literary praise and dispraise. These words hit, of course, often very superficial effects. Yet with Catullus and his friends they stand for a literary ideal deeper than the contexts in which they occur: and an ideal which, while it no doubt derives from the enthusiasm of Alexandrian study, yet assumes a distinctively Italian character. Poetry must be facetus: it must glow and dance. It must have lepor: it must be clean and bright. There must be nothing slipshod, no tarnish. 'Bright is the ring of words when the right man rings them.' It must have uenustas, 'charm', a certain melting quality. This ideal Roman poetry never realizes perhaps in its fullness save in Catullus himself. In the lighter poets it passes too easily into an ideal of mere cleverness: until with Ovid (and in a less degree Martial) lepor is the whole man. In the deeper poets it is oppressed by more Roman ideals.

The facetum ingenium, as it manifests itself in satire and invective, does not properly here concern us: it belongs to another order of poetry. Yet I may be allowed to illustrate from this species of composition the manner in which the Italian spirit in Roman poetry asserts for itself a dominating and individual place. Satura quidem tota nostra est, says Quintilian. We know now that this is not so: that Quintilian was wrong, or perhaps rather that he has expressed himself in a misleading fashion. Roman Satire, like the rest of Roman literature, looks back to the Greek world. It stands in close relation to Alexandrian Satire—a literature of which we have hitherto been hardly aware. Horace, when he asserted the dependence of Lucilius on the old Attic Comedy, was nearer the truth than Quintilian. But the influence of Attic Comedy comes to Lucilius (and to Horace and to Juvenal and to Persius) by way of the Alexandrian satirists. From the Alexandrians come many of the stock themes of Roman Satire, many of its stock characters, much of its moral sentiment. The captator, the μεμψίμοιρος, the auarus are not the creation of Horace and Juvenal. The seventh satire of Juvenal is not the first 'Plaint of the Impoverished Schoolmaster' in literature. Nor is Horace Sat. II. viii the earliest 'Dinner with a Nouveau-Riche'. In all this, and in much else in Roman Satire, we must recognize Alexandrian influence. Yet even so we can distinguish clearly—much more clearly, indeed, than in other departments of Latin poetry—the Roman and the primitive Italian elements. 'Ecquid is homo habet aceti in pectore?' asks Pseudolus in Plautus. And Horace, in a well-known phrase, speaks of Italum acetum, which the scholiast renders by 'Romana mordacitas'. This 'vinegar' is the coarse and biting wit of the Italian countryside. It has its origin in the casual ribaldry of the uindemiatores: in the rudely improvized dramatic contests of the harvest-home. Transported to the city it becomes a permanent part of Roman Satire. Roman Satire has always one hero—the average paterfamilias. Often he is wise and mild and friendly. But as often as not he is merely the uindemiator, thinly disguised, pert and ready and unscrupulous, 'slinging vinegar' not only at what is morally wrong but at anything which he happens either to dislike or not to understand. The vices of his—often imaginary—antagonist are recounted with evident relish and with parade of detail.

It is not only in Satire that we meet this Italum acetum. We meet it also in the poetry of personal invective. This department of Roman poetry would hardly perhaps reward study—and it might very well revolt the student—if it were not that Catullus has here achieved some of his most memorable effects. In no writer is the Italum acetum found in so undiluted a sort. And he stands in this perhaps not so much for himself as for a Transpadane school. The lampoons of his compatriot Furius Bibaculus were as famous as his own. Vergil himself—if, as seems likely, the Catalepton be a genuine work of Vergil—did not escape the Transpadane fashion. In fact the Italian aptitude for invective seems in North Italy, allied with the study of Archilochus, to have created a new type in Latin literature—a type which Horace essays not very successfully in the Epodes and some of the Odes. The invective of Catullus has no humbug of moral purpose. It has its motive in mere hate. Yet Catullus knew better than any one how subtle and complex an emotion is hate. Two poems will illustrate better than anything I could say his power here: and will at the same time make clear what I mean when I distinguish the Italian from the Roman temperament in Latin poetry.

Let any one take up the eleventh poem of Catullus:

cum suis uiuat ualeatque moechis,

quos simul complexa tenet trecentos,

nullam amans uere sed identidem omnium

ilia rumpens.

There is invective. There is the lash with a vengeance. Yet the very stanza that follows ends in a sob:

nec meum respectet, ut ante, amorem,

qui illius culpa cecidit uelut prati

ultimi flos, praetereunte postquam

tactus aratrost.

Turn now for an inverse effect to the fifty-eighth poem:

Caeli, Lesbia nostra, Lesbia illa,

illa Lesbia, quam Catullus unam

plus quam se atque suos amauit omnes ...

Note the dragging cadences, the pathetic iteration, the scarce-concealed agony of longing. Yet this five-line poem ends in a couplet of intolerable obscenity.

There once more you have the unpredictable Celtic temperament—obscenity of wrath dissolving in the tenderness of unbidden tears, fond regret stung suddenly to a rage foul and unscrupulous.

But let me here guard against a misapprehension. The more closely we study Roman poetry the more clearly do we become aware of the presence in it of a non-Roman element: and the more does it seem as though this non-Roman element were the originative force, as though it were to this that Roman poetry owes most of that in it which we regard as essentially poetical. The quickening force in the best Roman poetry is the Italian blood. Yet we speak of this poetry as Roman: and it is not without reason that we do so. If it was to a great extent made by Italians, it was made by Italians who were already Romanized. Indeed the Italian and the Roman elements are never so separate or so disparate in actuality as they appear in literary analysis. The Italian spirit worked always under the spell of Rome, and not under any merely external compulsion. And the spell of Rome is over the whole of Roman poetry. The Italians were only a nation through Rome: and a great poetry must have behind it a great life: it must express a great people, their deeds and their ideals. Roman poetry does, beyond almost any other poetry, bear the impress of a great nation. And after all the language of this poetry is the language of the Romans. It is said of it, of course, that it is an unpoetical language. And it is true that it has not the dance and brightness of Greek: that it is wanting in fineness and subtlety: that it is defective in vocabulary. All this is true. Yet the final test of the poetical character of a language is the poetry that is written in it. The mere sound of Roman poetry is the sound of a great nation. And here let us remember what we ought never to forget in reading Roman poetry. It was not made to be read. It was made to be spoken. The Roman for the most part did not read. He was read to. The difference is plain enough. Indeed it is common to hear the remark about this or that book, that 'It is the kind of book that ought to be read aloud'. Latin books were read aloud. And this practice must have reacted, however obscurely, upon the writing of them. Some tinge of rhetoric was inevitable. And here I am led to a new theme.

II

Perhaps no poetry of equal power and range is so deeply infected with rhetoric as the Roman. A principal cause of this is, no doubt, the language. But there are other causes, and we shall most easily penetrate these if we consider what I may call the environment of Roman poetry.

Two conditions in Rome helped to foster literary creation among a people by temperament unimaginative. Of these the first is an educational system deliberately and steadily directed towards the development of poetical talent. No nation ever believed in poetry so deeply as the Romans. They were not a people of whom we can say, as we can of the Greeks, that they were born to art and literature. Those of them who attained to eminence in art and literature knew this perfectly well. They knew by how laborious a process they had themselves arrived at such talent as they achieved. The characteristic Roman triumphs are the triumphs of material civilization. But the Romans were well aware that a material civilization cannot be either organized or sustained without the aid of spiritual forces, and that among the most important of the spiritual forces that hold together the fabric of nationality are art and literature. With that large common sense of theirs which, as they grew in historical experience, became more and more spiritual, they perceived early, and they gauged profoundly, the importance of accomplishments not native to their genius. They knew what had happened to the 'valiant kings' who 'lived before Agamemnon'—and why. The same could easily happen to a great empire. That is partially, of course, a utilitarian consideration. But the Romans believed also, and deeply, in the power of literature—and particularly of poetry—to humanize, to moralize, to mould character, to inspire action. It was this faith which, as Cicero tells us, lay behind the great literary movement associated with the circle of Scipio Africanus. It was this faith which informed the Augustan literature. Horace was a man of the world—or he liked to think himself one. He was no dreamer. Yet when he speaks of the influence of high poetry upon the formation of character he speaks with a grave Puritanism worthy of Plato. These practical Romans had a practicality deeper than ours. The average Englishman, when he is told that 'the battle of Waterloo was won by the sonnets of Wordsworth', is puzzled and even offended. Nothing of Eton and its playing-fields? Nothing of Wellington and his Guards? What have sonnets in common with soldiering? But the Roman knew of himself that sonnets are a kind of soldiering. And much as he admired deeds, he knew that there is no deed greater than 'the song that nerves a nation's heart.'

These are not mere words: and this was not, in the Roman, an idle faith. It was a practical faith; that is to say, he acted upon it. Upon this faith was based, at any rate in the early period of Roman history, the whole of the Roman system of education. The principal business of the Roman schoolmaster was to take the great poets and interpret them 'by reading and comment'. Education was practically synonymous with the study of the poets. The poets made a man brave, the poets made a man eloquent, the poets made him—if anything could make him—poetical. It is hardly possible to over-estimate the obscure benefit to the national life of a discipline in which the thought and language of the best poetry were the earliest formative influences.

The second of the two conditions which favoured literary creation in Rome was a social system which afforded to a great and influential class the leisure for literary studies and the power to forward them. These two conditions are, roughly, synchronous in their development. Both take rise in the period of the Punic Wars. The Punic Wars not only quickened but they deepened and purified Roman patriotism. They put the history of the world in a new light to the educated Roman. The antagonism of Greek and Roman dropped away. The wars with Pyrrhus were forgotten. The issue was now no longer as between Greece and Rome, but as between East and West. The Roman saw in himself the last guardian of the ideals of Western civilization. He must hand on the torch of Hellenic culture. Hence, while in other countries Literature happens, as the sun and the air happen—as a part of the working of obscure natural forces—in Rome it is from the beginning a premeditated self-conscious organization. This organization has two instruments—the school of the grammaticus and the house of the great noble. Here stands Philocomus, here Scipio.

In the period of the Punic Wars this organization is only rudimentary. By no means casual, it is none the less as yet uninfected by officialism. The transition from the age of Scipio to the age of Augustus introduced two almost insensible modifications:

(1) In the earlier period the functions of the grammaticus and the rhetor were undifferentiated. The grammaticus, as he was known later, was called then litteratus or litterator. He taught both poetry and rhetoric. But Suetonius tells us that the name denoted properly an 'interpres poetarum': and we may infer that in the early period instruction in rhetoric was only a very casual adjunct of the functions of the litterator. At what precise date the office of the litterator became bifurcated into the two distinct professions of grammaticus and rhetor we cannot say. It seems likely that the undivided office was retained in the smaller Italian towns after it had disappeared from the educational system of Rome. The author of Catelepton V, who may very well be Vergil, appears to have frequented a school where poetry and rhetoric were taught in conjunction. Valerius Cato and Sulla, the former certainly, the latter probably, a Transpadane, were known as litteratores. But the litterator gradually everywhere gave place to the grammaticus: and behind the grammaticus, like Care behind the horseman, sits spectrally the rhetor.

(2) The introduction of the rhetor synchronizes with the transition from the private patron to the patron-as-government-official. And by an odd accident both changes worked in one and the same direction. That the system of literary patronage was in many of its effects injurious to the Augustan literature is a thesis which was once generally allowed. But it was a thesis which could easily take exaggerated expression. And against the view which it presents there has recently been a not unnatural reaction. A moderate representative of this reaction is the late Professor Nettleship. 'The intimacy', says Nettleship[5], 'which grew up between Octavianus and some of the great writers of his time did not imply more than the relation which ... often existed between a poor poet and his powerful friend. For as the men of nobler character among the Roman aristocracy were mostly ambitious of achieving literary success themselves, and were sometimes really successful in achieving it: as they had formed a high ideal of individual culture ... aiming at excellence in literature and philosophy as well as in politics and the art of war, so they looked with a kindly eye on the men of talent and genius who with less wealth and social resources than their own were engaged in the great work of improving the national literature.'

There is much here which is truly and tellingly said. We ought never to forget that the system of patronage sprang from a very lofty notion of patriotism and of the national welfare. It implies a clear and fine recognition among the great men of affairs of the principle that a nation's greatness is not to be measured, and cannot be sustained, by purely material achievements. It is true, again, that the system of patronage did not originate with Augustus or the Augustans. Augustus was a patron of letters just as Scipio had been—because he possessed power and taste and a wide sense of patriotic obligation. So much is true, or fairly true. But if it is meant, as I think it is, that the literary patronage of the Princeps was the same in kind as, and different only in degree from, that exercised by the great men of the Republican period—if that is meant, then we have gone beyond what is either true or plausible.

I am not concerned here, let me say, with the moral effects of literary patronage. I am concerned only with its literary effects. Nor will I charge these to Augustus alone. He was but one patron—however powerful—among many. He did not create the literature which carries his name. Nevertheless it seems impossible to doubt that it was largely moulded under his personal influence, and that he has left upon it the impress of his own masterful and imperial temper. Suetonius in a few casual paragraphs gives us some insight into his literary tastes and methods. He represents him as from his youth up a genuine enthusiast for literature: 'Eloquentiam studiaque liberalia (i.e. grammatice and rhetoric) ab aetate prima et cupide et laboriosissime exercuit.' Even upon active military service he made a point of reading, composing, and declaiming daily. He wrote a variety of prose works, and 'poetica summatim attigit', he dabbled in poetry. There were still extant in Suetonius' time two volumes of his poetry, the one a collection of Epigrammata, the other—more interesting and significant—a hexameter poem upon Sicily.[6] Moreover Augustus 'nursed in all ways the literary talent of his time'. He listened 'with charity and long-suffering' to endless recitations 'not only of poetry and of history but of orations and of dialogues'. We are somewhat apt, I fancy, to associate the practice of recitation too exclusively with the literary circles of the time of Nero, Domitian, and Trajan. Yet it is quite clear that already in the Augustan age this practice had attained system and elaboration. From the silence of Cicero in his Letters (the Epistles of Pliny furnish a notable contrast) we may reasonably infer that the custom was not known to him. It is no doubt natural in all ages that poets and orators should inflict their compositions upon their more intimate friends. No one of us in a literary society is safe even to-day from this midnight peril. But even of these informal recitations we hear little until the Augustan age. Catullus' friend Sestius perhaps recited his orations in this fashion: but the poem[7] admits a different interpretation. And it is significant that we are nowhere told that Cicero declaimed to his friends the speeches of the second action against Verres. Those speeches were not delivered in court. They were published after the flight of Verres. If custom had tolerated it we may be sure that Cicero would not have been slow to turn his friends into a jury.

The formal recitation, recitation as a 'function', would seem to be the creation of the Principate. It was the product in part, no doubt, of the Hellenizing movement which dominated all departments of literary fashion. But we may plausibly place its origin not so much in the vanity of authors seeking applause, or in that absence of literary vanity which courts a frank criticism, as in the relations of the wealthy patron and his poor but ambitious client. The patron, in fact, did not subscribe for what he had not read—or heard. The endless recitations to which Augustus listened were hardly those merely of his personal friends. He listened, as Suetonius says, 'benigne et patienter'. But it was the 'benignity and patience' not of a personal friend but of a government official—of a government official dispensing patronage. Suetonius allows us to divine something of the tastes of this all-powerful official. He was the particular enemy of 'that style which is easier admired than understood'—quae mirentur potius homines quam intellegant. It looks as though the clearness and good sense which mark so distinctively the best Augustan literature were developed to some extent under the direct influence of the Princeps.

The Princeps and his coadjutors may perhaps be not unprofitably regarded as the heads of a great Educational Department. Beneath them are numberless grammatici and rhetores. The work of these is directed towards the ideals of the supreme heads of the Department. How far this direction is due to accident and how far to some not very defined control it would be impossible to say. But obviously among the conscious aims of the schools of many of these grammatici and rhetores was the ambition of achieving some of the great prizes of the literary world. The goal of the pupil was government preferment, as we should call it. And we may perhaps be allowed, if we guard ourselves against the peril of mistaking a distant analogy for a real similarity of conditions, to see in the recitations before the Emperor and his ministers, an inspection, as it were, of schools and universities, an examination for literary honours and emoluments. And this being so, it is not to no purpose that the rhetor in this age stands behind the grammaticus. For the final examination, the inspection-by-recitation, is bound to be, whatever the wishes of any of the parties concerned, an examination in rhetoric. The theme appointed may be history, it may be philosophy, it may be poetry. But the performance will be, and must be, rhetoric. The Aeneid of Vergil may be read and re-read by posterity, and pondered word by word, line upon line. But it is going to be judged at a single recitation. For Vergil, it is true, there may be special terms. But this will be the lot of the many; and the many will develop, to suit it, a fashion of poetry the influence of which even Vergil himself will hardly altogether escape. Moreover, there will be, of course, other patrons than the Princeps, at once less patient and less intelligent.

These effects of recitation we recognize, of course, easily enough in the case of such a poet as Lucan. But we must go back further. Vergil is, no doubt, as little like Lucan as he well could be. Yet he did not sit at the feet of Epidius for nothing: and he did not forget when he wrote the fourth book of the Aeneid that he would one day read it to Augustus. We know that there are several kinds of oratory. But we are inclined, I think, to suppose that there is only one kind of rhetoric—that rhetoric is always the same thing. Yet there are at least two kinds of rhetoric. In the practical world there are two conquering forces—the iron hand and the velvet glove. Just so in rhetoric—which in the spiritual world is one of the greatest, and very often one of the noblest, of conquering forces—there is the iron manner and the velvet manner. Lucan goes home like a dagger thrust. His is the rhetoric that cuts and beats. The rhetoric of Vergil is soft and devious. He makes no attempt to astonish, to perplex, to horrify. He aims to move us in a wholly different manner. And yet, like Lucan, he aims to move us once and for all. He aims to be understood upon a first hearing. I know that this sounds like a paradox. I shall be told that Vergil is of all poets the most indirect. That is perfectly true. But why is Vergil of all poets the most indirect? Just because he is always trying at all costs to make himself clear. Lucan says a thing once and is done with it. Vergil cannot. He begins all over again. He touches and retouches. He has no 'theme' not succeeded by a 'variation'.[8] In Lucan everything depends upon concentration, in Vergil upon amplification. Both are trying painfully to be understood on a first hearing—or, rather, to make, on a first hearing, the emotional or ethical effect at which they aim. Any page of Vergil will illustrate at once what I mean. I select at random the opening lines of the third Aeneid:

postquam res Asiae Priamique euertere gentem

immeritam uisum superis, ceciditque superbum

Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia;

diuersa exsilia et desertas quaerere terras

auguriis agimur diuum, classemque sub ipsa

Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

incerti quo fata ferant, ubi sistere detur.

The first three lines might have been expressed by an ablative absolute in two words—Troia euersa. But observe. To res Asiae in 1 Vergil adds the explanatory Priami gentem, amplifying in 2 with the new detail immeritam. Euertere uisum (1-2) is caught up by ceciditque Ilium (2-3), with the new detail superbum added, and again echoed (3) by humo fumat—fumat giving a fresh touch to the picture. In 4 diuersa exsilia is reinforced by desertas terras, sub ipsa Antandro (5-6) by montibus Idae (6). In 7 ubi sistere detur echoes quo fata ferant. One has only to contrast the rapidity of Homer, in whom every line marks decisive advance. But Vergil diffuses himself. And this diffusion is in its origin and aim rhetorical.

Yet he did not write, and I do not mean to suggest that he wrote, for an auditorium and ἐς τὸ παραχρῆμα, and not for the scrupulous consideration of after ages. He wrote to be read and pondered. But he is haunted nevertheless by the thought of the auditorium. It distracts, and even divides, his literary consciousness. He writes, perhaps without knowing it, for two classes—for the members of his patron's salon and for the scholar in his study. We shall not judge his style truly if we allow ourselves wholly to forget the auditorium. And here let me add that we shall equally fail to understand the style of Lucan or that of Statius if we remember, as we are apt to do, only the auditorium. The auditorium is a much more dominating force in their consciousness than it is in that of Vergil. But even they rarely allow themselves to forget the judgement of the scholar and of posterity. They did not choose and place their words with so meticulous a care merely for the audience of an afternoon. If we sometimes are offended by their evident subservience to the theatre, yet on the whole we have greater reason to admire the courage and conscience with which they strove nevertheless to keep before them the thought of a wider and more distant and true-judging audience.

I have intentionally selected for notice that rhetorical feature in Vergil's style which is, I think, the least obvious. How much of the Aeneid was written ultimately by Epidius I hardly like to inquire. Nowhere does Vergil completely succeed in concealing his rhetorical schooling. Even in his greatest moments he is still to a large extent a rhetorician. Indeed I am not sure that he ever writes pure poetry—poetry which is as purely poetry as that of Catullus. Take the fourth book of the Aeneid, which has so much passionate Italian quality. Even there Vergil does not forget the mere formal rules of rhetoric. Analyse any speech of Dido. Dido knows all the rules. You can christen out of Quintilian almost all the figures of rhetoric which she employs. Here is a theme which I have not leisure to develop. But it is interesting to remember in this connexion the immense and direct influence which Vergil has had upon British oratory. Burke went nowhere without a copy of Vergil in his pocket. Nor is it for nothing that the fashion of Vergilian quotation so long dominated our parliamentary eloquence. These quotations had a perfect appropriateness in a rhetorical context: for they are the language of a mind by nature and by education rhetorical.

III

Roman poetry continued for no less than five centuries after the death of Vergil—and by Roman poetry I mean a Latin poetry classical in form and sentiment. But of these five centuries only two count. The second and third centuries A.D. are a Dark Age dividing the silver twilight of the century succeeding the age of Horace from the brief but brilliant Renaissance of the fourth century: and in the fifth century we pass into a new darkness. The infection of the Augustan tradition is sufficiently powerful in the first century to give the impulse to poetic work of high and noble quality. And six considerable names adorn the period from Nero to Domitian. Of these the greatest are perhaps those of Seneca, Lucan, and Martial. All three are of Spanish origin: and it is perhaps to their foreign blood that they owe the genius which redeems their work from its very obvious faults. It is the fashion to decry Seneca and Lucan as mere rhetoricians. Yet in both there is something greater and deeper than mere rhetoric. They move by habit grandly among large ideas. Life is still deep and tremendous and sonorous. Their work has a certain Titanic quality. We judge their poetry too much by their biography, and their biography too little in relation to the terrible character of their times. Martial is a poet of a very different order. Yet in an inferior genre he is supreme. No other poet in any language has the same never-failing grace and charm and brilliance, the same arresting ingenuity, an equal facility and finish. We speak of his faults, yet, if the truth must be told, his poetry is faultless—save for one fault: its utter want of moral character. The three other great names of the period are Statius, Silius, and Valerius. Poets of great talent but no genius, they 'adore the footsteps' of an unapproachable master. Religiously careful artists, they see the world through the eyes of others. Sensible to the effects of Greatness, they have never touched and handled it. They know it only from the poets whom they imitate. The four winds of life have never beat upon their decorous faces. We would gladly give the best that they offer us—and it is often of fine quality—for something much inferior in art but superior in the indefinable qualities of freshness and gusto. The exhaustion of the period is well seen in Juvenal—in the jaded relish of his descriptions of vice, in the complete unreality of his moral code, in a rhetoric which for ever just misses the fine effects which it laboriously calculates.

The second century is barren. Yet we are dimly aware in the reign of Hadrian of an abortive Revival. We hear of a school of neoterici: and these neoterici aimed at just what was needed—greater freshness and life. They experimented in metre, and they experimented in language. They tried to use in poetry the language of common speech, the language of Italy rather than that of Rome, and to bring into literature once again colour and motion. The most eminent of these neoterici is Annius Florus, of whom we possess some notable fragments. But the movement failed; and Florus is the only name that arrests the attention of the student of Roman poetry between Martial and Nemesianus. Nemesianus is African, and his poems were not written in Rome. But his graceful genius perhaps owes something to the impulsion given to literary studies by Numerian—one of the few emperors of the period who exhibit any interest in the progress of literature. The fourth century is the period of Renaissance. We may see in Tiberianus the herald of this Renaissance. The four poems which can be certainly assigned to him are distinguished by great power and charm. It is a plausible view that he is also the author of the remarkable Peruigilium Veneris—that poem proceeds at any rate from the school to which Tiberianus belongs. The style of Tiberianus is formed in the academies of Africa, and so also perhaps his philosophy. The Platonic hymn to the Nameless God is a noble monument of the dying Paganism of the era. Tiberianus' political activities took him to Gaul: and Gaul is the true home of this fourth-century Renaissance. In Gaul around Ausonius there grew up at Bordeaux a numerous and accomplished and enthusiastic school of poets. To find a parallel to the brilliance and enthusiasm of this school we must go back to the school of poets which grew up around Valerius Cato in Transpadane Gaul in the first century B.C. The Bordeaux school is particularly interesting from its attitude to Christianity. Among Ausonius' friends was the austere Paulinus of Nola, and Ausonius himself was a convert to the Christian faith. But his Christianity is only skin-deep. His Bible is Vergil, his books of devotion are Horace and Ovid and Statius. The symbols of the Greek mythology are nearer and dearer to him than the symbolism of the Cross. The last enemy which Christianity had to overcome was, in fact, Literature. And strangely enough the conquest was to be achieved finally, not by the superior ethical quality of the new religion, but by the havoc wrought in Latin speech by the invasion of the Barbarians, by the decay of language and of linguistic study. To the period of Ausonius—and probably to Gaul—belong the rather obscure Asmenidae—the 'sons', or pupils, of Asmenius. At least two of them, Palladius and Asclepiadius, exhibit genuine poetical accomplishment. But the schools both of Ausonius and of Asmenius show at least in one particular how relaxed had become the hold even upon its enthusiasts of the true classical tradition. All these poets have a passion for triviality, for every kind of tour de force, for conceits and mannerisms. At times they are not so much poets as the acrobats of poetry.

The end of the century gives us Claudian, and a reaction against this triviality. 'Paganus peruicacissimus,' as Orosius calls him, Claudian presents the problem of a poet whose poetry treats with real power the circumstances of an age from which the poet himself is as detached as can be. Claudian's real world is a world which was never to be again, a world of great princes and exalted virtues, a world animated by a religion in which Rome herself, strong and serene, is the principal deity. Accident has thrown him into the midst of a political nightmare dominated by intriguing viziers and delivered to a superstition which made men at once weak and cruel. Yet this world, so unreal to him, he presents in a rhetorical colouring extraordinarily effective. Had he possessed a truer instinct for things as they are he might have been the greatest of the Roman satirists. He has a real mastery of the art of invective. But, while he is great where he condemns, where he blesses he is mostly contemptible. He has too many of the arts of the cringing Alexandrian. And they availed him nothing. Over every page may be heard the steady tramp of the feet of the barbarian invader.

After Claudian we pass into the final darkness. The gloom is illuminated for a brief moment by the Gaul Rutilius. But Rutilius has really outlived Roman poetry and Rome itself. Nothing that he admires is any longer real save in his admiration of it. The things that he condemns most bitterly are the things which were destined to dominate the world for ten centuries. Christianity is 'a worse poison than witchcraft'. The monastic spirit is the 'fool-fury of a brain unhinged'. The monasteries are 'slave-dungeons'.

It was these 'slave-dungeons' which were to keep safe through the long night of the Middle Ages all that Rutilius held dear. It was these 'slave-dungeons' which were to afford a last miserable refuge to the works of that long line of poets of whom Rutilius is the late and forlorn descendant. Much indeed was to perish even within the fastnesses of these 'slave-dungeons': for the monasteries were not always secure from the shock of war, nor the precious memorials which they housed from the fury of fanaticism. Yet much was to survive and to emerge one day from the darkness and to renew the face of the world. Rutilius wrote his poem in 416 A.D. If he could have looked forward exactly a thousand years he would have beheld Poggio and the great Discoverers of the Italian Renaissance ransacking the 'slave-dungeons' of Italy, France, and Germany, and rejoicing over each recovered fragment of antiquity with a pure joy not unlike that which heavenly minds are said to feel over the salvation of souls. These men were, indeed, kindling into life again the soul of Europe. They were assisting at a New Birth. In this process of regeneration the deepest force was a Latin force, and of this Latin force the most impelling part was Latin poetry. We are apt to-day, perhaps, in our zeal of Hellenism, to forget, or to disparage, the part which Latin poetry has sustained in moulding the literatures of modern Europe. But if the test of great poetry is the length and breadth of its influence in the world, then Roman poetry has nothing to fear from the vagaries of modern fashion. For no other poetry has so deeply and so continuously influenced the thought and feeling of mankind. Its sway has been wider than that of Rome itself: and the Genius that broods over the Capitoline Hill might with some show of justice still claim, as his gaze sweeps over the immense field of modern poetry, that he beholds nothing which does not owe allegiance to Rome:

Iupiter arce sua totum cum spectat in orbem,

nil nisi Romanum quod tueatur habet.

NVMA POMPILIVS (?)

715-673 B.C.

1. Fragments of the Saliar Hymns

i

DIVOM templa cante,

diuom deo supplicate.

ii

QVOME tonas, Leucesie,

prae tet tremonti.

quor libet, Curis,

decstumum tonare?

iii

CONSE, ulod oriese:

omnia tuere,

adi, Patulci, coi isse:

Sancus Ianes Cerus es.

Duonus Ianus ueuet

po melios, eu, recum.

THE ARVAL BROTHERHOOD

2. Against Plague upon the Harvest

Incertae Aetatis.

ENOS, Lases, iuuate,

enos, Lases, iuuate,

enos, Lases, iuuate.

neue lue rue, Marmar, sins incurrere in pleoris,

neue lue rue, Marmar, sins incurrere in pleoris,

neue lue rue, Marmar, sers incurrere in pleoris.

satur fu, fere Mars: limen sali: sta berber,

satur fu, fere Mars: limen sali: sta berber,

satur fu, fere Mars: limen sali: sta berber,

semunis alternei aduocapit conctos,

semunis alternei aduocapit conctos,

semunis alternei aduocapit conctos.

enos, Marmor, iuuato,

enos, Marmor, iuuato,

enos, Marmor, iuuato.

triumpe, triumpe, triumpe, triumpe, triumpe.

ANONYMOUS

3. Charms

i. Against the Gout

Incertae Aetatis.

EGO tui memini,

medere meis pedibus:

terra pestem teneto,

salus hic maneto

in meis pedibus.

ii. At the Meditrinalia

NOVOM uetus uinum bibo,

nouo ueteri morbo medeor.

4. An Ancient Lullaby

Incertae Aetatis.

LALLA, lalla, lalla:

i, aut dormi aut lacta.

5. Epitaphs of the Scipios

284-176 B.C.

i

CORNELIVS Lucius Scipio Barbatus,

Gnaiuod patre prognatus fortis uir sapiensque,

quoius forma uirtutei parisuma fuit,

consol, censor, aidilis quei fuit apud nos,

Taurasia, Cisauna, Samnio cepit,

subigit omne Loucanam opsidesque abdoucsit.

ii

HONC oino ploirime cosentiont Romai

duonoro optumo fuise uiro

Lucium Scipione. filios Barbati

consol, censor, aidilis hic fuet apud nos:

hic cepit Corsica Aleriaque urbe,

dedet Tempestatebus aide meretod.

iii

QVEI apice insigne Dialis flaminis gesistei,

mors perfecit tua ut essent omnia breuia,

honos fama uirtusque, gloria atque ingenium.

quibus sei in longa licuiset utier tibi uita,

facile facteis superases gloriam maiorum.

qua re lubens te in gremiu Scipio, recipit

terra, Publi, prognatum Publio, Corneli.

iv

MAGNA sapientia multasque uirtutes

aeuitate quam parua posidet hoc saxsum.

quoiei uita defecit, non honos, honore,

is hic situs, quei nunquam uictus est uirtutei,

annos gnatus uiginti is Diteist mandatus,

ne quairatis honore quei minus sit mactus.

L. LIVIVS ANDRONICVS

284-204 B.C. (?)

6. Fragments of the Odyssey

i

VIRVM mihi, Camena, insece uersutum.

ii

Mea puera quid uerbi ex tuo ore supera fugit?

iii

Mea puer quid uerbi ex tuo ore audio?

neque enim te oblitus sum, Laertie noster.

iv

Simul ac dacrimas de ore noegeo detersit.

v

Namque nullum peius macerat hemonem

quamde mare saeuom: uires quoi sunt magnae,

topper eas confringunt importunae undae.

vi

Topper citi ad aedis uenimus Circai.

simul duona eorum portant ad naues:

milia alia in isdem inserinuntur.

vii

In Pylum deuenies aut ibi ommentans.

viii

Inferus an superus tibi fert deus funera, Vlixes?

ix

Cum socios nostros mandisset impius Cyclops.

x

At celer hasta uolans perrumpit pectora ferro.

7. Dramatic Fragments

i

TVM autem lasciuum Nerei simum pecus

ludens ad cantum classem lustratur choro.

ii

Ipsus se in terram saucius fligit cadens.

iii

Quin quod parere uos maiestas mea procat,

toleratis templo, letoque hanc deducitis?

iv

Nam praestatur uirtuti laus, sed gelu multo ocius

uento tabescit.

v

Confluges ubi conuentu campum totum inumigant.

vi

Florem anculabant Liberi ex carchesiis.

vii

Quo Castalia per struices saxeas lapsu accidit.

viii

Quem ego nefrendem alui lacteam inmulgens opem.

ix

Puerarum manibus confectum pulcerrime.

x

Iamne oculos specie laetauisti optabili?

CN. NAEVIVS

270-199 B.C. (?)

8. Fragments of the Bellum Poenicum

i

NOVEM Iouis concordes filiae sorores.

ii

Postquam auem aspexit in templo Anchisa,

sacra in mensa penatium ordine ponuntur,

immolabat auream uictimam pulcram.

iii

Amborum uxores

noctu Troiad exibant capitibus opertis,

flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis.

iv

Blande et docte percontat, Aenea quo pacto

Troiam urbem liquisset.

v

Deinde pollens sagittis inclutus Arquitenens

sanctus Ioue prognatus Pythius Apollo.

vi

Transit Melitam

Romanus exercitus, insulam integram urit,

populatur, uastat, rem hostium concinnat.

vii

Sin illos deserant fortissimos uiros,

magnum stuprum populo fieri per gentis.

viii

Seseque ei perire mauolunt ibidem

quam cum stupro redire ad suos populares.

ix

Fato Metelli Romae fiunt consules.

9. Dramatic Fragments

i

LAETVS sum laudari me abs te, pater, a laudato uiro.

ii

Vos qui regalis corporis custodias

agitatis, ite actutum in frondiferos locos,

ingenio arbusta ubi nata sunt, non obsita.

iii

Cedo, qui rem uestram publicam tantam amisistis tam cito?

proueniebant oratores nouei, stulti adulescentuli.

iv

Ego semper pluris feci

potioremque habui libertatem multo quam pecuniam.

v

Si quidem loqui uis,

non perdocere multa longe promicando oratiost.

vi

Quasi in choro ludens datatim dat se et communem facit:

alii adnutat, alii adnictat, alium amat, alium tenet,

alibi manus est occupata, alii pede percellit pedem,

anulum dat alii spectandum, a labris alium inuocat,

cum alio cantat, at tamen alii suo dat digito litteras.

10. His Own Epitaph

IMMORTALES mortales si foret fas flere,

flerent diuae Camenae Naeuium poetam.

itaque, postquam est Orchi traditus thesauro,

obliti sunt Romai loquier lingua Latina.

T. MACCIVS PLAVTVS

254-184 B.C.

11. His Own Epitaph

POSTQVAM est mortem aptus Plautus, Comoedia luget,

scaena est deserta, dein Risus Ludus Iocusque

et Numeri innumeri simul omnes conlacrumarunt.

MARCIVS VATES

250-200 B.C. (?)

12. Precepts

i

POSTREMVS dicas, primus taceas.

ii

Quamuis nouentium duonum negumate.

13. Vaticinium

250-200 B.C. (?)

AQVAM Albanam, Romane, caue lacu teneri,

caue in mare manare flumine sinas suo.

emissam agris rigabis, dissipatam riuis

exstingues: tum tu insiste muris hostium audax,

memor, quam per tot annos obsides urbem,

ex ea tibi his quae iam nunc panduntur fatis

uictoriam oblatam. bello perfecto

donum peramplum uictor ad mea templa

portato: patria sacra, quorum cura dudum est

omissa, endostaurata, ut adsolet, facito.

Q. ENNIVS

239-169 B.C.

FROM THE ANNALS

14. The Vision of Ilia

ET cita cum tremulis anus attulit artubus lumen.

talia tum memorat lacrimans exterrita somno:

'Eurydica prognata, pater quam noster amauit,

uires uitaque corpus meum nunc deserit omne.

nam me uisus homo pulcher per amoena salicta

et ripas raptare locosque nouos: ita sola

postilla, germana soror, errare uidebar

tardaque uestigare et quaerere te neque posse

corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.

exim compellare pater me noce uidetur

his uerbis: "O gnata, tibi sunt ante gerendae

aerumnae, post ex fluuio fortuna resistet."

haec effatus pater, germana, repente recessit

nec sese dedit in conspectum corde cupitus,

quamquam multa manus ad caeli caerula templa

tendebam lacrumans et blanda uoce uocabam.

uix aegro cum corde meo me somnus reliquit.'

15. Romulus and Remus

CVRANTES magna cum cura tum cupientes

regni dant operam simul auspicio augurioque.

... Remus auspicio se deuouet atque secundam

solus auem seruat. at Romulus pulcher in alto

quaerit Auentino, seruat genus altiuolantum.

certabant urbem Romam Remoramne uocarent.

omnibus cura uiris uter esset induperator.

expectant, ueluti consul cum mittere signum

uolt omnes auidi spectant ad carceris oras,

quam mox emittat pictis e faucibus currus:

sic expectabat populus atque ore timebat

rebus, utri magni uictoria sit data regni.

interea sol albus recessit in infera noctis.

exin candida se radiis dedit icta foras lux

et simul ex alto longe pulcherruma praepes

laeua uolauit auis. simul aureus exoritur sol,

cedunt de caelo ter quattuor corpora sancta

auium, praepetibus sese pulchrisque locis dant.

conspicit inde sibi data Romulus esse priora,

auspicio regni stabilita scamna solumque.

16. The Speech of Pyrrhus

NEC mi aurum posco nec mi pretium dederitis:

non cauponantes bellum sed belligerantes,

ferro, non auro, uitam cernamus utrique,

uosne uelit an me regnare era quidue ferat Fors

uirtute experiamur. et hoc simul accipe dictum:

quorum uirtuti belli fortuna pepercit,

eorundem libertati me parcere certum est.

dono, ducite, doque uolentibus cum magnis dis.

17. Character of a Friend of Servilius[9]

HAECCE locutus uocat, quocum bene saepe libenter

mensam sermonesque suos rerumque suarum

omne iter impertit magnam cum lassus diei

partem fuisset de summis rebus regundis

consilio indu foro lato sanctoque senatu,

cui res audacter magnas paruasque iocumque

eloqueretur et incaute malaque et bona dictu

euomeret si qui uellet tutoque locaret,

quocum multa uolup sibi fecit clamque palamque,

ingenium cui nulla malum sententia suaset

ut faceret facinus leuis aut malus, doctus, fidelis,

suauis homo, facundus, suo contentus, beatus,

scitus, secunda loquens in tempore, commodus, uerbum

paucum, multa tenens antiqua, sepulta uetustas

quae facit; et mores ueteresque nouosque tenentem,

multorum ueterum leges diuumque hominumque,

prudentem, qui dicta loquiue tacereue posset,

hunc inter pugnas conpellat Seruilius sic.

18. M. Cornelius Cethegus

ADDITVR orator Cornelius suauiloquenti

ore Cethegus Marcus Tuditano collega

Marci filius ...

... is dictust ollis popularibus olim

qui tum uiuebant homines atque aeuum agitabant

flos delibatus populi suadaeque medulla.

19. Caelius resists the Onset of the Istri

VNDIQVE conueniunt uelut imber tela tribuno:

configunt parmam, tinnit hastilibus umbo,

aerato sonitu galeae, sed nec pote quisquam

undique nitendo corpus discerpere ferro:

semper abundantes hastas frangitque quatitque.

totum sudor habet corpus multumque laborat,

nec respirandi fit copia: praepete ferro

Histri tela manu iacientes sollicitabant.

20. Toga Cedit Armis

POSTQVAM Discordia taetra

belli ferratos postes portasque refregit,

pellitur e medio sapientia, ui geritur res,

spernitur orator bonus, horridus miles amatur.

haut doctis dictis certantes nec maledictis

miscent inter sese inimicitiam agitantes,

non ex iure manum consertum, sed magis ferro

rem repetunt regnumque petunt, uadunt solida ui.

21. Lesser Fragments of the Annals

i

MVSAE, quae pedibus magnum pulsatis Olympum.

ii

Te, sale nata, precor, Venus, et genitrix patris nostri,

ut me de caelo uisas cognata parumper.

iii

Pectora fida tenet desiderium, simul inter

sese sic memorant: O Romule, Romule die,

qualem te patriae custodem di genuerunt!

O pater, O genitor, O sanguen dis oriundum,

tu produxisti nos intra luminis oras.

iv

Omnes mortales uictores, cordibus uiuis

laetantes, uino curatos, somnus repente

in campo passim mollissimus perculit acris.

v

At tuba terribili sonitu taratantara dixit.

incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,

percellunt magnas quercus, exciditur ilex,

fraxinus frangitur atque abies consternitur alta,

pinus proceras peruortunt: omne sonabat

arbustum fremitu siluai frondosai.

vi

Multa dies in bello conficit unus:

et rursus multae fortunae forte recumbunt:

haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est.

vii

Vnus homo nobis cunctando restituit rem,

non enim rumores ponebat ante salutem.

ergo postque magisque uiri nunc gloria claret.

viii

Concurrunt ueluti uenti cum spiritus Austri

imbricitor Aquiloque suo cum flamine contra

indu mari magno fluctus extollere certant.

ix

Iuppiter hic risit tempestatesque serenae

riserunt omnes risu Iouis omnipotentis.

x

Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus

uincla suis magnis animis abrupit et inde

fert sese campi per caerula laetaque prata,

celso pectore saepe iubam quassat simul altam,

spiritus ex anima calida spumas agit altas.

Dramatic Fragments

22. Alcmaeon

VNDE haec, unde haec flamma exoritur?

incede, adsunt, me expetit agmen.

fer mi auxilium, pestem abige a me,

flammiferam hanc uim quae me excruciat.

caerulea incinctae angui incedunt,

circumstant cum ardentibus taedis.

eccum intendit crinitus Apollo

arcum auratum luna innixus:

Diana facem iacit a laeua.

23. Andromache

QVID petam praesidi aut exequar, quoue nunc

auxilio exili aut fugae freta sim?

arce et urbe orba sum: quo accedam, quo applicem,

cui nec arae patriae domi stant, fractae et disiectae iacent,

fana flamma deflagrata, tosti alti stant parietes

deformati atque abiete crispa ...

o pater, o patria: o Priami domus,

saeptum altisono cardine templum,

uidi ego te adstantem ope barbarica

tectis caelatis laqueatis

auro ebore instructam regifice ...

haec omnia uidi inflammari,

Priamo ui uitam euitari,

Iouis aram sanguine turpari.

24. Cassandra

i

MATER optuma, tu multo mulier melior mulierum,

missa sum superstitiosis hariolationibus,

meque Apollo fatis fandis dementem inuitam ciet.

uirgines uereor aequalis, patris mei meum factum pudet,

optumi uiri. mea mater, tui me miseret, mei piget:

optumam progeniem Priamo peperisti extra me; hoc dolet;

men obesse, illos prodesse, me obstare, illos obsequi.

adest, adest fax obuoluta sanguine atque incendio,

multos annos latuit, ciues, ferte opem et restinguite.

iamque mari magno classis cita

texitur, exitium examen rapit:

adueniet, fera ueliuolantibus

nauibus complebit manus litora ...

eheu uidete:

iudicauit inclitum iudicium inter deas tris aliquis:

quo iudicio Lacedaemona mulier Furiarum una adueniet.

25. ii

MEA mater grauida parere se ardentem facem

uisa est in somnis Hecuba; quo facto pater

rex ipse Priamus somnio mentis metu

perculsus curis sumptus suspirantibus

exsacrificabat hostiis balantibus.

tum coniecturam postulat pacem petens

ut se edoceret obsecrans Apollinem

quo sese uertant tantae sortes somnium.

ibi ex oraclo uoce diuina edidit

Apollo puerum primus Priamo qui foret

postilla natus temperaret tollere:

eum esse exitium Troiae, pestem Pergamo.

26. Telamon

EGO deum genus esse semper dixi et dicam caelitum,

sed eos non curare opinor quid agat humanum genus:

nam si curent, bene bonis sit, male malis, quod nunc abest ...

sed superstitiosi uates inpudentesque harioli,

aut inertes aut insani aut quibus egestas imperat,

qui sibi semitam non sapiunt, alteri monstrant uiam,

quibus diuitias pollicentur, ab iis drachumam ipsi petunt.

de his diuitiis sibi deducant drachumam, reddant cetera.

27. Telamon

EGO cum genui tum morituros sciui et ei rei sustuli;

praeterea ad Troiam cum misi ob defendendam Graeciam,

scibam me in mortiferum bellum, non in epulas mittere.

28. Molestum Otium

OTIO qui nescit utier

plus negoti habet quam cum est negotium in negotio;

nam cui quod agat institutumst (is) in illo negotio

id agit, (id) studet, ibi mentem atque animum delectat suum.

otioso in otio homini animus nescit quid uelit.

hoc idem est: em neque domi nunc nos nec militiae sumus:

imus huc, hinc illuc, cum illuc uentum est, ire illuc lubet.

incerte errat animus, praeter propter uitam uiuitur.

29. Medeae Nutrix

VTINAM ne in nemore Pelio securibus

caesa accedisset abiegna ad terram trabes,

neue inde nauis inchoandi exordium

coepisset, quae nunc nominatur nomine

Argo, quia Argiui in ea delecti uiri

uecti petebant pellem inauratam arietis

Colchis imperio regis Peliae per dolum.

nam numquam era errans mea domo efferret pedem

Medea animo aegro amore saeuo saucia.

30. From the Iphigenia

AGAM.

QVID noctis uidetur in altisono

caeli clipeo?

SENEX.

Temo superat

stellas sublimen agens etiam atque

etiam noctis iter.

31. Epitaph for Scipio Africanus

HIC est ille situs cui nemo ciuis neque hostis

quibit pro factis reddere opis pretium.

32. The Same

A SOLE exoriente supra Maeotis paludes

nemo est qui factis aequiperare potest.

si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est,

mi soli caeli maxima porta patet.

33. Scipio to Ennius

ENNI poeta, salue, qui mortalibus

uersus propinas flammeos medullitus.

34. His own Epitaph

ASPICITE, o ciues, senis Enni imaginis formam.

hic uestrum panxit maxima facta patrum.

nemo me lacrimis decoret nec funera fletu

faxit. cur? uolito uiuos per ora uirum.

M. PACVVIVS

220-130 B.C.

35. Fortune

FORTVNAM insanam esse et caecam et brutam perhibent philosophi,

saxoque instare in globoso praedicant uolubili:

id quo saxum impulerit fors, eo cadere Fortunam autumant.

insanam autem esse aiunt, quia atrox incerta instabilis siet:

caecam ob eam rem esse iterant, quia nil cernat quo sese adplicet:

brutam, quia dignum atque indignum nequeat internoscere.

sunt autem alii philosophi, qui contra Fortuna negant

ullam miseriam esse, temeritatem esse omnia autumant.

id magis ueri simile esse usus reapse experiundo edocet:

uelut Orestes modo fuit rex, factust mendicus modo.

36. The Greeks set sail from Troy

SIC profectione laeti piscium lasciuiam

intuemur, nec tuendi satietas capier potest.

interea prope iam occidente sole inhorrescit mare,

tenebrae conduplicantur noctisque et nimbum obcaecat nigror,

flamma inter nubes coruscat, caelum tonitru contremit,

grando mixta imbri largifico subita praecipitans cadit,

undique omnes uenti erumpunt, saeui existunt turbines,

feruit aestu pelagus.

37. Genitabile Caelum

HOC uide circum supraque quod complexu continet terram

solisque exortu capessit candorem, occasu nigret,

id quod nostri caelum memorant, Grai perhibent aethera:

quidquid est hoc, omnia animat format alit auget creat

sepelit recipitque in sese omnia, omniumque idem est pater,

indidemque eadem aeque oriuntur de integro atque eodem occidunt.

38. Speech

O FLEXANIMA atque omnium regina rerum Oratio.

39. Womanish Tears

CONQVERI fortunam aduersam, non lamentari decet:

id uiri est officium, fletus muliebri ingenio additus.

40. His Own Epitaph

ADVLESCENS tam etsi properas, hoc te saxulum

rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas.

hic sunt poetae Pacuui Marci sita

ossa. hoc uolebam, nescius ne esses. uale.

L. ACCIVS

170-86 B.C.

41. Tarquin's Dream

TARQVINIVS

QVONIAM quieti corpus nocturno impetu

dedi sopore placans artus languidos:

uisust in somnis pastor ad me adpellere

pecus lanigerum eximia pulchritudine,

duos consanguineos arietes inde eligi

praeclarioremque alterum immolare me:

deinde eius germanum cornibus conitier,

in me arietare, eoque ictu me ad casum dari:

exin prostratum terra, grauiter saucium,

resupinum in caelo contueri maxime

mirificum facinus: dextrorsum orbem flammeum

radiatum solis linquier cursu nouo.

HARIOLVS

Rex, quae in uita ursurpant homines, cogitant curant uident,

quaeque agunt uigilantes agitantque, ea si cui in somno accidunt,

minus mirandum est, di rem tantam haut temere improuiso offerunt.

proin uide ne, quem tu esse hebetem deputas aeque ac pecus,

is sapientia munitum pectus egregie gerat

teque regno expellat: nam id quod de sole ostentum est tibi,

populo commutationem rerum portendit fore

perproquinquam. haec bene uerruncent populo! nam quod dexterum

cepit cursum ab laeua signum praepotens, pulcherrume

auguratum est rem Romanam publicam summam fore.

42. The Argo seen by a Shepherd who has never seen a Ship

TANTA moles labitur

fremibunda ex alto ingenti sonitu et spiritu.

prae se undas uoluit, uertices ui suscitat:

ruit prolapsa, pelagus respargit reflat.

ita dum interruptum credas nimbum uoluier,

dum quod sublime uentis expulsum rapi

saxum aut procellis, uel globosos turbines

existere ictos undis concursantibus:

nisi quas terrestris pontus strages conciet,

aut forte Triton fuscina euertens specus

supter radices penitus undante in freto

molem ex profundo saxeam ad caelum euehit.

43. Shorter Fragments

i

VIRTVTI sis par, dispar fortunis patris.

ii

Probae etsi in segetem sunt deteriorem datae

fruges, tamen ipsae suapte natura enitent.

iii

Probis probatus potius quam multis forem.

iv

Nam is demum miser est, cuius nobilitas miserias nobilitat.

v

Multi iniqui et infideles regno, pauci beniuoli.

vi

Oderint dum metuant.

ANONYMOUS

150 B.C. (?)

44. Epitaph of Claudia

HOSPES, quod deico paullum est, asta ac pellege.

heic est sepulcrum hau pulcrum pulcrai feminae:

nomen parentes nominarunt Claudiam.

suom mareitum corde deilexit souo:

gnatos duos creauit: horunc alterum

in terra linquit, alium sub terra locat.

sermone lepido, tum autem incessu commodo.

domum seruauit. lanam fecit. dixi. abei.

POMPILIVS

fl. 100 B.C.

45. His Poetical Lineage

PACVI discipulus dicor, porro is fuit Enni,

Ennius Musarum: Pompilius clueor.

VALERIVS AEDITVVS

fl. 100 B.C.

46. The Lamp of Love

QVID faculam praefers, Phileros, quae nil opus nobis?

ibimus sic: lucet pectoris flamma satis:

istam nam potis est uis saeua extinguere uenti,

aut imber caelo candidus praecipitans:

at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,

nullast quae possit uis alia opprimere.

Q. LVTATIVS CATVLVS

Cons. 102 B.C.

47. Lost: A Heart

AVFVGIT mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum

deuenit. sic est: perfugium illud habet.

quid? quasi non interdixem ne illunc fugitiuom

mitteret ad se intro, sed magis eiceret!

ibimus quaesitum. uerum ne ipsei teneamur

formido. quid ago? da, Venus, consilium.

48. The Rising Sun of Roscius

CONSTITERAM exorientem Auroram forte salutans,

cum subito a laeua Roscius exoritur.

pace mihi liceat, caelestes, dicere uestra:

mortalis uisust pulcrior esse deo.

PORCIVS LICINVS

fl. 100 B.C.

49. Ignis Homo Est

CVSTODES ouium tenerae propaginis, agnum,

quaeritis ignem? ite huc. quaeritis? ignis homost.

si digito attigero, incendam siluam simul omnem,

omne pecus flammast, omnia qua uideo.

50. Terence corrupted by his Patrons

DVM lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit,

dum Africani uocem diuinam haurit auidis auribus,

dum ad Philum se cenitare et Laelium pulchrum putat,

dum se amari ab his concredit, crebro in Albanum uenit,

suis postlatis rebus ad summam inopiam redactus est.

itaque ex conspectu omnium abit ut Graeciae in terram ultumam,

mortuost Stymphali, Arcadiae in oppido: nil Publius

Scipio profuit, nihil illei Laelius, nil Furius,

tres per id tempus qui agitabant facile nobilissumei:

eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam,

saltem ut esset quo referret obitum domini seruolus.

LAEVIVS

fl. 100 B.C.

51. From the Erotopaegnia

i

TV, Andromacha, per ludum manu

lasciuola ac tenellula

capiti meo, trepidans libens,

insolita plexti munera.

ii

CORPORE tenuato pectoreque

undique obeso ac mente exsensa

tardigeniclo senio obpressum.

iii

VENVS amoris altrix genetrix cuppiditatis, mihi

quae diem serenum hilarula praepandere cresti

opseculae tuae ac ministrae,

etsi ne utiquam, quid foret expauita grauis dura

fera asperaque famultas, potui domnio in accipere superbo.

M. FVRIVS BIBACVLVS

fl. 70 B.C.

52. The Garden of Valerius Cato

SI quis forte mei domum Catonis,

depictas minio assulas, et illos

custodis uidet hortulos Priapi,

miratur quibus ille disciplinis

tantam sit sapientiam assecutus,

quem tres cauliculi, selibra farris,

racemi duo tegula sub una

ad summam prope nutriant senectam.

53. The Reward of the Scholar

CATONIS modo, Galle, Tusculanum

tota creditor urbe uenditabat

mirati sumus unicum magistrum,

summum grammaticum, optumum poetam

omnes soluere posse quaestiones,

unum deficere expedire nomen:

en cor Zenodoti, en iecur Cratetis!

ORACVLVM

MARCIO VATI ATTRIBVTVM

76 B.C. (?)

54.

AMNEM, Troiugena, Cannam fuge, defuge Cannam:

neue alienigenae cogant te conserere unquam

in campo Diomedis manus. sed tu neque credes

ante mihi donec compleris sanguine campum

multaque milia caesorum tibi deferat amnis

in pontum ex gremio terrai frugiferai:

quaeque colunt terras pisces uolucresque feraeque

his fuat esca caro tua. Iuppiter haec mihi fatust.

M. TVLLIVS CICERO

106-43 B.C.

55. De Consulatu Suo

PRINCIPIO aetherio flammatus Iuppiter igni

uertitur et totum conlustrat lumine mundum

menteque diuina caelum terrasque petessit,

quae penitus sensus hominum uitasque retentat,

aetheris aeterni saepta atque inclusa cauernis.

et si stellarum motus cursusque uagantis

nosse uelis, qua et sint signorum in sede locatae,

quae uerbo ex falsis Graiorum uocibus errant,

re uera certo lapsu spatioque feruntur,

omnia iam cernes diuina mente notata.

nam primum astrorum uolucris te consule motus

concursusque graui stellarum ardore micantis

tu quoque, cum tumulos Albano in monte niualis

lustrasti et laeto mactasti lacte Latinas,

uidisti et claro tremulos ardore cometas;

multaque misceri nocturna strage putasti,

quod ferme dirum in tempus cecidere Latinae,

cum claram speciem concreto lumine luna

abdidit et subito stellanti nocte perempta est.

quid uero, ut Phoebi fax, tristis nuntia belli,

quae magnum ad columen flammato ardore uolabat,

praecipitis caeli partis obitusque petessit?

aut cum terribili perculsus fulmine ciuis

luce serenanti uitalia lumina liquit?

aut cum se grauido tremefecit corpore tellus?

iam uero uariae nocturno tempore uisae

terribilis formae bellum motusque monebant,

multaque per terras uates oracla furenti

pectore fundebant tristis minitantia casus:

quidue ea quae lapsu ceciderunt aera uetusto?

haec, fora perpetuis signis clarisque frequentans,

ipse deum genitor caelo terrisque canebat.

aut ea Torquato quae quondam et consule Cotta

Lydius ediderat Tyrrhenae gentis haruspex?

omnia fixa tuus glomerans determinat annus.

nam pater altitonans stellanti nixus Olympo

ipse suos quondam tumulos ac templa petiuit

et Capitolinis iniecit sedibus ignis.

tum species ex aere uetus uenerataque Nattae

concidit elapsaeque uetusto numine leges,

et diuom simulacra peremit fulminis ardor.

hic siluestris erat Romani nominis altrix,

Martia, quae paruos Mauortis semine natos

uberibus grauidis uitali rore rigabat:

quae tum cum pueris flammato fulminis ictu

concidit atque auolsa pedum uestigia liquit.

tum quis non artis scripta ac monumenta uolutans

uoces tristificas chartis promebat Etruscis?

Lucmones, genus Etrusca de stirpe profectum,

uoluier ingentem cladem pestemque monebant,

tum legum exitium constanti uoce ferebant,

templa deumque adeo flammis urbemque iubebant

eripere et stragem horribilem caedemque uereri;

atque haec fixa graui fato ac fundata teneri,

nei posta excelsum ad columen formata decore

sancta Iouis species claros spectaret in ortus:

tum fore ut occultos populus sanctusque senatus

cernere conatus posset, si solis ad ortum

conuorsa inde patrum sedes populique uideret.

haec tardata diu species multumque morata

consule te tandem celsa est in sede locata;

atque una fixi ac signati temporis hora

Iuppiter excelsa clarabat sceptra columna

et clades patriae flamma ferroque parata

uocibus Allobrogum patribus populoque patebat.

rite igitur ueteres, quorum monumenta tenetis,

qui populos urbisque modo ac uirtute regebant,

rite etiam uostri, quorum pietasque fidesque

praestitit ac longe uicit sapientia cunctos,

praecipue coluere uigenti numine diuos.

haec adeo penitus cura uidere sagaci,

otia qui stadiis laeti tenuere decoris

inque Academia umbrifera nitidoque Lyceo

sudarunt claras fecundi pectoris artis.

e quibus ereptum, primo iam a flore iuuentae,

te patria in media uirtutum mole locauit.

tu tamen anxiferas curas requiete relaxans,

quod patriae uacat, his studiis nobisque sacrasti.

56. Marius

HIC Iouis altisoni subito pinnata satelles

arboris e trunco serpentis saucia morsu

subrigit, ipsa feris transfigens unguibus, anguem

semianimum et uaria grauiter ceruice micantem;

quem se intorquentem lanians rostroque cruentans,

iam satiata animo, iam duros ulta dolores,

abicit ecflantem et laceratum adfligit in undas,

seque obitu a solis nitidos conuertit ad ortus.

hanc ubi praepetibus pinnis lapsuque uolantem

conspexit Marius, diuini numinis augur,

faustaque signa suae laudis reditusque notauit,

partibus intonuit caeli pater ipse sinistris:

sic aquilae clarum firmauit Iuppiter omen.

Translations from the Greek

57. From the Odyssey

O DECVS Argolicum, quin puppim flectis, Vlixes,

auribus ut nostros possis agnoscere cantus?

nam nemo haec umquam est transuectus caerula cursu,

quin prius adstiterit uocum dulcedine captus,

post, uariis auido satiatus pectore Musis,

doctior ad patrias lapsus peruenerit oras.

nos graue certamen belli clademque tenemus

Graecia quam Troiae diuino numine uexit,

omneque quod celat frugum uix indiga tellus.

58. From Sophocles

O MVLTA dictu grauia, perpessu aspera,

quae corpore exanclata atque animo pertuli!

nec mihi Iunonis terror inplacabilis

nec tantum inuexit tristis Eurystheus mali,

quantum una uaecors Oenei partu edita.

haec me inretiuit ueste furiali inscium,

quae laterei inhaerens morsu lacerat uiscera,

urgensque grauiter pulmonum haurit spiritus:

iam decolorem sanguinem omnem exsorbuit.

sic corpus clade horribili absumptum extabuit:

ipse inligatus peste interemor textili.

hos non hostilis dextra, non Terra edita

moles Gigantum, non biformato impetu

Centaurus ictus corpori inflixit meo,

non Graia uis, non barbara ulla inmanitas,

non saeua terris gens relegata ultimis,

quas peragrans undique omnem ecferitatem expuli,

sed feminae uir feminea interemor manu.

o nate, uere hoc nomen usurpa patri,

neu me occidentem matris superet caritas.

huc adripe ad me manibus abstractam piis:

iam cernam mene an illam potiorem putes.

perge, aude, nate! inlacrima patris pestibus,

miserere: gentes nostras flebunt miserias.

heu, uirginalem me ore ploratum edere,

quem uidit nemo ulli ingemescentem malo!

ecfeminata uirtus adflicta occidit.

accede, nate, adsiste, miserandum aspice

euiscerati corpus laceratum patris!

uidete, cuncti, tuque, caelestum sator,

iace, obsecro, in me uim coruscam fulminis!

nunc nunc dolorum anxiferi torquent uertices,

nunc serpit ardor. o ante uictrices manus,

o pectora, o terga, o lacertorum tori,

uestrone pressu quondam Nemeaeus leo

frendens efflauit grauiter extremum halitum?

haec dextra Lernam taetra mactata excetra

pacauit, haec bicorporem adflixit manum,

Erymanthiam haec uastificam abiecit beluam,

haec e Tartarea tenebrica abstractum plaga

tricipitem adduxit Hydra generatum canem,

haec interemit tortu multiplicabili

draconem, auriferam optutu adseruantem arborem.

multa alia uictrix nostra lustrauit manus,

nec quisquam e nostris spolia cepit laudibus.

59. From Euripides

MORTALIS nemo est quem non attingit dolor

morbique multi: sunt humandi liberi,

rursum creandi, morsque est finita omnibus.

quae generei humano angorem nequicquam adferunt:

reddenda terrae est terra, tum uita omnibus

metenda, ut fruges: sic iubet necessitas.

C. HELVIVS CINNA

fl. 50 B.C.

60. An Astronomical Poem written upon Mallow Leaves

HAEC tibi Arateis multum uigilata lucernis

carmina, quis ignis nouimus aetherios,

leuis in aridulo maluae descripta libello

Prusiaca uexi munera nauicula.

M. TVLLIVS LAVREA

fl. 40 B.C.

61. Magic Waters in the Garden of Cicero's Villa

QVO tua, Romanae uindex clarissime linguae,

silua loco melius surgere iussa uiret

atque Academiae celebratam nomine uillam

nunc reparat cultu sub potiore Vetus,

hoc etiam apparent lymphae non ante repertae,

languida quae infuso lumina rore leuant.

nimirum locus ipse sui Ciceronis honori

hoc dedit, hac fontes cum patefecit ope,

ut, quoniam totum legitur sine fine per orbem,

sint plures oculis quae medeantur aquae.

Q. TVLLIVS CICERO

102-43 B.C.

62. Astronomical Fragment

FLVMINA uerna cient obscuro lumine Pisces

curriculumque Aries aequat noctisque diique,

cornua quem condunt florum praenuntia Tauri;

aridaque aestatis Gemini primordia pandunt,

longaque iam minuit praeclarus lumina Cancer,

languificosque Leo proflat ferus ore calores.

post modium quatiens Virgo fugat orta uaporem:

autumni reserat portas aequatque diurna

tempora nocturnis dispenso sidere Libra:

effetos ramos denudat flamma Nepai:

pigra Sagittipotens iaculatur frigora terris:

bruma gelu glaciat iubarem spirans Capricorni,

quem sequitur nebulas rorans liquor altus Aquari.

tanta supra circaque uigescunt lumina mundi;

at dextra laeuaque ciet rota fulgida Solis

mobile curriculum et Lunae simulacra feruntur.

C. IVLIVS CAESAR

100-44 B.C.

63. Terence

TV quoque tu in summis, o dimidiate Menander,

poneris, et merito, puri sermonis amator.

lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret uis

comica, ut aequato uirtus polleret honore

cum Graecis, neue hac despectus pane iaceres!

unum hoc maceror aureolo tibi desse, Terenti.

C. LICINIVS MACER CALVVS

82-47 B.C.

64. Fragments of Epithalamia

i

LILIVM uaga candido

nympha quod secet ungui.

ii

Vesper it ante iubar quatiens.

iii

Et leges sanctas docuit et cara iugauit

corpora conubiis et magnas condidit urbes.

65. The Death of Quintilia

FORSITAN hoc etiam gaudeat ipsa cinis.

T. LVCRETIVS CARVS

95-54 B.C.

66. Exordium

AENEADVM genetrix, hominum diuumque uoluptas,

alma Venus, caeli subter labentia signa

quae mare nauigerum, quae terras frugiferentis

concelebras, per te quoniam genus omne animantum

concipitur uisitque exortum lumina solis:

te, dea, te fugiunt uenti, te nubila caeli

aduentumque tuum, tibi suauis daedala tellus

summittit flores, tibi rident aequora ponti

placatumque nitet diffuso lumine caelum.

nam simul ac species patefactast uerna diei

et reserata uiget genitabilis aura fauoni,

aeriae primum uolucres te, diua, tuumque

significant initum perculsae corda tua ui.

inde ferae pecudes persultant pabula laeta

et rapidos tranant amnis: ita capta lepore

te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.

denique per maria ac montis fluuiosque rapaces

frondiferasque domos auium camposque uirentis

omnibus incutiens blandum per pectora amorem

efficis ut cupide generatim saecla propagent.

quae quoniam rerum naturam sola gubernas

nec sine te quicquam dias in luminis oras

exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,

te sociam studeo scribendis uersibus esse

quos ego de rerum natura pangere conor

Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni

omnibus ornatum uoluisti excellere rebus.

quo magis aeternum da dictis, diua, leporem.

effice ut interea fera moenera militiai

per maria ac terras omnis sopita quiescant.

nam tu sola potes tranquilla pace iuuare

mortalis, quoniam belli fera moenera Mauors

armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se

reicit aeterno deuictus uulnere amoris,

atque ita suspiciens tereti ceruice reposta

pascit amore auidos inhians in te, dea, uisus,

eque tuo pendet resupini spiritus ore.

hunc tu, diua, tuo recubantem corpore sancto

circumfusa super, suauis ex ore loquelas

funde petens placidam Romanis, incluta, pacem.

nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo

possumus aequo animo nec Memmi clara propago

talibus in rebus communi desse saluti.

quod superest, uacuas auris animumque sagacem

semotum a curis adhibe ueram ad rationem,

ne mea dona tibi studio disposta fideli,

intellecta prius quam sint, contempta relinquas.

nam tibi de summa caeli ratione deumque

disserere incipiam et rerum primordia pandam,

unde omnis natura creet res auctet alatque,

quoue eadem rursum natura perempta resoluat,

quae nos materiem et genitalia corpora rebus

reddunda in ratione uocare et semina rerum

appellare suemus et haec eadem usurpare

corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

Humana ante oculos foede cum uita iaceret

in terris oppressa graui sub religione,

quae caput a caeli regionibus ostendebat

horribili super aspectu mortalibus instans,

primum Graius homo mortalis tollere contra

est oculos ausus primusque obsistere contra:

quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti

murmure compressit caelum, sed eo magis acrem

irritat animi uirtutem, effringere ut arta

naturae primus portarum claustra cupiret.

ergo uiuida uis animi peruicit, et extra

processit longe flammantia moenia mundi

atque omne immensum peragrauit mente animoque:

unde refert nobis uictor quid possit oriri,

quid nequeat, finita potestas denique cuique

quanam sit ratione atque alte terminus haerens.

quare religio pedibus subiecta uicissim

obteritur, nos exaequat uictoria caelo.

Illud in his rebus uereor, ne forte rearis

impia te rationis inire elementa uiamque

indugredi sceleris. quod contra saepius illa

religio peperit scelerosa atque impia facta:

Aulide quo pacto Triuiai uirginis aram

Iphianassai turparunt sanguine foede

ductores Danaum delecti, prima uirorum.

cui simul infula uirgineos circumdata comptus

ex utraque pari malarum parte profusast,

et maestum simul ante aras adstare parentem

sensit et hunc propter ferrum celare ministros

aspectuque suo lacrimas effundere ciuis,

muta metu terram genibus summissa petebat:

nec miserae prodesse in tali tempore quibat

quod patrio princeps donarat nomine regem;

nam sublata uirum manibus tremebundaque ad aras

deductast, non ut sollemni more sacrorum

perfecto posset claro comitari Hymenaeo,

sed casta inceste nubendi tempore in ipso

hostia concideret mactatu maesta parentis,

exitus ut classi felix faustusque daretur—

tantum religio potuit suadere malorum.

Tutemet a nobis iam quouis tempore uatum

terriloquis uictus dictis desciscere quaeres.

quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt

somnia quae uitae rationes uertere possint

fortunasque tuas omnis turbare timore!

et merito. nam si certam finem esse uiderent

aerumnarum homines, aliqua ratione ualerent

religionibus atque minis obsistere uatum.

nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,

aeternas quoniam poenas in morte timendumst.

ignoratur enim quae sit natura animai,

nata sit an contra nascentibus insinuetur,

et simul intereat nobiscum morte dirempta,

an tenebras Orci uisat uastasque lacunas,

an pecudes alias diuinitus insinuet se:

Ennius ut noster cecinit qui primus amoeno

detulit ex Helicone perenni fronde coronam,

per gentis Italas hominum quae clara clueret:

etsi praeterea tamen esse Acherusia templa

Ennius aeternis exponit uersibus edens,

quo neque permanent animae neque corpora nostra,

sed quaedam simulacra modis pallentia miris;

unde sibi exortam semper florentis Homeri

commemorat speciem lacrimas effundere salsas

coepisse et rerum naturam expandere dictis.

quapropter bene cum superis de rebus habenda

nobis est ratio, solis lunaeque meatus

qua fiant ratione, et qua ui quaeque gerantur

in terris, tum cum primis ratione sagaci

unde anima atque animi constet natura uidendum.

et quae res nobis uigilantibus obuia mentis

terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,

cernere uti uideamur eos audireque coram,

morte obita quorum tellus amplectitur ossa.

Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta

difficile inlustrare Latinis uersibus esse,

multa nouis uerbis praesertim cum sit agendum

propter egestatem linguae et rerum nouitatem;

sed tua me uirtus tamen et sperata uoluptas

suauis amicitiae quemuis sufferre laborem

suadet et inducit noctes uigilare serenas

quaerentem dictis quibus et quo carmine demum

clara tuae possim praepandere lumina menti,

res quibus occultas penitus conuisere possis.

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

67. The Rule of Reason

SVAVE, mari magno turbantibus aequora uentis,

e terra magnum alterius spectare laborem;

non quia uexari quemquamst iucunda uoluptas,

sed quibus ipse malis careas quia cernere suaue est:

suaue etiam belli certamina magna tueri

per campos instructa tua sine parte pericli.

sed nil dulcius est, bene quam munita tenere

edita doctrina sapientum templa serena,

despicere unde queas alios passimque uidere

errare atque uiam palantis quaerere uitae,

certare ingenio, contendere nobilitate,

noctes atque dies niti praestante labore

ad summas emergere opes rerumque potiri.

o miseras hominum mentis, o pectora caeca!

qualibus in tenebris uitae quantisque periclis

degitur hoc aeui quodcumquest! nonne uidere

nil aliud sibi naturam latrare, nisi utqui

corpore seiunctus dolor absit, menti' fruatur

iucundo sensu cura semota metuque?

ergo corpoream ad naturam pauca uidemus

esse opus omnino, quae demant cumque dolorem.

delicias quoque uti multas substernere possint

gratius interdum, neque natura ipsa requirit,

si non aurea sunt iuuenum simulacra per aedes

lampadas igniferas manibus retinentia dextris,

lumina nocturnis epulis ut suppeditentur,

nec domus argento fulget auroque renidet

nec citharae reboant laqueata aurataque tecta.

cum tamen inter se prostrati in gramine molli

propter aquae riuum sub ramis arboris altae

non magnis opibus iucunde corpora curant,

praesertim cum tempestas arridet et anni

tempora conspergunt uiridantis floribus herbas.

nec calidae citius decedunt corpore febres,

textilibus si in picturis ostroque rubenti

iacteris, quam si in plebeia ueste cubandum est.

quapropter quoniam nil nostro in corpore gazae

proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,

quod superest, animo quoque nil prodesse putandum;

si non forte tuas legiones per loca campi

feruere cum uideas belli simulacra cientis,

subsidiis magnis Epidauri constabilitas,

feruere cum uideas classem lateque uagari

ornatas armis stlattas pariterque animatas,

his tibi tum rebus timefactae religiones

effugiunt animo pauidae; mortisque timores

tum uacuum pectus linquunt curaque solutum.

quod si ridicula haec ludibriaque esse uidemus,

re ueraque metus hominum curaeque sequaces

nec metuunt sonitus armorum nec fera tela

audacterque inter reges rerumque potentis

uersantur neque fulgorem reuerentur ab auro

nec clarum uestis splendorem purpureai,

quid dubitas quin omni' sit haec rationi' potestas,

omnis cum in tenebris praesertim uita laboret?

nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.

68. Magna Mater

IN curru biiugos agitare leones

hanc ueteres Graium docti cecinere poetae,

aeris in spatio magnam pendere docentes

tellurem neque posse in terra sistere terram:

adiunxere feras, quia quamuis effera proles

officiis debet molliri uicta parentum:

muralique caput summum cinxere corona,

eximiis munita locis quia sustinet urbis;

quo nunc insigni per magnas praedita terras

horrifice fertur diuinae matris imago.

hanc uariae gentes antiquo more sacrorum

Idaeam uocitant matrem Phrygiasque cateruas

dant comites, quia primum ex illis finibus edunt

per terrarum orbem fruges coepisse creari.

gallos attribuunt, quia, numen qui uiolarint

matris et ingrati genitoribus inuenti sint,

significare uolunt indignos esse putandos,

uiuam progeniem qui in oras luminis edant.

tympana tenta tonant palmis et cymbala circum

concaua, raucisonoque minantur cornua cantu,

et Phrygio stimulat numero caua tibia mentis,

telaque praeportant uiolenti signa furoris,

ingratos animos atque impia pectora uulgi

conterrere metu quae possint numini' diuae.

ergo cum primum magnas inuecta per urbis

munificat tacita mortalis muta salute,

aere atque argento sternunt iter omne uiarum

largifica stipe ditantes ninguntque rosarum

floribus umbrantes matrem comitumque caterua.

hic armata manus, Curetas nomine Grai

quos memorant Phrygios, inter se forte quod armis

ludunt in numerumque exsultant sanguine laeti

terrificas capitum quatientes numine cristas,

Dictaeos referunt Curetas qui Iouis illum

uagitum in Creta quondam occultasse feruntur,

cum pueri circum puerum pernice chorea

armati in numerum pulsarent aeribus aera,

ne Saturnus eum malis mandaret adeptus

aeternumque daret matri sub pectore uulnus.

propterea magnam armati matrem comitantur,

aut quia significant diuam praedicere ut armis

ac uirtute uelint patriam defendere terram

praesidioque parent decorique parentibus esse.

quae bene et eximie quamuis disposta ferantur,

longe sunt tamen a uera ratione repulsa.

omnis enim per se diuum natura necessest

immortali aeuo summa cum pace fruatur

semota ab nostris rebus seiunctaque longe.

nam priuata dolore omni, priuata periclis,

ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri,

nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.

hic siquis mare Neptunum Cereremque uocare

constituit fruges et Bacchi nomine abuti

mauult quam laticis proprium proferre uocamen,

concedamus ut hic terrarum dictitet orbem

esse deum matrem, dum uera re tamen ipse

religione animum turpi contingere parcat.

69. Epicurus and the Fear of Death

E TENEBRIS tantis tam clarum extollere lumen

qui primus potuisti inlustrans commoda uitae,

te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc

ficta pedum pono pressis uestigia signis,

non ita certandi cupidus quam propter amorem

quod te imitari aueo; quid enim contendat hirundo

cycnis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi

consimile in cursu possint et fortis equi uis?

tu, pater, es rerum inuentor, tu patria nobis

suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,

floriferis ut apes in saltibus omnia libant,

omnia nos itidem depascimur aurea dicta,

aurea, perpetua semper dignissima uita.

nam simul ac ratio tua coepit uociferari

naturam rerum, diuina mente coorta,

diffugiunt animi terrores, moenia mundi

discedunt, totum uideo per inane geri res.

apparet diuum numen sedesque quietae

quas neque concutiunt uenti nec nubila nimbis

aspergunt neque nix acri concreta pruina

cana cadens uiolat semperque innubilus aether

integit, et large diffuso lumine rident.

omnia suppeditat porro natura neque ulla

res animi pacem delibat tempore in ullo.

at contra nusquam apparent Acherusia templa

nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,

sub pedibus quaecumque infra per inane geruntur.

his ibi me rebus quaedam diuina uoluptas

percipit atque horror, quod sic natura tua ui

tam manifesta patens ex omni parte retecta est.

Et quoniam docui cunctarum exordia rerum

qualia sint et quam uariis distantia formis

sponte sua uolitent aeterno percita motu,

quoue modo possint res ex his quaeque creari,

hasce secundum res animi natura uidetur

atque animae claranda meis iam uersibus esse

et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,

funditus humanam qui uitam turbat ab imo

omnia suffundens mortis nigrore neque ullam

esse uoluptatem liquidam puramque relinquit.

nam quod saepe homines morbos magis esse timendos

infamemque ferunt uitam quam Tartara leti

et se scire animae naturam sanguinis esse

aut etiam uenti, si fert ita forte uoluntas,

nec prorsum quicquam nostrae rationis egere,

hinc licet aduertas animum magis omnia laudis

iactari causa quam quod res ipsa probetur.

extorres idem patria longeque fugati

conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,

omnibus aerumnis adfecti denique uiuunt,

et quocumque tamen miseri uenere parentant

et nigras mactant pecudes et manibu' diuis

inferias mittunt multoque in rebus acerbis

acrius aduertunt animos ad religionem.

quo magis in dubiis hominem spectare periclis

conuenit aduersisque in rebus noscere qui sit;

nam uerae uoces tum demum pectore ab imo

eliciuntur et eripitur persona mala re.

denique auarities et honorum caeca cupido,

quae miseros homines cogunt transcendere finis

iuris et interdum socios scelerum atque ministros

noctes atque dies niti praestante labore

ad summas emergere opes, haec uulnera uitae

non minimam partem mortis formidine aluntur.

turpis enim ferme contemptus et acris egestas

semota ab dulci uita stabilique uidetur

et quasi iam leti portas cunctarier ante;

unde homines dum se falso terrore coacti

effugisse uolunt longe longeque remosse,

sanguine ciuili rem conflant diuitiasque

conduplicant auidi, caedem caede accumulantes;

crudeles gaudent in tristi funere fratris

et consanguineum mensas odere timentque.

consimili ratione ab eodem saepe timore

macerat inuidia: ante oculos illum esse potentem,

illum aspectari, claro qui incedit honore,

ipsi se in tenebris uolui caenoque queruntur.

intereunt partim statuarum et nominis ergo;

et saepe usque adeo, mortis formidine, uitae

percipit humanos odium lucisque uidendae,

ut sibi consciscant maerenti pectore letum

obliti fontem curarum hunc esse timorem,

hunc uexare pudorem, hunc uincula amicitiai

rumpere et in summa pietatem euertere fraude.

nam iam saepe homines patriam carosque parentis

prodiderunt, uitare Acherusia templa petentes.

nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.

hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

70. The Powers of Hell

DENIQVE si uocem rerum natura repente

mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa:

'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris

luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles?

nam si grata fuit tibi uita anteacta priorque

et non omnia pertusum congesta quasi in uas

commoda perfluxere atque ingrata interiere:

cur non ut plenus uitae conuiua recedis

aequo animoque capis securam, stulte, quietem?

sin ea quae fructus cumque es periere profusa

uitaque in offensast, cur amplius addere quaeris,

rursum quod pereat male et ingratum occidat omne,

non potius uitae finem facis atque laboris?

nam tibi praeterea quod machiner inueniamque,

quod placeat, nil est: eadem sunt omnia semper.

si tibi non annis corpus iam marcet et artus

confecti languent, eadem tamen omnia restant,

omnia si pergas uiuendo uincere saecla,

atque etiam potius, si numquam sis moriturus,'

quid respondemus, nisi iustam intendere litem

naturam et ueram uerbis exponere causam?

grandior hic uero si iam seniorque queratur

atque obitum lamentetur miser amplius aequo,

non merito inclamet magis et uoce increpet acri?

'aufer abhinc lacrimas, balatro, et compesce querelas:

omnia perfunctus uitai praemia marces,

sed quia semper aues quod abest, praesentia temnis,

imperfecta tibi elapsast ingrataque uita

et nec opinanti mors ad caput adstitit ante

quam satur ac plenus possis discedere rerum.

nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte

aequo animoque, agedum, iam aliis concede: necessest.'

iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque.

cedit enim rerum nouitate extrusa uetustas

semper, et ex aliis aliud reparare necessest:

nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra.

materies opus est ut crescant postera saecla;

quae tamen omnia te uita perfuncta sequentur;

nec minus ergo ante haec quam tu cecidere, cadentque.

sic alid ex alio numquam desistet oriri,

uitaque mancipio nulli datur, omnibus usu.

respice item quam nil ad nos anteacta uetustas

temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.

hoc igitur speculum nobis natura futuri

temporis exponit post mortem denique nostram.

numquid ibi horribile apparet, num triste uidetur

quicquam, non omni somno securius exstat?

Atque ea nimirum quaecumque Acherunte profundo

prodita sunt esse, in uita sunt omnia nobis.

nec miser impendens magnum timet aere saxum

Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens;

sed magis in uita diuum metus urget inanis

mortalis casumque timent quem cuique ferat fors;

nec Tityon uolucres ineunt Acherunte iacentem

nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam

perpetuam aetatem possunt reperire profecto;

quamlibet immani proiectu corporis exstet,

qui non sola nouem dispessis iugera membris

obtineat, sed qui terrai totius orbem,

non tamen aeternum poterit perferre dolorem

nec praebere cibum proprio de corpore semper;

sed Tityos nobis non est in amore iacentem

quem uolucres lacerant: at quem exest anxius angor

aut alia quauis scindunt cuppedine curae.

Sisyphus in uita quoque nobis ante oculos est

qui petere a populo fascis saeuasque securis

imbibit et semper uictus tristisque recedit.

nam petere imperium quod inanest nec datur umquam,

atque in eo semper durum sufferre laborem,

hoc est aduerso nixantem trudere monte

saxum quod tamen e summo iam uertice rursum

uoluitur et plani raptim petit aequora campi.

deinde animi ingratam naturam pascere semper

atque explere bonis rebus satiareque numquam,

quod faciunt nobis annorum tempora, circum

cum redeunt fetusque ferunt uariosque lepores,

nec tamen explemur uitai fructibus umquam,

hoc, ut opinor, id est, aeuo florente puellas

quod memorant laticem pertusum congerere in uas,

quod tamen expleri nulla ratione potestur.

Cerberus et furiae iam uero et lucis egestas

Tartarus horriferos eructans faucibus aestus,

quid? neque sunt usquam nec possunt esse profecto.

sed metus in uita poenarum pro male factis

est insignibus insignis, scelerisque luella,

carcer et horribilis de saxo iactu' deorsum,

uerbera, carnifices, robur, pix, lammina, taedae;

quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis

praemetuens adhibet stimulos terretque flagellis,

nec uidet interea qui terminus esse malorum

possit nec quae sit poenarum denique finis,

atque eadem metuit magis haec ne in morte grauescant.

hic Acherusia fit stultorum denique uita.

Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis

'lumina sis oculis etiam bonus Ancu' reliquit

qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus:

inde alii multi reges rerumque potentes

occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt:

ille quoque ipse, uiam qui quondam per mare magnum

strauit iterque dedit legionibus ire per altum

ac pedibus salsas docuit super ire lacunas

et contempsit equis insultans murmura ponti,

lumine adempto animam moribundo corpore fudit:

Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror,

ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset:

adde repertores doctrinarum atque leporum,

adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus

sceptra potitus eadem aliis sopitu' quietest:

denique Democritum postquam matura uetustas

admonuit memores motus languescere mentis,

sponte sua leto caput obuius obtulit ipse:

ipse Epicurus obit decurso lumine uitae,

qui genus humanum ingenio superauit et omnis

restinxit stellas exortus ut aetherius sol.

tu uero dubitabis et indignabere obire?

mortua cui uita est prope iam uiuo atque uidenti,

qui somno partem maiorem conteris aeui

et uigilans stertis nec somnia cernere cessas

sollicitamque geris cassa formidine mentem

nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum

ebrius urgeris multis miser undique curis

atque animi incerto fluitans errore uagaris.'

71. The World's Conquerors

QVIS potis est dignum pollenti pectore carmen

condere pro rerum maiestate hisque repertis?

quisue ualet uerbis tantum qui fingere laudes

pro meritis eius possit qui talia nobis

pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?

nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.

nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,

dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi,

qui princeps uitae rationem inuenit eam quae

nunc appellatur sapientia, quique per artem

fluctibus e tantis uitam tantisque tenebris

in tam tranquillo et tam clara luce locauit.

confer enim diuina aliorum antiqua reperta.

namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris

uitigeni laticem mortalibus instituisse;

cum tamen his posset sine rebus uita manere,

ut fama est aliquas etiam nunc uiuere gentis.

at bene non poterat sine puro pectore uiui;

quo magis hic merito nobis deus esse uidetur,

ex quo nunc etiam per magnas didita gentis

dulcia permulcent animos solacia uitae.

Herculis antistare autem si facta putabis,

longius a uera multo ratione ferere.

quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus

ille leonis obesset et horrens Arcadius sus?

denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis

hydra uenenatis posset uallata colubris?

quidue tripectora tergemini uis Geryonai?

tanto opere officerent quid aues Stymphala colentes,

et Diomedis equi spirantes naribus ignem

Thracis Bistoniasque plagas atque Ismara propter?

aureaque Hesperidum seruans fulgentia mala,

asper, acerba tuens, immani corpore serpens

arboris amplexus stirpem quid denique obesset

propter Atlanteum litus pelageque sonora,

quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?

cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,

si non uicta forent, quid tandem uiua nocerent?

nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum

nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est

per nemora ac montis magnos siluasque profundas;

quae loca uitandi plerumque est nostra potestas.

at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis

atque pericula sunt ingratis insinuanda?

quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres

sollicitum curae quantique perinde timores?

quidue superbia spurcitia ac petulantia? quantas

efficiunt clades? quid luxus desidiaeque?

haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque

expulerit dictis, non armis, nonne decebit

hunc hominem numero diuum dignarier esse?

cum bene praesertim multa ac diuinitus ipsis

immortalibu' de diuis dare dicta suerit

atque omnem rerum naturam pandere dictis.

72. Primitive Man

AT genus humanum multo fuit illud in aruis

durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,

et maioribus et solidis magis ossibus intus

fundatum, ualidis aptum per uiscera neruis,

nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur

nec nouitate cibi nec labi corporis ulla:

multaque per caelum solis uoluentia lustra

uulgiuago uitam tractabant more ferarum,

nec robustus erat curui moderator aratri

quisquam, nec scibat ferro molirier arua

nec noua defodere in terram uirgulta neque altis

arboribus ueteres decidere falcibu' ramos:

quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat

sponte sua, satis id placabat pectora donum;

glandiferas inter curabant corpora quercus

plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis

arbuta puniceo fieri matura colore,

plurima tum tellus etiam maiora ferebat:

multaque praeterea nouitas tum florida mundi

pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla:

at sedare sitim fluuii fontesque uocabant,

ut nunc montibus e magnis decursus aquai

claru' citat late sitientia saecla ferarum:

denique nota uagi siluestria templa tenebant

nympharum, quibus e scibant umori' fluenta

lubrica proluuie larga lauere umida saxa,

umida saxa, super uiridi stillantia musco,

et partim plano scatere atque erumpere campo:

necdum res igni scibant tractare neque uti

pellibus et spoliis corpus uestire ferarum,

sed nemora atque cauos montis siluasque colebant

et frutices inter condebant squalida membra,

uerbera uentorum uitare imbrisque coacti:

nec commune bonum poterant spectare neque ullis

moribus inter se scibant nec legibus uti:

quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat

sponte sua sibi quisque ualere et uiuere doctus:

et Venus in siluis iungebat corpora amantum,

conciliabat enim uel mutua quamque cupido

uel uiolenta uiri uis atque impensa libido

uel pretium, glandes atque arbuta uel pira lecta:

et manuum mira freti uirtute pedumque

consectabantur siluestria saecla ferarum

missilibus saxis et magno pondere clauae,

multaque uincebant, uitabant pauca latebris;

saetigerisque subus pariles siluestria membra

nuda dabant terrae nocturno tempore capti,

circum se foliis ac frondibus inuoluentes:

nec plangore diem magno solemque per agros

quaerebant pauidi palantes noctis in umbris,

sed taciti respectabant somnoque sepulti,

dum rosea face sol inferret lumina caelo:

a paruis quod enim consuerant cernere semper

alterno tenebras et lucem tempore gigni,

non erat ut fieri posset mirarier umquam

nec diffidere ne terras aeterna teneret

nox in perpetuum detracto lumine solis;

sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum

infestam miseris faciebant saepe quietem:

eiectique domo fugiebant saxea tecta

spumigeri suis aduentu ualidique leonis

atque intempesta cedebant nocte pauentes

hospitibus saeuis instrata cubilia fronde.

Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla

dulcia linquebant languentis lumina uitae.

unus enim tum quisque magis deprensus eorum

pabula uiua feris praebebat, dentibus haustus,

et nemora ac montis gemitu siluasque replebat

uiua uidens uiuo sepeliri uiscera busto.

et quos effugium seruarat corpore adeso,

posterius tremulas super ulcera taetra tenentes

palmas horriferis accibant uocibus Orcum,

donec eos uita priuarant uermina saeua

expertis opis, ignaros quid uulnera uellent.

at non multa uirum sub signis milia ducta

una dies dabat exitio nec turbida ponti

aequora lidebant nauis ad saxa uirosque.

hic temere incassum frustra mare saepe coortum

saeuibat leuiterque minas ponebat inanis,

nec poterat quemquam placidi pellacia ponti

subdola pellicere in fraudem ridentibus undis,

improba nauigiis ratio cum caeca iacebat.

tum penuria deinde cibi languentia leto

membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.

illi imprudentes ipsi sibi saepe uenenum

uergebant, uinum damni sollertia sumpsit.

73. Origin of Belief in God

NVNC quae causa deum per magnas numina gentis

peruulgarit et ararum compleuerit urbis

suscipiendaque curarit sollemnia sacra,

quae nunc in magnis florent sacra rebu' locisque,

unde etiam nunc est mortalibus insitus horror

qui delubra deum noua toto suscitat orbi

terrarum et festis cogit celebrare diebus,

non ita difficilest rationem reddere uerbis.

quippe etenim iam tum diuum mortalia saecla

egregias animo facies uigilante uidebant

et magis in somnis mirando corporis auctu.

his igitur sensum tribuebant propterea quod

membra mouere uidebantur uocesque superbas

mittere pro facie praeclara et uiribus amplis;

aeternamque dabant uitam, quia semper eorum

suppeditabatur facies et forma manebat,

et tamen omnino quod tantis uiribus auctos;

non temere ulla ui conuinci posse putabant;

fortunisque ideo longe praestare putabant,

quod mortis timor haud quemquam uexaret eorum,

et simul in somnis quia multa et mira uidebant

efficere et nullum capere ipsos inde laborem.

praeterea caeli rationes ordine certo

et uaria annorum cernebant tempora uerti,

nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.

ergo perfugium sibi habebant omnia diuis

tradere et illorum nutu facere omnia flecti;

in caeloque deum sedis et templa locarunt,

per caelum uolui quia sol et luna uidetur,

luna dies et nox et noctis signa seuera

noctiuagaeque faces caeli flammaeque uolantes,

nubila sol imbres nix uenti fulmina grando

et rapidi fremitus et murmura magna minarum.

O genus infelix humanum, talia diuis

cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!

quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis

uulnera, quas lacrimas peperere minoribu' nostris!

nec pietas ullast uelatum saepe uideri

uertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras

nec procumbere humi prostratum et pandere palmas

ante deum delubra nec aras sanguine multo

spargere quadrupedum nec uotis nectere uota,

sed mage pacata posse omnia mente tueri.

nam cum suspicimus magni caelestia mundi

templa super stellisque micantibus aethera fixum,

et uenit in mentem solis lunaeque uiarum,

tunc aliis oppressa malis in pectora cura

illa quoque expergefactum caput erigere infit,

nequae forte deum nobis immensa potestas

sit, uario motu quae candida sidera uerset.

temptat enim dubiam mentem rationis egestas,

ecquaenam fuerit mundi genitalis origo,

et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi

solliciti motus hunc possint ferre laborem,

an diuinitus aeterna donata salute

perpetuo possint aeui labentia tractu

immensi ualidas aeui contemnere uiris.

praeterea cui non animus formidine diuum

contrahitur, cui non correpunt membra pauore,

fulminis horribili cum plaga torrida tellus

contremit et magnum percurrunt murmura caelum?

non populi gentesque tremunt, regesque superbi

corripiunt diuum percussi membra timore,

nequid ob admissum foede dictumue superbe

poenarum graue sit soluendi tempus adultum?

summa etiam cum uis uiolenti per mare uenti

induperatorem classis super aequora uerrit

cum ualidis pariter legionibus atque elephantis,

non diuum pacem uotis adit ac prece quaesit

uentorum pauidus paces animasque secundas,

nequiquam, quoniam uiolento turbine saepe

correptus nilo fertur minus ad uada leti?

usque adeo res humanas uis abdita quaedam

obterit et pulchros fascis saeuasque securis

proculcare ac ludibrio sibi habere uidetur.

denique sub pedibus tellus cum tota uacillat

concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,

quid mirum si se temnunt mortalia saecla

atque potestates magnas mirasque relinquunt

in rebus uiris diuum, quae cuncta gubernent?

C. VALERIVS CATVLLVS

84-54 B.C.

74. A Hymn to Diana

DIANAE sumus in fide

puellae et pueri integri:

Dianam pueri integri

puellaeque canamus.

o Latonia, maximi

magna progenies Iouis,

quam mater prope Deliam

deposiuit oliuam,

montium domina ut fores

siluarumque uirentium

saltuumque reconditorum

amniumque sonantum:

tu Lucina dolentibus

Iuno dicta puerperis,

tu potens Triuia et notho's

dicta lumine Luna.

tu cursu, dea, menstruo

metiens iter annuum,

rustica agricolae bonis

tecta frugibus exples.

sis quocumque tibi placet

sancta nomine, Romulique

antique ut solita's bona

sospites ope gentem.

75. Hymen, O Hymenaee

IVVENES

VESPER adest, iuuenes, consurgite: Vesper Olympo

exspectata diu uix tandem lumina tollit.

surgere iam tempus, iam pinguis linquere mensas,

iam ueniet uirgo, iam dicetur hymenaeus.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

VIRGINES

Cernitis, innuptae, iuuenes? consurgite contra;

nimirum Oetaeos ostendit noctifer ignes.

sic certest; uiden ut perniciter exsiluere?

non temere exsiluere, canent quod uisere par est.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

IVVENES

Non facilis nobis, aequales, palma parata est,

aspicite, innuptae secum ut meditata requirunt.

non frustra meditantur, habent memorabile quod sit,

nec mirum, penitus quae tota mente laborant.

nos alio mentes, alio diuisimus aures,

iure igitur uincemur, amat uictoria curam.

quare nunc animos saltem committite uestros,

dicere iam incipient, iam respondere decebit.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

VIRGINES

Hespere, qui caelo fertur crudelior ignis?

qui natam possis complexu auellere matris,

complexu matris retinentem auellere natam,

et iuueni ardenti castam donare puellam.

quid faciunt hostes capta crudelius urbe?

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

IVVENES

Hespere, qui caelo lucet iucundior ignis?

qui desponsa tua firmes conubia flamma,

quae pepigere uiri, pepigerunt ante parentes,

nec iunxere prius quam se tuus extulit ardor.

quid datur a diuis felici optatius hora?

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

VIRGINES

Hesperus e nobis, aequales, abstulit unam.

.    .    .    .    .    .    .    .

Namque tuo aduentu uigilat custodia semper,

nocte latent fures, quos idem saepe reuertens,

Hespere, mutato comprendis nomine Eous.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

IVVENES

.    .    .    .    .    .    .    .

.    .    .    .    .    .    .    .

at libet innuptis ficto te carpere questu.

quid tum, si carpunt, tacita quem mente requirunt?

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

VIRGINES

Vt flos in saeptis secretus nascitur hortis,

ignotus pecori, nullo contusus aratro,

quem mulcent aurae, firmat sol, educat imber;

multi illum pueri, multae optauere puellae:

idem cum tenui carptus defloruit ungui,

nulli illum pueri, nullae optauere puellae:

sic uirgo, dum intacta manet, dum cara suis est;

cum castum amisit polluto corpore florem,

nec pueris iucunda manet, nec cara puellis.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

IVVENES

Vt uidua in nudo uitis quae nascitur aruo,

numquam se extollit, numquam mitem educat uuam,

sed tenerum prono deflectens pondere corpus,

iam iam contingit summum radice flagellum,

hanc nulli agricolae, nulli coluere iuuenci:

at si forte eadem est ulmo coniuncta marito,

multi illam agricolae, multi coluere iuuenci:

sic uirgo dum intacta manet, dum inculta senescit;

cum par conubium maturo tempore adepta est,

cara uiro magis et minus est inuisa parenti.

et tu ne pugna cum tali coniuge uirgo,

non aequom est pugnare, pater cui tradidit ipse,

ipse pater cum matre, quibus parere necesse est.

uirginitas non tota tua est, ex parte parentum est,

tertia pars patrist, pars est data tertia matri,

tertia sola tua est: noli pugnare duobus,

qui genero sua iura simul cum dote dederunt.

Hymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!

76. Attis

SVPER alta uectus Attis celeri rate maria,

Phrygium ut nemus citato cupide pede tetigit,

adiitque opaca siluis redimita loca deae,

stimulatus ibi furenti rabie, uagus animis,

deuolsit ilei acuto sibi pondera silice.

itaque ut relicta sensit sibi membra sine uiro,

etiam recente terrae sola sanguine maculans,

niueis citata cepit manibus leue typanum,

typanum tuom, Cybelle, tua, mater, initia,

quatiensque terga taurei teneris caua digitis,

canere haec suis adorta est tremebunda comitibus:

agite ite ad alta, Gallae, Cybeles nemora simul,

simul ite, Dindimenae dominae uaga pecora,

aliena quae petentes uelut exules loca,

sectam meam exsecutae duce me mihi comites,

rapidum salum tulistis truculentaque pelagi,

et corpus euirastis Veneris nimio odio;

hilarate Erae citatis erroribus animum.

mora tarda mente cedat: simul ite, sequimini

Phrygiam ad domum Cybelles, Phrygia ad nemora deae,

ubi cymbalum sonat uox, ubi tympana reboant,

tibicen ubi canit Phryx curuo graue calamo,

ubi capita Maenades ui iaciunt hederigerae,

ubi sacra sancta acutis ululatibus agitant,

ubi sueuit illa diuae uolitare uaga cohors,

quo nos decet citatis celerare tripudiis.

simul haec comitibus Attis cecinit notha mulier,

thiasus repente linguis trepidantibus ululat,

leue tympanum remugit, caua cymbala recrepant,

uiridem citus adit Idam properante pede chorus.

furibunda simul anhelans uaga uadit animam agens

comitata tympano Attis per opaca nemora dux,

ueluti iuuenca uitans onus indomita iugi:

rapidae ducem secuntur Gallae properipedem.

itaque, ut domum Cybelles tetigere lassulae,

nimio e labore somnum capiunt sine Cerere.

piger his labante languore oculos sopor operit:

abit in quiete molli rabidus furor animi.

sed ubi oris aurei Sol radiantibus oculis

lustrauit aethera album, sola dura, mare ferum,

pepulitque noctis umbras uegetis sonipedibus,

ibi Somnus excitum Attin fugiens citus abiit:

trepidante eum recepit dea Pasithea sinu.

ita de quiete molli rapida sine rabie

simul ipse pectore Attis sua facta recoluit,

liquidaque mente uidit sine queis ubique foret,

animo aestuante rusum reditum ad uada tetulit.

ibi maria uasta uisens lacrimantibus oculis,

patriam allocuta maestast ita uoce miseriter:

'patria o mei creatrix, patria o mea genetrix,

ego quam miser relinquens, dominos ut herifugae

famuli solent, ad Idae tetuli nemora pedem,

ut aput niuem et ferarum gelida stabula forem,

et aprum uias adirem, furibunda latibula,

ubinam aut quibus locis te positam, patria, reor?

cupit ipsa pupula ad te sibi dirigere aciem,

rabie fera carens dum breue tempus animus est.

egone a mea remota haec ferar in nemora domo?

patria, bonis amicis, genitoribus abero?

abero foro, palaestra, stadio et gymnasiis?

miser a miser, querendum est etiam atque etiam, anime.

quod enim genus figuraest, ego non quod obierim?

ego enim uir, ego adolescens, ego ephebus, ego puer,

ego guminasei fui flos, ego eram decus olei:

mihi ianuae frequentes, mihi limina tepida,

mihi floridis corollis redimita domus erat,

linquendum ubi esset orto mihi sole cubiculum.

ego nunc deum ministra et Cybeles famula ferar?

ego Maenas, ego mei pars, ego uir sterilis ero?

ego uiridis algida Idae niue amicta loca colam?

ego uitam agam sub altis Phrygiae columinibus,

ubi cerua siluicultrix, ubi aper nemoriuagus?

iam iam dolet quod egi, iam iamque paenitet.'

roseis ut huic labellis sonitus citus abiit,

geminas deorum ad auris noua nuntia referens,

ibi iuncta iuga resoluens Cybele leonibus

laeuumque pecoris hostem stimulans ita loquitur:

'agedum' inquit 'age ferox i, face ut hunc furor agitet,

face uti furoris ictu reditum in nemora ferat,

mea libere nimis qui fugere imperia cupit.

age caede terga cauda, tua uerbera patere,

face cuncta mugienti fremitu loca retonent,

rutilam ferox torosa ceruice quate iubam.'

ait haec minax Cybelle religatque iuga manu.

ferus ipse sese adhortans rapidum incitat animo,

uadit, fremit, refringit uirgulta pede uago.

at ubi umida albicantis loca litoris adiit,

tenerumque uidit Attin prope marmora pelagei,

facit impetum: ille demens fugit in nemora fera:

ibi semper omne uitae spatium famula fuit.

dea, magna dea, Cybelle, dea, domina Dindimei,

procul a mea tuos sit furor omnis, hera, domo:

alios age incitatos, alios age rabidos.

77. Iunia weds with Manlius

COLLIS o Heliconiei

cultor, Vraniae genus,

qui rapis teneram ad uirum

Virginem, O Hymenaee Hymen,

Hymen O Hymenaee;

Cinge tempora floribus

suaue olentis amaraci,

flammeum cape laetus, huc

Huc ueni, niueo gerens

luteum pede soccum.

Excitusque hilari die,

nuptialia concinens

uoce carmina tinnula,

Pelle humum pedibus, manu

pineam quate taedam.

Namque Iunia Manlio,

qualis Idalium colens

uenit ad Phrygium Venus

Iudicem, bona cum bona

nubet alite uirgo,

Floridis uelut enitens

myrtus Asia ramulis

quos Amadryades deae

Ludicrum sibi rosido

nutriuntur honore.

Quare age, huc aditum ferens,

perge linquere Thespiae

rupis Aonios specus;

Nympha quos super irrigat

frigerans Aganippe.

Ac domum dominam uoca

coniugis cupidam noui,

mentem amore reuinciens

Vt tenax hedera huc et huc

arborem implicat errans.

Vosque item simul integrae

uirgines, quibus aduenit

par dies, agite in modum

Dicite, O Hymenaee Hymen,

Hymen O Hymenaee.

Vt lubentius, audiens

se citarier ad suum

munus, huc aditum ferat

Dux bonae Veneris, boni

coniugator amoris.

Quis deus magis est amat-

is petendus amantibus?

quem colent homines magis

Caelitum, O Hymenaee Hymen,

Hymen O Hymenaee?

Te suis tremulus parens

inuocat, tibi uirgines

zonula soluunt sinus.

Te timens cupida nouos

captat aure maritus.

Tu fero iuueni in manus

floridam ipse puellulam

dedis a gremio suae

Matris, O Hymenaee Hymen,

Hymen O Hymenaee.

Nil potest sine te Venus,

fama quod bona comprobet,

commodi capere, at potest

Te uolente. quis huic deo

compararier ausit?

Quae tuis careat sacris,

non queat dare praesides

terra finibus: at queat

Te uolente. quis huic deo

compararier ausit?

Claustra pandite ianuae:

uirgo adest. uiden ut faces

splendidas quatiunt comas?

.    .    .    .    .    .

.    .    .    .    .    .

.    .    .    .    .    .

.    .    .    .    .    .

tardet ingenuus pudor:

Quem tamen magis audiens,

flet quod ire necesse est.

Flere desine. non tibi, Au-

runculeia, periculum est,

ne qua femina pulcrior

Clarum ab Oceano diem

uiderit uenientem.

Talis in uario solet

diuitis domini hortulo

stare flos hyacinthinus.

Sed moraris, abit dies,

prodeas noua nupta.

Prodeas noua nupta, si

iam uidetur, et audias

nostra uerba. uiden? faces

Aureas quatiunt comas:

prodeas noua nupta.

Non tuus leuis in mala

deditus uir adultera,

probra turpia persequens,

A tuis teneris uolet

secubare papillis.

Lenta qui uelut adsitas

uitis implicat arbores,

implicabitur in tuum

Complexum. sed abit dies:

prodeas noua nupta.

Quae tuo ueniunt hero,

quanta gaudia, quae uaga

nocte, quae medio die

Gaudeat. sed abit dies:

prodeas noua nupta.

Tollite, O pueri, faces:

flammeum uideo uenire.

ite concinite in modum

'Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.'

Nupta, tu quoque quae tuus

uir petet caue ne neges,

ni petitum aliunde eat.

Io Hymen Hymenaee io

io Hymen Hymenaee.

En tibi domus ut potens

et beata uiri tui.

quae tibi sine seruiat

(Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee)

Vsque dum tremulum mouens

cana tempus anilitas

omnia omnibus annuit.

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Transfer omine cum bono

limen aureolos pedes,

rasilemque subi forem.

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Aspice unus ut accubans

uir tuus Tyrio in toro,

totus immineat tibi.

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Illi non minus ac tibi

pectore uritur intimo

flamma, sed penite magis

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Mitte brachiolum teres,

praetextate, puellulae.

iam cubile adeat uiri.

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Vos bonae senibus uiris

cognitae bene feminae,

collocate puellulam.

Io Hymen Hymenaee io,

io Hymen Hymenaee.

Iam licet uenias, marite.

uxor in thalamo tibi est,

ore floridulo nitens

Alba parthenice uelut

luteumue papauer.

At, marite, ita me iuuent

caelites, nihilo minus

pulcer es, neque te Venus

Neglegit. sed abit dies

perge, ne remorare.

Non diu remoratus es.

iam uenis. bona te Venus

iuuerit, quoniam palam

Quae cupis capis et bonum

non abscondis amorem.

Ille pulueris Africei

siderumque micantium

subducat numerum prius,

Qui uostri numerare uolt

multa milia ludei.

Ludite ut lubet et breui

liberos date. non decet

tam uetus sine liberis

Nomen esse, sed indidem

semper ingenerari.

Torquatus uolo paruulus

matris e gremio suae

porrigens teneras manus,

Dulce rideat ad patrem

semihiante labello.

Sit suo similis patri

Manlio et facile inscieis

noscitetur ab omnibus:

Sic pudicitiam suo

matris indicet ore.

Talis illius a bona

matre laus genus approbet,

qualis unica ab optima

Matre Telemacho manet

fama Penelopeo.

Claudite ostia uirgines.

lusimus satis. at bonei

coniuges, bene uiuite et

Munere assidue ualentem

exercete iuuentam.

78. To Cornelius Nepos: A Dedication

QVOI dono lepidum nouum libellum

arido modo pumice expolitum?

Corneli, tibi: namque tu solebas

meas esse aliquid putare nugas;

iam tum cum ausus es unus Italorum

omne aeuum tribus explicare cartis

doctis, Iuppiter, et laboriosis.

quare habe tibi quidquid hoc libelli

qualecumque; quod, o patrona uirgo,

plus uno maneat perenne saeclo.

79. To Veranius: A Welcome Home

VERANI, omnibus e meis amicis

antistans mihi milibus trecentis,

uenistine domum ad tuos Penates

fratresque unanimos anumque matrem?

uenisti. o mihi nuntii beati!

uisam te incolumem audiamque Hiberum

narrantem loca, facta, nationes,

ut mos est tuus, applicansque collum

iucundum os oculosque suauiabor.

o quantum est hominum beatiorum,

quid me laetius est beatiusue?

80. A Letter to Caecilius

POETAE tenero, meo sodali,

uelim Caecilio, papyre, dicas

Veronam ueniat, Noui relinquens

Comi moenia Lariumque litus.

nam quasdam uolo cogitationes

amici accipiat sui meique,

quare si sapiet uiam uorabit,

quamuis candida milies puella

euntem reuocet, manusque collo

ambas iniciens roget morari.

quae nunc, si mihi uera nuntiantur,

illum deperit impotente amore.

nam quo tempore legit incohatam

Dindymi dominam, ex eo misellae

ignes interiorem edunt medullam.

ignosco tibi, Sapphica puella

musa doctior; est enim uenuste

magna Caecilio incohata mater.

81. Farewell to Bithynia

IAM uer egelidos refert tepores,

iam caeli furor aequinoctialis

iucundis Zephyri silescit aureis.

linquantur Phrygii, Catulle, campi

Nicaeaeque ager uber aestuosae:

ad claras Asiae uolemus urbes.

iam mens praetrepidans auet uagari,

iam laeti studio pedes uigescunt.

o dulces comitum ualete coetus,

longe quos simul a domo profectos

diuersae uariae uiae reportant.

82. Home-coming to Sirmio

PAENE insularum, Sirmio, insularumque

ocelle, quascumque in liquentibus stagnis

marique uasto fert uterque Neptunus;

quam te libenter quamque laetus inuiso,

uix mi ipse credens Thuniam atque Bithunos

liquisse campos et uidere te in tuto.

o quid solutis est beatius curis,

cum mens onus reponit, ac peregrino

labore fessi uenimus larem ad nostrum,

desideratoque acquiescimus lecto?

hoc est quod unum est pro laboribus tantis.

salue, o uenusta Sirmio, atque hero gaude;

gaudete uosque, o Lydiae lacus undae;

ridete quidquid est domi cachinnorum.

83. The tender Love of Acme and Septimius

ACMEN Septimios suos amores

tenens in gremio 'mea,' inquit, 'Acme,

ni te perdite amo atque amare porro

omnes sum assidue paratus annos

quantum qui pote plurimum perire,

solus in Libya Indiaque tosta

caesio ueniam obuius leoni.'

hoc ut dixit, Amor, sinistra ut ante,

dextram sternuit approbationem.

at Acme leuiter caput reflectens,

et dulcis pueri ebrios ocellos

illo purpureo ore suauiata,

'sic,' inquit, 'mea uita Septimille,

huic uni domino usque seruiamus,

ut multo mihi maior acriorque

ignis mollibus ardet in medullis.'

hoc ut dixit, Amor, sinistra ut ante,

dextram sternuit approbationem.

nunc ab auspicio bono profecti

mutuis animis amant amantur.

unam Septimios misellus Acmen

mauult quam Syrias Britanniasque:

uno in Septimio fidelis Acme

facit delicias libidinesque.

quis ullos homines beatiores

uidit, quis Venerem auspicatiorem?

84. 'Φαίνεταί μοι κῆνος ἴσος θέοισιν'

ILLE mi par esse deo uidetur,

ille, si fas est, superare diuos,

qui sedens aduersus identidem te

spectat et audit

dulce ridentem, misero quod omnis

eripit sensus mihi: nam simul te,

Lesbia, aspexi, nihil est super mi,

Lesbia, uocis.

lingua sed torpet, tenuis sub artus

flamma demanat, sonitu suopte

tintinant aures, gemina teguntur

lumina nocte.

85. Lesbia's Sparrow

a

PASSER, deliciae meae puellae,

quicum ludere, quem in sinu tenere,

quoi primum digitum dare adpetenti

et acris solet incitare morsus,

cum desiderio meo nitenti

carum nescio quid libet iocari,

et solaciolum sui doloris,

credo, et cum grauis acquiescit ardor:

tecum ludere, sicut ipsa, possem,

et tristis animi leuare curas.

b

Lugete, o Veneres Cupidinesque,

et quantum est hominum uenustiorum.

passer mortuus est meae puellae,

passer, deliciae meae puellae,

quem plus illa oculis suis amabat:

nam mellitus erat suamque norat

ipsam tam bene quam puella matrem.

nec sese a gremio illius mouebat,

sed circumsiliens modo huc modo illuc

ad solam dominam usque pipiabat.

qui nunc it per iter tenebricosum

illuc, unde negant redire quenquam.

at uobis male sit, malae tenebrae

Orci, quae omnia bella deuoratis:

tam bellum mihi passerem abstulistis.

uae factum male! uae miselle passer,

tua nunc opera meae puellae.

flendo turgiduli rubent ocelli.

86. To Lesbia, not to count Kisses

a

VIVAMVS, mea Lesbia, atque amemus,

rumoresque senum seueriorum

omnes unius aestimemus assis.

soles occidere et redire possunt:

nobis cum semel occidit breuis lux,

nox est perpetua una dormienda.

da mi basia mille, deinde centum,

dein mille altera, dein secunda centum,

deinde usque altera mille, deinde centum;

dein, cum milia multa fecerimus,

conturbabimus illa, ne sciamus,

aut ne quis malus inuidere possit,

cum tantum sciat esse basiorum.

b

Quaeris, quot mihi basiationes

tuae, Lesbia, sint satis superque?

quam magnus numerus Libyssae harenae

lasarpiciferis iacet Cyrenis,

oraclum Iouis inter aestuosi

et Batti ueteris sacrum sepulcrum;

aut quam sidera multa, cum tacet nox

furtiuos hominum uident amores;

tam te basia multa basiare

uesano satis et super Catullo est,

quae nec pernumerare curiosi

possint nec mala fascinare lingua.

87. Everlasting Love

a

IVCVNDVM, mea uita, mihi proponis amorem

hunc nostrum inter nos perpetuumque fore.

di magni, facite ut uere promittere possit,

atque id sincere dicat et ex animo,

ut liceat nobis tota perducere uita

aeternum hoc sanctae foedus amicitiae.

b

Nulla potest mulier tantum se dicere amatam

uere, quantum a me Lesbia amata mea es.

nulla fides ullo fuit umquam in foedere tanta,

quanta in amore tuo ex parte reperta mea est.

88. Woman's Words

NVLLI se dicit mulier mea nubere malle

quam mihi, non si se Iuppiter ipse petat.

dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti,

in uento et rapida scribere oportet aqua.

89. Man's Ingratitude

DESINE de quoquam quisquam bene uelle mereri,

aut aliquem fieri posse putare pium.

omnia sunt ingrata, nihil fecisse benigne

prodest, immo etiam taedet obestque magis;

ut mihi, quem nemo grauius nec acerbius urget,

quam modo qui me unum atque unicum amicum habuit.

90. To Quintius: A Supplication

QVINTI, si tibi uis oculos debere Catullum

aut aliud si quid carius est oculis,

eripere ei noli, multo quod carius illi

est oculis seu quid carius est oculis.

91. Loving and Liking

a

DICEBAS quondam solum te nosse Catullum,

Lesbia, nec prae me uelle tenere Iouem.

dilexi tum te non tantum ut uulgus amicam,

sed pater ut natos diligit et generos.

nunc te cognoui: quare etsi impensius uror,

multo mei tamen es uilior et leuior.

qui potis est? inquis. Quod amantem iniuria talis

cogit amare magis, sed bene uelle minus.

b

Huc est mens deducta tua, mea Lesbia, culpa,

atque ita se officio perdidit ipsa suo,

ut iam nec bene uelle queat tibi, si optima fias,

nec desistere amare, omnia si facias.

92. Miser Catulle

MISER Catulle, desinas ineptire,

et quod uides perisse perditum ducas.

fulsere quondam candidi tibi soles,

cum uentitabas quo puella ducebat

amata nobis quantum amabitur nulla.

ibi illa multa tum iocosa fiebant,

quae tu uolebas nec puella nolebat.

fulsere uere candidi tibi soles.

nunc iam illa non uolt: tu quoque inpotens noli,

nec quae fugit sectare, nec miser uiue,

sed obstinata mente perfer, obdura.

uale, puella. iam Catullus obdurat,

nec te requiret nec rogabit inuitam.

at tu dolebis, cum rogaberis nulla.

scelesta, uae te, quae tibi manet uita!

quis nunc te adibit? cui uideberis bella?

quem nunc amabis? cuius esse diceris?

quem basiabis? cui labella mordebis?

at tu, Catulle, destinatus obdura.

93. Odi et Amo

ODI et amo: quare id faciam, fortasse requiris.

nescio, sed fieri sentio et excrucior.

94. Num te leaena...?

NVM te leaena montibus Libystinis

aut Scylla latrans infima inguinum parte

tam mente dura procreauit ac taetra,

ut supplicis uocem in nouissimo casu

contemptam haberes, a nimis fero corde?

95. Nuntium Remittit Cynthiae

FVRI et Aureli, comites Catulli,

siue in extremos penetrabit Indos,

litus ut longe resonante Eoa

tunditur unda,

siue in Hyrcanos Arabesque molles,

seu Sagas sagittiferosue Parthos,

siue quae septemgeminus colorat

aequora Nilus,

siue trans altas gradietur Alpes,

Caesaris uisens monimenta magni,

Gallicum Rhenum, horrida tescua, ulti-

mosque Britannos,

omnia haec, quocunque feret uoluntas

caelitum, temptare simul parati:—

pauca nuntiate meae puellae

non bona dicta.

cum suis uiuat ualeatque moechis,

quos simul complexa tenet trecentos,

nullum amans uere, sed identidem omnium

ilia rumpens:

nec meum respectet, ut ante, amorem,

qui illius culpa cecidit uelut prati

ultimi flos, praetereunte postquam

tactus aratro est.

96. To Alfenus, who betrayed him

ALFENE immemor atque unanimis false sodalibus

iam te nil miseret, dure, tui dulcis amiculi?

iam me prodere, iam non dubitas fallere, perfide?

nec facta impia fallacum hominum caelicolis placent.

quae tu neglegis ac me miserum deseris in malis.

eheu quid faciant, dice, homines cuiue habeant fidem?

certe tute iubebas animam tradere, inique, me

inducens in amorem, quasi tuta omnia mi forent.

idem nunc retrahis te ac tua dicta omnia factaque

uentos irrita ferre ac nebulas aereas sinis.

si tu oblitus es, at di meminerunt, meminit Fides,

quae te ut paeniteat postmodo facti faciet tui.

97. Vitam puriter egi

SIQVA recordanti benefacta priora uoluptas

est homini, cum se cogitat esse pium,

nec sanctam uiolasse fidem, nec foedere in ullo

diuum ad fallendos numine abusum homines,

multa parata manent in longa aetate, Catulle,

ex hoc ingrato gaudia amore tibi.

nam quaecumque homines bene cuiquam aut dicere possunt

aut facere, haec a te dictaque factaque sunt:

omnia quae ingratae perierunt credita menti.

quare cur curis te amplius excrucies?

quin tu animo offirmas atque istinc te ipse reducis,

et dis inuitis desinis esse miser?

difficile est longum subito deponere amorem?

difficile est, uerum hoc qua lubet efficias:

una salus haec est, hoc est tibi peruincendum,

hoc facias, siue id non pote siue pote.

o di, si uestrum est misereri, aut si quibus umquam

extremam iam ipsa in morte tulistis opem,

me miserum aspicite et, si uitam puriter egi,

eripite hanc pestem perniciemque mihi:

sic mihi surrepens imos ut torpor in artus

expulit ex omni pectore laetitias.

non iam illud quaero, contra ut me diligat illa,

aut, quod non potis est, esse pudica uelit:

ipse ualere opto et taetrum hunc deponere morbum.

o di, reddite mi hoc pro pietate mea.

98. To Manlius: written in affliction

QVOD mihi fortuna casuque oppressus acerbo

conscriptum hoc lacrimis mittis epistolium,

naufragum ut eiectum spumantibus aequoris undis

subleuem et a mortis limine restituam,

quem neque sancta Venus molli requiescere somno

desertum in lecto caelibe perpetitur,

nec ueterum dulci scriptorum carmine Musae

oblectant, cum mens anxia peruigilat:

id gratum est mihi, me quoniam tibi dicis amicum,

muneraque et Musarum hinc petis et Veneris:

sed tibi ne mea sint ignota incommoda, Manli,

neu me odisse putes hospitis officium,

accipe, quis merser fortunae fluctibus ipse,

ne amplius a misero dona beata petas.

tempore quo primum uestis mihi tradita pura est,

iucundum cum aetas florida uer ageret,

multa satis lusi: non est dea nescia nostri,

quae dulcem curis miscet amaritiem:

sed totum hoc studium luctu fraterna mihi mors

abstulit. o misero frater adempte mihi,

tu mea tu moriens fregisti commoda, frater,

tecum una tota est nostra sepulta domus,

omnia tecum una perierunt gaudia nostra,

quae tuus in uita dulcis alebat amor.

cuius ego interitu tota de mente fugaui

haec studia atque omnis delicias animi.

quare, quod scribis Veronae turpe Catullo

esse, quod hic quisquis de meliore nota

frigida deserto tepefacsit membra cubili,

id, Manli, non est turpe, magis miserum est.

ignosces igitur, si, quae mihi luctus ademit,

haec tibi non tribuo munera, cum nequeo.

nam, quod scriptorum non magna est copia apud me,

hoc fit, quod Romae uiuimus: illa domus,

illa mihi sedes, illic mea carpitur aetas:

huc una ex multis capsula me sequitur.

quod cum ita sit, nolim statuas nos mente maligna

id facere aut animo non satis ingenuo,

quod tibi non utriusque petenti copia praesto est:

ultro ego deferrem, copia siqua foret.

99. The Friendship of Allius

NON possum reticere, deae, qua me Allius in re

iuuerit aut quantis iuuerit officiis,

ne fugiens saeclis obliuiscentibus aetas

illius hoc caeca nocte tegat studium:

sed dicam uobis, uos porro dicite multis

milibus et facite haec carta loquatur anus,

nec tenuem texens sublimis aranea telam

in deserto Alli nomine opus faciat.

nam, mihi quam dederit duplex Amathusia curam,

scitis, et in quo me torruerit genere,

cum tantum arderem quantum Trinacria rupes

lymphaque in Oetaeis Malia Thermopylis,

maesta neque assiduo tabescere pupula fletu

cessaret tristique imbre madere genae.

qualis in aerei perlucens uertice montis

riuus muscoso prosilit e lapide,

qui cum de prona praeceps est ualle uolutus,

per medium densi transit iter populi,

dulce uiatori lasso in sudore leuamen,

cum grauis exustos aestus hiulcat agros:

hic, uelut in nigro iactatis turbine nautis

lenius aspirans aura secunda uenit,

iam prece Pollucis, iam Castoris imploratu,

tale fuit nobis Allius auxilium.

is clausum lato patefecit limite campum,

isque domum nobis isque dedit dominam,

ad quam communes exerceremus amores,

quo mea se molli candida diua pede

intulit et trito fulgentem in limine plantam

innixsa arguta constituit solea.

coniugis ut quondam flagrans aduenit amore

Protesilaeam Laudamia domum

inceptam frustra, nondum cum sanguine sacro

hostia caelestis pacificasset heros.

nil mihi tam ualde placeat, Ramnusia uirgo,

quod temere inuitis suscipiatur heris.

quam ieiuna pium desideret ara cruorem,

docta est amisso Laudamia uiro,

coniugis ante coacta noui dimittere collum,

quam ueniens una atque altera rursus hiems

noctibus in longis auidum saturasset amorem,

posset ut abrupto uiuere coniugio,

quod scibant Parcae non longo tempore abisse,

si miles muros isset ad Iliacos.

nam tum Helenae raptu primores Argiuorum

coeperat ad sese Troia ciere uiros,

Troia (nefas) commune sepulcrum Asiae Europaeque,

Troia uirum et uirtutum omnium acerba cinis

quaene etiam nostro letum miserabile fratri

attulit. ei misero frater adempte mihi,

ei misero fratri iucundum lumen ademptum,

tecum una tota est nostra sepulta domus,

omnia tecum una perierunt gaudia nostra,

quae tuus in uita dulcis alebat amor.

quem nunc tam longe non inter nota sepulcra

nec prope cognatos compositum cineris,

sed Troia obscena, Troia infelice sepultum

detinet extremo terra aliena solo:

ad quam tum properans fertur simul undique pubes

Graeca penetralis deseruisse focos,

ne Paris abducta gauisus libera moecha

otia pacato degeret in thalamo.

quo tibi tum casu, pulcerrima Laudamia,

ereptum est uita dulcius atque anima

coniugium: tanto te absorbens uertice amoris

aestus in abruptum detulerat barathrum,

quale ferunt Grai Pheneum prope Cylleneum

siccare emulsa pingue palude solum,

quod quondam caesis montis fodisse medullis

audit falsiparens Amphitryoniades,

tempore quo certa Stymphalia monstra sagitta

perculit imperio deterioris heri,

pluribus ut caeli tereretur ianua diuis,

Hebe nec longa uirginitate foret.

sed tuus altus amor barathro fuit altior illo,

qui tamen indomitam ferre iugum docuit.

nam neque tam carum confecto aetate parenti

una caput seri nata nepotis alit,

qui cum diuitiis uix tandem inuentus auitis

nomen testatas intulit in tabulas,

impia derisi gentilis gaudia tollens,

suscitat a cano uolturium capiti:

nec tantum niueo gauisa est ulla columbo

compar, quae multo dicitur improbius

oscula mordenti semper decerpere rostro,

quam cum praecipue multiuola est mulier.

sed tu horum magnos uicisti sola furores,

ut semel es flauo conciliata uiro.

aut nihil aut paulo cui tum concedere digna

lux mea se nostrum contulit in gremium,

quam circumcursans hinc illinc saepe Cupido

fulgebat crocina candidus in tunica.

quae tamen etsi uno non est contenta Catullo,

rara uerecundae furta feremus herae.

ne nimium simus stultorum more molesti,

saepe etiam Iuno, maxima caelicolum,

coniugis in culpa flagrantem contudit iram,

noscens omniuoli plurima facta Iouis.

nec tamen illa mihi dexstra depacta paterna

fraglantem Assyrio uenit odore domum,

sed furtiua dedit mira munuscula nocte,

ipsius ex ipso dempta uiri gremio.

quare illud satis est, si nobis is datur unis

quem lapide illa diem candidiore notat.

hoc tibi, quod potui, confectum carmine munus

pro multis, Alli, redditur officiis,

ne uestrum scabra tangat rubigine nomen

haec atque illa dies atque alia atque alia.

huc addent diui quam plurima, quae Themis olim

antiquis solita est munera ferre piis.

seitis felices et tu simul et tua uita,

et domus in qua olim lusimus et domina,

et qui principio nobis te tradidit Afer,

a quo sunt primo mi omnia nata bona,

et longe ante omnes mihi quae me carior ipso est,

lux mea, qua uiua uiuere dulce mihi est.

100. At the Tomb of his Brother

MVLTAS per gentis et multa per aequora uectus

aduenio has miseras, frater, ad inferias:

ut te postremo donarem munere mortis

et mutam nequiquam alloquerer cinerem.

quandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum,

heu miser indigne frater adempte mihi,

nunc tamen interea haec prisco quae more parentum

tradita sunt tristi munere ad inferias,

accipe fraterno multum manantia fletu,

atque in perpetuum, frater, aue atque uale.

101. To Calvus: on the Death of Quintilia

SI quicquam mutis gratum acceptumue sepulcris

accidere a nostro, Calue, dolore potest,

quom desiderio ueteres renouamus amores

atque olim amissas flemus amicitias,

certe non tanto mors immatura dolorei'st

Quintiliae, quantum gaudet amore tuo.

102. Nothing to do

OTIVM, Catulle, tibi molestum est:

otio exsultas nimiumque gestis:

otium et reges prius et beatas

perdidit urbes.

103. He craves Cornificius' Pity

MALEST, Cornifici, tuo Catullo,

malest, me hercule, et est laboriose,

et magis magis in dies et horas.

quem tu, quod minimum facillimumque est,

qua solatus es allocutione?

irascor tibi. sic meos amores?

paulum quid lubet allocutionis,

maestius lacrimis Simonideis.

104. To any Readers he may have

SI qui forte mearum ineptiarum

lectores eritis manusque uestras

non horrebitis admouere nobis....

ANONYMOUS

105. The Tombs of the Great

MARMOREO Licinus tumulo iacet, at Cato nullo,

Pompeius paruo: credimus esse deos?

L. VARIVS

74-14 B.C.

106. Fragments of the De Morte

i

VENDIDIT hic Latium populis agrosque Quiritum

eripuit: fixit leges pretio atque refixit.

ii

Ceu canis umbrosam lustrans Gortynia uallem,

si celeris potuit ceruae comprendere lustra,

saeuit in absentem et circum uestigia latrans

aethera per nitidum tenues sectatur odores:

non amnes illam medii, non ardua tardant,

perdita nec serae meminit decedere nocti.

107. Epilogue to the Vergilian Catalepton

VATE Syracosio qui dulcior Hesiodoque

maior, Homereo non minor ore fuit,

illius haec quoque sunt diuini elementa poetae

et rudis in uario carmine Calliope.

C. CILNIVS MAECENAS

74-8 B.C.

108.

i

To Horace

LVCENTES, mea uita, nec smaragdos,

beryllos neque, Flacce mi, nitentes

nec percandida margarita quaero

nec quos thunica lima perpoliuit

anulos neque iaspios lapillos.

ii

Any Life is better than no life

DEBILEM facito manu, debilem pede, coxa,

tuber adstrue gibberum, lubricos quate dentis:

vita dum superest, bene est.

P. VERGILIVS MARO

70-19 B.C.

109. 'Is this the Man that made the Earth to tremble'

ASPICE quem ualido subnixum Gloria regno

altius et caeli sedibus extulerat.

terrarum hic bello magnum concusserat orbem,

hic reges Asiae fregerat, hic populos,

hic graue seruitium tibi iam, tibi, Roma ferebat

(cetera namque uiri cuspide conciderant),

cum subito in medio rerum certamine praeceps

corruit, ex patria pulsus in exilium.

tale deae numen, tali mortalia nutu

fallax momento temporis hora dedit.

110. 'Hence, all ye vain Delights'

ITE hinc, inanes, ite rhetorum ampullae,

inflata rore non Achaico uerba,

et uos, Selique Tarquitique Varroque,

scholasticorum natio madens pingui,

ite hinc, inane cymbalon iuuentutis;

tuque, o mearum cura, Sexte, curarum,

uale, Sabine; iam ualete, formosi.

nos ad beatos uela mittimus portus

magni petentes docta dicta Sironis

uitamque ab omni uindicabimus cura.

ite hinc, Camenae; uos quoque, ite iam sane,

dulces Camenae (nam fatebimur uerum,

dulces fuistis): et tamen meas chartas

reuisitote, sed pudenter et raro.

111. 'Unto you a child is born'

SICELIDES Musae, paulo maiora canamus!

non omnis arbusta iuuant humilesque myricae;

si canimus siluas, siluae sint consule dignae.

Vltima Cumaei uenit iam carminis aetas;

magnus ab integro saeclorum nascitur ordo.

iam redit et uirgo, redeunt Saturnia regna,

iam noua progenies caelo demittitur alto.

tu modo nascenti puero, quo ferrea primum

desinet ac toto surget gens aurea mundo,

casta faue Lucina: tuus iam regnat Apollo.

teque adeo decus hoc aeui, te consule, inibit,

Pollio, et incipient magni procedere menses;

te duce, si qua manent sceleris uestigia nostri,

inrita perpetua soluent formidine terras.

ille deum uitam accipiet diuisque uidebit

permixtos heroas et ipse uidebitur illis,

pacatumque reget patriis uirtutibus orbem.

At tibi prima, puer, nullo munuscula cultu

errantis hederas passim cum baccare tellus

mixtaque ridenti colocasia fundet acantho.

ipsae lacte domum referent distenta capellae

ubera, nec magnos metuent armenta leones;

ipsa tibi blandos fundent cunabula flores.

occidet et serpens, et fallax herba ueneni

occidet; Assyrium uulgo nascetur amomum.

at simul heroum laudes et facta parentis

iam legere et quae sit poteris cognoscere uirtus,

molli paulatim flauescet campus arista,

incultisque rubens pendebit sentibus uua

et durae quercus sudabunt roscida mella.

pauca tamen suberunt priscae uestigia fraudis,

quae temptare Thetin ratibus, quae cingere muris

oppida, quae iubeant telluri infindere sulcos.

alter erit tum Tiphys, et altera quae uehat Argo

delectos heroas; erunt etiam altera bella,

atque iterum ad Troiam magnus mittetur Achilles.

hinc, ubi iam firmata uirum te fecerit aetas,

cedet et ipse mari uector, nec nautica pinus

mutabit merces: omnis feret omnia tellus.

non rastros patietur humus, non uinea falcem;

robustus quoque iam tauris iuga soluet arator;

nec uarios discet mentiri lana colores,

ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti

murice, iam croceo mutabit uellera luto;

sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos.

Talia saecla, suis dixerunt, currite, fusis

concordes stabili fatorum numine Parcae.

adgredere o magnos (aderit iam tempus) honores,

cara deum suboles, magnum Iouis incrementum!

aspice conuexo nutantem pondere mundum,

terrasque tractusque maris caelumque profundum:

aspice uenturo laetentur ut omnia saeclo!

o mihi tum longae maneat pars ultima uitae,

spiritus et quantum sat erit tua dicere facta:

non me carminibus uincet nec Thracius Orpheus,

nec Linus, huic mater quamuis atque huic pater adsit,

Orphei Calliopea, Lino formosus Apollo.

Pan etiam, Arcadia mecum si iudice certet,

Pan etiam Arcadia dicat se iudice uictum.

incipe, parue puer, risu cognoscere matrem

(matri longa decem tulerunt fastidia menses)

incipe, parue puer: qui non risere parenti,

nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est.

112. Pharmaceutria

PASTORVM Musam Damonis et Alphesiboei,

immemor herbarum quos est mirata iuuenca

certantis, quorum stupefactae carmine lynces,

et mutata suos requierunt flumina cursus,

Damonis Musam dicemus et Alphesiboei.

Tu mihi seu magni superas iam saxa Timaui,

siue oram Illyrici legis aequoris,—en erit umquam

ille dies, mihi cum liceat tua dicere facta?

en erit ut liceat totum mihi ferre per orbem

sola Sophocleo tua carmina digna coturno?

a te principium, tibi desinam: accipe iussis

carmina coepta tuis, atque hanc sine tempora circum

inter uictricis hederam tibi serpere lauros.

Frigida uix caelo noctis decesserat umbra,

cum ros in tenera pecori gratissimus herba:

incumbens tereti Damon sic coepit oliuae.

Nascere praeque diem ueniens age, Lucifer, almum,

coniugis indigno Nysae deceptus amore

dum queror et diuos, quamquam nil testibus illis

profeci, extrema moriens tamen adloquor hora.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

Maenalus argutumque nemus pinusque loquentis

semper habet, semper pastorum ille audit amores

Panaque, qui primus calamos non passus inertis.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

Mopso Nysa datur: quid non speremus amantes?

iungentur iam grypes equis, aeuoque sequenti

cum canibus timidi uenient ad pocula dammae.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

Mopse, nouas incide faces: tibi ducitur uxor.

sparge, marite, nuces: tibi deserit Hesperus Oetam.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

o digno coniuncta uiro, dum despicis omnis,

dumque tibi est odio mea fistula, dumque capellae

hirsutumque supercilium promissaque barba,

nec curare deum credis mortalia quemquam—

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus—

saepibus in nostris paruam te roscida mala

(dux ego uester eram) uidi cum matre legentem.

alter ab undecimo tum me iam acceperat annus,

iam fragilis poteram a terra contingere ramos:

ut uidi, ut perii, ut me malus abstulit error!

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

nunc scio quid sit Amor: duris in cotibus illum

aut Tmaros aut Rhodope aut extremi Garamantes

nec generis nostri puerum nec sanguinis edunt.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

saeuus Amor docuit natorum sanguine matrem

commaculare manus; crudelis tu quoque, mater:

crudelis mater magis, an puer improbus ille?

improbus ille puer; crudelis tu quoque, mater.

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus.

nunc et ouis ultro fugiat lupus, aurea durae

mala ferant quercus, narcisso floreat alnus,

pinguia corticibus sudent electra myricae,

certent et cycnis ululae, sit Tityrus Orpheus,

Orpheus in siluis, inter delphinas Arion—

incipe Maenalios mecum, mea tibia, uersus—

omnia uel medium fiat mare. uiuite siluae:

praeceps aërii specula de montis in undas

deferar; extremum hoc munus morientis habeto.

desine Maenalios, iam desine, tibia, uersus.

Haec Damon: uos, quae responderit Alphesiboeus,

dicite, Pierides; non omnia possumus omnes.

Effer aquam et molli cinge haec altaria uitta,

uerbenasque adole pinguis et mascula tura,

coniugis ut magicis sanos auertere sacris

experiar sensus; nihil hic nisi carmina desunt.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

carmina uel caelo possunt deducere Lunam,

carminibus Circe socios mutauit Vlixi,

frigidus in pratis cantando rumpitur anguis.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

terna tibi haec primum triplici diuersa colore

licia circumdo, terque haec altaria circum

effigiem duco; numero deus impare gaudet.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

necte tribus nodis ternos, Amarylli, colores;

necte, Amarylli, modo et 'Veneris', dic, 'uincula necto.'

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

limus ut hic durescit, et haec ut cera liquescit

uno eodemque igni, sic nostro Daphnis amore.

sparge molam et fragilis incende bitumine lauros.

Daphnis me malus urit, ego hanc in Daphnide laurum.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

talis amor Daphnin qualis cum fessa iuuencum

per nemora atque altos quaerendo bucula lucos

propter aquae riuum uiridi procumbit in ulua

perdita, nec serae meminit decedere nocti,

talis amor teneat, nec sit mihi cura mederi.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

has olim exuuias mihi perfidus ille reliquit,

pignora cara sui: quae nunc ego limine in ipso,

terra, tibi mando; debent haec pignora Daphnin.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

has herbas atque haec Ponto mihi lecta uenena

ipse dedit Moeris (nascuntur plurima Ponto);

his ego saepe lupum fieri et se condere siluis

Moerin, saepe animas imis excire sepulcris,

atque satas alio uidi traducere messis.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

fer cineres, Amarylli, foras riuoque fluenti

transque caput iace, nec respexeris. his ego Daphnin

adgrediar; nihil ille deos, nil carmina curat.

ducite ab urbe domum, mea carmina, ducite Daphnin.

aspice: corripuit tremulis altaria flammis

sponte sua, dum ferre moror, cinis ipse. bonum sit!

nescio quid certe est, et Hylax in limine latrat.

credimus? an, qui amant, ipsi sibi somnia fingunt?

parcite, ab urbe uenit, iam parcite carmina, Daphnis.

113. 'In the sweat of thy face shalt thou eat bread'

PATER ipse colendi

haud facilem esse uiam uoluit, primusque per artem

mouit agros curis acuens mortalia corda,

nec torpere graui passus sua regna ueterno.

ante Iouem nulli subigebant arua coloni;

ne signare quidem aut partiri limite campum

fas erat: in medium quaerebant, ipsaque tellus

omnia liberius nullo poscente ferebat.

ille malum uirus serpentibus addidit atris,

praedarique lupos iussit pontumque moueri,

mellaque decussit foliis ignemque remouit,

et passim riuis currentia uina repressit,

ut uarias usus meditando extunderet artis

paulatim, et sulcis frumenti quaereret herbam,

ut silicis uenis abstrusum excuderet ignem.

tunc alnos primum fluuii sensere cauatas;

nauita tum stellis numeros et nomina fecit

Pleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Arcton;

tum laqueis captare feras et fallere uisco

inuentum et magnos canibus circumdare saltus;

atque alius latum funda iam uerberat amnem

alta petens, pelagoque alius trahit umida lina;

tum ferri rigor atque argutae lammina serrae

(nam primi cuneis scindebant fissile lignum),

tum uariae uenere artes. labor omnia uicit

improbus et duris urgens in rebus egestas.

prima Ceres ferro mortalis uertere terram

instituit, cum iam glandes atque arbuta sacrae

deficerent siluae et uictum Dodona negaret.

mox et frumentis labor additus, ut mala culmos

esset robigo segnisque horreret in aruis

carduus; intereunt segetes, subit aspera silua,

lappaeque tribolique, interque nitentia culta

infelix lolium et steriles dominantur auenae.

quod nisi et adsiduis herbam insectabere rastris

et sonitu terrebis auis et ruris opaci

falce premes umbras uotisque uocaueris imbrem,

heu magnum alterius frustra spectabis aceruum,

concussaque famem in siluis solabere quercu.

114. Solem quis dicere falsum audeat?

SI uero solem ad rapidum lunasque sequentis

ordine respicies, numquam te crastina fallet

hora, neque insidiis noctis capiere serenae.

luna reuertentis cum primum colligit ignis,

si nigrum obscuro comprenderit aëra cornu,

maximus agricolis pelagoque parabitur imber;

at si uirgineum suffuderit ore ruborem,

uentus erit; uento semper rubet aurea Phoebe.

sin ortu quarto (namque is certissimus auctor)

pura neque obtunsis per caelum cornibus ibit,

totus et ille dies et qui nascentur ab illo

exactum ad mensem pluuia uentisque carebunt,

uotaque seruati soluent in litore nautae

Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae.

sol quoque et exoriens et cum se condet in undas

signa dabit; solem certissima signa sequuntur,

et quae mane refert et quae surgentibus astris.

ille ubi nascentem maculis uariauerit ortum

conditus in nubem medioque refugerit orbe,

suspecti tibi sint imbres: namque urget ab alto

arboribusque satisque Notus pecorique sinister.

aut ubi sub lucem densa inter nubila sese

diuersi rumpent radii, aut ubi pallida surget

Tithoni croceum linquens Aurora cubile,

heu, male tum mitis defendet pampinus uuas;

tam multa in tectis crepitans salit horrida grando.

hoc etiam, emenso cum iam decedit Olympo,

profuerit meminisse magis; nam saepe uidemus

ipsius in uultu uarios errare colores:

caeruleus pluuiam denuntiat, igneus Euros;

sin maculae incipient rutilo immiscerier igni,

omnia tum pariter uento nimbisque uidebis

feruere. non illa quisquam me nocte per altum

ire neque ab terra moneat conuellere funem.

at si, cum referetque diem condetque relatum,

lucidus orbis erit, frustra terrebere nimbis

et claro siluas cernes Aquilone moueri.

denique, quid uesper serus uehat, unde serenas

uentus agat nubes, quid cogitet umidus Auster,

sol tibi signa dabit. solem quis dicere falsum

audeat? ille etiam caecos instare tumultus

saepe monet fraudemque et operta tumescere bella.

ille etiam exstincto miseratus Caesare Romam,

cum caput obscura nitidum ferrugine texit

impiaque aeternam timuerunt saecula noctem.

tempore quamquam illo tellus quoque et aequora ponti,

obscenaeque canes importunaeque uolucres

signa dabant. quotiens Cyclopum efferuere in agros

uidimus undantem ruptis fornacibus Aetnam,

flammarumque globos liquefactaque uoluere saxa!

armorum sonitum toto Germania caelo

audiit, insolitis tremuerunt motibus Alpes.

uox quoque per lucos uulgo exaudita silentis

ingens, et simulacra modis pallentia miris

uisa sub obscurum noctis, pecudesque locutae

(infandum!); sistunt amnes terraeque dehiscunt,

et maestum inlacrimat templis ebur aeraque sudant.

proluit insano contorquens uertice siluas

fluuiorum rex Eridanus camposque per omnis

cum stabulis armenta tulit. nec tempore eodem

tristibus aut extis fibrae apparere minaces

aut puteis manare cruor cessauit, et altae

per noctem resonare lupis ululantibus urbes.

non alias caelo ceciderunt plura sereno

fulgura nec diri totiens arsere cometae.

ergo inter sese paribus concurrere telis

Romanas acies iterum uidere Philippi;

nec fuit indignum superis bis sanguine nostro

Emathiam et latos Haemi pinguescere campos.

scilicet et tempus ueniet cum finibus illis

agricola incuruo terram molitus aratro

exesa inueniet scabra robigine pila,

aut grauibus rastris galeas pulsabit inanis,

grandiaque effossis mirabitur ossa sepulcris.

di patrii, Indigetes, et Romule Vestaque mater,

quae Tuscum Tiberim et Romana Palatia seruas,

hunc saltem euerso iuuenem succurrere saeclo

ne prohibete. satis iam pridem sanguine nostro

Laomedonteae luimus periuria Troiae.

iam pridem nobis caeli te regia, Caesar,

inuidet atque hominum queritur curare triumphos,

quippe ubi fas uersum atque nefas; tot bella per orbem,

tam multae scelerum facies, non ullus aratro

dignus honos, squalent abductis arua colonis,

et curuae rigidum falces conflantur in ensem.

hinc mouet Euphrates, illinc Germania bellum;

uicinae ruptis inter se legibus urbes

arma ferunt; saeuit toto Mars impius orbe;

ut cum carceribus sese effudere quadrigae,

addunt in spatio, et frustra retinacula tendens

fertur equis auriga neque audit currus habenas.

115. Italia, io te saluto

SED neque Medorum siluae, ditissima terra,

nec pulcher Ganges atque auro turbidus Hermus

laudibus Italiae certent, non Bactra neque Indi

totaque turiferis Panchaia pinguis harenis.

haec loca non tauri spirantes naribus ignem

inuertere satis immanis dentibus hydri,

nec galeis densisque uirum seges horruit hastis;

sed grauidae fruges et Bacchi Massicus umor

impleuere; tenent oleae armentaque laeta.

hinc bellator equus campo sese arduus infert,

hinc albi, Clitumne, greges et maxima taurus

uictima, saepe tuo perfusi flumine sacro,

Romanos ad templa deum duxere triumphos.

hic uer adsiduum atque alienis mensibus aestas:

bis grauidae pecudes, bis pomis utilis arbos.

at rabidae tigres absunt et saeua leonum

semina, nec miseros fallunt aconita legentis,

nec rapit immensos orbis per humum neque tanto

squameus in spiram tractu se colligit anguis.

adde tot egregias urbes operumque laborem,

tot congesta manu praeruptis oppida saxis

fluminaque antiquos subterlabentia muros.

an mare quod supra memorem, quodque adluit infra?

anne lacus tantos? te, Lari maxime, teque,

fluctibus et fremitu adsurgens, Benace, marino?

an memorem portus Lucrinoque addita claustra

atque indignatum magnis stridoribus aequor,

Iulia qua ponto longe sonat unda refuso

Tyrrhenusque fretis immittitur aestus Auernis?

haec eadem argenti riuos aerisque metalla

ostendit uenis atque auro plurima fluxit.

haec genus acre uirum, Marsos pubemque Sabellam

adsuetumque malo Ligurem Volscosque uerutos

extulit, haec Decios Fabios magnosque Camillos,

Scipiadas duros bello et te, maxime Caesar,

qui nunc extremis Asiae iam uictor in oris

imbellem auertis Romanis arcibus Indum.

salue, magna parens frugum, Saturnia tellus,

magna uirum: tibi res antiquae laudis et artis

ingredior sanctos ausus recludere fontis,

Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.

116. 'God made the country but man made the town'

O FORTVNATOS nimium, sua si bona norint,

agricolas! quibus ipsa procul discordibus armis

fundit humo facilem uictum iustissima tellus;

si non ingentem foribus domus alta superbis

mane salutantum totis uomit aedibus undam,

nec uarios inhiant pulchra testudine postis

inlusasque auro uestis Ephyreiaque aera,

alba neque Assyrio fucatur lana ueneno,

nec casia liquidi corrumpitur usus oliui;

at secura quies et nescia fallere uita,

diues opum uariarum, at latis otia fundis

speluncae uiuique lacus, at frigida Tempe

mugitusque boum mollesque sub arbore somni

non absunt; illic saltus ac lustra ferarum,

et patiens operum exiguoque adsueta iuuentus,

sacra deum, sanctique patres; extrema per illos

Iustitia excedens terris uestigia fecit.

Me uero primum dulces ante omnia Musae,

quarum sacra fero ingenti percussus amore,

accipiant caelique uias et sidera monstrent,

defectus solis uarios lunaeque labores;

unde tremor terris, qua ui maria alta tumescant

obicibus ruptis rursusque in se ipsa residant,

quid tantum Oceano properent se tingere soles

hiberni, uel quae tardis mora noctibus obstet.

sin, has ne possim naturae accedere partis,

frigidus obstiterit circum praecordia sanguis,

rura mihi et rigui placeant in uallibus amnes,

flumina amem siluasque inglorius. o ubi campi

Spercheusque et uirginibus bacchata Lacaenis

Taygeta! o qui me gelidis conuallibus Haemi

sistat, et ingenti ramorum protegat umbra!

felix qui potuit rerum cognoscere causas,

atque metus omnis et inexorabile fatum

subiecit pedibus strepitumque Acherontis auari.

fortunatus et ille deos qui nouit agrestis

Panaque Siluanumque senem Nymphasque sorores.

illum non populi fasces, non purpura regum

flexit et infidos agitans discordia fratres,

aut coniurato descendens Dacus ab Histro,

non res Romanae perituraque regna; neque ille

aut doluit miserans inopem aut inuidit habenti.

quos rami fructus, quos ipsa uolentia rura

sponte tulere sua, carpsit, nec ferrea iura

insanumque forum aut populi tabularia uidit.

sollicitant alii remis freta caeca, ruuntque

in ferrum, penetrant aulas et limina regum;

hic petit excidiis urbem miserosque penatis,

ut gemma bibat et Sarrano dormiat ostro;

condit opes alius defossoque incubat auro;

hic stupet attonitus rostris, hunc plausus hiantem

per cuneos geminatus enim plebisque patrumque

corripuit; gaudent perfusi sanguine fratrum,

exsilioque domos et dulcia limina mutant

atque alio patriam quaerunt sub sole iacentem.

agricola incuruo terram dimouit aratro:

hinc anni labor, hinc patriam paruosque nepotes

sustinet, hinc armenta boum meritosque iuuencos.

nec requies, quin aut pomis exuberet annus

aut fetu pecorum aut Cerealis mergite culmi,

prouentuque oneret sulcos atque horrea uincat.

uenit hiems: teritur Sicyonia baca trapetis,

glande sues laeti redeunt, dant arbuta siluae;

et uarios ponit fetus autumnus, et alte

mitis in apricis coquitur uindemia saxis.

interea dulces pendent circum oscula nati,

casta pudicitiam seruat domus, ubera uaccae

lactea demittunt, pinguesque in gramine laeto

inter se aduersis luctantur cornibus haedi.

ipse dies agitat festos fususque per herbam,

ignis ubi in medio et socii cratera coronant,

te libans, Lenaee, uocat pecorisque magistris

uelocis iaculi certamina ponit in ulmo,

corporaque agresti nudant praedura palaestra.

hanc olim ueteres uitam coluere Sabini,

hanc Remus et frater, sic fortis Etruria creuit

scilicet et rerum facta est pulcherrima Roma,

septemque una sibi muro circumdedit arces.

ante etiam sceptrum Dictaei regis et ante

impia quam caesis gens est epulata iuuencis,

aureus hanc uitam in terris Saturnus agebat;

necdum etiam audierant inflari classica, necdum

impositos duris crepitare incudibus ensis.

117. Exordium

TE quoque, magna Pales, et te memorande canemus

pastor ab Amphryso, uos, siluae amnesque Lycaei.

cetera, quae uacuas tenuissent carmine mentes,

omnia iam uulgata: quis aut Eurysthea durum,

aut inlaudati nescit Busiridis aras?

cui non dictus Hylas puer et Latonia Delos

Hippodameque umeroque Pelops insignis eburno,

acer equis? temptanda uia est, qua me quoque possim

tollere humo uictorque uirum uolitare per ora.

primus ego in patriam mecum, modo uita supersit,

Aonio rediens deducam uertice Musas;

primus Idumaeas referam tibi, Mantua, palmas,

et uiridi in campo templum de marmore ponam

propter aquam, tardis ingens ubi flexibus errat

Mincius et tenera praetexit harundine ripas.

in medio mihi Caesar erit templumque tenebit:

illi uictor ego et Tyrio conspectus in ostro

centum quadriiugos agitabo ad flumina currus.

cuncta mihi Alpheum linquens lucosque Molorchi

cursibus et crudo decernet Graecia caestu.

ipse caput tonsae foliis ornatus oliuae

dona feram. iam nunc sollemnis ducere pompas

ad delubra iuuat caesosque uidere iuuencos,

uel scaena ut uersis discedat frontibus utque

purpurea intexti tollant aulaea Britanni.

in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto

Gangaridum faciam uictorisque arma Quirini,

atque hic undantem bello magnumque fluentem

Nilum ac nauali surgentis aere columnas.

addam urbes Asiae domitas pulsumque Niphaten

fidentemque fuga Parthum uersisque sagittis,

et duo rapta manu diuerso ex hoste tropaea

bisque triumphatas utroque ab litore gentis.

stabunt et Parii lapides, spirantia signa,

Assaraci proles demissaeque ab Ioue gentis

nomina, Trosque parens et Troiae Cynthius auctor.

Inuidia infelix furias amnemque seuerum

Cocyti metuet tortosque Ixionis anguis

immanemque rotam et non exsuperabile saxum.

interea Dryadum siluas saltusque sequamur

intactos, tua, Maecenas, haud mollia iussa.

te sine nil altum mens incohat: en age segnis

rumpe moras; uocat ingenti clamore Cithaeron,

Taygetique canes domitrixque Epidaurus equorum,

et uox adsensu nemorum ingeminata remugit.

mox tamen ardentis accingar dicere pugnas

Caesaris et nomen fama tot ferre per annos

Tithoni prima quot abest ab origine Caesar.

118. Orpheus and Eurydice

AT chorus aequalis Dryadum clamore supremos

implerunt montis; flerunt Rhodopeiae arces

altaque Pangaea et Rhesi Mauortia tellus

atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.

ipse caua solans aegrum testudine amorem

te, dulcis coniunx, te solo in litore secum,

te ueniente die, te decedente canebat.

Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,

et caligantem nigra formidine lucum

ingressus, manisque adiit regemque tremendum

nesciaque humanis precibus mansuescere corda.

at cantu commotae Erebi de sedibus imis

umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,

quam multa in foliis auium se milia condunt,

uesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,

matres atque uiri defunctaque corpora uita

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

impositique rogis iuuenes ante ora parentum,

quos circum limus niger et deformis harundo

Cocyti tardaque palus inamabilis unda

alligat et nouies Styx interfusa coercet.

quin ipsae stupuere domus atque intima Leti

Tartara caeruleosque implexae crinibus anguis

Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora,

atque Ixionii uento rota constitit orbis.

iamque pedem referens casus euaserat omnis,

redditaque Eurydice superas ueniebat ad auras

pone sequens (namque hanc dederat Proserpina legem),

cum subita incautum dementia cepit amantem,

ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes:

restitit, Eurydicenque suam iam luce sub ipsa

immemor heu! uictusque animi respexit. ibi omnis

effusus labor atque immitis rupta tyranni

foedera, terque fragor stagnis auditus Auerni.

illa, 'quis et me,' inquit, 'miseram et te perdidit, Orpheu,

quis tantus furor? en iterum crudelia retro

fata uocant conditque natantia lumina somnus.

iamque uale: feror ingenti circumdata nocte

inualidasque tibi tendens, heu non tua, palmas.'

dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras

commixtus tenuis, fugit diuersa, neque illum

prensantem nequiquam umbras et multa uolentem

dicere praeterea uidit; nec portitor Orci

amplius obiectam passus transire paludem.

quid faceret? quo se rapta bis coniuge ferret?

quo fletu manis, quae numina uoce moueret?

illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.

septem illum totos perhibent ex ordine mensis

rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam

flesse sibi, et gelidis haec euoluisse sub astris,

mulcentem tigris et agentem carmine quercus;

qualis populea maerens philomela sub umbra

amissos queritur fetus, quos durus arator

obseruans nido implumis detraxit; at illa

flet noctem, ramoque sedens miserabile carmen

integrat, et maestis late loca questibus implet.

nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei:

solus Hyperboreas glacies Tanaimque niualem

aruaque Riphaeis numquam uiduata pruinis

lustrabat, raptam Eurydicen atque inrita Ditis

dona querens: spretae Ciconum quo munere matres

inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi

discerptum latos iuuenem sparsere per agros.

tum quoque marmorea caput a ceruice reuulsum

gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus

uolueret, Eurydicen uox ipsa et frigida lingua,

a miseram Eurydicen! anima fugiente uocabat;

Eurydicen toto referebant flumine ripae.'

119. The Aeneid

a

To Venus, to prosper his Aeneid

SI mihi susceptum fuerit decurrere munus,

O Paphon, o sedes quae colis Idalias,

Troius Aeneas Romana per oppida digno

iam tandem ut tecum carmine uectus eat:

non ego ture modo aut picta tua templa tabella

ornabo et puris serta feram manibus—

corniger hos aries humilis et maxima taurus

uictima sacrato sparget honore focos:

marmoreusque tibi, tibi mille coloribus ales

in morem picta stabit Amor pharetra.

adsis o Cytherea: tuos te Caesar Olympo

et Surrentini litoris ara uocat.

b

A Cancelled Proem to the Aeneid

ILLE ego qui quondam gracili modulatus auena

carmen, et egressus siluis uicina coegi

ut quamuis auido parerent arua colono,

gratum opus agricolis: at nunc horrentia Martis.

Q. HORATIVS FLACCVS

65-8 B.C.

120. Romanae fidicen lyrae

QVEM tu, Melpomene, semel

nascentem placido lumine uideris,

illum non labor Isthmius

clarabit pugilem, non equos inpiger

curru ducet Achaico

uictorem, neque res bellica Deliis

ornatum foliis ducem,

quod regum tumidas contuderit minas,

ostendet Capitolio:

sed quae Tibur aquae fertile praefluunt,

et spissae nemorum comae

fingent Aeolio carmine nobilem.

Romae principis urbium

dignatur suboles inter amabilis

uatum ponere me choros,

et iam dente minus mordeor inuido.

o testudinis aureae

dulcem quae strepitum, Pieri, temperas,

o mutis quoque piscibus

donatura cycni, si libeat, sonum,

totum muneris hoc tui est,

quod monstror digito praterenuntium

Romanae fidicen lyrae:

quod spiro et placeo, si placeo, tuom est.

121. Song Makes Immortal

NE forte credas interitura quae

longe sonantem natus ad Aufidum

non ante uolgatas per artis

uerba loquor socianda chordis:

non, si priores Maeonius tenet

sedes Homerus, Pindaricae latent

Ceaeque et Alcaei minaces

Stesichoriue graues Camenae:

nec siquid olim lusit Anacreon

deleuit aetas; spirat adhuc amor

uiuuntque conmissi calores

Aeoliae fidibus puellae.

non sola comptos arsit adulteri

crinis et aurum uestibus illitum

mirata regalisque cultus

et comites Helene Lacaena,

primusue Teucer tela Cydonio

direxit arcu; non semel Ilios

uexata; non pugnauit ingens

Idomeneus Sthenelusue solus

dicenda Musis proelia; non ferox

Hector uel acer Deiphobus grauis

excepit ictus pro pudicis

coniugibus puerisque primus.

uixere fortes ante Agamemnona

multi; sed omnes inlacrimabiles

urgentur ignotique longa

nocte, carent quia uate sacro.

paulum sepultae distat inertiae

celata uirtus—non ego te meis

chartis inornatum sileri

totue tuos patiar labores

impune, Lolli, carpere liuidas

obliuiones. est animus tibi

rerumque prudens et secundis

temporibus dubiisque rectus,

uindex auarae fraudis et abstinens

ducentis ad se cuncta pecuniae,

consulque non unius anni,

sed quotiens bonus atque fidus

iudex honestum praetulit utili,

reiecit alto dona nocentium

uoltu, per obstantis cateruas

explicuit sua uictor arma.

non possidentem multa uocaueris

recte beatum: rectius occupat

nomen beati qui deorum

muneribus sapienter uti

duramque callet pauperiem pati

peiusque leto flagitium timet,

non ille pro caris amicis

aut patria timidus perire.

122. Spring: An Invitation to Vergil

IAM ueris comites, quae mare temperant,

inpellunt animae lintea Thraciae,

iam nec prata rigent nec fluuii strepunt

hiberna niue turgidi.

nidum ponit, Ityn flebiliter gemens,

infelix auis et Cecropiae domus

aeternum opprobrium, quod male barbaras

regum est ulta libidines.

dicunt in tenero gramine pinguium

custodes ouium carmina fistula,

delectantque deum, cui pecus et nigri

colles Arcadiae placent.

adduxere sitim tempora, Vergili:

sed pressum Calibus ducere Liberum

si gestis, iuuenum nobilium cliens,

nardo uina merebere.

nardi paruos onyx eliciet cadum,

qui nunc Sulpiciis adcubat horreis,

spes donare nouas largus amaraque

curarum eluere efficax.

ad quae si properas gaudia, cum tua

uelox merce ueni: non ego te meis

inmunem meditor tinguere poculis,

plena diues ut in domo.

uerum pone moras et studium lucri,

nigrorumque memor, dum licet, ignium

misce stultitiam consiliis breuem:

dulce est desipere in loco.

123. Winter

VIDES ut alta stet niue candidum

Soracte nec iam sustineant onus

siluae laborantes geluque

flumina constiterint acuto?

dissolue frigus ligna super foco

large reponens atque benignius

deprome quadrimum Sabina,

o Thaliarche, merum diota.

permitte diuis cetera, qui simul

strauere uentos aequore feruido

deproeliantis, nec cupressi

nec ueteres agitantur orni.

quid sit futurum cras, fuge quaerere, et

quem Fors dierum cumque dabit, lucro

adpone nec dulcis amores

sperne, puer, neque tu choreas,

donec uirenti canities abest

morosa. nunc et campus et areae

lenesque sub noctem susurri

conposita repetantur hora,

nunc et latentis proditor intumo

gratus puellae risus ab angulo

pignusque dereptum lacertis

aut digito male pertinaci.

124. To Venus

O VENVS regina Cnidi Paphique,

sperne dilectam Cypron et uocantis

ture te multo Glycerae decoram

transfer in aedem.

feruidus tecum puer et solutis

Gratiae zonis properentque Nymphae

et parum comis sine te luuentas

Mercuriusque.

125. 'What slender youth...'

QVIS multa gracilis te puer in rosa

perfusus liquidis urget odoribus

grato, Pyrrha, sub antro?

cui flauam religas comam

simplex munditiis? heu quotiens fidem

mutatosque deos flebit et aspera

nigris aequora uentis

emirabitur insolens,

qui nunc te fruitur credulus aurea,

qui semper uacuam, semper amabilem

sperat, nescius aurae

fallacis. miseri, quibus

intemptata nites. me tabula sacer

uotiua paries indicat uuida

suspendisse potenti

uestimenta maris deo.

126. Amoris Integratio

'DONEC gratus eram tibi

nec quisquam potior bracchia candidae

ceruici iuuenis dabat,

Persarum uigui rege beatior.'

'donec non alia magis

arsisti neque erat Lydia post Chloen,

multi Lydia nominis,

Romana uigui clarior Ilia.'

'me nunc Thressa Chloe regit,

dulcis docta modos et citharae sciens,

pro qua non metuam mori,

si parcent animae fata superstiti.'

'me torret face mutua

Thurini Calais filius Ornyti,

pro quo bis patiar mori,

si parcent puero fata superstiti.'

'quid si prisca redit Venus

diductosque iugo cogit aeneo?

si flaua excutitur Chloe

reiectaeque patet ianua Lydiae?'

'quamquam sidere pulcrior

ille est, tu leuior cortice et inprobo

iracundior Hadria:

tecum uiuere amem, tecum obeam lubens.'

127. Si jeunesse savait, si vieillesse pouvait

O CRVDELIS adhuc et Veneris muneribus potens,

insperata tuae cum ueniet pluma superbiae,

et, quae nunc umeris inuolitant, deciderint comae,

nunc et qui color est puniceae flore prior rosae,

mutatus, Ligurine, in faciem uerterit hispidam,

dices 'heu', quotiens te in speculo uideris alterum,

'quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit

uel cur his animis incolumes non redeunt genae?'

128. The Latter End of Lyce

AVDIVERE, Lyce, di mea uota, di

audiuere, Lyce: fis anus et tamen

uis formosa uideri

ludisque et bibis impudens

et cantu tremulo pota Cupidinem

lentum sollicitas. ille uirentis et

doctae psallere Chiae

pulcris excubat in genis.

inportunus enim transuolat aridas

quercus et refugit te quia luridi

dentes, te quia rugae

turpant et capitis niues.

nec Coae referunt iam tibi purpurae

nec cari lapides tempora, quae semel

notis condita fastis

inclusit uolucris dies.

quo fugit uenus, heu, quoue color, decens

quo motus? quid habes illius, illius,

quae spirabat amores,

quae me surpuerat mihi

felix post Cinaram notaque et artium

gratarum facies? sed Cinarae breuis

annos fata dederunt,

seruatura diu parem

cornicis uetulae temporibus Lycen,

possent ut iuuenes uisere feruidi

multo non sine risu

dilapsam in cineres facem.

129. He Abandons the Lists of Love

VIXI puellis nuper idoneus

et militaui non sine gloria;

nunc arma defunctumque bello

barbiton hic paries habebit,

laeuom marinae qui Veneris latus

custodit. hic, hic ponite lucida

funalia et uectis et arcus

oppositis foribus minacis.

o quae beatam diua tenes Cyprum et

Memphin carentem Sithonia niue,

regina, sublimi flagello

tange Chloen semel arrogantem.

130. Rursus bella moues?

INTERMISSA, Venus, diu

rursus bella moues? parce, precor, precor.

non sum qualis eram bonae

sub regno Cinarae. desine, dulcium

mater saeua Cupidinum,

circa lustra decem flectere mollibus

iam durum imperiis: abi,

quo blandae iuuenum te reuocant preces.

tempestiuius in domum

Pauli purpureis ales oloribus

commissabere Maximi,

si torrere iecur quaeris idoneum;

namque et nobilis et decens

et pro sollicitis non tacitus reis

et centum puer artium

late signa feret militiae tuae,

et, quandoque potentior

largi muneribus riserit aemuli,

Albanos prope te lacus

ponet marmoream sub trabe citrea.

illic plurima naribus

duces tura lyraeque et Berecyntiae

delectabere tibiae

mixtis carminibus non sine fistula;

illic bis pueri die

numen cum teneris uirginibus tuom

laudantes pede candido

in morem Salium ter quatient humum.

me nec femina nec puer

iam nec spes animi credula mutui

nec certare iuuat mero

nec uincire nouis tempora floribus.

sed cur heu, Ligurine, cur

manat rara meas lacrima per genas?

cur facunda parum decoro

inter uerba cadit lingua silentio?

nocturnis ego somniis

iam captum teneo, iam uolucrem sequor

te per gramina Martii

campi, te per aquas, dure, uolubilis.

131. A Bachelor Festival

MARTIIS caelebs quid agam kalendis,

quid uelint flores et acerra turis

plena miraris positusque carbo in

caespite uiuo.

docte sermones utriusque linguae,

uoueram dulcis epulas et album

Libero caprum prope funeratus

arboris ictu.

hic dies anno redeunte festus

corticem adstrictum pice dimouebit

amphorae fumum bibere institutae

consule Tullo.

sume, Maecenas, cyathos amici

sospitis centum et uigiles lucernas

profer in lucem: procul omnis esto

clamor et ira.

mitte ciuilis super Vrbe curas:

occidit Daci Cotisonis agmen,

Medus infestus sibi luctuosis

dissidet armis,

seruit Hispanae uetus hostis orae

Cantaber, sera domitus catena,

iam Scythae laxo meditantur arcu

cedere campis.

neglegens, ne qua populus laboret,

parce priuatus nimium cauere et

dona praesentis cape laetus horae et

linque seuera.

132. A Retreat for Old Age

SEPTIMI, Gadis aditure mecum et

Cantabrum indoctum iuga ferre nostra et

barbaras Syrtis, ubi Maura semper

aestuat unda:

Tibur Argeo positum colono

sit meae sedes utinam senectae,

sit modus lasso maris et uiarum

militiaeque:

unde si Parcae prohibent iniquae,

dulce pellitis ouibus Galaesi

flumen et regnata petam Laconi

rura Phalantho.

ille terrarum mihi praeter omnis

angulus ridet, ubi non Hymetto

mella decedunt uiridique certat

baca Venafro.

uer ubi longum tepidasque praebet

Iuppiter brumas et amicus Aulon

fertili Baccho minimum Falernis

inuidet uuis;

ille te mecum locus et beatae

postulant arces: ibi tu calentem

debita sparges lacrima fauillam

uatis amici.

133. Welcome home to Pompeius

O SAEPE mecum tempus in ultimum

deducte Bruto militiae duce,

quis te redonauit Quiritem

dis patriis Italoque caelo,

Pompei, meorum prime sodalium?

cum quo morantem saepe diem mero

fregi, coronatus nitentis

malobathro Syrio capillos.

tecum Philippos et celerem fugam

sensi relicta non bene parmula,

cum fracta uirtus, et minaces

turpe solum tetigere mento;

sed me per hostis Mercurius celer

denso pauentem sustulit aere,

te rursus in bellum resorbens

unda fretis tulit aestuosis.

ergo obligatam redde Ioui dapem

longaque fessum militia latus

depone sub lauru mea nec

parce cadis tibi destinatis.

obliuioso leuia Massico

ciboria exple, funde capacibus

unguenta de conchis. quis udo

deproperare apio coronas

curatue myrto? quem Venus arbitrum

dicet bibendi? non ego sanius

bacchabor Edonis: recepto

dulce mihi furere est amico.

134. Eheu fugaces

EHEV fugaces, Postume, Postume,

labuntur anni nec pietas moram

rugis et instanti senectae

adferet indomitaeque morti;

non, si trecenis quotquot eunt dies,

amice, places inlacrimabilem

Plutona tauris, qui ter amplum

Geryonen Tityonque tristi

conpescit unda, scilicet omnibus

quicumque terrae munere uescimur

enauiganda, siue reges

siue inopes erimus coloni.

frustra cruento marte carebimus

fractisque rauci fluctibus Hadriae,

frustra per autumnos nocentem

corporibus metuemus austrum:

uisendus ater flumine languido

Cocytos errans et Danai genus

infame damnatusque longi

Sisyphus Aeolides laboris:

linquenda tellus et domus et placens

uxor, neque harum quas colis arborum

te praeter inuisas cupressos

ulla breuem dominum sequetur.

absumet heres Caecuba dignior

seruata centum clauibus et mero

tinguet pauimentum superbus

pontificum potiore cenis.

135. An Invitation to Maecenas

TYRRHENA regum progenies, tibi

non ante uerso lene merum cado

cum flore, Maecenas, rosarum et

pressa tuis balanus capillis

iamdudum apud me est: eripe te morae

nec semper udum Tibur et Aefulae

decliue contempleris aruom et

Telegoni iuga parricidae.

fastidiosam desere copiam et

molem propinquam nubibus arduis,

omitte mirari beatae

fumum et opes strepitumque Romae.

plerumque gratae diuitibus uices

mundaeque paruo sub lare pauperum

cenae sine aulaeis et ostro

sollicitam explicuere frontem.

iam clarus occultum Andromedae pater

ostendit ignem, iam Procyon furit

et stella uesani Leonis

sole dies referente siccos;

iam pastor umbras cum grege languido

riuomque fessus quaerit et horridi

dumeta Siluani, caretque

ripa uagis taciturna uentis.

tu ciuitatem quis deceat status

curas et urbi sollicitus times,

quid Seres et regnata Cyro

Bactra parent Tanaisque discors.

prudens futuri temporis exitum

caliginosa nocte premit deus,

ridetque si mortalis ultra

fas trepidat. quod adest memento

conponere aequos; cetera fluminis

ritu feruntur, nunc medio alueo

cum pace delabentis Etruscum

in mare, nunc lapides adesos

stirpisque raptas et pecus et domos

uoluentis una, non sine montium

clamore uicinaeque siluae,

cum fera diluuies quietos

irritat amnis. ille potens sui

laetusque deget cui licet in diem

dixisse 'uixi'. cras uel atra

nube polum Pater occupato

uel sole puro; non tamen irritum

quodcumque retro est efficiet neque

diffinget infectumque reddet

quod fugiens semel hora uexit.

Fortuna saeuo laeta negotio et

ludum insolentem ludere pertinax

transmutat incertos honores,

nunc mihi nunc alii benigna.

laudo manentem; si celeris quatit

pennas, resigno quae dedit et mea

uirtute me inuoluo probamque

pauperiem sine dote quaero.

non est meum, si mugiat Africis

malus procellis, ad miseras preces

decurrere et uotis pacisci

ne Cypriae Tyriaeque merces

addant auaro diuitias mari:

tunc me biremis praesidio scaphae

tutum per Aegaeos tumultus

aura feret geminusque Pollux.

136. Pia Testa

O NATA mecum consule Manlio,

seu tu querelas siue geris iocos

seu rixam et insanos amores

seu facilem, pia testa, somnum,

quocumque lectum nomine Massicum

seruas, moueri digna bono die,

descende Coruino iubente

promere languidiora uina.

non ille, quamquam Socraticis madet

sermonibus, te negleget horridus:

narratur et prisci Catonis

saepe mero caluisse uirtus.

tu lene tormentum ingenio admoues

plerumque duro, tu sapientium

curas et arcanum iocoso

consilium retegis Lyaeo,

tu spem reducis mentibus anxiis

uirisque et addis cornua pauperi

post te neque iratos trementi

regum apices neque militum arma.

te Liber et si laeta aderit Venus

segnesque nodum soluere Gratiae

uiuaeque producent lucernae,

dum rediens fugat astra Phoebus.

137. High and Low, Rich and Poor

ODI profanum uolgus et arceo.

fauete linguis: carmina non prius

audita Musarum sacerdos

uirginibus puerisque canto.

regum timendorum in proprios greges,

reges in ipsos imperium est Iouis,

clari Giganteo triumpho,

cuncta supercilio mouentis.

est ut uiro uir latius ordinet

arbusta sulcis, hic generosior

descendat in campum petitor,

moribus hic meliorque fama

contendat, illi turba clientium

sit maior: aequa lege Necessitas

sortitur insignis et imos,

omne capax mouet urna nomen.

destrictus ensis cui super inpia

ceruice pendet, non Siculae dapes

dulcem elaborabunt saporem,

non auium citharaeque cantus

somnum reducent: somnus agrestium

lenis uirorum non humilis domos

fastidit umbrosamque ripam,

non Zephyris agitata Tempe.

desiderantem quod satis est neque

tumultuosum sollicitat mare

nec saeuos Arcturi cadentis

impetus aut orientis Haedi,

non uerberatae grandine uineae

fundusque mendax, arbore nunc aquas

culpante, nunc torrentia agros

sidera, nunc hiemes iniquas.

contracta pisces aequora sentiunt

iactis in altum molibus: huc frequens

caementa demittit redemptor

cum famulis dominusque terrae

fastidiosus: sed Timor et Minae

scandunt eodem quo dominus, neque

decedit aerata triremi et

post equitem sedet atra Cura.

quodsi dolentem nec Phrygius lapis

nec purpurarum sidere clarior

delenit usus nec Falerna

uitis Achaemeniumque costum,

cur inuidendis postibus et nouo

sublime ritu moliar atrium?

cur ualle permutem Sabina

diuitias operosiores?

138. The Strenuous Life

ANGVSTAM amice pauperiem pati

robustus acri militia puer

condiscat et Parthos ferocis

uexet eques metuendus hasta

uitamque sub diuo et trepidis agat

in rebus. illum ex moenibus hosticis

matrona bellantis tyranni

prospiciens et adulta uirgo

suspiret, eheu, ne rudis agminum

sponsus lacessat regius asperum

tactu leonem, quem cruenta

per medias rapit ira caedis.

dulce et decorum est pro patria mori:

mors et fugacem persequitur uirum,

nec parcit inbellis iuuentae

poplitibus timidoue tergo.

Virtus, repulsae nescia sordidae,

intaminatis fulget honoribus,

nec sumit aut ponit securis

arbitrio popularis aurae:

Virtus, recludens inmeritis mori

caelum, negata temptat iter uia

coetusque uolgaris et udam

spernit humum fugiente penna.

est et fideli tuta silentio

merces: uetabo, qui Cereris sacrum

uolgarit arcanae, sub isdem

sit trabibus fragilemue mecum

soluat phaselon. saepe Diespiter

neglectus incesto addidit integrum:

raro antecedentem scelestum

deseruit pede Poena claudo.

139. The Path of the Just

IVSTVM et tenacem propositi uirum

non ciuium ardor praua iubentium,

non uoltus instantis tyranni

mente quatit solida neque Auster,

dux inquieti turbidus Hadriae,

nec fulminantis magna manus Iouis:

si fractus inlabatur orbis,

inpauidum ferient ruinae.

hac arte Pollux et uagus Hercules

enisus arces attigit igneas

quos inter Augustus recumbens

purpureo bibit ore nectar;

hac te merentem, Bacche pater, tuae

uexere tigres indocili iugum

collo trahentes, hac Quirinus

Martis equis Acheronta fugit,

gratum elocuta consiliantibus

Iunone diuis: 'Ilion, Ilion

fatalis incestusque iudex

et mulier peregrina uertit

in puluerem, ex quo destituit deos

mercede pacta Laomedon, mihi

castaeque damnatum Mineruae

cum populo et duce fraudulento.

iam nec Lacaenae splendet adulterae

famosus hospes nec Priami domus

periura pugnacis Achiuos

Hectoreis opibus refringit,

nostrisque ductum seditionibus

bellum resedit; protinus et grauis

iras et inuisum nepotem,

Troica quem peperit sacerdos,

Marti redonabo; illum ego lucidas

inire sedes, discere nectaris

sucos et adscribi quietis

ordinibus patiar deorum.

dum longus inter saeuiat Ilion

Romamque pontus, qualibet exsules

in parte regnanto beati,

dum Priami Paridisque busto

insultet armentum et catulos ferae

celent inultae, stet Capitolium

fulgens triumphatisque possit

Roma ferox dare iura Medis.

horrenda late nomen in ultimas

extendat oras, qua medius liquor

secernit Europen ab Afro,

qua tumidus rigat arua Nilus,

aurum inrepertum et sic melius situm,

cum terra celat, spernere fortior

quam cogere humanos in usus

omne sacrum rapiente dextra.

quicumque mundo terminus obstitit,

hunc tanget armis, uisere gestiens

qua parte debacchentur ignes,

qua nebulae pluuiique rores.

sed bellicosis fata Quiritibus

hac lege dico, ne nimium pii

rebusque fidentes auitae

tecta uelint reparare Troiae.

Troiae renascens alite lugubri

fortuna tristi clade iterabitur

ducente uictricis cateruas

coniuge me Iouis et sorore.

ter si resurgat murus aeneus

auctore Phoebo, ter pereat meis

excisus Argiuis, ter uxor

capta uirum puerosque ploret.'

non hoc iocosae conueniet lyrae—

quo, Musa, tendis? desine peruicax

referre sermones deorum et

magna modis tenuare paruis.

140. Pollio

MOTVM ex Metello consule ciuicum

bellique causas et uitia et modos

ludumque Fortunae grauisque

principum amicitias et arma

nondum expiatis uncta cruoribus,

periculosae plenum opus aleae,

tractas et incedis per ignis

suppositos cineri doloso.

paulum seuerae musa tragoediae

desit theatris: mox ubi publicas

res ordinaris, grande munus

Cecropio repetes coturno,

insigne maestis praesidium reis

et consulenti, Pollio, curiae,

cui laurus aeternos honores

Delmatico peperit triumpho.

iam nunc minaci murmure cornuum

perstringis auris, iam litui strepunt,

iam fulgor armorum fugacis

terret equos equitumque uoltus.

audire magnos iam uideor duces

non indecoro puluere sordidos,

et cuncta terrarum subacta

praeter atrocem animum Catonis.

Iuno et deorum quisquis amicior

Afris inulta cesserat impotens

tellure, uictorum nepotes

rettulit inferias Iugurthae.

quis non Latino sanguine pinguior

campus sepulcris inpia proelia

testatur auditumque Medis

Hesperiae sonitum ruinae?

qui gurges aut quae flumina lugubris

ignara belli? quod mare Dauniae

non decolorauere caedes?

quae caret ora cruore nostro?

sed ne relictis, Musa procax, iocis

Ceae retractes munera neniae,

mecum Dionaeo sub antro

quaere modos leuiore plectro.

141. Regulus

CAELO tonantem credidimus Iouem

regnare; praesens diuos habebitur

Augustus adiectis Britannis

imperio grauibusque Persis.

milesne Crassi coniuge barbara

turpis maritus uixit et hostium

(pro curia inuersique mores!)

consenuit socerorum in armis

sub rege Medo Marsus et Apulus,

anciliorum et nominis et togae

oblitus aeternaeque Vestae,

incolumi Ioue et urbe Roma?

hoc cauerat mens prouida Reguli

dissentientis condicionibus

foedis et exemplo trahenti

perniciem ueniens in aeuom,

si non perirent immiserabilis

captiua pubes. 'signa ego Punicis

adfixa delubris et arma

militibus sine caede,' dixit,

'derepta uidi, uidi ego ciuium

retorta tergo bracchia libero

portasque non clausas et arua

Marte coli populata nostro.

auro repensus scilicet acrior

miles redibit. flagitio additis

damnum; neque amissos colores

lana refert medicata fuco,

nec uera uirtus, cum semel excidit,

curat reponi deterioribus.

si pugnat extricata densis

cerua plagis, erit ille fortis

qui perfidis se credidit hostibus

et Marte Poenos proteret altero,

qui lora restrictis lacertis

sensit iners timuitque mortem.

hic, unde uitam sumeret inscius,

pacem duello miscuit. o pudor,

o magna Carthago, probrosis

altior Italiae ruinis!'

fertur pudicae coniugis osculum

paruosque natos ut capitis minor

ab se remouisse et uirilem

toruos humi posuisse uoltum:

donec labantis consilio patres

firmaret auctor numquam alias dato

interque maerentis amicos

egregius properaret exsul.

atqui sciebat quae sibi barbarus

tortor pararet: non aliter tamen

dimouit obstantis propinquos

et populum reditus morantem

quam si clientum longa negotia

diiudicata lite relinqueret

tendens Venafranos in agros

aut Lacedaemonium Tarentum.

142. Cleopatra

NVNC est bibendum, nunc pede libero

pulsanda tellus; nunc Saliaribus

ornare puluinar deorum

tempus erat dapibus, sodales.

antehac nefas depromere Caecubum

cellis auitis, dum Capitolio

regina dementis ruinas

funus et imperio parabat

contaminato cum grege turpium

morbo uirorum, quidlibet inpotens

sperare fortunaque dulci

ebria. sed minuit furorem

uix una sospes nauis ab ignibus,

mentemque lymphatam Mareotico

redegit in ueros timores

Caesar ab Italia uolantem

remis adurgens, accipiter uelut

mollis columbas aut leporem citus

uenator in campis niualis

Haemoniae, daret ut catenis

fatale monstrum. quae generosius

perire quaerens nec muliebriter

expauit ensem nec latentis

classe cita reparauit oras;

ausa et iacentem uisere regiam

uoltu sereno, fortis et asperas

tractare serpentis, ut atrum

corpore conbiberet uenenum,

deliberata morte ferocior,

saeuis Liburnis scilicet inuidens

priuata deduci superbo

non humilis mulier triumpho.

143. Augustus returns in triumph

HERCVLIS ritu modo dictus, o plebs,

morte uenalem petiisse laurum

Caesar Hispana repetit penatis

uictor ab ora.

unico gaudens mulier marito

prodeat iustis operata sacris

et soror clari ducis et decorae

supplice uitta

uirginum matres iuuenumque nuper

sospitum; uos, o pueri et puellae

iam uirum expertae, male inominatis

parcite uerbis.

hic dies uere mihi festus atras

eximet curas: ego nec tumultum

nec mori per uim metuam tenente

Caesare terras.

i, pete unguentum, puer, et coronas

et cadum Marsi memorem duelli,

Spartacum siqua potuit uagantem

fallere testa.

dic et argutae properet Neaerae

murreum nodo cohibere crinem;

si per inuisum mora ianitorem

fiet, abito.

lenit albescens animos capillus

litium et rixae cupidos proteruae;

non ego hoc ferrem calidus iuuenta

consule Planco.

144. Deliverance from Death

ILLE et nefasto te posuit die

quicumque primum, et sacrilega manu

produxit, arbos, in nepotum

perniciem opprobriumque pagi;

illum et parentis crediderim sui

fregisse ceruicem et penetralia

sparsisse nocturno cruore

hospitis; ille uenena Colcha

et quidquid usquam concipitur nefas

tractauit, agro qui statuit meo

te, triste lignum, te caducum

in domini caput inmerentis.

quid quisque uitet, numquam homini satis

cautum est in horas: nauita Bosporum

Poenus perhorrescit neque ultra

caeca timet subeunda fata:

miles sagittas et celerem fugam

Parthi, catenas Parthus et Italum

robur; sed inprouisa leti

uis rapuit rapietque gentis.

quam paene furuae regna Proserpinae

et iudicantem uidimus Aeacum

sedesque discriptas piorum et

Aeoliis fidibus querentem

Sappho puellis de popularibus

et te sonantem plenius aureo,

Alcaee, plectro dura nauis,

dura fugae mala, dura belli!

utrumque sacro digna silentio

mirantur umbrae dicere, sed magis

pugnas et exactos tyrannos

densum umeris bibit aure uolgus.

quid mirum, ubi illis carminibus stupens

demittit atras belua centiceps

auris et intorti capillis

Eumenidum recreantur angues?

quin et Prometheus et Pelopis parens

dulci laborum decipitur sono

nec curat Orion leones

aut timidos agitare lyncas.

145. Bandusia

O FONS Bandusiae splendidior uitro,

dulci digne mero non sine floribus,

cras donaberis haedo,

cui frons turgida cornibus

primis et uenerem et proelia destinat:

frustra, nam gelidos inficiet tibi

rubro sanguine riuos

lasciui suboles gregis.

te flagrantis atrox hora Caniculae

nescit tangere, tu frigus amabile

fessis uomere tauris

praebes et pecori uago.

fies nobilium tu quoque fontium,

me dicente cauis inpositam ilicem

saxis, unde loquaces

lymphae desiliunt tuae.

146. Mens Aequa

AEQVAM memento rebus in arduis

seruare mentem, non secus in bonis

ab insolenti temperatam

laetitia, moriture Delli,

seu maestus omni tempore uixeris

seu te in remoto gramine per dies

festos reclinatum bearis

interiore nota Falerni.

quo pinus ingens albaque populus

umbram hospitalem consociare amant

ramis? quid obliquo laborat

lympha fugax trepidare riuo?

huc uina et unguenta et nimium breuis

flores amoenae ferre iube rosae,

dum res et aetas et sororum

fila trium patiuntur atra.

cedes coemptis saltibus et domo

uillaque flauos quam Tiberis lauit,

cedes et exstructis in altum

diuitiis potietur heres.

diuesne prisco natus ab Inacho

nil interest an pauper et infima

de gente sub diuo moreris:

uictima nil miserantis Orci.

omnes eodem cogimur, omnium

uersatur urna serius ocius

sors exitura et nos in aeternum

exsilium inpositura cumbae.

147. Pindar

PINDARVM quisquis studet aemulari,

Iulle, ceratis ope Daedalea

nititur pennis uitreo daturus

nomina ponto.

monte decurrens uelut amnis, imbres

quem super notas aluere ripas,

feruet inmensusque ruit profundo

Pindarus ore,

laurea donandus Apollinari,

seu per audacis noua dithyrambos

uerba deuoluit numerisque fertur

lege solutis,

seu deos regesque canit deorum

sanguen et per quos cecidere iusta

morte Centauri, cecidit tremendae

flamma Chimaerae,

siue quos Elea domum reducit

palma caelestis pugilemue equomue

dicit et centum potiore signis

munere donat,

flebili sponsae iuuenemue raptum

plorat et uiris animumque moresque

aureos educit in astra nigroque

inuidet Orco.

multa Dircaeum leuat aura cycnum,

tendit, Antoni, quotiens in altos

nubium tractus: ego apis Matinae

more modoque

grata carpentis thyma per laborem

plurimum circa nemus uuidique

Tiburis ripas operosa paruos

carmina fingo.

concines maiore poeta plectro

Caesarem, quandoque trahet ferocis

per sacrum cliuom merita decorus

fronde Sygambros;

quo nihil maius meliusue terris

fata donauere bonique diui

nec dabunt, quamuis redeant in aurum

tempora priscum.

concines laetosque dies et Vrbis

publicum ludum super inpetrato

fortis Augusti reditu forumque

litibus orbum.

tum meae, siquid loquar audiendum,

uocis accedet bona pars et 'o sol

pulcer, o laudande!' canam recepto

Caesare felix.

terque, dum procedit, 'io triumphe,'

non semel dicemus, 'io triumphe'

ciuitas omnis dabimusque diuis

tura benignis.

te decem tauri totidemque uaccae,

me tener soluet uitulus, relicta

matre qui largis iuuenescit herbis

in mea uota,

fronte curuatos imitatus ignis

tertium lunae referentis ortum,

qua notam duxit, niueus uideri,

cetera fuluos.

148. The Daughters of Danaus

MERCVRI, nam te docilis magistro

mouit Amphion lapides canendo,

tuque, testudo, resonare septem

callida neruis,

nec loquax olim neque grata. nunc et

diuitum mensis et amica templis,

dic modos, Lyde quibus obstinatas

adplicet auris,

quae uelut latis equa trima campis

ludit exsultim metuitque tangi

nuptiarum expers et adhuc proteruo

cruda marito.

tu potes tigris comitesque siluas

ducere et riuos celeris morari;

cessit immanis tibi blandienti

ianitor aulae

Cerberus, quamuis furiale centum

muniant angues caput eius atque

spiritus taeter saniesque manet

ore trilingui;

quin et Ixion Tityosque uoltu

risit inuito, stetit urna paulum

sicca, dum grato Danai puellas

carmine mulces.

audiat Lyde scelus atque notas

uirginum poenas et inane lymphae

dolium fundo pereuntis imo

seraque fata,

quae manent culpas etiam sub Orco.

inpiae nam (quid potuere maius?),

inpiae sponsos potuere duro

perdere ferro.

una de multis face nuptiali

digna periurum fuit in parentem

splendide mendax et in omne uirgo

nobilis aeuom,

'surge,' quae dixit iuueni marito,

'surge, ne longus tibi somnus unde

non times detur; socerum et scelestas

falle sorores;

quae uelut nactae uitulos leaenae

singulos, eheu, lacerant: ego illis

mollior nec te feriam neque intra

claustra tenebo.

me pater saeuis oneret catenis,

quod uiro clemens misero peperci,

me uel extremos Numidarum in agros

classe releget:

i pedes quo te rapiunt et aurae,

dum fauet nox et Venus, i secundo

omine et nostri memorem sepulcro

scalpe querelam.'

149. To Vergil: on the Death of Quintilius

QVIS desiderio sit pudor aut modus

tam cari capitis? praecipe lugubris

cantus, Melpomene, cui liquidam pater

uocem cum cithara dedit.

ergo Quintilium perpetuos sopor

urget? cui Pudor et Iustitiae soror,

incorrupta Fides, nudaque Veritas

quando ullum inueniet parem?

multis ille bonis flebilis occidit,

nulli flebilior quam tibi, Vergili.

tu frustra pius heu non ita creditum

poscis Quintilium deos.

quid? si Threicio blandius Orpheo

auditam moderere arboribus fidem,

num uanae redeat sanguis imagini,

quam uirga semel horrida

non lenis precibus fata recludere

nigro conpulerit Mercurius gregi?

durum: sed leuius fit patientia

quidquid corrigere est nefas.

150. Beatus unicis Sabinis

NON ebur neque aureum

mea renidet in domo lacunar,

non trabes Hymettiae

premunt columnas ultima recisas

Africa, neque Attali

ignotus heres regiam occupaui,

nec Laconicas mihi

trahunt honestae purpuras clientae.

at fides et ingeni

benigna uena est pauperemque diues

me petit: nihil supra

deos lacesso nec potentem amicum

largiora flagito,

satis beatus unicis Sabinis.

truditur dies die

nouaeque pergunt interire lunae:

tu secanda marmora

locas sub ipsum funus et sepulcri

inmemor struis domos

marisque Bais obstrepentis urges

summouere litora,

parum locuples continente ripa;

quid quod usque proximos

reuellis agri terminos et ultra

limites clientium

salis auarus? pellitur paternos

in sinu ferens deos

et uxor et uir sordidosque natos.

nulla certior tamen

rapacis Orci sede destinata

aula diuitem manet

erum. quid ultra tendis? aequa tellus

pauperi recluditur

regumque pueris, nec satelles Orci

callidum Promethea

reuexit auro captus: hic superbum

Tantalum atque Tantali

genus coercet, hic leuare functum

pauperem laboribus

uocatus atque non uocatus audit.

151. A Hard Winter

HORRIDA tempestas caelum contraxit et imbres

niuesque deducunt Iouem; nunc mare, nunc siluae

Threicio Aquilone sonant. rapiamus, amici,

occasionem de die: dumque uirent genua

et decet, obducta soluatur fronte senectus.

tu uina Torquato moue consule pressa meo.

cetera mitte loqui: deus haec fortasse benigna

reducet in sedem uice. nunc et Achaemenio

perfundi nardo iuuat et fide Cyllenea

leuare diris pectora sollicitudinibus,

nobilis ut grandi cecinit Centaurus alumno:

'inuicte, mortalis dea nate puer Thetide,

te manet Assaraci tellus, quam frigida parui

findunt Scamandri flumina lubricus et Simois,

unde tibi reditum certo subtemine Parcae

rupere, nec mater domum caerula te reuehet:

illic omne malum uino cantuque leuato,

deformis aegrimoniae dulcibus adloquiis.'

152. Two Poems on the Return of Spring

i

SOLVITVR acris hiems grata uice ueris et Fauoni

trahuntque siccas machinae carinas,

ac neque iam stabulis gaudet pecus aut arator igni

nec prata canis albicant pruinis.

iam Cytherea choros ducit Venus imminente luna

iunctaeque Nymphis Gratiae decentes

alterno terram quatiunt pede, dum grauis Cyclopum

Volcanus ardens uisit officinas.

nunc decet aut uiridi nitidum caput impedire myrto

aut flore terrae quem ferunt solutae,

nunc et in umbrosis Fauno decet immolare lucis,

seu poscat agna siue malit haedo.

pallida Mors aequo pulsat pede pauperum tabernas

regumque turris. o beate Sesti,

uitae summa breuis spem nos uetat incohare longam;

iam te premet nox fabulaeque Manes

et domus exilis Plutonia; quo simul mearis,

nec regna uini sortiere talis

nec tenerum Lycidan mirabere, quo calet iuuentus

nunc omnis et mox uirgines tepebunt.

ii

Diffugere niues, redeunt iam gramina campis

arboribusque comae;

mutat terra uices et decrescentia ripas

flumina praetereunt;

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet

ducere nuda choros:

inmortalia ne speres, monet annus et almum

quae rapit hora diem.

frigora mitescunt Zephyris, uer proterit aestas

interitura, simul

pomifer autumnus fruges effuderit, et mox

bruma recurrit iners.

damna tamen celeres reparant caelestia lunae:

nos ubi decidimus

quo pius Aeneas, quo Tullus diues et Ancus,

puluis et umbra sumus.

quis scit an adiciant hodiernae crastina summae

tempora di superi?

cuncta manus auidas fugient heredis amico

quae dederis animo.

cum semel occideris et de te splendida Minos

fecerit arbitria,

non, Torquate, genus, non te facundia, non te

restituet pietas;

infernis neque enim tenebris Diana pudicum

liberat Hippolytum

nec Lethaea ualet Theseus abrumpere caro

uincula Perithoo.

153. Horace's Monument

EXEGI monumentum aere perennius

regalique situ pyramidum altius,

quod non imber edax, non Aquilo impotens

possit diruere aut innumerabilis

annorum series et fuga temporum:

non omnis moriar multaque pars mei

uitabit Libitinam; usque ego postera

crescam laude recens, dum Capitolium

scandet cum tacita uirgine pontifex;

dicar, qua uiolens obstrepit Aufidus

et qua pauper aquae Daunus agrestium

regnauit populorum, ex humili potens,

princeps Aeolium carmen ad Italos

deduxisse modos. sume superbiam

quaesitam meritis et mihi Delphica

lauro cinge uolens, Melpomene, comam.

ALBIVS TIBVLLVS

55-19 B.C.

154. Love in the Valley

DIVITIAS alius fuluo sibi congerat auro

et teneat culti iugera multa soli,

quem labor adsiduus uicino terreat hoste,

Martia cui somnos classica pulsa fugent:

me mea paupertas uita traducat inerti,

dum meus adsiduo luceat igne focus.

ipse seram teneras maturo tempore uites

rusticus et facili grandia poma manu:

nec Spes destituat sed frugum semper aceruos

praebeat et pleno pinguia musta lacu.

nam ueneror, seu stipes habet desertus in agris

seu uetus in triuio florida serta lapis:

et quodcumque mihi pomum nouus educat annus,

libatum agricolae ponitur ante deo.

flaua Ceres, tibi sit nostro de rure corona

spicea, quae templi pendeat ante fores;

pomosisque ruber custos ponatur in hortis

terreat ut saeua falce Priapus auis.

uos quoque, felicis quondam, nunc pauperis agri

custodes, fertis munera uestra, Lares.

tunc uitula innumeros lustrabat caesa iuuencos:

nunc agna exigui est hostia parua soli.

agna cadet uobis, quam circum rustica pubes

clamet 'io messes et bona uina date.'

iam mihi, iam possim contentus uiuere paruo

nec semper longae deditus esse uiae,

sed Canis aestiuos ortus uitare sub umbra

arboris ad riuos praetereuntis aquae.

nec tamen interdum pudeat tenuisse bidentem

aut stimulo tardos increpuisse boues;

non agnamue sinu pigeat fetumue capellae

desertum oblita matre referre domum.

at uos exiguo pecori, furesque lupique,

parcite: de magno praeda petenda grege.

hinc ego pastoremque meum lustrare quot annis

et placidam soleo spargere lacte Palem.

adsitis, diui, neu uos e paupere mensa

dona nec e puris spernite fictilibus.—

fictilia antiquus primum sibi fecit agrestis

pocula, de facili composuitque luto.—

non ego diuitias patrum fructusque requiro,

quos tulit antiquo condita messis auo:

parua seges satis est; satis est requiescere lecto

si licet et solito membra leuare toro.

quam iuuat immitis uentos audire cubantem

et dominam tenero continuisse sinu:

aut, gelidas hibernus aquas cum fuderit Auster,

securum somnos imbre iuuante sequi!

hoc mihi contingat: sit diues iure, furorem

qui maris et tristis ferre potest pluuias.

o quantum est auri pereat prius atque smaragdi,

quam fleat ob nostras ulla puella uias.

te bellare decet terra, Messalla, marique,

ut domus hostilis praeferat exuuias:

me retinent uinctum formosae uincla puellae,

et sedeo duras ianitor ante fores.

non ego laudari curo, mea Delia: tecum

dum modo sim, quaeso segnis inersque uocer:

te spectem, suprema mihi cum uenerit hora,

te teneam moriens deficiente manu.

flebis in arsuro positum me, Delia, lecto,

tristibus et lacrimis oscula mixta dabis.

flebis: non tua sunt duro praecordia ferro

uincta, nec in tenero stat tibi corde silex.

illo non iuuenis poterit de funere quisquam

lumina, non uirgo sicca referre domum.

tu manis ne laede meos, sed parce solutis

crinibus et teneris, Delia, parce genis.

interea, dum fata sinunt, iungamus amores:

iam ueniet tenebris Mors adoperta caput;

iam subrepet iners aetas, nec amare decebit

dicere nec cano blanditias capite.

nunc leuis est tractanda uenus, dum frangere postis

non pudet et rixas inseruisse iuuat.

hic ego dux milesque bonus: uos, signa tubaeque,

ite procul, cupidis uulnera ferte uiris,

ferte et opes: ego composito securus aceruo

dites despiciam despiciamque famem.

155. Lines Written in Sickness at Corcyra

IBITIS Aegaeas sine me, Messalla, per undas,

o utinam memores ipse cohorsque mei!

me tenet ignotis aegrum Phaeacia terris:

abstineas auidas Mors modo nigra manus.

abstineas, Mors atra, precor: non hic mihi mater

quae legat in maestos ossa perusta sinus,

non soror, Assyrios cineri quae dedat odores

et fleat effusis ante sepulcra comis,

Delia non usquam quae, me cum mitteret urbe,

dicitur ante omnis consuluisse deos.

illa sacras pueri sortis ter sustulit: illi

rettulit e trinis omnia certa puer.

cuncta dabant reditus: tamen est deterrita numquam

quin fleret nostras respiceretque uias.

ipse ego solator, cum iam mandata dedissem,

quaerebam tardas anxius usque moras.

aut ego sum causatus auis aut omina dira

Saturniue sacram me tenuisse diem.

o quotiens ingressus iter mihi tristia dixi

offensum in porta signa dedisse pedem!

audeat inuito ne quis discedere Amore,

aut sciat egressum se prohibente deo.

quid tua nunc Isis mihi, Delia, quid mihi prosunt

illa tua totiens aera repulsa manu,

quidue, pie dum sacra colis, pureque lauari

te, memini, et puro secubuisse toro?

nunc, dea, nunc succurre mihi (nam posse mederi

picta docet templis multa tabella tuis),

ut mea uotiuas persoluens Delia uoces

ante sacras lino tecta fores sedeat,

bisque die resoluta comas tibi dicere laudes

insignis turba debeat in Pharia.

at mihi contingat patrios celebrare Penatis

reddereque antiquo menstrua tura Lari.

quam bene Saturno uiuebant rege, priusquam

tellus in longas est patefacta uias!

nondum caeruleas pinus contempserat undas,

effusum uentis praebueratque sinum,

nec uagus ignotis repetens compendia terris

presserat externa nauita merce ratem.

illo non ualidus subiit iuga tempore taurus,

non domito frenos ore momordit equus,

non domus ulla fores habuit, non fixus in agris,

qui regeret certis finibus arua, lapis.

ipsae mella dabant quercus, ultroque ferebant

obuia securis ubera lactis oues.

non acies, non ira fuit, non tela nec ensem

immiti saeuus duxerat arte faber.

nunc Ioue sub domino caedes et uulnera semper,

nunc mare, nunc leti mille repente uiae.

parce, pater. timidum non me periuria terrent,

non dicta in sanctos impia uerba deos.

quod si fatalis iam nunc expleuimus annos,

fac lapis inscriptis stet super ossa notis:

HIC IACET IMMITI CONSVMPTVS MORTE TIBVLLVS,

MESSALLAM TERRA DVM SEQVITVRQVE MARI.

sed me, quod facilis tenero sum semper Amori,

ipsa Venus campos ducet in Elysios.

hic choreae cantusque uigent, passimque uagantes

dulce sonant tenui gutture carmen aues;

fert casiam non culta seges, totosque per agros

floret odoratis terra benigna rosis;

ac iuuenum series teneris immixta puellis

ludit, et adsidue proelia miscet amor.

illic est, cuicumque rapax Mors uenit amanti,

et gerit insigni myrtea serta coma.

at scelerata iacet sedes in nocte profunda

abdita, quam circum flumina nigra sonant:

Tisiphoneque impexa feros pro crinibus anguis

saeuit et huc illuc impia turba fugit;

tum niger in porta per centum Cerberus ora

stridet et aeratas excubat ante fores.

illic Iunonem temptare Ixionis ausi

uersantur celeri noxia membra rota;

porrectusque nouem Tityos per iugera terrae

adsiduas atro uiscere pascit auis.

Tantalus est illic, et circum stagna: sed acrem

iam iam poturi deserit unda sitim;

et Danai proles, Veneris quod numina laesit,

in caua Lethaeas dolia portat aquas.

illic sit quicumque meos uiolauit amores,

optauit lentas et mihi militias.

at tu casta precor maneas, sanctique pudoris

adsideat custos sedula semper anus.

haec tibi fabellas referat positaque lucerna

deducat plena stamina longa colu;

at circa grauibus pensis adfixa puella

paulatim somno fessa remittat opus.

tunc ueniam subito, nec quisquam nuntiet ante,

sed uidear caelo missus adesse tibi.

tunc mihi, qualis eris longos turbata capillos,

obuia nudato, Delia, curre pede.

hoc precor, hunc illum nobis Aurora nitentem

Luciferum roseis candida portet equis.

156. A Shattered Dream of Love

ASPER eram et bene discidium me ferre loquebar:

at mihi nunc longe gloria fortis abest.

namque agor ut per plana citus sola uerbere turben

quem celer adsueta uersat ab arte puer.

ure ferum et torque, libeat ne dicere quicquam

magnificum post haec: horrida uerba doma.

parce tamen, per te furtiui foedera lecti,

per uenerem quaeso compositumque caput.

ille ego cum tristi morbo defessa iaceres

te dicor uotis eripuisse neci:

ipseque te circum lustraui sulpure puro,

carmine cum magico praecinuisset anus;

ipse procuraui ne possent saeua nocere

somnia, ter sancta deueneranda mola;

ipse ego uelatus filo tunicisque solutis

uota nouem Triuiae nocte silente dedi.

omnia persolui: fruitur nunc alter amore,

et precibus felix utitur ille meis.

at mihi felicem uitam, si salua fuisses,

fingebam demens et renuente deo:

'rura colam, frugumque aderit mea Delia custos,

area dum messis sole calente teret,

aut mihi seruabit plenis in lintribus uuas

pressaque ueloci candida musta pede.

consuescet numerare pecus; consuescet amantis

garrulus in dominae ludere uerna sinu.

illa deo sciet agricolae pro uitibus uuam,

pro segete spicas, pro grege ferre dapem.

illa regat cunctos, illi sint omnia curae:

at iuuet in tota me nihil esse domo.

huc ueniet Messalla meus, cui dulcia poma

Delia selectis detrahat arboribus:

et, tantum uenerata uirum, bene edulia curet,

huic paret atque epulas ipsa ministra gerat.'

haec mihi fingebam, quae nunc Eurusque Notusque

iactat odoratos uota per Armenios.

saepe ego temptaui curas depellere uino:

at dolor in lacrimas uerterat omne merum.

saepe aliam tenui: sed iam cum gaudia adirem,

admonuit dominae deseruitque Venus.

tunc me discedens deuotum femina dixit,

a pudet, et narrat scire nefanda meam.

non facit hoc uerbis, facie tenerisque lacertis

deuouet et flauis nostra puella comis.

talis ad Haemonium Nereis Pelea quondam

uecta est frenato caerula pisce Thetis.

haec nocuere mihi. quod adest huic diues amator

uenit in exitium callida lena meum.

sanguineas edat illa dapes atque ore cruento

tristia cum multo pocula felle bibat:

hanc uolitent animae circum sua fata querentes

semper, et e tectis strix uiolenta canat:

ipsa fame stimulante furens herbasque sepulcris

quaerat et a saeuis ossa relicta lupis;

currat et inguinibus nudis ululetque per urbes,

post agat e triuiis aspera turba canum.

eueniet; dat signa deus: sunt numina amanti,

saeuit et iniusta lege relicta Venus.

at tu quam primum sagae praecepta rapacis

desere: num donis uincitur omnis amor?

pauper erit praesto tibi semper: pauper adibit

primus et in tenero fixus erit latere;

pauper in angusto fidus comes agmine turbae

subicietque manus efficietque uiam:

pauper ad occultos furtim deducet amicos

uinclaque de niueo detrahet ipse pede.

heu canimus frustra nec uerbis uicta patescit

ianua sed plena est percutienda manu.

at tu, qui potior nunc es, mea furta timeto:

uersatur celeri Fors leuis orbe rotae.

non frustra quidam iam nunc in limine perstat

sedulus ac crebro prospicit ac refugit

et simulat transire domum, mox deinde recurrit

solus et ante ipsas exscreat usque fores.

nescio quid furtiuus amor parat. utere quaeso,

dum licet: in liquida nat tibi linter aqua.

157. The Blessings of Peace

QVIS fuit horrendos primus qui protulit ensis?

quam ferus et uere ferreus ille fuit!

tum caedes hominum generi, tum proelia nata,

tum breuior dirae mortis aperta uia est.

an nihil ille miser meruit, nos ad mala nostra

uertimus, in saeuas quod dedit ille feras?

diuitis hoc uitium est auri, nec bella fuerunt,

faginus astabat cum scyphus ante dapes.

non arces, non uallus erat, somnumque petebat

securus uarias dux gregis inter ouis.

tunc mihi uita foret uulgi nec tristia nossem

arma nec audissem corde micante tubam.

nunc ad bella trahor, et iam quis forsitan hostis

haesura in nostro tela gerit latere.

sed patrii seruate Lares: aluistis et idem,

cursarem uestros cum tener ante pedes.

neu pudeat prisco uos esse e stipite factos:

sic ueteris sedis incoluistis aui.

tunc melius tenuere fidem, cum paupere cultu

stabat in exigua ligneus aede deus.

hic placatus erat, seu quis libauerat uuam

seu dederat sanctae spicea serta comae:

atque aliquis uoti compos liba ipse ferebat

postque comes purum filia parua fauum.

stat uobis (aerata, Lares, depellite tela)

hostia de plena rustica porcus hara.

hanc pura cum ueste sequar myrtoque canistra

uincta geram, myrto uinctus et ipse caput.

sic placeam uobis: alius sit fortis in armis,

sternat et aduersos Marte fauente duces,

ut mihi potanti possit sua dicere facta

miles et in mensa pingere castra mero.

quis furor est atram bellis accersere Mortem?

imminet et tacito clam uenit illa pede.

non seges est infra, non uinea culta, sed audax

Cerberus et Stygiae nauita turpis aquae:

illic percussisque genis ustoque capillo

errat ad obscuros pallida turba lacus.

quin potius laudandus hic est quem prole parata

occupat in parua pigra senecta casa!

ipse suas sectatur ouis, at filius agnos,

et calidam fesso comparat uxor aquam.

sic ego sim, liceatque caput candescere canis

temporis et prisci facta referre senem.

interea pax arua colat. pax candida primum

duxit araturos sub iuga curua boues:

pax aluit uitis et sucos condidit uuae,

funderet ut nato testa paterna merum:

pace bidens uomerque nitent, at tristia duri

militis in tenebris occupat arma situs.

rusticus e luco reuehit, male sobrius ipse,

uxorem plaustro progeniemque domum.

sed ueneris tunc bella calent, scissosque capillos

femina, perfractas conqueriturque fores;

flet teneras subtusa genas: sed uictor et ipse

flet sibi dementes tam ualuisse manus.

at lasciuus Amor rixae mala uerba ministrat,

inter et iratum lentus utrumque sedet.

a lapis est ferrumque, suam quicumque puellam

uerberat: e caelo deripit ille deos.

sit satis e membris tenuem rescindere uestem,

sit satis ornatus dissoluisse comae,

sit lacrimas mouisse satis: quater ille beatus

quo tenera irato flere puella potest.

sed manibus qui saeuus erit, scutumque sudemque

is gerat et miti sit procul a Venere.

at nobis, Pax alma, ueni spicamque teneto,

profluat et pomis candidus ante sinus.

158. A Rural Festival

QVISQVIS adest, faueat: fruges lustramus et agros,

ritus ut a prisco traditus exstat auo.

Bacche, ueni, dulcisque tuis e cornibus uua

pendeat; et spicis tempora cinge, Ceres.

luce sacra requiescat humus, requiescat arator,

et graue suspenso uomere cesset opus.

soluite uincla iugis: nunc ad praesepia debent

plena coronato stare boues capite.

omnia sint operata deo: non audeat ulla

lanificam pensis imposuisse manum.

uos quoque abesse procul iubeo, discedat ab aris.

cui tulit hesterna gaudia nocte Venus.

casta placent superis: pura cum ueste uenite

et manibus puris sumite fontis aquam.

cernite fulgentis ut eat sacer agnus ad aras,

uinctaque post olea candida turba comas.

di patrii, purgamus agros, purgamus agrestis:

uos mala de nostris pellite limitibus,

neu seges eludat messem fallacibus herbis,

neu timeat celeris tardior agna lupos.

tunc nitidus plenis confisus rusticus agris

ingeret ardenti grandia ligna foco,

turbaque uernarum, saturi bona signa coloni,

ludet et ex uirgis exstruet ante casas.

euentura precor: uiden ut felicibus extis

significet placidos nuntia fibra deos?

nunc mihi fumosos ueteris proferte Falernos

consulis et Chio soluite uincla cado.

uina diem celebrent: non festa luce madere

est rubor, errantis et male ferre pedes.

sed 'bene Messallam' sua quisque ad pocula dicat,

nomen et absentis singula uerba sonent.

gentis Aquitanae celeber, Messalla, triumphis

et magna intonsis gloria uictor auis,

huc ades aspiraque mihi, dum carmine nostro

redditur agricolis gratia caelitibus.

rura cano rurisque deos: his uita magistris

desueuit querna pellere glande famem:

illi compositis primum docuere tigillis

exiguam uiridi fronde operire domum:

illi etiam tauros primi docuisse feruntur

seruitium et plaustro supposuisse rotam.

tum uictus abiere feri, tum consita pomus,

tum bibit inriguas fertilis hortus aquas,

aurea tum pressos pedibus dedit uua liquores

mixtaque securo est sobria lympha mero.

rure terunt messis, calidi cum sideris aestu

deponit flauas annua terra comas.

rure leuis uerno flores apis ingerit alueo,

compleat ut dulci sedula melle fauos.

agricola adsiduo primum satiatus aratro

cantauit certo rustica uerba pede,

et satur arenti primum est modulatus auena

carmen ut ornatos diceret ante deos;

agricola et minio suffusus, Bacche, rubenti

primus inexperta duxit ab arte choros.

huic datus a pleno memorabile munus ouili

dux pecoris curtas auxerat hircus opes.

rure puer uerno primum de flore coronam

fecit et antiquis imposuit Laribus.

rure etiam teneris curam exhibitura puellis

molle gerit tergo lucida uellus ouis.

hinc et femineus labor est, hinc pensa colusque,

fusus et adposito pollice uersat opus:

atque aliqua adsiduae textrix operata Mineruae

cantat, et applauso tela sonat latere.

ipse interque agnos interque armenta Cupido

natus et indomitas dicitur inter equas.

illic indocto primum se exercuit arcu:

ei mihi, quam doctas nunc habet ille manus!

nec pecudes, uelut ante, petit: fixisse puellas

gestit et audacis perdomuisse uiros.

hic iuueni detraxit opes, hic dicere iussit

limen ad iratae uerba pudenda senem:

hoc duce custodes furtim transgressa iacentis

ad iuuenem tenebris sola puella uenit,

et pedibus praetemptat iter suspensa timore,

explorat caecas cui manus ante uias.

a miseri, quos hic grauiter deus urget! at ille

felix, cui placidus leniter adflat Amor.

sancte, ueni dapibus festis, sed pone sagittas

et procul ardentis hinc precor abde faces.

uos celebrem cantate deum pecorique uocate

uoce: palam pecori, clam sibi quisque uocet.

aut etiam sibi quisque palam: nam turba iocosa

obstrepit et Phrygio tibia curua sono.

ludite: iam Nox iungit equos, currumque sequuntur

matris lasciuo sidera fulua choro,

postque uenit tacitus furuis circumdatus alis

Somnus et incerto Somnia nigra pede.

159. In Honour of Messalinus, elected Guardian of the Sibylline Oracles

PHOEBE, faue: nouus ingreditur tua templa sacerdos:

huc, age, cum cithara carminibusque ueni.

nunc te uocalis impellere pollice chordas,

nunc precor ad laudes flectere uerba nouas.

ipse triumphali deuinctus tempora lauro,

dum cumulant aras, ad tua sacra ueni.

sed nitidus pulcerque ueni: nunc indue uestem

sepositam, longas nunc bene pecte comas,

qualem te memorant Saturno rege fugato

uictori laudes concinuisse Ioui.

tu procul euentura uides, tibi deditus augur

scit bene quid fati prouida cantet auis;

tuque regis sortis, per te praesentit haruspex,

lubrica signauit cum deus exta notis;

te duce Romanos numquam frustrata Sibylla,

abdita quae senis fata canit pedibus.

Phoebe, sacrae Messalinum sine tangere chartas

uatis, et ipse precor quid canat illa doce.

haec dedit Aeneae sortis, postquam ille parentem

dicitur et raptos sustinuisse deos,

nec fore credebat Romam, cum maestus ab alto

Ilion ardentis respiceretque Lares.

Romulus aeternae nondum formauerat urbis

moenia, consorti non habitanda Remo;

sed tunc pascebant herbosa Palatia uaccae

et stabant humiles in Iouis arce casae.

lacte madens illic suberat Pan ilicis umbrae

et facta agresti lignea falce Pales,

pendebatque uagi pastoris in arbore uotum,

garrula siluestri fistula sacra deo,

fistula cui semper decrescit harundinis ordo:

nam calamus cera iungitur usque minor.

at qua Velabri regio patet, ire solebat

exiguus pulsa per uada linter aqua.

illa saepe gregis diti placitura magistro

ad iuuenem festa est uecta puella die,

cum qua fecundi redierunt munera ruris,

caseus et niueae candidus agnus ouis.

'Impiger Aenea, uolitantis frater Amoris,

Troica qui profugis sacra uehis ratibus,

iam tibi Laurentis adsignat Iuppiter agros,

iam uocat errantis hospita terra Lares.

illic sanctus eris cum te ueneranda Numici

unda deum caelo miserit indigitem.

ecce super fessas uolitat Victoria puppis;

tandem ad Troianos diua superba uenit.

ecce mihi lucent Rutulis incendia castris:

iam tibi praedico, barbare Turne, necem.

ante oculos Laurens castrum murusque Lauini est

Albaque ab Ascanio condita Longa duce.

te quoque iam uideo, Marti placitura sacerdos

Ilia, Vestalis deseruisse focos,

concubitusque tuos furtim uittasque iacentis

et cupidi ad ripas arma relicta dei.

carpite nunc, tauri, de septem montibus herbas

dum licet: hic magnae iam locus urbis erit.

Roma, tuum nomen terris fatale regendis,

qua sata de caelo prospicit arua Ceres,

quaque patent ortus et qua fluitantibus undis

Solis anhelantis abluit amnis equos.

Troia quidem tunc se mirabitur et sibi dicet

uos bene tam longa consuluisse uia.

uera cano: sic usque sacras innoxia laurus

uescar, et aeternum sit mihi uirginitas.'

haec cecinit uates et te sibi, Phoebe, uocauit,

iactauit fusas et caput ante comas.

quidquid Amalthea, quidquid Marpesia dixit

Herophile, Phyto Graia quod admonuit,

quaeque Aniena sacras Tiburs per flumina sortis

portarat sicco pertuleratque sinu—

haec fore dixerunt belli mala signa cometen,

multus ut in terras deplueretque lapis:

atque tubas atque arma ferunt strepitantia caelo

audita et lucos praecinuisse fugam:

ipsum etiam Solem defectum lumine uidit

iungere pallentis nubilus annus equos,

et simulacra deum lacrimas fudisse tepentis

fataque uocalis praemonuisse boues.

haec fuerant olim: sed tu iam mitis, Apollo,

prodigia indomitis merge sub aequoribus,

et succensa sacris crepitet bene laurea flammis,

omine quo felix et sacer annus erit.

laurus ubi bona signa dedit, gaudete coloni;

distendet spicis horrea plena Ceres,

oblitus et musto feriet pede rusticus uuas,

dolia dum magni deficiantque lacus:

ac madidus baccho sua festa Palilia pastor

concinet: a stabulis tunc procul este lupi.

ille leuis stipulae sollemnis potus aceruos

accendet, flammas transilietque sacras.

et fetus matrona dabit, natusque parenti

oscula comprensis auribus eripiet,

nec taedebit auum paruo aduigilare nepoti

balbaque cum puero dicere uerba senem.

tunc operata deo pubes discumbet in herba,

arboris antiquae qua leuis umbra cadit;

aut e ueste sua tendent umbracula sertis

uincta, coronatus stabit et ipse calix.

at sibi quisque dapes et festas exstruet alte

caespitibus mensas caespitibusque torum.

ingeret hic potus iuuenis maledicta puellae,

postmodo quae uotis inrita facta uelit:

nam ferus ille suae plorabit sobrius idem

et se iurabit mente fuisse mala.

pace tua pereant arcus pereantque sagittae,

Phoebe, modo in terris erret inermis Amor.

ars bona: sed postquam sumpsit sibi tela Cupido,

heu, heu, quam multis ars dedit ista malum!

et mihi praecipue, iaceo cum saucius annum

et (faueo morbo cum iuuat ipse dolor)

usque cano Nemesin, sine qua uersus mihi nullus

uerba potest iustos aut reperire pedes.

at tu, nam diuum seruat tutela poetas,

praemoneo, uati parce, puella, sacro,

ut Messalinum celebrem, cum, praemia belli,

ante suos currus oppida uicta feret,

ipse gerens laurus: lauro deuinctus agresti

miles 'io' magna uoce 'triumphe' canet.

tunc Messalla meus pia det spectacula turbae

et plaudat curru praetereunte pater.

adnue: sic tibi sint intonsi, Phoebe, capilli,

sic tua perpetuo sit tibi casta soror.

160. He appeals to Nemesis by the Memory of her dead Sister

CASTRA Macer sequitur: tenero quid fiet Amori?

sit comes et collo fortiter arma gerat?

et seu longa uirum terrae uia seu uaga ducent

aequora, cum telis ad latus ire uolet?

ure, puer, quaeso, tua qui ferus otia liquit,

atque iterum erronem sub tua signa uoca.

quod si militibus parces, erit hic quoque miles.

ipse leuem galea qui sibi portet aquam.

castra peto, ualeatque Venus ualeantque puellae:

et mihi sunt uires et mihi laeta tuba est.

magna loquor, sed magnifice mihi magna locuto

excutiunt clausae fortia uerba fores.

iuraui quotiens rediturum ad limina numquam!

cum bene iuraui, pes tamen ipse redit.

acer Amor, fractas utinam tua tela sagittas,

si licet, exstinctas aspiciamque faces!

tu miserum torques, tu me mihi dira precari

cogis et insana mente nefanda loqui.

iam mala finissem leto, sed credula uitam

spes fouet et fore cras semper ait melius.

spes alit agricolas, spes sulcis credit aratis

semina quae magno faenore reddat ager:

haec laqueo uolucres, haec captat harundine piscis,

cum tenuis hamos abdidit ante cibus:

spes etiam ualida solatur compede uinctum:

crura sonant ferro, sed canit inter opus:

spes facilem Nemesim spondet mihi, sed negat illa.

ei mihi, ne uincas, dura puella, deam.

parce, per immatura tuae precor ossa sororis:

sic bene sub tenera parua quiescat humo.

illa mihi sancta est, illius dona sepulcro

et madefacta meis serta feram lacrimis,

illius ad tumulum fugiam supplexque sedebo

et mea cum muto fata querar cinere.

non feret usque suum te propter flere clientem:

illius uerbis, sis mihi lenta ueto:

ne tibi neglecti mittant mala somnia manes,

maestaque sopitae stet soror ante torum,

qualis ab excelsa praeceps delapsa fenestra

uenit ad infernos sanguinolenta lacus.

desino, ne dominae luctus renouentur acerbi:

non ego sum tanti, ploret ut illa semel.

nec lacrimis oculos digna est foedare facetos:

lena nocet nobis, ipsa puella bona est.

lena necat miserum Phryne furtimque tabellas

occulto portans itque reditque sinu:

saepe, ego cum dominae dulcis a limine duro

agnosco uoces, haec negat esse domi:

saepe, ubi nox mihi promissa est, languere puellam

nuntiat aut aliquas extimuisse minas.

tunc morior curis, tunc mens mihi perdita fingit,

quisue meam teneat, quot teneatue modis:

tunc tibi, lena, precor diras: satis anxia uiuas,

mouerit e uotis pars quotacumque deos.

DOMITIVS MARSVS

circa 19 B.C.

161. On the Death, in the same year, of Vergil and Tibullus

TE quoque Vergilio comitem non aequa, Tibulle,

Mors iuuenem campos misit ad Elysios,

ne foret aut elegis mollis qui fleret amores

aut caneret forti regia bella pede.

SEXTVS PROPERTIVS

47-15 B.C.

162. His Birthplace

QVALIS et unde genus, qui sint mihi, Tulle, Penates

quaeris pro nostra semper amicitia.

si, Perusine, tibi patriae sunt nota sepulcra,

Italiae duris funera temporibus,

cum Romana suos egit discordia ciuis;

(sic, mihi praecipue, puluis Etrusca, dolor,

tu proiecta mei perpessa es membra propinqui,

tu nullo miseri contegis ossa solo)

proxima supposito contingens Vmbria campo

me genuit terris fertilis uberibus.

163. His Place in Poetry

CALLIMACHI Manes et Coi sacra Philetae,

in uestrum quaeso me sinite ire nemus.

primus ego ingredior puro de fonte sacerdos

Itala per Graios orgia ferre choros.

dicite, quo pariter carmen tenuastis in antro?

quoue pede ingressi? quamue bibistis aquam?

a ualeat, Phoebum quicumque moratur in armis!

exactus tenui pumice uersus eat,—

quo me Fama leuat terra sublimis, et a me

nata coronatis Musa triumphat equis,

et mecum in curru parui uectantur Amores,

scriptorumque meas turba secuta rotas.

quid frustra missis in me certatis habenis?

non datur ad Musas currere lata uia.

multi, Roma, tuas laudes annalibus addent,

qui finem imperii Bactra futura canent.

sed, quod pace legas, opus hoc de monte Sororum

detulit intacta pagina nostra uia.

mollia, Pegasides, date uestro serta poetae:

non faciet capiti dura corona meo.

at mihi quod uiuo detraxerit inuida turba,

post obitum duplici faenore reddet Honos;

omnia post obitum fingit maiora uetustas:

maius ab exsequiis nomen in ora uenit.

nam quis equo pulsas abiegno nosceret arces,

fluminaque Haemonio comminus isse uiro,

Idaeum Simoenta, Iouis cum prole Scamandro,

Hectora per campos ter maculasse rotas?

Deiphobumque Helenumque et Polydamanta et in armis

qualemcumque Parin uix sua nosset humus.

exiguo sermone fores nunc, Ilion, et tu

Troia bis Oetaei numine capta dei.

nec non ille tui casus memorator Homerus

posteritate suum crescere sensit opus.

meque inter seros laudabit Roma nepotes:

illum post cineres auguror ipse diem.

ne mea contempto lapis indicet ossa sepulcro

prouisum est Lycio uota probante deo.

164. The Power of Song

ORPHEA delenisse feras et concita dicunt

flumina Threiciae succinuisse lyrae:

saxa Cithaeronis Thebas agitata per artem

sponte sua in muri membra coisse ferunt;

quin etiam, Polypheme, fera Galatea sub Aetna

ad tua rorantis carmina flexit equos:

miremur, nobis et Baccho et Apolline dextro,

turba puellarum si mea uerba colit?

quod non Taenariis domus est mihi fulta columnis,

nec camera auratas inter eburna trabes,

nec mea Phaeacas aequant pomaria siluas,

non operosa rigat Marcius antra liquor;

at Musae comites, et carmina cara legenti,

et defessa choris Calliopea meis.

fortunata, meo si qua est celebrata libello!

carmina erunt formae tot monumenta tuae.

nam neque Pyramidum sumptus ad sidera ducti,

nec Iouis Elei caelum imitata domus,

nec Mausolei diues fortuna sepulcri

mortis ab extrema condicione uacant:

aut illis flamma aut imber subducit honores,

annorum aut ictus pondere uicta ruent.

at non ingenio quaesitum nomen ab aeuo

excidet: ingenio stat sine morte decus.

165. The first Onset of Love

CYNTHIA prima suis miserum me cepit ocellis,

contactum nullis ante cupidinibus.

tum mihi constantis deiecit lumina fastus

et caput impositis pressit Amor pedibus,

donec me docuit castas odisse puellas

improbus, et nullo uiuere consilio.

et mihi iam toto furor hic non deficit anno,

cum tamen aduersos cogor habere deos.

Milanion nullos fugiendo, Tulle, labores

saeuitiam durae contudit Iasidos.

nam modo Partheniis amens errabat in antris,

ibat et hirsutas ille uidere feras;

ille etiam Hylaei percussus uerbere rami

saucius Arcadiis rupibus ingemuit.

ergo uelocem potuit domuisse puellam:

tantum in amore preces et benefacta ualent.

in me tardus Amor non ullas cogitat artis,

nec meminit notas, ut prius, ire uias.

at uos, deductae quibus est fallacia lunae

et labor in magicis sacra piare focis,

en agedum dominae mentem conuertite nostrae,

et facite illa meo palleat ore magis!

tunc ego crediderim uobis et sidera et amnis

posse Cytaeinis ducere carminibus.

et uos, qui sero lapsum reuocatis, amici,

quaerite non sani pectoris auxilia.

fortiter et ferrum saeuos patiemur et ignis,

sit modo libertas quae uelit ira loqui.

ferte per extremas gentis et ferte per undas,

qua non ulla meum femina norit iter:

uos remanete, quibus facili deus annuit aure,

sitis et in tuto semper amore pares.

in me nostra Venus noctis exercet amaras,

et nullo uacuus tempore defit Amor.

hoc, moneo, uitate malum: sua quemque moretur

cura, neque assueto mutet amore locum.

quod si quis monitis tardas aduerterit auris,

heu referet quanto uerba dolore mea!

166. Portrait of the Love God

QVICVMQVE ille fuit, puerum qui pinxit Amorem,

nonne putas miras hunc habuisse manus?

is primum uidit sine sensu uiuere amantis,

et leuibus curis magna perire bona.

idem non frustra uentosas addidit alas,

fecit et humano corde uolare deum:

scilicet alterna quoniam iactamur in unda,

nostraque non ullis permanet aura locis.

et merito hamatis manus est armata sagittis,

et pharetra ex umero Gnosia utroque iacet:

ante ferit quoniam, tuti quam cernimus hostem,

nec quisquam ex illo uulnere sanus abit.

in me tela manent, manet et puerilis imago:

sed certe pennas perdidit ille suas;

euolat ei nostro quoniam de pectore nusquam,

assiduusque meo sanguine bella gerit.

quid tibi iucundum est siccis habitare medullis?

si pudor est, alio traice duella tua!

intactos isto satius temptare ueneno:

non ego, sed tenuis uapulat umbra mea.

quam si perdideris, quis erit qui talia cantet

(haec mea Musa leuis gloria magna tua est),

qui caput, et digitos, et lumina nigra puellae,

et canat ut soleant molliter ire pedes?

167. To one who despised Love, and is now enslaved

DICEBAM tibi uenturos, irrisor, amores,

nec tibi perpetuo libera uerba fore:

ecce iaces supplexque uenis ad iura puellae,

et tibi nunc quaeuis imperat empta modo.

non me Chaoniae uincant in amore columbae

dicere, quos iuuenes quaeque puella domet.

me dolor et lacrimae merito fecere peritum:

atque utinam posito dicar amore rudis!

quid tibi nunc misero prodest graue dicere carmen

aut Amphioniae moenia flere lyrae?

plus in amore ualet Mimnermi uersus Homero:

carmina mansuetus lenia quaerit Amor.

i, quaeso, et tristis istos combure libellos,

et cane quod quaeuis nosse puella uelit!

quid si non esset facilis tibi copia? nunc tu

insanus medio flumine quaeris aquam.

necdum etiam palles, uero nec tangeris igni:

haec est uenturi prima fauilla mali.

tum magis Armenias cupies accedere tigris

et magis infernae uincula nosse rotae,

quam pueri totiens arcum sentire medullis

et nihil iratae posse negare tuae.

nullus Amor cuiquam facilis ita praebuit alas,

ut non alterna presserit ille manu.

nec te decipiat, quod sit satis illa parata:

acrius illa subit, Pontice, si qua tua est.

quippe ubi non liceat uacuos seducere ocellos,

nec uigilare alio nomine, cedat Amor?

qui non ante patet, donec manus attigit ossa:

quisquis es, assiduas a fuge blanditias!

illis et silices et possint cedere quercus,

nedum tu par sis, spiritus iste leuis.

quare, si pudor est, quam primum errata fatere:

dicere quo pereas saepe in amore leuat.

168. To the same: Poets of Epic and Poets of Love

DVM tibi Cadmeae dicuntur, Pontice, Thebae

armaque fraternae tristia militiae,

atque, ita sim felix, primo contendis Homero

(sint modo fata tuis mollia carminibus),

nos, ut consuemus, nostros agitamus amores,

atque aliquid duram quaerimus in dominam;

nec tantum ingenio quantum seruire dolori

cogor et aetatis tempora dura queri.

hic mihi conteritur uitae modus, haec mea fama est,

hinc cupio nomen carminis ire mei.

me laudent doctae solum placuisse puellae,

Pontice, et iniustas saepe tulisse minas;

me legat assidue post haec neglectus amator,

et prosint illi cognita nostra mala.

te quoque si certo puer hic concusserit arcu,

quam nolis nostros te uiolasse deos!

longe castra tibi, longe miser agmina septem

flebis in aeterno surda iacere situ;

et frustra cupies mollem componere uersum,

nec tibi subiciet carmina serus Amor.

tum me non humilem mirabere saepe poetam,

tunc ego Romanis praeferar ingeniis;

nec poterunt iuuenes nostro reticere sepulcro

'Ardoris nostri magne poeta, iaces.'

tu caue nostra tuo contemnas carmina fastu:

saepe uenit magno faenore tardus Amor.

169. Cynthia's Birthday

MIRABAR quidnam misissent mane Camenae,

ante meum stantes sole rubente torum.

natalis nostrae signum misere puellae

et manibus faustos ter crepuere sonos.

transeat hic sine nube dies, stent aere uenti,

ponat et in sicco molliter unda minas.

aspiciam nullos hodierna luce dolentis:

et Niobae lacrimas supprimat ipse lapis:

alcyonum positis requiescant ora querelis,

increpet absumptum nec sua mater Ityn.

tuque, o cara mihi, felicibus edita pennis,

surge et praesentis iusta precare deos.

ac primum pura somnum tibi discute lympha,

et nitidas presso pollice finge comas:

dein qua primum oculos cepisti ueste Properti

indue, nec uacuum flore relinque caput;

et pete, qua polles, ut sit tibi forma perennis,

inque meum semper stent tua regna caput.

inde coronatas ubi ture piaueris aras,

luxerit et tota flamma secunda domo,

sit mensae ratio, noxque inter pocula currat,

et crocino naris murrea pungat onyx.

tibia nocturnis succumbat rauca choreis,

et sint nequitiae libera uerba tuae,

dulciaque ingratos adimant conuicia somnos,

publica uicinae perstrepat aura uiae:

sit sors et nobis talorum interprete iactu,

quem grauius pennis uerberet ille puer.

cum fuerit multis exacta trientibus hora,

noctis et instituet sacra ministra Venus,

annua soluamus thalamo sollemnia nostro,

natalisque tui sic peragamus iter.

170. Cynthia's Sickness

DEFICIVNT magico torti sub carmine rhombi,

et iacet exstincto laurus adusta foco;

et iam Luna negat totiens descendere caelo,

nigraque funestum concinit omen auis.

una ratis fati nostros portabit amores

caerula ad infernos uelificata lacus.

si non unius, quaeso, miserere duorum!

uiuam, si uiuet; si cadet illa, cadam.

pro quibus optatis sacro me carmine damno:

scribam ego 'Per magnum est salua puella Iouem';

ante tuosque pedes illa ipsa operata sedebit,

narrabitque sedens longa pericla sua.

haec tua, Persephone, maneat clementia, nec tu,

Persephonae coniunx, saeuior esse uelis.

sunt apud infernos tot milia formosarum;

pulcra sit in superis, si licet, una locis!

uobiscum est Iope, uobiscum candida Tyro,

uobiscum Europe nec proba Pasiphae,

et quot Creta tulit uetus et quot Achaia formas,

et Thebae et Priami diruta regna senis:

et quaecumque erat in numero Romana puella,

occidit: has omnis ignis auarus habet.

nec forma aeternum aut cuiquam est fortuna perennis:

longius aut propius mors sua quemque manet.

tu quoniam es, mea lux, magno dimissa periclo,

munera Dianae debita redde choros.

171. A Dream about Cynthia

VIDI te in somnis fracta, mea uita, carina

Ionio lassas ducere rore manus,

et quaecumque in me fueras mentita fateri,

nec iam umore grauis tollere posse comas,

qualem purpureis agitatam fluctibus Hellen,

aurea quam molli tergore uexit ouis.

quam timui ne forte tuum mare nomen haberet,

teque tua labens nauita fleret aqua!

quae tum ego Neptuno, quae tum cum Castore fratri,

quaeque tibi excepi tum, dea Leucothoe!

at tu uix primas extollens gurgite palmas

saepe meum nomen iam peritura uocas.

quod si forte tuos uidisset Glaucus ocellos,

esses Ionii facta puella maris,

et tibi ob inuidiam Nereides increpitarent,

candida Nesaee, caerula Cymothoe.

sed tibi subsidio delphinum currere uidi,

qui, puto, Arioniam uexerat ante lyram.

iamque ego conabar summo me mittere saxo,

cum mihi discussit talia uisa metus.

172. Warning to a Rival

INVIDE, tu tandem uoces compesce molestas

et sine nos cursu, quo sumus, ire pares!

quid tibi uis, insane? meos sentire furores?

infelix, properas ultima nosse mala,

et miser ignotos uestigia ferre per ignis,

et bibere e tota toxica Thessalia.

non est illa uagis similis collata puellis:

molliter irasci non sciet illa tibi.

quod si forte tuis non est contraria uotis,

at tibi curarum milia quanta dabit!

non tibi iam somnos, non illa relinquet ocellos:

illa feros animis alligat una uiros.

a, mea contemptus quotiens ad limina curres.

quo tibi singultu fortia uerba cadent!

et tremulus maestis orietur fletibus horror,

et timor informem ducet in ore notam,

et quaecumque uoles fugient tibi uerba querenti,

nec poteris, qui sis aut ubi, nosse miser!

tum graue seruitium durae cogere puellae

discere et exclusum quid sit abire domum;

nec iam pallorem totiens mirabere nostrum,

aut cur sim toto corpore nullus ego.

nec tibi nobilitas poterit succurrere amanti:

nescit Amor priscis cedere imaginibus.

quod si parua tuae dederis uestigia culpae,

quam cito de tanto nomine rumor eris!

non ego tum potero solacia ferre roganti,

cum mihi nulla mei sit medicina mali;

sed pariter miseri socio cogemur amore

alter in alterius mutua flere sinu.

quare, quid possit mea Cynthia, desine, Galle,

quaerere: non impune illa rogata uenit.

173. To Cynthia on her Kindness to his Rival

ISTE quod est, ego saepe fui: sed fors et in hora

hoc ipso electo carior alter erit.

Penelope poterat bis denos salua per annos

uiuere, tam multis femina digna procis;

coniugium falsa poterat differre Minerua,

nocturno soluens texta diurna dolo;

uisura et quamuis numquam speraret Vlixen,

illum exspectando facta remansit anus.

nec non exanimem amplectens Briseis Achillen

candida uesana uerberat ora manu;

et dominum lauit macrens captiua cruentum,

appositum flauis in Simoente uadis,

foedauitque comas, et tanti corpus Achilli

maximaque in parua sustulit ossa manu;

cui tum nec Peleus aderat nec caerula mater,

Scyria nec uiduo Deidamia toro.

tunc igitur ueris gaudebat Graecia natis,

otia tunc felix inter et arma pudor.

at tu non una potuisti nocte uacare,

impia, non unum sola manere diem!

quin etiam multo duxistis pocula risu:

forsitan et de me uerba fuere mala.

hic etiam petitur, qui te prius ante reliquit:

di faciant, isto capta fruare uiro!

haec mihi uota tuam propter suscepta salutem,

cum capite Stygiae iam poterentur aquae?

cum lectum flentes circum staremus amici,

hic ubi tum, pro di, perfida, quisue fuit?

quid si longinquos retinerer miles ad Indos,

aut mea si staret nauis in Oceano?

sed uobis facile est uerba et componere fraudes:

hoc unum didicit femina semper opus.

non sic incerto mutantur flamine Syrtes,

nec folia hiberno tam tremefacta Noto,

quam cito feminea non constat foedus in ira,

siue ea causa grauis siue ea causa leuis.

nunc, quoniam ista tibi placuit sententia, cedam:

tela, precor, pueri, promite acuta magis,

figite certantes atque hanc mihi soluite uitam!

sanguis erit uobis maxima palma meus.

sidera sunt testes et matutina pruina

et furtim misero ianua aperta mihi,

te nihil in uita nobis acceptius umquam:

nunc quoque erit, quamuis sis inimica, nihil.

nec domina ulla meo ponet uestigia lecto:

solus ero, quoniam non licet esse tuum.

atque utinam, si forte pios eduximus annos,

ille uir in medio fiat amore lapis!

non ob regna magis diris cecidere sub armis

Thebani media non sine matre duces,

quam, mihi si media liceat pugnare puella,

mortem ego non fugiam morte subire tua.

174. Cynthia is stolen from him

ERIPITVR nobis iam pridem cara puella:

et tu me lacrimas fundere, amice, uetas?

nullae sunt inimicitiae nisi amoris acerbae:

ipsum me iugula, lenior hostis ero.

possum ego in alterius positam spectare lacerto?

nec mea dicetur, quae modo dicta mea est?

omnia uertuntur: certe uertuntur amores:

uinceris aut uincis, haec in amore rota est.

magni saepe duces, magni cecidere tyranni,

et Thebae steterant altaque Troia fuit.

munera quanta dedi uel qualia carmina feci!

illa tamen numquam ferrea dixit 'Amo'.

ergo iam multos nimium temerarius annos,

improba, qui tulerim teque tuamque domum?

ecquandone tibi liber sum uisus? an usque

in nostrum iacies uerba superba caput?

sic igitur prima moriere aetate, Properti?

sed morere; interitu gaudeat illa tuo!

exagitet nostros manis, sectetur et umbras,

insultetque rogis, calcet et ossa mea!

quid? non Antigonae tumulo Boeotius Haemon

corruit ipse suo saucius ense latus,

et sua cum miserae permiscuit ossa puellae,

qua sine Thebanam noluit ire domum?

sed non effugies: mecum moriaris oportet;

hoc eodem ferro stillet uterque cruor.

quamuis ista mihi mors est inhonesta futura:

mors inhonesta quidem, tu moriere tamen.

ille etiam abrepta desertus coniuge Achilles

cessare in tectis pertulit arma sua.

uiderat ille fuga stratos in litore Achiuos

feruere et Hectorea Dorica castra face;

uiderat informem multa Patroclon harena

porrectum et sparsas caede iacere comas,

omnia formosam propter Briseida passus:

tantus in erepto saeuit amore dolor.

at postquam sera captiua est reddita poena,

fortem ille Haemoniis Hectora traxit equis.

inferior multo cum sim uel marte uel armis,

mirum si de me iure triumphat Amor?

175. Athens shall cure him of his Love

MAGNVM iter ad doctas proficisci cogor Athenas,

ut me longa graui soluat amore uia.

crescit enim assidue spectando cura puellae:

ipse alimenta sibi maxima praebet amor.

omnia sunt temptata mihi, quacumque fugari

possit: at ex omni me premit ipse deus.

bis tamen aut semel admittit, cum saepe negauit;

seu uenit, extremo dormit amicta toro.

unum erit auxilium: mutatis Cynthia terris

quantum oculis, animo tam procul ibit amor.

nunc agite, o socii, propellite in aequora nauem,

remorumque pares ducite sorte uices,

iungiteque extremo felicia lintea malo:

iam liquidum nautis aura secundat iter.

Romanae turres et uos ualeatis, amici,

tuque mihi qualiscumque, puella, uale!

ergo ego nunc rudis Hadriaci uehar aequoris hospes,

cogar et undisonos nunc prece adire deos.

deinde per Ionium uectus cum fessa Lechaeo

sedarit placida uela phaselus aqua,

quod superest, sufferre, pedes, properate laborem,

Isthmos qua terris arcet utrumque mare.

inde ubi Piraei capient me litora portus,

scandam ego Theseae bracchia longa uiae.

illic aut stadiis animum emendare Platonis

incipiam aut hortis, docte Epicure, tuis;

persequar aut studio linguae Demosthenis artem,

librorumque tuos, docte Menandre, sales;

aut certe tabulae capient mea lumina pictae,

siue ebore exactae, seu magis aere, manus.

aut spatia annorum aut longa interualla profundi

lenierint tacito uulnera nostra sinu:

seu moriar, fato, non turpi fractus amore;

atque erit illa mihi mortis honesta dies.

176. Cynthia will one day be but Dust and Ashes

SCRIBANT de te alii uel sis ignota licebit:

laudet, qui sterili semina ponit humo.

omnia, crede mihi, tecum uno munera lecto

auferet extremi funeris atra dies;

et tua transibit contemnens ossa uiator

nec dicet 'Cinis hic docta puella fuit'.

177. Cynthia Dead

SVNT aliquid Manes: letum non omnia finit,

luridaque euictos effugit umbra rogos.

Cynthia namque meo uisa est incumbere fulcro,

murmur ad extremae nuper humata uiae,

cum mihi somnus ab exsequiis penderet amoris,

et quererer lecti frigida regna mei.

eosdem habuit secum quibus est elata capillis,

eosdem oculos: lateri uestis adusta fuit,

et solitum digito beryllon adederat ignis,

summaque Lethaeus triuerat ora liquor.

spirantisque animos et uocem misit: at illi

pollicibus fragiles increpuere manus:

'Perfide nec cuiquam melior sperande puellae,

in te iam uiris somnus habere potest?

iamne tibi exciderant uigilacis furta Suburae

et mea nocturnis trita fenestra dolis?

per quam demisso quotiens tibi fune pependi,

alterna ueniens in tua colla manu!

saepe Venus triuio commissa est, pectore mixto

fecerunt tepidas pallia nostra uias.

foederis heu taciti, cuius fallacia uerba

non audituri diripuere Noti.

at mihi non oculos quisquam inclamauit euntis:

unum impetrassem te reuocante diem:

nec crepuit fissa me propter harundine custos,

laesit et obiectum tegula curta caput.

denique quis nostro curuum te funere uidit,

atram quis lacrimis incaluisse togam?

si piguit portas ultra procedere, at illuc

iussisses lectum lentius ire meum.

cur uentos non ipse rogis, ingrate, petisti?

cur nardo flammae non oluere meae?

hoc etiam graue erat, nulla mercede hyacinthos

inicere et fracto busta piare cado.

Lygdamus uratur, candescat lammina uernae:

sensi ego, cum insidiis pallida uina bibi.

aut Nomas arcanas tollat uersuta saliuas:

dicet damnatas ignea testa manus.

quae modo per uilis inspecta est publica noctes,

haec nunc aurata cyclade signat humum,

et grauiora rependit iniquis pensa quasillis,

garrula de facie si qua locuta mea est;

nostraque quod Petale tulit ad monumenta coronas,

codicis immundi uincula sentit anus;

caeditur et Lalage tortis suspensa capillis,

per nomen quoniam est ausa rogare meum.

te patiente meae conflauit imaginis aurum,

ardente e nostro dotem habitura rogo.

non tamen insector, quamuis mereare, Properti:

longa mea in libris regna fuere tuis.

iuro ego fatorum nulli reuolubile carmen,

tergeminusque canis sic mihi molle sonet,

me seruasse fidem. si fallo, uipera nostris

sibilet in tumulis et super ossa cubet.

nam gemina est sedes turpem sortita per amnem,

turbaque diuersa remigat omnis aqua.

una Clytaemestrae stuprum uehit, altera Cressae

portat mentitae lignea monstra bouis.

ecce coronato pars altera rapta phaselo,

mulcet ubi Elysias aura beata rosas,

qua numerosa fides, quaque aera rotunda Cybelles

mitratisque sonant Lydia plectra choris.

Andromedeque et Hypermestre sine fraude maritae

narrant historiae pectora nota suae:

haec sua maternis queritur liuere catenis

bracchia nec meritas frigida saxa manus;

narrat Hypermestre magnum ausas esse sorores,

in scelus hoc animum non ualuisse suum.

sic mortis lacrimis uitae sanamus amores:

celo ego perfidiae crimina multa tuae.

sed tibi nunc mandata damus, si forte moueris

si te non totum Chloridos herba tenet:

nutrix in tremulis ne quid desideret annis

Parthenie: potuit, nec tibi auara fuit.

deliciaeque meae Latris, cui nomen ab usu est,

ne speculum dominae porrigat illa nouae.

et quoscumque meo fecisti nomine uersus,

ure mihi: laudes desine habere meas.

pelle hederam tumulo, mihi quae pugnante corymbo

molli contortis alligat ossa comis.

ramosis Anio qua pomifer incubat aruis,

et numquam Herculeo numine pallet ebur,

hic carmen media dignum me scribe columna,

sed breue, quod currens uector ab urbe legat:

"HIC TIBVRTINA IACET AVREA CYNTHIA TERRA:

ACCESSIT RIPAE LAVS, ANIENE, TVAE."

nec tu sperne piis uenientia somnia portis:

cum pia uenerunt somnia, pondus habent.

nocte uagae ferimur, nox clausas liberat umbras,

errat et abiecta Cerberus ipse sera.

luce iubent leges Lethaea ad stagna reuerti:

nos uehimur, uectum nauta recenset onus.

nunc te possideant aliae: mox sola tenebo:

mecum eris et mixtis ossibus ossa teram.'

haec postquam querula mecum sub lite peregit,

inter complexus excidit umbra meos.

178. Hylas

HOC pro continuo te, Galle, monemus amore,

(id tibi ne uacuo defluat ex animo)

saepe imprudenti fortuna occurrit amanti:

crudelis Minyis dixerit Ascanius.

est tibi non infra speciem, non nomine dispar,

Theiodamanteo proximus ardor Hylae:

hunc tu, siue leges Vmbrae sacra flumina siluae,

siue Aniena tuos tinxerit unda pedes,

siue Gigantea spatiabere litoris ora,

siue ubicumque uago fluminis hospitio,

Nympharum semper cupidis defende rapinis

(non minor Ausoniis est amor Adryasin);

nec tibi sit curae fontes et frigida saxa,

Galle, neque expertos semper adire lacus.

namque ferunt olim Pagasae naualibus Argon

egressam longe Phasidos isse uiam,

et iam praeteritis labentem Athamantidos undis

Mysorum scopulis applicuisse ratem.

hic manus heroum, placidis ut constitit oris,

mollia composita litora fronde tegit.

at comes inuicti iuuenis processerat ultra,

raram sepositi quaerere fontis aquam.

hunc duo sectati fratres, Aquilonia proles,

hunc super et Zetes, hunc super et Calais,

oscula suspensis instabant carpere plumis,

oscula et alterna ferre supina fuga.

ille sub extrema pendens secluditur ala

et uolucres ramo summouet insidias.

iam Pandioniae cessat genus Orithyiae:

a dolor! ibat Hylas, ibat Hamadryasin.

hic erat Arganthi Pege sub uertice montis

grata domus Nymphis umida Thyniasin,

quam supra nullae pendebant debita curae

roscida desertis poma sub arboribus,

et circum irriguo surgebant lilia prato

candida purpureis mixta papaueribus.

quae modo decerpens tenero pueriliter ungui

proposito florem praetulit officio,

et modo formosis incumbens nescius undis

errorem blandis tardat imaginibus.

tandem haurire parat demissis flumina palmis

innixus dextro plena trahens umero.

cuius ut accensae Dryades candore puellae

miratae solitos destituere choros,

prolapsum leuiter facili traxere liquore:

tum sonitum rapto corpore fecit Hylas.

cui procul Alcides iterat responsa, sed illi

nomen ab extremis fontibus aura refert.

quae miser ignotis error perpessus in oris

Herculis indomito fleuerat Ascanio,

his, o Galle, tuos monitus seruabis amores;

formosum Nymphis credere cautus Hylan.

179. Cornelia's Plea

DESINE, Paulle, meum lacrimis urgere sepulcrum:

panditur ad nullas ianua nigra preces;

cum semel infernas intrarunt funera leges,

non exorato stant adamante uiae.

te licet orantem fuscae deus audiat aulae;

nempe tuas lacrimas litora surda bibent.

uota mouent superos: ubi portitor aera recepit,

obserat herbosos lurida porta rogos.

sic maestae cecinere tubae, cum subdita nostrum

detraheret lecto fax inimica caput.

quid mihi coniugium Paulli, quid currus auorum

profuit aut famae pignora tanta meae?

num minus immitis habuit Cornelia Parcas?

en sum, quod digitis quinque legatur, onus.

damnatae noctes et uos uada lenta paludes,

et quaecumque meos implicat unda pedes,

immatura licet, tamen huc non noxia ueni:

deprecor hic umbrae mollia iura meae:

aut si quis posita iudex sedet Aeacus urna,

is mea sortita uindicet ossa pila:

assideant fratres iuxta Minoida sellam et

Eumenidum intento turba seuera foro.

Sisyphe, mole uaces; taceant Ixionis orbes;

fallax Tantaleo corripere ore liquor;

Cerberus et nullas hodie petat improbus umbras;

et iaceat tacita laxa catena sera.

ipsa loquor pro me: si fallo, poena sororum

infelix umeros urgeat urna meos.

si cui fama fuit per auita tropaea decori,

Afra Numantinos regna loquuntur auos:

altera maternos exaequat turba Libones,

et domus est titulis utraque fulta suis.

mox, ubi iam facibus cessit praetexta maritis,

uinxit et acceptas altera uitta comas,

iungor, Paulle, tuo sic discessura cubili

ut lapide hoc uni nupta fuisse legar.

testor maiorum cineres tibi, Roma, uerendos,

sub quorum titulis, Africa, tunsa iaces,

testor qui Persen stimulantem pectus Achille,

quique ortas proauo fregit Achille domos,

me neque censurae legem mollisse neque ulla

labe mea nostros erubuisse focos.

non fuit exuuiis tantis Cornelia damnum:

quin et erat magnae pars imitanda domus.

nec mea mutata est aetas, sine crimine tota est:

uiximus insignes inter utramque facem.

mi natura dedit leges a sanguine ductas,

ne possem melior iudicis esse metu.

quaelibet austeras de me ferat urna tabellas:

turpior assessu non erit ulla meo,

uel tu, quae tardam mouisti fune Cybellen,

Claudia, turritae rara ministra deae,

uel cui, ius rapto cum Vesta reposceret igni,

exhibuit uiuos carbasus alba focos.

nec te, dulce caput, mater Scribonia, laesi:

in me mutatum quid nisi fata uelis?

maternis laudor lacrimis urbisque querelis,

defensa et gemitu Caesaris ossa mea.

ille sua nata dignam uixisse sororem

increpat, et lacrimas uidimus ire deo.

et tamen emerui generosos uestis honores,

nec mea de sterili facta rapina domo.

tu, Lepide, et tu, Paulle, meum post fata leuamen,

condita sunt uestro lumina nostra sinu.

uidimus et fratrem sellam geminasse curulem,

consul quo factus tempore rapta soror.

filia, tu specimen censurae nata paternae,

fac teneas unum nos imitata uirum.

et serie fulcite genus: mihi cumba uolenti

soluitur aucturis tot mea fata meis.

haec est feminei merces extrema triumphi,

laudat ubi emeritum libera fama torum.

nunc tibi commendo communia pignora natos:

haec cura et cineri spirat inusta meo.

fungere maternis uicibus, pater; illa meorum

omnis erit collo turba ferenda tuo.

oscula cum dederis tua flentibus, adice matris:

tota domus coepit nunc onus esse tuum.

et si quid doliturus eris, sine testibus illis!

cum uenient, siccis oscula falle genis!

sat tibi sint noctes quas de me, Paulle, fatiges,

somniaque in faciem credita saepe meam:

atque ubi secreto nostra ad simulacra loqueris,

ut responsurae singula uerba iace.

seu tamen aduersum mutarit ianua lectum

sederit et nostro casta nouerca toro,

coniugium, pueri, laudate et ferte paternum:

capta dabit uestris moribus illa manus.

nec matrem laudate nimis: collata priori

uertet in offensas libera uerba suas.

seu memor ille mea contentus manserit umbra

et tanti cineres duxerit esse meos,

discite uenturam iam nunc sentire senectam,

caelibis ad curas nec uacet ulla uia.

quod mihi detractum est, uestros accedat ad annos:

prole mea Paullum sic iuuet esse senem.

et bene habet: numquam mater lugubria sumpsi;

uenit in exsequias tota caterua meas.

causa perorata est. flentes me surgite, testes,

dum pretium uitae grata rependit humus.

moribus et caelum patuit; sim digna merendo

cuius honoratis ossa uehantur auis.

180. The Triumphs of Augustus in the East

SED tempus lustrare aliis Helicona choreis,

et campum Haemonio iam dare tempus equo.

iam libet et fortis memorare ad proelia turmas

et Romana mei dicere castra ducis.

quod si deficiant uires, audacia certe

laus erit: in magnis et uoluisse sat est.

aetas prima canat Veneres, extrema tumultus:

bella canam, quando scripta puella mea est.

nunc uolo subducto grauior procedere uoltu,

nunc aliam citharam me, mea Musa, doce.

surge, anima; ex humili iam carmine sumite uiris,

Pierides: magni nunc erit oris opus.

iam negat Euphrates equitem post terga tueri

Parthorum et Crassos se tenuisse dolet:

India quin, Auguste, tuo dat colla triumpho,

et domus intactae te tremit Arabiae;

et si qua extremis tellus se subtrahit oris,

sentiat illa tuas, post modo capta manus.

haec ego castra sequar; uates tua castra canendo

magnus ero: seruent hunc mihi fata diem!

ut caput in magnis ubi non est tangere signis,

ponitur hac imos ante corona pedes,

sic nos nunc, inopes par laudi condere carmen,

pauperibus sacris uilia tura damus.

nondum etiam Ascraeos norunt mea carmine fontis,

sed modo Permessi flumine lauit Amor.

181. Elegy on the Death of Marcellus

CLAVSVS ab umbroso qua tundit pontus Auerno

umida Baiarum stagna tepentis aquae,

qua iacet et Troiae tubicen Misenus harena,

et sonat Herculeo structa labore uia;

hic, ubi, mortalis dextra cum quaereret urbes,

cymbala Thebano concrepuere deo:—

at nunc inuisae magno cum crimine Baiae,

quis deus in uestra constitit hostis aqua?—

hic pressus Stygias uoltum demisit in undas,

errat et in uestro spiritus ille lacu.

quid genus aut uirtus aut optima profuit illi

mater, et amplexum Caesaris esse focos?

aut modo tam pleno fluitantia uela theatro,

et per maternas omnia festa domus?

occidit, et misero steterat uicesimus annus:

tot bona tam paruo clausit in orbe dies.

i nunc, tolle animos et tecum finge triumphos,

stantiaque in plausum tota theatra iuuent,

Attalicas supera uestis; laquearia magnis

gemmea sint lugdis: ignibus ista dabis.

sed tamen huc omnes, huc primus et ultimus ordo:

est mala, sed cunctis ista terenda uia est.

exoranda canis tria sunt latrantia colla,

scandenda est torui publica cumba senis.

ille licet ferro cautus se condat et aere,

mors tamen inclusum protrahit inde caput.

Nirea non facies, non uis exemit Achillem,

Croesum aut Pactoli quas parit umor, opes.

at tibi, nauta, pias hominum qui traicis umbras,

hoc animae portent corpus inane suae:

qua Siculae uictor telluris Claudius et qua

Caesar, ab humana cessit in astra uia.

182. The Lover alone knows in what Hour Death shall come to him

AT uos incertam, mortales, funeris horam

quaeritis, et qua sit mors aditura uia;

quaeritis et caelo, Phoenicum inuenta, sereno,

quae sit stella homini commoda quaeque mala;

seu pedibus Parthos sequimur seu classe Britannos,

et maris et siccae caeca pericla uiae;

rursus et obiectum fletis caput esse tumultu

cum Mauors dubias miscet utrimque manus;

praeterea domibus flammam domibusque ruinas,

neu subeant labris pocula nigra tuis.

solus amans nouit, quando periturus et a qua

morte, neque hic Boreae flabra neque arma timet.

iam licet et Stygia sedeat sub harundine remex,

soluat et infernae tristia uela ratis:

si modo clamantis reuocauerit aura puellae,

concessum nulla lege redibit iter.

183. 'When I die, Cynthia....'

QVANDOCVMQVE igitur nostros mors claudet ocellos,

accipe quae serues funeris acta mei.

nec mea tunc longa spatietur imagine pompa,

nec tuba sit fati uana querela mei;

nec mihi tunc fulcro sternatur lectus eburno,

nec sit in Attalico mors mea nixa toro.

desit odoriferis ordo mihi lancibus, adsint

plebei paruae funeris exsequiae.

sat mea sit magno, si tres sint pompa libelli,

quos ego Persephonae maxima dona feram.

tu uero nudum pectus lacerata sequeris,

nec fueris nomen lassa uocare meum,

osculaque in gelidis pones suprema labellis,

cum dabitur Syrio munere plenus onyx.

deinde, ubi suppositus cinerem me fecerit ardor,

accipiat manis paruula testa meos,

et sit in exiguo laurus super addita busto,

quae tegat exstincti funeris umbra locum,

et duo sint uersus: QVI NVNC IACET HORRIDA PVLVIS,

VNIVS HIC QVONDAM SERVVS AMORIS ERAT.

nec minus haec nostri notescet fama sepulcri

funere quam Phthii busta cruenta uiri.

tu quoque si quando uenies ad fata, memento,

hoc iter ad lapides cana ueni memores.

interea caue sis nos aspernata sepultos:

non nihil ad uerum conscia terra sapit.

atque utinam primis animam me ponere cunis

iussisset quaeuis de tribus una soror!

nam quo tam dubiae seruetur spiritus horae?

Nestoris est uisus post tria saecla cinis:

qui si longa suae minuisset fata senectae

saucius Iliacis miles in aggeribus,

non ante Antilochi uidisset corpus humari

diceret aut 'O mors, cur mihi sera uenis?'

tu tamen amisso non numquam flebis amico:

fas est praeteritos semper amare uiros.

testis cui niueum quondam percussit Adonem

uenantem Idalio uertice durus aper.

illis fama ipsum iacuisse paludibus; illuc

diceris effusa tu, Venus, isse coma.

sed frustra mutos reuocabis, Cynthia, manis:

nam mea quid poterunt ossa minuta loqui?

LYGDAMVS

43-2? B.C.

184. He dreams that Neaera is false to him

DI meliora ferant, nec sint mihi somnia uera,

quae tulit hesterna pessima nocte quies.

ite procul, uani, falsumque auertite uisum:

desinite in nobis quaerere uelle fidem.

diui uera monent, uenturae nuntia sortis

uera monent Tuscis exta probata uiris:

somnia fallaci ludunt temeraria nocte

et pauidas mentes falsa timere iubent:

et natum in curas hominum genus omina noctis

farre pio placant et saliente sale?

et tamen, utcumque est, siue illi uera moneri

mendaci somno credere siue solent,

efficiat uanos noctis Lucina timores

et frustra immeritum pertimuisse uelit,

si mea nec turpi mens est obnoxia facto

nec laesit magnos impia lingua deos.

iam Nox aetherium nigris emensa quadrigis

mundum caeruleo lauerat amne rotas,

nec me sopierat menti deus utilis aegrae:

Somnus sollicitas deficit ante domos.

tandem, cum summo Phoebus prospexit ab ortu,

pressit languentis lumina sera quies.

hic iuuenis casta redimitus tempora lauro

est uisus nostra ponere sede pedem.

non illo quicquam formosius ulla priorum

aetas, heroum nec uidet ulla domus.

intonsi crines longa ceruice fluebant,

stillabat Syrio myrtea rore coma.

candor erat qualem praefert Latonia Luna,

et color in niueo corpore purpureus,

ut iuueni primum uirgo deducta marito

inficitur teneras ore rubente genas,

ut cum contexunt amarantis alba puellae

lilia, ut autumno candida mala rubent.

ima uidebatur talis inludere palla:

namque haec in nitido corpore uestis erat.

artis opus rarae, fulgens testudine et auro

pendebat laeua garrula parte lyra.

hanc primum ueniens plectro modulatus eburno

felicis cantus ore sonante dedit:

sed postquam fuerant digiti cum uoce locuti,

edidit haec dulci tristia uerba modo:

'salue, cura deum: casto nam rite poetae

Phoebusque et Bacchus Pieridesque fauent:

sed proles Semelae Bacchus doctaeque sorores

dicere non norunt quid ferat hora sequens:

at mihi fatorum leges aeuique futuri

euentura pater posse uidere dedit.

quare ego quae dico non fallax accipe uates

quodque deus uero Cynthius ore feram.

tantum cara tibi quantum nec filia matri,

quantum nec cupido bella puella uiro,

pro qua sollicitas caelestia numina uotis,

quae tibi securos non sinit ire dies

et, cum te fusco Somnus uelauit amictu,

uanum nocturnis fallit imaginibus,

carminibus celebrata tuis formosa Neaera

alterius mauult esse puella uiri,

diuersasque suas agitat mens impia curas,

nec gaudet casta nupta Neaera domo.

a crudele genus nec fidum femina nomen!

a pereat, didicit fallere si qua uirum.

sed flecti poterit: mens est mutabilis illis:

tu modo cum multa bracchia tende prece.

saeuus Amor docuit ualidos temptare labores,

saeuus Amor docuit uerbera posse pati.

me quondam Admeti niueas pauisse iuuencas

non est in uanum fabula ficta iocum:

tunc ego nec cithara poteram gaudere sonora

nec similis chordis reddere uoce sonos;

sed perlucenti cantum meditabar auena

ille ego Latonae filius atque Iouis.

nescis quid sit amor, iuuenis, si ferre recusas

immitem dominam coniugiumque ferum.

ergo ne dubita blandas adhibere querelas:

uincuntur molli pectora dura prece.

quod si uera canunt sacris oracula templis,

haec illi nostro nomine dicta refer:

hoc tibi coniugium promittit Delius ipse;

felix hoc alium desine uelle uirum.'

dixit, et ignauus defluxit corpore somnus.

a ego ne possim tanta uidere mala.

nec tibi crediderim uotis contraria uota

nec tantum crimen pectore inesse tuo.

nam te nec uasti genuerunt aequora ponti,

nec flammam uoluens ore Chimaera fero,

nec canis anguinea redimitus terga caterua,

cui tres sunt linguae tergeminumque caput,

Scyllaque uirgineam canibus succincta figuram,

nec te conceptam saeua leaena tulit,

barbara nec Scythiae tellus horrendaue Syrtis;

sed culta et duris non habitanda domus

et longe ante alias omnes mitissima mater

isque pater quo non alter amabilior.

haec deus in melius crudelia somnia uertat

et iubeat tepidos inrita ferre Notos.

185. From a Sickbed

VOS tenet, Etruscis manat quae fontibus unda,

unda sub aestiuum non adeunda Canem,

nunc autem sacris Baiarum proxima lymphis,

cum se purpureo uere remittit humus.

at mihi Persephone nigram denuntiat horam:

immerito iuueni parce nocere, dea.

non ego temptaui nulli temeranda uirorum

audax laudandae sacra docere deae,

nec mea mortiferis infecit pocula sucis

dextera nec cuiquam trita uenena dedit,

nec nos sacrilegos templis admouimus ignis,

nec cor sollicitant facta nefanda meum,

nec nos insanae meditantes iurgia mentis

impia in aduersos soluimus ora deos;

et nondum cani nigros laesere capillos,

nec uenit tardo curua senecta pede:

natalem primo nostrum uidere parentes,

cum cecidit fato consul uterque pari.

quid fraudare iuuat uitem crescentibus uuis

et modo nata mala uellere poma manu?

parcite, pallentis undas quicumque tenetis

duraque sortiti tertia regna dei.

Elysios olim liceat cognoscere campos

Lethaeamque ratem Cimmeriosque lacus,

cum mea rugosa pallebunt ora senecta

et referam pueris tempora prisca senex.

atque utinam uano nequiquam terrear aestu!

languent ter quinos sed mea membra dies.

at uobis Tuscae celebrantur numina lymphae

et facilis lenta pellitur unda manu.

uiuite felices, memores et uiuite nostri,

siue erimus seu nos fata fuisse uelint

interea nigras pecudes promittite Diti

et niuei lactis pocula mixta mero.

SVLPICIA

fl. 20 B.C.?

186. Cerinthus' Birthday

QVI mihi te, Cerinthe, dies dedit, hic mihi sanctus

atque inter festos semper habendus erit.

te nascente nouum Parcae cecinere puellis

seruitium et dederunt regna superba tibi.

uror ego ante alias: iuuat hoc, Cerinthe, quod uror,

si tibi de nobis mutuus ignis adest.

mutuus adsit amor, per te dulcissima furta

perque tuos oculos per Geniumque rogo.

magne Geni, cape tura libens uotisque faueto,

si modo, cum de me cogitat, ille calet.

quod si forte alios iam nunc suspiret amores,

tum precor infidos, sancte, relinque focos.

nec tu sis iniusta, Venus: uel seruiat aeque

uinctus uterque tibi uel mea uincla leua.

sed potius ualida teneamur uterque catena,

nulla queat posthac quam soluisse dies.

optat idem iuuenis quod nos, sed tectius optat:

nam pudet haec illum dicere uerba palam.

at tu, Natalis, quoniam deus omnia sentis,

adnue: quid refert, clamne palamne roget?

187. To Phoebus: A Prayer in Sickness

HVC ades et tenerae morbos expelle puellae,

huc ades, intonsa Phoebe superbe coma.

crede mihi, propera: nec te iam, Phoebe, pigebit

formosae medicas applicuisse manus.

effice ne macies pallentis occupet artus,

neu notet informis candida membra color,

et quodcumque mali est et quidquid triste timemus,

in pelagus rapidis euehat amnis aquis.

sancte, ueni, tecumque feras quicumque sapores,

quicumque et cantus corpora fessa leuant:

neu iuuenem torque, metuit qui fata puellae

uotaque pro domina uix numeranda facit.

interdum uouet, interdum, quod langueat illa,

dicit in aeternos aspera uerba deos.

pone metum, Cerinthe; deus non laedit amantis.

tu modo semper ama: salua puella tibi est.

nil opus est fletu: lacrimis erit aptius uti,

si quando fuerit tristior illa tibi.

at nunc tota tua est, te solum candida secum

cogitat, et frustra credula turba sedet.

Phoebe, faue: laus magna tibi tribuetur in uno

corpore seruato restituisse duos.

iam celeber, iam laetus eris, cum debita reddet

certatim sanctis laetus uterque focis.

tunc te felicem dicet pia turba deorum,

optabunt artes et sibi quisque tuas.

188. In Sickness: to Cerinthus

ESTNE tibi, Cerinthe, tuae pia cura puellae,

quod mea nunc uexat corpora fessa calor?

a ego non aliter tristis euincere morbos

optarim quam te si quoque uelle putem.

at mihi quid prosit morbos euincere, si tu

nostra potes lento pectore ferre mala?

ANONYMOUS

circ. 20 B.C.

189. Foul Rumour

RVMOR ait crebro nostram peccare puellam:

nunc ego me surdis auribus esse uelim.

crimina non haec sunt nostro sine facta dolore:

quid miserum torques, rumor acerbe? tace.

PANEGYRISTAE MESSALLAE

29 B.C.

190. Mighty in Peace as Mighty in Arms

i

TE, Messalla, canam, quamquam tua cognita uirtus

terret: ut infirmae nequeant subsistere uires,

incipiam tamen, ac meritas si carmina laudes

deficiant, humilis tantis sim conditor actis.

nec tua praeter te chartis intexere quisquam

facta queat, dictis ut non maiora supersint.

est nobis uoluisse satis; nec munera parua

respueris. etiam Phoebo gratissima dona

Cres tulit, et cunctis Baccho iucundior hospes

Icarus, ut puro testantur sidera caelo

Erigoneque Canisque, neget ne longior aetas.

quin etiam Alcides, deus ascensurus Olympum,

laeta Molorcheis posuit uestigia tectis,

paruaque caelestis placauit mica, nec illis

semper inaurato taurus cadit hostia cornu.

hic quoque sit gratus paruus labor, ut tibi possim

inde alios aliosque memor componere uersus.

alter dicat opus magni mirabile mundi,

qualis in immenso desederit aere tellus,

qualis et in curuum pontus confluxerit orbem,

et uagus, e terris qua surgere nititur, aer,

huic et contextus passim fluat igneus aether,

pendentique super claudantur ut omnia caelo:

at quodcumque meae poterunt audere camenae,

seu tibi par poterunt seu, quod spes abnuit, ultra

siue minus (certeque canent minus), omne uouemus

hoc tibi, nec tanto careat mihi nomine charta.

nam quamquam antiquae gentis superant tibi laudes,

non tua maiorum contenta est gloria fama,

nec quaeris quid quaque index sub imagine dicat,

sed generis priscos contendis uincere honores,

quam tibi maiores maius decus ipse futuris:

at tua non titulus capiet sub nomine facta,

aeterno sed erunt tibi magna uolumina uersu,

conuenientque tuas cupidi componere laudes

undique quique canent uincto pede quique soluto.

quis potior, certamen erit: sim uictor in illis,

ut nostrum tantis inscribam nomen in actis.

nam quis te maiora gerit castrisue foroue?

nec tamen hic aut hic tibi laus maiorue minorue,

iusta pari premitur ueluti cum pondere libra,

prona nec hac plus parte sedet nec surgit ab illa,

qualis, inaequatum si quando onus urget utrimque,

alterno instabilis nutat depressior orbe.

nam seu diuersi fremat inconstantia uulgi,

non alius sedare queat: seu iudicis ira

sit placanda, tuis poterit mitescere uerbis.

non Pylos aut Ithace tantos genuisse feruntur

Nestora uel paruae magnum decus urbis Vlixen,

uixerit ille senex quamuis, dum terna per orbem

saecula fertilibus Titan decurreret horis,

ille per ignotas audax errauerit urbes,

qua maris extremis tellus includitur undis.

nam Ciconumque manus aduersis reppulit armis,

nec ualuit lotos coeptos auertere cursus,

cessit et Aetnaeae Neptunius incola rupis

uicta Maroneo foedatus lumina baccho:

uexit et Aelios placidum per Nerea uentos:

incultos adiit Laestrygonas Antiphatenque,

nobilis Artacie gelida quos inrigat unda:

solum nec doctae uerterunt pocula Circes,

quamuis illa foret Solis genus, apta uel herbis

aptaque uel cantu ueteres mutare figuras:

Cimmerion etiam obscuras accessit ad arces,

quis numquam candente dies apparuit ortu,

seu supra terras Phoebus seu curreret infra:

uidit ut inferno Plutonis subdita regno

magna deum proles leuibus ius diceret umbris,

praeteriitque cita Sirenum litora puppi.

illum inter geminae nantem confinia mortis

nec Scyllae saeuo conterruit impetus ore,

cum canibus rabidas inter fera serperet undas,

nec uiolenta suo consumpsit more Charybdis,

uel si sublimis fluctu consurgeret imo,

uel si interrupto nudaret gurgite pontum.

non uiolata uagi sileantur pascua Solis,

non amor et fecunda Atlantidos arua Calypsus,

finis et erroris miseri Phaeacia tellus.

atque haec seu nostras inter sunt cognita terras,

fabula siue nouum dedit his erroribus orbem,

sit labor illius, tua dum facundia, maior.

ii

PAVCA mihi, niueo sed non incognita Phoebo,

pauca mihi doctae dicite Pegasides.

uictor adest, magni magnum decus ecce triumphi,

uictor, qua terrae quaque patent maria,

horrida barbaricae portans insignia pugnae,

magnus ut Oenides utque superbus Eryx,

nec minus idcirco uestros expromere cantus

maximus et sanctos dignus inire choros.

hoc itaque insuetis iactor magis, optime, curis,

quid de te possim scribere quidue tibi.

namque (fatebor enim) quae maxima deterrendi

debuit, hortandi maxima causa fuit.

pauca tua in nostras uenerunt carmina chartas,

carmina cum lingua, tum sale Cecropio,

carmina quae Scherium, saeclis accepta futuris,

carmina, quae Pylium uincere digna senem.

molliter hic uiridi patulae sub tegmine quercus

Moeris pastores et Meliboeus erant,

dulcia iactantes alterno carmina uersu,

qualia Trinacriae doctus amat iuuenis.

certatim ornabant omnes heroida diui,

certatim diuae munere quoque suo.

felicem ante alias o te scriptore puellam:

altera non fama dixerit esse prior:

non illa, Hesperidum ni munere capta fuisset,

quae uolucrem cursu uicerat Hippomenen;

candida cycneo non edita Tyndaris ouo;

non supero fulgens Cassiopea polo;

non defensa diu multum certamine equorum,

obstabant grauidae quod sibi quaeque manus,

saepe animam generi pro qua pater impius hausit,

saepe rubro similis sanguine fluxit humus;

regia non Semele, non Inachis Acrisione,

immitti expertae fulmine et imbre Iouem;

non cuius propter raptum liquere penatis

Tarquinii patrios, filius atque pater,

illo quo primum dominatus Roma superbos

mutauit placidis tempore consulibus,

multa neque immeritis donat quae praemia alumnis,

praemia Messalis maxima Poplicolis.—

nam quid ego immensi memorem studia ista laboris,

horrida quid durae tempora militiae?

castra foro, te castra Vrbi praeponere, castra

tam procul hoc gnato, tam procul hac patria;

immoderata pati iam frigora iamque calores,

sternere uel dura posse super silice;

saepe trucem aduerso perlabi sidere pontum,

saepe mare audendo uincere, saepe hiemem,

saepe etiam densos immittere corpus in hostis,

communem belli nec meminisse deum;

nunc celeris Afros, periurae milia gentis,

aurea nunc rapidi flumina adire Tagi,

nunc aliam ex alia bellando quaerere gentem,

uincere et Oceani finibus ulterius—

non nostrum est tantas, non, inquam, attingere laudes,

quin ausim hoc etiam dicere, uix hominum est:

ipsa haec, ipsa ferent rerum monumenta per orbem,

ipsa sibi egregium facta decus parient.

nos ea quae tecum finxerunt carmina diui,

Cynthius et Musae, Bacchus et Aglaie,

si laudem aspirare humilis, si adire Cyrenas,

si patrio Graios carmine adire sales

possumus, optatis plus iam procedimus ipsis.

hoc satis est: pingui nil mihi cum populo.

ANONYMOUS

40 B.C. (?)

191. Epitaph of Heluia Prima

TV qui secura spatiaris mente uiator

et nostri uoltus derigis inferieis,

si quaeris quae sim, cinis en et tosta fauilla,

ante obitus tristeis Heluia Prima fui.

coniuge sum Catulo fructa, actore Isocrateio,

concordesque pari uiximus ingenio.

nunc data sum Diti longum mansura per aeuum

deducta et fatali igne et aqua Stygia.

CORNELIVS SEVERVS

fl. 38 B.C.

192. The Death of Cicero

ORAQVE magnanimum spirantia paene uirorum

in rostris iacuere suis; sed enim abstulit omnis,

tamquam sola foret, rapti Ciceronis imago.

tunc redeunt animis ingentia consulis acta

iurataeque manus deprensaque foedera noxae

patriciumque nefas extinctum: poena Cethegi

deiectusque redit uotis Catilina nefandis.

quid fauor adscitus, pleni quid honoribus anni

profuerant, sacris et uota quid artibus aetas?

abstulit una dies aeui decus, ictaque luctu

conticuit Latiae tristis facundia linguae.

unica sollicitis quondam tutela salusque,

egregium semper patriae caput, ille senatus

uindex, ille fori, legum iurisque togaeque

publica uox, saeuis aeternum obmutuit armis!

informis uoltus sparsamque cruore nefando

canitiem sacrasque manus operumque ministras

tantorum pedibus ciuis proiecta superbis

proculcauit ouans nec lubrica fata deosque

respexit! nullo luet hoc Antonius aeuo.

hoc nec in Emathio mitis uictoria Perse,

nec te, dire Syphax, non fecerat hoste Philippo;

inque triumphato ludibria iuncta Iugurtha

afuerunt, nostraeque cadens ferus Hannibal irae

membra tamen Stygias tulit inuiolata sub umbras.

ANONYMOUS

Aetatis Augusteae.

193. Post Mortem Nulla Voluptas

COPA Syrisca, caput Graeca redimita mitella,

crispum sub crotalo docta mouere latus,

ebria fumosa saltat lasciua taberna,

ad cubitum raucos excutiens calamos.

'quid iuuat aestiuo defessum puluere abesse

quam potius bibulo decubuisse toro?

sunt topia et kalybae, cyathi, rosa, tibia, chordae,

et triclia umbrosis frigida harundinibus.

en et, Maenalio quae garrit dulce sub antro,

rustica pastoris fistula in ore sonat.

est et uappa, cado nuper defusa picato,

et trepidans rauco murmure riuos aquae;

sunt etiam croceo uiolae de flore corollae

sertaque purpurea lutea mixta rosa,

et quae uirgineo libata Achelois ab amne

lilia uimineis attulit in calathis;

sunt et caseoli, quos iuncea fiscina siccat,

sunt autumnali cerea pruna die,

castaneaeque nuces et suaue rubentia mala,

est hic munda Ceres, est Amor, est Bromius;

sunt et mora cruenta et lentis uua racemis

et pendet iunco caeruleus cucumis.

est tuguri custos, armatus falce saligna,

sed non et uasto est inguine terribilis.

huc kalybita ueni. lassus iam sudat asellus,

parce illi: Vestae delicium est asinus.

nunc cantu celebri rumpunt arbusta cicadae,

nunc uaria in gelida sede lacerta latet:

si sapis, aestiuo recubans nunc prolue uitro,

seu uis cristalli ferre nouos calices.

hic age pampinea fessus requiesce sub umbra

et grauidum roseo necte caput strophio,

oscula decerpens tenerae formosa puellae—

a pereat cui sunt prisca supercilia.

quid cineri ingrato seruas bene olentia serta?

anne coronato uis lapide ista tegi?

pone merum et talos. pereat qui crastina curat.

Mors aurem uellens 'uiuite', ait, 'uenio.'

9 B.C.

194. Epicedion Drusi

SVPPRIME iam lacrimas: non est reuocabilis istis,

quem semel umbrifera nauita lintre tulit.

Hectora tot fratres, tot defleuere sorores

et pater et coniux Astyanaxque puer

et longaeua parens: nec et ille redemptus ab igne:

nulla super Stygias umbra renauit aquas.

contigit hoc etiam Thetidi: populator Achilles

Iliaca ambustis ossibus arua premit.

illi caeruleum Panope matertera crinem

soluit et immensas fletibus auxit aquas,

consortesque deae centum longaeuaque magni

Oceani coniux Oceanusque pater,

et Thetis ante omnis: sed nec Thetis ipsa neque omnes

mutarunt auidi tristia iura dei.

prisca quid huc repeto? Marcellum Octauia fleuit

et fleuit populo Caesar utrumque palam.

sed rigidum ius est et ineuitabile mortis,

stant rata non ulla fila renenda manu.

ipse tibi emissus nebulosi litore Auerni,

si liceat, forti uerba tot ore sonet:

'quid numeras annos? uixi maturior annis:

acta senem faciunt: haec numeranda tibi,

his aeuum fuit implendum, non segnibus annis:

hostibus eueniat longa senecta meis.

hoc ataui monuere mei proauique Nerones

(fregerunt ambo Punica bella duces):

hoc domus ista docet per te mea Caesaris alti:

exitus hic, mater, debuit esse meus.

nec meritis (quamquam ipsa iuuant magis) afuit illis,

mater, honos: titulis nomina plena uides.

consul et ignoti uictor Germanicus orbis,

quoi fuerit mortis publica causa, legor.

cingor Apollinea uictricia tempora lauro

et sensi exsequias funeris ipse mei,

decursusque uirum notos mihi donaque regum

captaque per titulos oppida lecta suos,

et quo me officio portauerit illa iuuentus,

quae fuit ante meum tam generosa torum.

denique laudari sacrato Caesaris ore

emerui, lacrimas elicuique deo.

et quoiquam miserandus ero? iam comprime fletus.

hoc ego, qui flendi sum tibi causa, rogo.'

haec sentit Drusus, si quid modo sentit in umbra,

nec tu de tanto crede minora uiro.

est tibi (sitque precor) multorum filius instar,

parsque tui partus it tibi salua prior;

est coniux, tutela hominum, quo sospite uestram,

Liuia, funestam dedecet esse domum.

M. MANILIVS

fl. 8 A.D.

195. The Science of Nature

CARMINE diuinas artis et conscia fati

sidera diuersos hominum uariantia casus,

caelestis rationis opus, deducere mundo

aggredior primusque nouis Helicona mouere

cantibus et uiridi nutantis uertice siluas,

hospita sacra ferens nulli memorata priorum.

huc mihi tu, Caesar, patriae princepsque paterque,

qui regis augustis parentem legibus orbem

concessumque patri mundum deus ipse mereris,

daque animum uirisque satis da tanta canendo.

iam propiusque fauet mundus scrutantibus ipsum

et cupit aetherios per carmina pandere census.

hoc sub pace uacat tantum. iuuat ire per ipsum

aera et inmenso spatiantem uiuere caelo

signaque et aduersos stellarum noscere cursus.

quod solum nouisse parum est. impensius ipsa

scire iuuat magni penitus praecordia mundi,

quaque regat generetque suis animalia signis

cernere et in numerum Phoebo modulante referre.

bina mihi positis lucent altaria flammis,

ad duo templa precor duplici circumdatus aestu

carminis et rerum: certa cum lege canentem

mundus et inmenso uatem circumstrepit orbe

uixque soluta suis inmittit uerba figuris.

quem primum interius licuit cognoscere stellas

munere caelestum? quis enim condentibus illis

clepisset furto mundum, quo cuncta reguntur?

quis foret humano conatus pectore tantum,

inuitis ut dis cuperet deus ipse uideri,

sublimis aperire uias imumque sub orbem

et per inane suis parentia finibus astra?

tu princeps auctorque sacri, Cyllenie, tanti.

per te iam caelum interius, iam sidera nota

nominaque et cursus signorum, pondera, uires,

maior uti facies mundi foret et ueneranda

non species tantum sed et ipsa potentia rerum,

sentirentque deum gentes qua maximus esset.

quin natura dedit uires seque ipsa reclusit

regalis animos primum dignata mouere

proxima tangentis rerum fastigia caelo,

qui domuere feras gentis oriente sub ipso,

quas secat Euphrates, in quas et Nilus inundat,

qua mundus redit et nigras super euolat urbis;

tum qui templa sacris coluerunt omne per aeuum

delectique sacerdotes in publica uota

officio uinxere deum, quibus ipsa potentis

numinis accendit castam praesentia mentem,

inque deum deus ipse tulit patuitque ministris:

hi tantum mouere decus primique per artem

sideribus uidere uagis pendentia fata.

singula nam proprio signarunt tempora casu

longa per assiduas complexi saecula curas,

nascendi quae cuique dies, quae uita fuisset,

in quas fortunae leges quaeque hora ualeret,

quantaque quam parui facerent discrimina motus.

postquam omnis caeli species redeuntibus astris

percepta in proprias sedis, et reddita certis

fatorum ordinibus sua cuique potentia formae,

per uarios usus artem experientia fecit

exemplo monstrante uiam speculataque longe

deprendit tacitis dominantia legibus astra

et totum aeterna mundum ratione moueri

fatorumque uices certis discernere signis.

nam rudis ante illos nullo discrimine uita

in speciem conuersa operum ratione carebat,

et stupefacta nouo pendebat lumine mundi:

tum uelut amissis maerens, tum laeta renatis

sideribus, uariosque dies incertaque noctis

tempora, nec similis umbras iam sole regresso,

iam propiore, suis poterat qua discere causis?

necdum etiam doctas sollertia fecerat artis,

terraque sub rudibus cessabat uasta colonis;

tumque in desertis habitabat montibus aurum,

ignotusque nouos pontus subduxerat orbis;

nec uitam pelago nec uentis credere uota

audebant; se quisque satis nouisse putabant.

sed cum longa dies acuit mortalia corda,

et labor ingenium miseris dedit, et sua quemque

aduigilare sibi iussit fortuna premendo,

seducta in uarias certarunt pectora curas,

et quodcumque sagax temptando repperit usus,

in commune bonum laeti commenta dederunt.

tunc et lingua suas accepit barbara leges,

et fera diuersis exercita frugibus arua,

et uagus in caecum penetrauit nauita pontum,

fecit et ignotis linter commercia terris.

tum belli pacisque artis commenta uetustas;

semper enim ex aliis alias proseminat usus.

ne uulgata canam: linguas didicere uolucrum,

consultare fibras et rumpere uocibus anguis,

sollicitare umbras imumque Acheronta mouere

in noctemque dies, in lucem uertere noctis.

omnia conando docilis sollertia uicit.

nec prius imposuit rebus finemque modumque

quam caelum ascendit ratio cepitque profundam

naturam rerum et causas uiditque quod usquam est:

nubila cur tanto quaterentur pulsa fragore,

hiberna aestiua nix grandine mollior esset,

arderent terrae solidusque tremesceret orbis,

cur imbres ruerent, uentos quae causa moueret,

peruidit soluitque animis miracula rerum

eripuitque Ioui fulmen uirisque Tonanti

et sonitum uentis concessit, nubibus ignem.

196. The Milky Way

NAMQVE in caeruleo candens nitet orbita mundo

ceu missura diem subito caelumque recludens.

ac ueluti uiridis discernit semita campos,

quam terit assiduo renouans iter orbita tractu;

ut freta canescunt sulcum ducente carina

accipiuntque uiam fluctus spumantibus undis,

quam tortus uerso mouit de gurgite uertex,

candidus in nigro lucet sic limes Olympo,

caeruleum findens ingenti lumine mundum.

utque suos arcus per nubila circinat Iris,

sic superincumbit signato culmine limes

candidus et resupina facit mortalibus ora,

dum noua per caecam mirantur lumina noctem,

inquiruntque sacras humano pectore causas,

num se diductis conetur soluere moles

segminibus, raraque labent compagine rimae

admittantque nouum laxato tegmine lumen;

(quid sibi non timeant, magni cum uulnera caeli

conspiciant, feriatque oculos iniuria mundi?)

an coeat mundus, duplicisque extrema cauernae

conueniant caelique oras et segmina iungant,

perque ipsos fiat nexus manifesta cicatrix

fusuram faciens mundi, stipatus et orbis

aeriam in nebulam clara compagine uersus

in cuneos alto cogat fundamina caeli?

an melius manet illa fides per saecula prisca

illac solis equos diuersis cursibus isse

atque aliam triuisse uiam, longumque per aeuum

exustas sedis incoctaue sidera flammis

caeruleam uerso speciem mutasse colore,

infusumque loco cinerem mundumque sepultum?

fama etiam antiquis ad nos descendit ab annis,

Phaethontem patrio curru per signa uolantem,

dum noua miratur propius spectacula mundi

et puer in caelo ludit curruque superbus

luxuriat mundo cupit et maiora parente,

deflexum solito cursu curuisque quadrigis

monstratas liquisse uias orbemque recentem

imposuisse polo; nec signa insueta tulisse

errantis nutu flammas cursumque solutum.

quid querimur, flammas totum saeuisse per orbem,

terrarumque rogum cunctas arsisse per urbis,

cum uaga dispersi fluitarunt fragmina currus,

et caelum exustum est? luit ipse incendia mundus,

et noua uicinis flagrarunt sidera flammis

nunc quoque praeteriti faciem referentia casus.

nec mihi celanda est famae uulgata uetustas

mollior, e niueo lactis fluxisse liquorem

pectore reginae diuum caelumque colore

infecisse suo. quapropter lacteus orbis

dicitur, et nomen causa descendit ab ipsa.

an maior densa stellarum turba corona

contexit flammas et crasso lumine candet,

et fulgore nitet collato clarior orbis?

an fortes animae dignataque nomina caelo

corporibus resoluta suis terraeque remissa

huc migrant ex orbe suumque habitantia caelum

aetherios uiuunt annos mundoque fruuntur?

atque hic Aeacidas, hic et ueneramur Atridas

Tydidenque ferum terraeque marisque triumphis

naturae uictorem Ithacum Pyliumque senecta

insignem triplici, Danaumque ad Pergama reges

Auroraeque nigrum partum stirpemque Tonantis

rectorem Lyciae; nec te, Mauortia uirgo,

praeteream regesque alios, quos Thraecia misit

atque Asiae gentes et Magno maxima Pella;

quique animi uiris et strictae pondera mentis

prudentes habuere uiri, quibus omnis in ipsis

census erat, iustusque Solon fortisque Lycurgus,

aetheriusque Platon et qui fabricauerat illum

damnatusque suas melius damnauit Athenas,

Persidis et uictor, strarat quae classibus aequor.

Romanique uiri, quorum iam maxima turba est:

Tarquinioque minus reges, et Horatia proles

tota acies, parti nec non et Scaeuola trunca

nobilior, maiorque uiris tu, Cloelia, uirgo,

et Romana ferens, quae texit, moenia Cocles,

et commilitio uolucris Coruinus adeptus

et spolia et nomen, qui gestat in alite Phoebum,

et Ioue qui meruit caelum Romamque Camillus

seruando posuit, Brutusque a rege receptae

conditor, et Pyrrhi per bella Papirius ultor,

Fabricius Curiusque pares et tertia palma

Marcellus, Cossusque prior de rege necato,

certantesque Deci uotis similesque triumphis,

inuictusque mora Fabius, uictorque ferocis

Liuius Hasdrubalis socio per bella Nerone,

uel duo Scipiadae, fatum Carthaginis unum,

Pompeiusque orbis domitor per trisque triumphos

ante diem princeps, et censu Tullius oris

emeritus caelum, et tu, Claudi magna propago,

Aemiliaeque domus proceres, clarique Metelli,

et Cato fortunae uictor, matrisque sub armis

miles Agrippa suae; Venerisque ab origine proles

Iulia descendit caelo caelumque repleuit,

quod regit Augustus socio per signa Tonante,

cernit et in coetu diuum agnouitque Quirinum

altius aetherii quam candet circulus orbis:

illa deis sedes, haec illis, proxima diuum

qui uirtute sua similes fastigia tangunt.

197. Comets

SIVE igitur ratio praebentis semina terrae

in uolucris ignis potuit generare cometas;

siue illas natura facis ut cuncta creauit

sidera per tenuis caelo lucentia flammas,

sed trahit ad semet rapido Titanius aestu

inuoluitque suo flammantis igne cometas,

ac modo dimittit (sicut Cyllenius orbis

et Venus, accenso cum ducit uespere noctem

sera nitens, falluntque oculos rursusque reuisunt);

seu deus instantis fati miseratus in orbem

signa per affectus caelique incendia mittit;

futtilibus non umquam excanduit ignibus aether:

squalidaque elusi deplorant arua coloni,

et sterilis inter sulcos defessus arator

ad iuga maerentis cogit frustrata iuuencos.

aut grauibus morbis et lenta corpora tabe

corripit exustis letalis flamma medullis

labentisque rapit populos, totasque per urbis

publica succensis peraguntur iusta sepulcris:

qualis Erechtheos pestis populata colonos

extulit antiquas per funera pacis Athenas,

alter in alterius labens cum fata ruebant.

nec locus artis erat medicae nec uota ualebant;

cesserat officium morbis, et funera deerant

mortibus et lacrimae; lassus defecerat ignis,

et coaceruatis ardebant corpora membris,

ac tanto quondam populo uix contigit heres.

talia significant lucentes saepe cometae:

funera cum facibus ueniunt terrisque minantur

ardentis sine fine rogos, cum mundus et ipsa

aegrotet natura nouum sortita sepulcrum.

quin et bella canunt ignes subitosque tumultus

et clandestinis surgentia fraudibus arma;

externas modo per gentis, ut foedere rupto

cum fera ductorem rapuit Germania Varum

infecitque trium legionum sanguine campos,

arserunt toto passim minitantia mundo

lumina, et ipsa tulit bellum natura per ignis

opposuitque suas uiris finemque minata est.

ne mirere grauis rerumque hominumque ruinas,

saepe domi culpa est, nescimus credere caelo.

ciuilis etiam motus cognataque bella

significant. nec plura alias incendia mundus

sustinuit, quam cum ducibus iurata cruentis

arma Philippeos implerunt agmine campos,

uixque etiam sicca miles Romanus harena

ossa uirum lacerosque prius superastitit artus,

imperiumque suis conflixit uiribus ipsum,

perque patris pater Augustus uestigia uicit.

necdum finis erat: restabant Actia bella

dotali commissa acie, repetitaque rerum

alea, et in ponto quaesitus rector Olympi,

femineum sortita iugum cum Roma pependit,

atque ipsa Isiaco certarunt fulmina sistro.

restabant profugo seruilia milite bella,

cum patrios armis imitatus filius hostis

aequora Pompeius cepit defensa parenti.

sed satis hoc fatis fuerit. iam bella quiescant,

atque adamanteis Discordia uincta catenis

aeternos habeat frenos in carcere clausa.

sit pater inuictus patriae, sit Roma sub illo:

cumque deum caelo dederit, non quaerat in orbe.

198. The Theme of the Astrological Poet

MAXIMVS Iliacae gentis certamina uates

et quinquaginta regum regemque patremque,

castra decem aestatum uictamque sub Hectore Troiam

erroremque ducis totidem quot uicerat annis

instantem bello geminataque Pergama ponto

ultimaque in patria captisque penatibus arma

ore sacro cecinit; patriam quoi cura petentum

dum dabat eripuit, cuiusque ex ore profusos

omnis posteritas latices in carmina duxit

amnemque in tenuis ausa est diducere riuos,

unius fecunda bonis. sed proximus illi

Hesiodus memorat diuos diuumque parentes

et chaos enixum terras orbemque sub illo

infantem et primos titubantia sidera cursus

Titanasque senes Iouis et cunabula magni

et sub fratre uiri nomen sine matre parentis

atque iterum patrio nascentem corpore Bacchum

omniaque inmenso uolitantia lumina mundo.

quin etiam ruris cultus legesque notauit

militiamque soli; quod collis Bacchus amaret,

quod fecunda Ceres campos, quod Pallas utrumque,

atque arbusta uagis essent quod adultera pomis,

siluarumque deos sacrataque flumina nymphis,

pacis opus magnos naturae condit in usus.

astrorum quidam uarias dixere figuras

signaque diffuso passim labentia caelo

in proprium cuiusque genus causasque tulere:

Persea et Andromedan poena matremque dolentem

solantemque patrem raptuque Lycaone natam

officioque Iouis Cynosuram, lacte Capellam

et furto Cycnum, pietate ad sidera ductam

Erigonen ictuque Nepam spolioque Leonem

et morsu Cancrum, Pisces Cythereide uersa,

Lanigerum uicto ducentem sidera ponto

ceteraque ex uariis pendentia casibus astra

aethera per summum uoluerunt fixa reuolui.

quorum carminibus nihil est nisi fabula caelum,

terraque composuit caelum, quae pendet ab illo.

quin etiam pecorum ritus et Pana sonantem

in calamos Sicula memorat tellure creatus;

nec siluis siluestre canit perque horrida motus

rura serit dulcis musamque inducit in arua.

ecce alius pictas uolucris ac bella ferarum,

ille uenenatos anguis aconitaque et herbas

fata refert uitamque sua radice ferentis.

quin etiam tenebris immersum Tartaron atra

in lucem de nocte uocant orbemque reuoluunt

interius uersum naturae foedere rupto.

omne genus rerum doctae cecinere sorores,

omnis ad accessus Heliconis semita trita est,

et iam confusi manant de fontibus amnes

nec capiunt haustum turbamque ad nota ruentem.

integra quaeramus rorantis prata per herbas

undamque occultis meditantem murmur in antris,

quam neque durato gustarint ore uolucres,

ipse nec aetherio Phoebus libauerit igni.

nostra loquar; nulli uatum debebimus ora,

nec furtum, sed opus ueniet, soloque uolamus

in caelum curru, propria rate pellimus undas.

namque canam tacita naturam mente potentem

infusumque deum caelo terrisque fretoque

ingentem aequali moderantem foedere molem,

totumque alterno consensu uiuere mundum

et rationis agi motu, cum spiritus unus

per cunctas habitet partis atque irriget orbem

omnia peruolitans corpusque animale figuret.

quod nisi cognatis membris contexta maneret

machina et imposito pareret tota magistro,

ac tantum mundi regeret prudentia censum,

non esset statio terris, non ambitus astris,

haereretque uagus mundus standoque rigeret,

nec sua dispositos seruarent sidera cursus,

noxque alterna diem fugeret rursumque fugaret;

non imbres alerent terras, non aethera uenti,

nec pontus grauidas nubis, nec flumina pontum,

nec pelagus fontis, nec staret summa per omnis

par semper partis aequo digesta parente,

ut neque deficerent undae nec sideret orbis,

nec caelum iusto maiusue minusue uolaret.

motus alit, non mutat opus; sic omnia toto

dispensata manent mundo dominumque sequuntur.

hic igitur deus et ratio, quae cuncta gubernat,

ducit ab aetheriis terrena animalia signis:

quae quamquam longo cogit summota recessu

sentiri tamen, ut uitas ac fata ministrent

gentibus ac proprios per singula corpora mores.

nec nimis est quaerenda fides: sic temperat arua

caelum, sic uarias fruges redditque rapitque,

sic pontum mouet ac terris immittit et aufert:

atque haec seditio pelagus nunc sidere lunae

mota tenet nunc diuerso stimulata recessu,

nunc anni spatio Phoebum comitata uolantem;

sic submersa fretis concharum et carcere clausa

ad lunae motum uariant animalia corpus

et tua damna, tuas imitantur, Delia, uiris;

tu quoque fraternis sic perdis in oribus ora

atque iterum ex eisdem repetis, quantumque reliquit

aut dedit ille, refers et sidus sidere constas.

denique sic pecudes et muta animalia terris,

cum maneant ignara sui legisque per aeuum,

natura tamen ad mundum reuocante parentem

attollunt animos caelumque et sidera seruant

corporaque ad lunae nascentis cornua lustrant

uenturasque uident hiemes, reditura serena:

quis dubitet post haec hominem coniungere caelo?

consilium natura dedit linguamque capaxque

ingenium uolucremque animum, quem denique in unum

descendit deus atque habitat seque ipse requirit.

mitto alias artis, quarum est permissa facultas,

infidas adeo nec nostri munera census,

mitto, quod aequali nihil est sub lege tributum,

quod patet auctores summi non pectoris esse,

mitto quod et certum est et ineuitabile fatum,

materiaeque datum est cogi, sed cogere mundo.

quis caelum possit nisi caeli munere nosse

et reperire deum nisi qui pars ipse deorum est?

quisue hanc conuexi molem sine fine patentis

signorumque choros ac mundi flammea templa

aeternum et stellis aduersus sidera bellum

cernere et angusto sub pectore claudere posset,

ni tantos animis oculos natura dedisset

cognatamque sui mentem uertisset ad ipsam

et tantum dictasset opus, caeloque ueniret

quod uocat in caelum sacra ad commercia rerum

et primas quas dant leges nascentibus astra?

quis neget esse nefas inuitum prendere mundum

et uelut in semet captum deducere in orbem?

sed ne circuitu longo manifesta probentur,

ipsa fides operi faciet pondusque fidemque.

nam neque decipitur ratio nec decipit umquam;

rite sequenda uia est ueris accredita causis,

euentusque datur qualis praedicitur ante.

quod fortuna ratum faciat, quis dicere falsum

audeat et tantae suffragia uincere sortis?

haec ego diuino cupiam cum ad sidera flatu

ferre, nec in turba nec turbae carmina condam,

sed solus uacuo ueluti uectatus in orbe

liber agam currus, non occursantibus ullis

nec per iter socios commune gerentibus actus,

sed caelo noscenda canam mirantibus astris

et gaudente sui mundo per carmina uatis:

uel quibus illa sacros non inuidere meatus

notitiamque sui, minima est quae turba per orbem.

illa fluit, quae diuitias, quae diligit aurum,

imperia et fascis mollemque per otia luxum

et blandis diuersa sonis dulcemque per auris

affectum, ut modico noscenda ad fata labore.

hoc quoque fatorum est, legem perdiscere fati.

199. The Rarity of True Friendship

PER tot signorum species contraria surgunt

corpora totque modis quotiens inimica creantur.

idcirco nihil ex semet natura creauit

pectore amicitiae maius nec rarius umquam.

unus erat Pylades, unus qui mallet Orestes

ipse mori; lis una fuit per saecula mortis:

optauitque reum sponsor non posse reuerti,

sponsoremque reus timuit, ne solueret ipsum.

perque tot aetates hominum, tot tempora et annos,

tot bella et uarios etiam sub pace labores,

cum fortuna fidem quaerat, uix inuenit usquam.

at quanta est scelerum moles per saecula cuncta,

quamque onus inuidiae non excusabile terris!

quid loquar infectos fraterno sanguine fratres,

uenalis ad fata patres matrumque sepulcra?

quid loquar ut subitam sceleratis gentibus olim

imposuit Phoebus noctem terrasque reliquit?

quid loquar euersas urbis et prodita templa

et uarias pacis cladis et mixta uenena,

insidiasque fori, caedis in moenibus ipsis

et sub amicitiae grassantem nomine turbam?

in populo scelus est, et abundant cuncta furoris,

et fas atque nefas mixtum, legesque per ipsas

saeuit nequities; poenas iam noxia uincit.

scilicet in multis quoniam discordia signis

corpora nascuntur, pax est sublata per orbem,

et fidei rarum foedus paucisque tributum;

utque sibi caelum, sic tellus dissidet ipsa,

atque hominum gentes inimica sorte feruntur.

200. Line upon Line

VT rudibus pueris monstratur littera primum

per faciem nomenque suum, tum ponitur usus;

tunc coniuncta suis formatur syllaba nodis;

hinc uerbis structura uenit per membra ligandis,

tunc rerum uires atque artis traditur usus,

perque pedes proprios nascentia carmina surgunt;

singulaque in summa prodest didicisse priora;

quae nisi constiterint primis fundata elementis,

effluat in uanum rerum praeposterus ordo,

uersaque, quae propere dederint praecepta magistri:

sic mihi per totum uolitanti carmine mundum

erutaque abstrusa penitus caligine fata

Pieridum numeris etiam modulata canenti,

quoque deus regnat reuocanti numen in arte

per partis ducenda fides, et singula rerum

sunt gradibus tradenda suis, ut cum omnia certa

notitia steterint, proprios reuocentur ad usus.

ac uelut in nudis cum surgunt montibus urbes,

conditor et uacuos muris circumdare collis

destinat, ante manus quam temptet scindere fossas,

quaerit opes: ruit ecce nemus, saltusque uetusti

procumbunt solemque nouum, noua sidera cernunt;

pellitur omne loco uolucrum genus atque ferarum,

antiquasque domos et nota cubilia linquunt.

ast alii silicem in muros et marmora templis

rimantur, ferrique rigor per tempora nota

quaeritur; hinc artes, hinc omnis conuenit usus.

tunc demum consurgit opus, cum cuncta supersunt,

ne medios rumpat cursus praepostera cura:

sic mihi cunctanti tantae succedere moli

materies primum rerum, ratione remota,

tradenda est, ratio sit ne post irrita, neue

argumenta nouis stupeant nascentia rebus.

201. A New Poetry

IN noua surgentem maioraque uiribus ausum

nec per inaccessos metuentem uadere saltus

ducite, Pierides. uestios extendere finis

conor et inriguos in carmina ducere fontis.

non ego in excidium caeli nascentia bella

fulminis et flammis partus in matre sepultos,

non coniuratos reges Troiaque cadente

Hectora uenalem cineri Priamumque ferentem,

Colchida nec referam uendentem regna parentis

et lacerum fratrem stupro segetesque uirorum

taurorumque trucis flammas uigilemque draconem

et reducis annos auroque incendia facta

et male conceptos partus peiusque necatos;

septenosque duces ereptaque fulmine flammis

moenia Thebarum et uictam, quia uicerat, urbem

germanosque patris referam matrisque nepotis

natorumque epulas conuersaque sidera retro

ereptumque diem; nec Persica bella profundo

indicta et magna pontum sub classe latentem

inuersumque fretum terris, iter aequoris undis.

non annosa canam Messanae bella nocentis;

non regis magni spatio maiore canenda,

quam sunt acta, loquar; Romanae gentis origo

totque duces urbis, tot bella atque otia, et omnis

in populi unius leges ut cesserit orbis,

differtur. facile est, uentis dare uela secundis

fecundumque solum uarias agitare per artis

auroque atque ebori decus addere, cum rudis ipsa

materies niteat. speciosis condere rebus

carmina uulgatum est opus et componere simplex.

at mihi per numeros ignotaque nomina rerum

temporaque et uarios casus momentaque mundi

signorumque uices partisque in partibus ipsis

luctandum est, quae nosse nimis, quid? dicere quantum est

carmine quid proprio? pedibus quid iungere certis?

huc ades, o quicumque meis aduertere coeptis

aurem oculosque potes, ueras et percipe uoces.

impendas animum; nec dulcia carmina quaeras.

ornari res ipsa negat contenta doceri.

202. The Rule of Fate

QVID tam sollicitis uitam consumimus annis

torquemurque metu caecaque cupidine rerum

aeternisque senes curis, dum quaerimus aeuum,

perdimus et nullo uotorum fine beati

uicturos agimus semper nec uiuimus umquam?

pauperiorque bonis quisque est quo plura requirit,

nec quod habet numerat, tantum quod non habet optat:

cumque sui paruos usus natura reposcat,

materiam struimus magnae per uota ruinae

luxuriamque lucris emimus luxuque rapinas,

et summum census pretium est effundere censum?

soluite, mortales, animos curasque leuate

totque superuacuis uitam deplete querelis.

fata regunt orbem, certa stant omnia lege,

longaque per certos signantur tempora casus.

nascentes morimur, finisque ab origine pendet.

hinc et opes et regna fluunt, et saepius orta

paupertas, artesque datae moresque creatis

et uitia et clades, damna et compendia rerum.

nemo carere dato poterit nec habere negatum

fortunamue suis inuitam prendere uotis

aut fugere instantem. sors est sua cuique ferenda.

an, nisi fata darent leges uitaeque necisque,

fugissent ignes Aenean, Troia sub uno

non euersa uiro fatis uicisset in ipsis?

aut lupa proiectos nutrisset Martia fratres?

Roma casis enata foret, pecudumque magistri

in Capitolino sanxisset fulmina monte,

includiue sua potuisset Iuppiter arce,

captus et a captis orbis foret? igne sepulto

uulneribus uictor repetisset Mucius urbem?

solus et oppositis clausisset Horatius armis

pontem urbemque simul? rupisset foedera uirgo?

tresque sub unius fratres uirtute iacerent?

nulla acies tantum uicit. pendebat ab uno

Roma uiro regnumque orbis sortita iacebat.

quid referam Cannas admotaque moenibus arma,

postque tuos, Trasimene, lacus Fabiumque morantem

Varronemque fuga magnum? quid dicere prosit

accepisse iugum uictae Carthaginis arces,

sperantem Hannibalem nostris cecidisse catenis

consilium regni furtiua morte luisse?

adde etiam uiris Italas Romamque suismet

pugnantem membris, adice et ciuilia bella

et Cinnam in Mario Mariumque in carcere uictum:

quod consul totiens exsul, quod de exsule consul

adiacuit Libycis compar iactura ruinis

eque crepidinibus cepit Carthaginis urbem.

hoc nisi fata darent, numquam fortuna tulisset.

quis te Niliaco periturum litore, Magne,

post uictas Mithridatis opes pelagusque receptum

et tris emenso meritos ex orbe triumphos,

crederet, ut corpus sepeliret naufragus ignis,

eiectaeque rogum facerent fragmenta carinae?

quis tantum mutare potest sine numine fati?

ille etiam caelo genitus caeloque receptus,

cum bene compositis uictor ciuilibus armis

iura togae regeret, totiens praedicta cauere

uulnera non potuit, toto spectante senatu

indicium dextra retinens, monitumque cruore

deleuit proprio, possent ut uincere fata.

quid numerem euersas urbis regumque ruinas

inque rogo Croesum Priamumque in litore truncum,

cui nec Troia rogus? quid Xerxen maius et ipso

naufragium pelago? quid capto sanguine regem

Romanis positum? raptosque ex ignibus ignis

cedentemque uiro flammam, qui templa ferebat?

quot subitae ueniunt ualidorum in corpora mortes

seque ipsae rursus fugiunt errantque per ignis?

ex ipsis quidam elati rediere sepulcris;

atque his uita duplex. illis uix contigit una.

ecce leuis perimit morbus grauiorque remittit,

succumbit sorti ratio, ui uincitur usus;

cura nocet, cessare iuuat, mora saepe malorum

dat pausas, laeduntque cibi, parcuntque uenena.

degenerant nati patribus uincuntque parentes

ingeniumque suum retinent; transitque per illum,

ex illo fortuna uenit. furit alter amore

et pontum transnare potest et uertere Troiam;

alterius frons est scribendis legibus apta.

ecce patrem nati perimunt, natosque parentes,

mutuaque armati coeunt in uulnera fratres.

non nostrum hoc bellum est; coguntur tanta moueri

inque suas ferri poenas lacerandaque membra.

quod Decios non omne tulit, non omne Camillos

tempus et inuicta deuictum mente Catonem,

materies in rem superat, sed lege repugnat.

quin nec paupertas breuiores excipit annos,

nec sunt inmensis opibus uenalia fata;

sed rapit ex tecto funus fortuna superbo

indicitque rogum summis statuitque sepulcrum.

quantum est hoc regnum, quod regibus imperat ipsis!

quin etiam infelix uirtus et noxia felix,

et male consultis pretium est, prudentia fallit,

nec fortuna probat causas sequiturque merentis,

sed uaga per cunctos nullo discrimine fertur.

scilicet est aliud, quod nos cogatque regatque,

maius et in proprias ducat mortalia leges

attribuatque suos ex se nascentibus annos

fortunaeque uices; permiscet saepe ferarum

corpora cum membris hominum; non seminis ille

partus erit: quid enim nobis commune ferisque?

quisue in portenti noxam peccarit adulter?

astra nouant formas, caelumque interserit ora.

denique si non est fati, cur traditur, ordo,

cunctaque temporibus certis uentura canuntur?

nec tamen haec ratio facinus defendere pergit

uirtutemue suis fraudare in praemia donis.

nam neque mortiferas quisquam magis oderit herbas,

quod non arbitrio ueniunt, sed semine certo;

gratia nec leuior tribuetur dulcibus escis

quod natura dedit fruges, non ulla uoluntas.

sic hominum meritis tanto fit gloria maior,

quod caelo gaudente uenit; rursusque nocentis

oderimus magis in culpam poenasque creatos.

nec refert, scelus unde cadat; scelus esse fatendum.

hoc quoque fatale est, sic ipsum expendere fatum.

203. Macrocosm and Microcosm

SED quid iam tenui prodest ratione nitentem

scrutari mundum, si mens sua cuique repugnat,

spemque timor tollit prohibetque a limine caeli?

condit enim quicquid uasto natura recessu

mortalisque fugit uisus et pectora nostra;

nec prodesse potest, quod fatis cuncta reguntur,

cum fatum nulla possit ratione uideri.

quid iuuat in semet sua per conuicia ferri

et fraudare bonis, quae nec deus inuidet ipse,

quosque dedit natura oculos deponere mentis?

perspicimus caelum; cur non et munera caeli?

inque ipsos penitus mundi descendere census

seminibusque suis tantam componere molem

et partum caeli sua per nutricia ferre

extremumque sequi pontum terraeque subire

pendentis tractus et toto uiuere in orbe,

quanta et pars superest, rationem ducere nostis.

iam nusquam natura latet; peruidimus omnem

et capto potimur mundo nostrumque parentem

pars sua perspicimus, genitique accedimus astris.

an dubium est, habitare deum sub pectore nostro,

in caelumque redire animas caeloque uenire?

utque sit ex omni constructus corpore mundus,

aëris atque ignis summi terraeque marisque,

spiritus at totum ratioque infusa gubernet,

sic esse in nobis terrenae corpora sortis

sanguineis animis, animum, qui iuncta gubernat,

dis pensatque hominem? quid mirum, noscere mundum

si possunt homines, quibus est et mundus in ipsis,

exemplumque dei quisque est in imagine parua?

an cuiquam genitos, nisi caelo, credere fas est

esse homines? proiecta iacent animalia cuncta

in terra uel mersa uadis uel in aëre pendent;

omnibus una quies, uenter censusque per artus,

et quia consilium non est, et lingua remissa.

unius inspectus rerum uiresque loquendi

ingeniumque capax; uariasque educitur artis

hic partus, qui cuncta regit: secessit in urbis,

edomuit terram ad fruges, animalia cepit

imposuitque uiam ponto, stetit unus in arcem

erectus capitis uictorque ad sidera mittit

sidereos oculos propiusque adspectat Olympum

inquiritque Iouem; nec sola fronte deorum

contentus manet, et caelum scrutatur in aluo

cognatumque sequens corpus se quaerit in astris.

huic in tanta fidem petimus, quam saepe uolucres

accipiunt trepidaeque boum sub pectore fibrae.

an minus est sacris rationem ducere signis,

quam pecudum mortis auiumque attendere cantus?

atque adeo faciem caeli non inuidet orbi

ipse deus uultusque suos corpusque recludit

uoluendo semper seque ipsum inculcat et offert,

ut bene cognosci possit doceatque uidentis,

qualis eat, cogatque suas attendere leges.

ipse uocat nostros animos ad sidera mundus

nec patitur, quia non condit, sua iura latere.

quis putet esse nefas nosci, quod cernere fas est?

nec contemne tuas quasi paruo in corpore uires;

quod ualet, immensum est. sic auri pondera parui

exsuperant pretio numerosos aeris aceruos.

sic adamas, punctum lapidis, pretiosior auro est.

paruula sic totum peruisit pupula caelum,

sic animi sedes tenui sub corde locata

per totum angusto regnat de limite corpus.

materiae ne quaere modum, sed perspice uiris,

quas ratio, non pondus habet. ratio omnia uincit.

204. Andromeda

ANDROMEDAE sequitur sidus, quae piscibus ortis

bis sex in partis caelo uenit aurea dextro.

hanc quondam poenae dirorum culpa parentum

prodidit, infestus totis cum finibus omnis

incubuit pontus: timuit nauifraga tellus,

et quod erat regnum, pelagus fuit; una malorum

proposita est merces: uesano dedere ponto

Andromedan, teneros ut belua manderet artus.

hic Hymenaeus erat, solataque publica damna

priuatis; lacrimans ornatur uictima poenae

induiturque sinus non haec ad uota paratos,

uirginis et uiuae rapitur sine funere funus.

ac simul infesti uentum est ad litora ponti,

mollia per duras panduntur bracchia cautis;

adstrinxere pedes scopulis, iniectaque uincla,

et cruce uirginea moritura puella pependit.

seruatur tamen in poena uultusque pudorque;

supplicia ipsa decent; niuea ceruice reclinis

molliter ipsa suae custos est casta figurae.

defluxere sinus umeris, fugitque lacertos

uestis, et effusi scapulis haesere capilli.

te circum Alcyones pennis planxere uolantes

fleueruntque tuos miserando carmine casus

et tibi contextas umbram fecere per alas.

ad tua sustinuit fluctus spectacula pontus

assuetasque sibi desiit perfundere ripas.

extulit et liquido Nereis ab aequore uultum

et casus miserata tuos plorauit et annos.

ipsa leui flatu refouens pendentia membra

Aura per extremas resonauit flebile rupis.

tandem Gorgonei uictorem Persea monstri

felix illa dies redeuntem ad litora duxit.

isque ubi pendentem uidit de rupe puellam,

deriguit facie, quam non stupefecerat hostis,

uixque manu spolium tenuit, uictorque Medusae

uictus in Andromedast. iam cautibus inuidet ipsis

felicisque uocat teneant quae membra catenas.

et postquam poenae causam cognouit ab ipsa,

destinat in thalamos per bellum uadere ponti,

altera si Gorgo ueniat, non territus ille.

concitat aërios cursus flentisque parentis

promissu uitae recreat pactusque maritam

ad litus remeat. grauidus iam surgere pontus

coeperat, ac longo fugiebant agmine fluctus

impellentis onus monstri. caput eminet undas

scindentis, pelagusque uomit (circumsonat aequor

dentibus), inque ipso rapidum mare nauigat ore.

hinc uasti surgunt immensis torquibus orbes,

tergaque consumunt pelagus; sonat undique Phorcys,

atque ipsi metuunt montes scopulique ruentem.

infelix uirgo, quamuis sub uindice tanto,

quae tua tunc fuerat facies? quas fugit in auras

spiritus? ut toto caruerunt sanguine membra,

cum tua fata cauis e rupibus ipsa uideres

adnantemque tibi poenam pelagusque ferentem,

quantula praeda maris quanti! sed subuolat alis

Perseus et caelo pendens iaculatur in hostem

Gorgoneo tinctum defigens sanguine ferrum.

illa subit contra uersamque a gurgite frontem

erigit et tortis innitens orbibus alte

emicat ac toto sublimis corpore fertur.

sed quantum illa subit semet iaculata profundo,

in tantum reuolat laxumque per aethera ludit

Perseus et ceti subeuntis uerberat ora.

nec cedit tamen illa uiro, sed saeuit in auras

morsibus, et uani crepitant sine uulnere dentes;

efflat et in caelum pelagus mergitque uolantem

sanguineis undis pontumque exstillat in astra.

spectabat pugnam pugnandi causa puella;

iamque oblita sui metuit pro uindice tali

suspirans animoque magis quam corpore pendet.

tandem confossis subsedit belua membris

plena maris, summas iterum nec nauigat undas

sed magnum uasto contexit corpore pontum,

tunc quoque terribilis nec uirginis ore uidenda.

perfundit liquido Perseus in marmore corpus

maior et ex undis ad cautis peruolat altas

soluitque haerentem uinclis de rupe puellam

desponsam pugna, nupturam dote mariti.

hic dedit Andromedae caelum stellasque sacrauit,

mercedem tanti belli, quo concidit ipsa

Gorgone non leuius monstrum, pelagusque leuauit.

quisquis in Andromedae surgentis tempora ponto

nascitur, inmitis ueniet poenaeque minister

carceris et duri custos, quo stante superbe

prostratae iaceant miserorum in limine matres,

pernoctesque patres cupiant extrema suorum

oscula et in proprias animam transferre medullas;

carnificisque uenit mortem uendentis imago

accensosque rogos et strictam saepe securem.

supplicium uectigal erit; qui denique posset

pendentem ex scopulis ipsam spectare puellam;

uinctorum dominus sociusque in parte catenae;

interdum poenis innoxia corpora seruat.

ALBINOVANVS PEDO

fl. 16 A.D.

205. 'Over the Seas our Galleys went

IAM pridem post terga diem solemque relictum

iamque uident noti se extorres finibus orbis

per non concessas audaces ire tenebras

Vesperis ad metas extremaque litora mundi:

nunc illum, pigris inmania monstra sub undis

qui ferat, oceanum, qui saeuas undique pistris

aequoreasque canis, ratibus consurgere prensis.

accumulat fragor ipse metus: iam sidere limo

nauigia et rapido desertam flumine classem

seque feris credunt per inertia fata marinis

quam non felici laniandos sorte relinqui.

atque aliquis prora caecum sublimis ab alta

aera pugnaci luctatus rumpere uisu,

ut nihil erepto ualuit dinoscere mundo,

obstructo talis effundit pectore uoces:

'quo ferimur? fugit ipse dies orbemque relictum

ultima perpetuis claudit natura tenebris.

anne alio positas ultra sub cardine gentis

atque alium proris intactum quaerimus orbem?

di reuocant rerumque uetant cognoscere finem

mortalis oculos. aliena quid aequora remis

et sacras uiolamus aquas diuumque quietas

turbamus sedes?'

P. OVIDIVS NASO

43 B.C.-18 A.D.

206. His Autobiography

ILLE ego qui fuerim, tenerorum lusor amorum,

quem legis, ut noris, accipe, Posteritas.

Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis,

milia qui nouies distat ab Vrbe decem.

editus hic ego sum; nec non ut tempora noris,

cum cecidit fato consul uterque pari.

siquid id est, usque a proauis uetus ordinis heres,

non modo fortunae munere factus eques.

nec stirps prima fui; genito sum fratre creatus,

qui tribus ante quater mensibus ortus erat.

Lucifer amborum natalibus affuit idem;

una celebrata est per duo liba dies:

haec est armiferae festis de quinque Mineruae,

quae fieri pugna prima cruenta solet.

protinus excolimur teneri, curaque parentis

imus ad insignis Vrbis ab arte uiros.

frater ad eloquium uiridi tendebat ab aeuo,

fortia uerbosi natus ad arma fori;

at mihi iam puero caelestia sacra placebant,

inque suum furtim Musa trahebat opus.

saepe pater dixit 'Studium quid inutile temptas?

Maeonides nullas ipse reliquit opes.'

motus eram dictis, totoque Helicone relicto

scribere temptabam uerba soluta modis.

sponte sua carmen numeros ueniebat ad aptos,

et quod temptabam scribere, uersus erat.

interea tacito passu labentibus annis

liberior fratri sumpta mihique toga est,

induiturque umeris cum lato purpura clauo,

et studium nobis, quod fuit ante, manet.

iamque decem uitae frater geminauerat annos

cum perit, et coepi parte carere mei.

cepimus et tenerae primos aetatis honores,

eque uiris quondam pars tribus una fui.

curia restabat. claui mensura coacta est:

maius erat nostris uiribus illud onus.

nec patiens corpus, nec mens fuit apta labori,

sollicitaeque fugax ambitionis eram,

et petere Aoniae suadebant tuta sorores

otia, iudicio semper amata meo.

temporis illius colui fouique poetas,

quotque aderant uates, rebar adesse deos.

saepe suas uolucres legit mihi grandior aeuo,

quaeque nocet serpens, quae iuuat herba, Macer.

saepe suos solitus recitare Propertius ignis

iure sodalitii, quo mihi iunctus erat.

Ponticus heroo, Bassus quoque clarus iambis

dulcia conuictus membra fuere mei;

et tenuit nostras numerosus Horatius auris,

dum ferit Ausonia carmina culta lyra.

Vergilium uidi tantum; nec amara Tibullo

tempus amicitiae fata dedere meae.

successor fuit hic tibi, Galle, Propertius illi:

quartus ab his serie temporis ipse fui.

utque ego maiores, sic me coluere minores,

notaque non tarde facta Thalia mea est.

carmina cum primum populo iuuenalia legi,

barba resecta mihi bisue semelue fuit.

mouerat ingenium totam cantata per Vrbem

nomine non uero dicta Corinna mihi.

multa quidem scripsi, sed quae uitiosa putaui

emendaturis ignibus ipse dedi.

tunc quoque, cum fugerem, quaedam placitura cremaui,

iratus studio carminibusque meis.

molle Cupidineis nec inexpugnabile telis

cor mihi, quodque leuis causa moueret, erat.

cum tamen hic essem, minimoque accenderer igni,

nomine sub nostro fabula nulla fuit.

paene mihi puero nec digna nec utilis uxor

est data, quae tempus per breue nupta fuit.

illi successit, quamuis sine crimine coniunx,

non tamen in nostro firma futura toro.

ultima, quae mecum seros permansit in annos,

sustinuit coniunx exsulis esse uiri.

filia me mea bis prima fecunda iuuenta,

sed non ex uno coniuge, fecit auum.

et iam complerat genitor sua fata, nouemque

addiderat lustris altera lustra nouem.

non aliter fleui quam me fleturus ademptum

ille fuit. matri proxima iusta tuli.

felices ambo tempestiueque sepulti,

ante diem poenae quod periere meae!

me quoque felicem, quod non uiuentibus illis

sum miser, et de me quod doluere nihil!

si tamen exstinctis aliquid nisi nomina restant,

et gracilis structos effugit umbra rogos:

fama, parentales, si uos mea contigit, umbrae,

et sunt in Stygio crimina nostra foro:

scite, precor, causam—nec uos mihi fallere fas est—

errorem iussae, non scelus, esse fugae.

manibus hoc satis est. ad uos, studiosa, reuertor,

pectora, quae uitae quaeritis acta meae.

iam mihi canities pulsis melioribus annis

uenerat, antiquas miscueratque comas,

postque meos ortus Pisaea uinctus oliua

abstulerat decies praemia uictor eques,

cum maris Euxini positos ad laeua Tomitas

quaerere me laesi principis ira iubet.

causa meae cunctis nimium quoque nota ruinae

indicio non est testificanda meo.

quid referam comitumque nefas famulosque nocentis?

ipsa multa tuli non leuiora fuga.

indignata malis mens est succumbere, seque

praestitit inuictam, uiribus usa suis;

oblitusque mei ductaeque per otia uitae

insolita cepi temporis arma manu.

totque tuli casus pelago terraque quot inter

occultum stellae conspicuumque polum.

tacta mihi tandem longis erroribus acto

iuncta pharetratis Sarmatis ora Getis.

hic ego finitimis quamuis circumsoner armis,

tristia, quo possum, carmine fata leuo.

quod quamuis nemo est, cuius referatur ad auris,

sic tamen absumo decipioque diem.

ergo quod uiuo, durisque laboribus obsto,

nec me sollicitae taedia lucis habent,

gratia, Musa, tibi! nam tu solacia praebes,

tu curae requies, tu medicina uenis.

tu dux et comes es; tu nos abducis ab Histro,

in medioque mihi das Helicone locum;

tu mihi, quod rarum est, uiuo sublime dedisti

nomen, ab exsequiis quod dare fama solet.

nec, qui detrectat praesentia, Liuor iniquo

ullum de nostris dente momordit opus.

nam tulerint magnos cum saecula nostra poetas,

non fuit ingenio fama maligna meo,

cumque ego praeponam multos mihi, non minor illis

dicor et in toto plurimus orbe legor.

siquid habent igitur uatum praesagia ueri,

protinus ut moriar, non ero, terra, tuus.

siue fauore tuli, siue hanc ego carmine famam,

iure tibi gratis, candide lector, ago.

207. Epic and Love Elegy

i

ARMA graui numero uiolentaque bella parabam

edere, materia conueniente modis;

par erat inferior uersus: risisse Cupido

dicitur atque unum surripuisse pedem.

'quis tibi, saeue puer, dedit hoc in carmina iuris?

Pieridum uates, non tua turba sumus.

quid, si praeripiat flauae Venus arma Mineruae,

uentilet accensas flaua Minerua faces?

quis probet in siluis Cererem regnare iugosis,

lege pharetratae uirginis arua coli?

crinibus insignem quis acuta cuspide Phoebum

instruat, Aoniam Marte mouente lyram?

sunt tibi magna, puer, nimiumque potentia regna:

cur opus adfectas, ambitiose, nouum?

an, quod ubique, tuumst? tua sunt Heliconia tempe?

uix etiam Phoebo iam lyra tuta suast?

cum bene surrexit uersu noua pagina primo,

attenuat neruos proximus ille meos;

nec mihi materiast numeris leuioribus apta,

aut puer aut longas compta puella comas.'

questus eram, pharetra cum protinus ille soluta

legit in exitium spicula facta meum

lunauitque genu sinuosum fortiter arcum

'quod' que 'canas, uates, accipe' dixit 'opus!'

me miserum! certas habuit puer ille sagittas:

uror, et in uacuo pectore regnat Amor.

sex mihi surgat opus numeris, in quinque residat:

ferrea cum uestris bella ualete modis!

cingere litorea flauentia tempora myrto,

Musa, per undenos emodulanda pedes!

ii

CARMEN ad iratum dum tu perducis Achillen

primaque iuratis induis arma uiris,

nos, Macer, ignaua Veneris cessamus in umbra,

et tener ausuros grandia frangit Amor.

saepe meae 'tandem' dixi 'discede' puellae:

in gremio sedit protinus illa meo;

saepe 'pudet' dixi: lacrimis uix illa retentis

'me miseram, iam te' dixit 'amare pudet?'

inplicuitque suos circum mea colla lacertos

et, quae me perdunt, oscula mille dedit.

uincor, et ingenium sumptis reuocatur ab armis,

resque domi gestas et mea bella cano.

sceptra tamen sumpsi, curaque tragoedia nostra

creuit, et huic operi quamlibet aptus eram:

risit Amor pallamque meam pictosque cothurnos

sceptraque priuata tam cito sumpta manu;

hinc quoque me dominae numen deduxit iniquae,

deque cothurnato uate triumphat Amor.

quod licet, aut artes teneri profitemur Amoris,

(ei mihi! praeceptis urgeor ipse meis)

aut, quod Penelopes uerbis reddatur Vlixi,

scribimus et lacrimas, Phylli relicta, tuas,

quod Paris et Macareus et quod male gratus Iaso

Hippolytique parens Hippolytusque legant,

quodque tenens strictum Dido miserabilis ensem

dicat et Aoniae Lesbis amata lyrae.

quam cito de toto rediit meus orbe Sabinus

scriptaque diuersis rettulit ille locis!

candida Penelope signum cognouit Vlixis,

legit ab Hyppolyto scripta nouerca suo;

iam pius Aeneas miserae rescripsit Elissae,

quodque legat Phyllis, si modo uiuit, adest;

tristis ad Hypsipylen ab Iasone littera uenit;

det uotam Phoebo Lesbis amata lyram.

nec tibi, qua tutum uati, Macer, arma canenti

aureus in medio Marte tacetur Amor:

at Paris est illic et adultera, nobile crimen,

et comes exstincto Laudamia uiro.

si bene te noui, non bella libentius istis

dicis et a uestris in mea castra uenis.

208. Tragedy and Love Elegy

STAT uetus et multos incaedua silua per annos:

credibilest illi numen inesse loco;

fons sacer in medio speluncaque pumice pendens,

et latere ex omni dulce queruntur aues.

hic ego dum spatior tectus nemoralibus umbris,

et mea quod, quaero, Musa moueret opus,

uenit odoratos Elegea nexa capillos,

et, puto, pes illi longior alter erat:

forma decens, uestis tenuissima, uultus amantis;

et pedibus uitium causa decoris erat.

uenit et ingenti uiolenta Tragoedia passu

(fronte comae torua, palla iacebat humi;

laeua manus sceptrum late regale mouebat,

Lydius alta pedum uincla cothurnus erat)

et prior 'ecquis erit' dixit 'tibi finis amandi,

o argumenti lente poeta tui?

nequitiam uinosa tuam conuiuia narrant,

narrant in multas conpita secta uias.

saepe aliquis digito uatem designat euntem,

atque ait "hic hic est, quem ferus urit Amor."

fabula, nec sentis, tota iactaris in Vrbe,

dum tua praeterito facta pudore refers.

tempus erat thyrso pulsum grauiore moueri;

cessatum satis est: incipe maius opus!

materia premis ingenium; cane facta uirorum:

"haec animo" dices "area facta meost".

quod tenerae cantent, lusit tua Musa, puellae,

primaque per numeros acta iuuenta suos;

nunc habeam per te Romana Tragoedia nomen!

inplebit reges spiritus iste meos.'

hactenus, et mouit pictis innixa cothurnis

densum caesarie terque quaterque caput.

altera, si memini, limis subrisit ocellis;

(fallor, an in dextra myrtea uirga fuit?)

'quid grauibus uerbis, animosa Tragoedia,' dixit

'me premis? an numquam non grauis esse potes?

inparibus tamen es numeris dignata moueri,

in me pugnasti uersibus usa meis.

non ego contulerim sublimia carmina nostris:

obruit exiguas regia uestra foris.

sum leuis et mecum leuis est, mea cura, Cupido:

non sum materia fortior ipsa mea;

rustica sit sine me lasciui mater Amoris:

huic ego proueni lena comesque deae;

quam tu non poteris duro reserare cothurno,

haec est blanditiis ianua laxa meis;

et tamen emerui plus, quam tu, posse, ferendo

multa supercilio non patienda tuo.

per me decepto didicit custode Corinna

liminis adstricti sollicitare fidem

delabique toro tunica uelata soluta

atque inpercussos nocte mouere pedes.

uel quotiens foribus ceris incisa pependi

non uerita a populo praetereunte legi;

quin ego me memini, dum custos saeuus abiret,

ancillae missam delituisse sinu;

quid, cum me munus natali mittis, at illa

rumpit et adposita uerba retersit aqua?

prima tuae moui felicia semina mentis:

munus habes, quod te iam petit ista, meum.'

desierat: coepi 'per uos utramque rogamus,

in uacuas auris uerba timentis eant.

altera me sceptro decoras altoque cothurno:

iam nunc contacto magnus in ore sonus;

altera das nostro uicturum nomen amori:

ergo ades et longis uersibus adde breuis!

exiguum uati concede, Tragoedia, tempus:

tu labor aeternus; quod petit illa, breuest.'

mota dedit ueniam: teneri properentur Amores,

dum uacat; a tergo grandius urguet opus.

209. Love and War

i

MILITAT omnis amans, et habet sua castra Cupido:

Attice, crede mihi, militat omnis amans.

quae bellost habilis, Veneri quoque conuenit aetas:

turpe senex miles, turpe senilis amor;

quos petiere duces annos in milite forti,

hos petit in socio bella puella uiro;

peruigilant ambo; terra requiescit uterque:

ille foris dominae seruat, at ille ducis;

militis officium longast uia: mitte puellam,

strenuus exempto fine sequetur amans;

ibit in aduersos montis duplicataque nimbo

flumina, congestas exteret ille niuis,

nec freta pressurus tumidos causabitur Euros

aptaque uerrendis sidera quaeret aquis.

quis nisi uel miles uel amans et frigora noctis

et denso mixtas perferet imbre niuis?

mittitur infestos alter speculator in hostis,

in riuale oculos alter, ut hoste, tenet.

ille grauis urbis, hic durae limen amicae

obsidet; hic portas frangit, at ille foris.

saepe soporatos inuadere profuit hostis

caedere et armata uulgus inerme manu;

sic fera Threicii ceciderunt agmina Rhesi,

et dominum capti deseruistis equi;

saepe maritorum somnis utuntur amantes,

et sua sopitis hostibus arma mouent.

custodum transire manus uigilumque cateruas

militis et miseri semper amantis opus.

Mars dubius nec certa Venus: uictique resurgunt,

quosque neges umquam posse iacere, cadunt.

ergo desidiam quicumque uocabat amorem,

desinat: ingeniist experientis amor.

ardet in abducta Briseide magnus Achilles:

dum licet, Argiuas frangite, Troes, opes!

Hector ab Andromaches conplexibus ibat ad arma,

et, galeam capiti quae daret, uxor erat.

summa ducum, Atrides, uisa Priameide fertur

Maenadis effusis obstipuisse comis;

Mars quoque deprensus fabrilia uincula sensit:

notior in caelo fabula nulla fuit.

ipse ego segnis eram discinctaque in otia natus;

mollierant animos lectus et umbra meos;

inpulit ignauum formosae cura puellae

iussit et in castris aera merere suis;

inde uides agilem nocturnaque bella gerentem.

qui nolet fieri desidiosus, amet!

ii

ITE triumphales circum mea tempora laurus!

uicimus; in nostrost, ecce, Corinna sinu,

quam uir, quam custos, quam ianua firma, tot hostes

seruabant, ne qua posset ab arte capi.

haec est praecipuo uictoria digna triumpho,

in qua, quaecumquest, sanguine praeda caret.

non humiles muri, non paruis oppida fossis

cincta, sed est ductu capta puella meo.

Pergama cum caderent bello superata bilustri,

ex tot in Atrides pars quota laudis erat?

at mea sepositast et ab omni milite dissors

gloria, nec titulum muneris alter habet:

me duce ad hanc uoti finem, me milite ueni;

ipse eques, ipse pedes, signifer ipse fui.

nec casum fortuna meis inmiscuit actis:

huc ades, o cura parte Triumphe mea!

nec bellist noua causa mei: nisi rapta fuisset

Tyndaris, Europae pax Asiaeque foret;

femina siluestris Lapithas populumque biformem

turpiter adposito uertit in arma mero;

femina Troianos iterum noua bella mouere

inpulit in regno, iuste Latine, tuo;

femina Romanis etiamnunc Vrbe recenti

inmisit soceros armaque saeua dedit.

uidi ego pro niuea pugnantis coniuge tauros:

spectatrix animos ipsa iuuenca dabat.

me quoque, qui multos, sed me sine caede, Cupido

iussit militiae signa mouere suae.

210. The Captive of Love

ESSE quid hoc dicam, quod tam mihi dura uidentur

strata, neque in lecto pallia nostra sedent,

et uacuus somno noctem, quam longa, peregi,

lassaque uersati corporis ossa dolent?

nam, puto, sentirem, siquo temptarer amore.

an subit et tecta callidus arte nocet?

sic erat; haeserunt tenues in corde sagittae,

et possessa ferus pectora uersat Amor.

cedimus an subitum luctando accendimus ignem?

cedamus! leue fit, quod bene fertur, onus;

uidi ego iactatas mota face crescere flammas

et uidi nullo concutiente mori;

uerbera plura ferunt, quam quos iuuat usus aratri,

detractant prensi dum iuga prima boues;

asper equus duris contunditur ora lupatis,

frena minus sentit, quisquis ad arma facit.

acrius inuitos multoque ferocius urget,

quam qui seruitium ferre fatentur, Amor.

en ego confiteor: tua sum noua praeda, Cupido:

porrigimus uictas ad tua iura manus.

nil opus est bello: ueniam pacemque rogamus,

nec tibi laus armis uictus inermis ero.

necte comam myrto, maternas iunge columbas!

qui deceat, currum uitricus ipse dabit,

inque dato curru, populo clamante triumphum,

stabis et adiunctas arte mouebis auis;

ducentur capti iuuenes captaeque puellae:

haec tibi magnificus pompa triumphus erit.

ipse ego, praeda recens, factum modo uulnus habebo

et noua captiua uincula mente feram;

Mens Bona ducetur manibus post terga retortis

et Pudor et castris quidquid Amoris obest.

omnia te metuent, ad te sua bracchia tendens

uulgus 'io' magna uoce 'triumphe' canet.

Blanditiae comites tibi erunt Errorque Furorque,

adsidue partis turba secuta tuas:

his tu militibus superas hominesque deosque,

haec tibi si demas commoda, nudus eris.

laeta triumphanti de summo mater Olympo

plaudet et adpositas sparget in ora rosas,

tu pinnas gemma, gemma uariante capillos

ibis in auratis aureus ipse rotis.

tunc quoque non paucos, si te bene nouimus, ures,

tunc quoque praeteriens uulnera multa dabis;

non possunt, licet ipse uelis, cessare sagittae,

feruida uicino flamma uapore nocet.

talis erat domita Bacchus Gangetide terra:

tu grauis alitibus, tigribus ille fuit.

ergo ego cum possim sacri pars esse triumphi,

parce tuas in me perdere, uictor, opes!

adspice cognati felicia Caesaris arma:

qua uicit, uictos protegit ille manu.

211. Love and Song

IVSTA precor: quae me nuper praedata puellast,

aut amet aut faciat, cur ego semper amem!

a, nimium uolui! tantum patiatur amari:

audierit nostras tot Cytherea preces!

accipe, per longos tibi qui deseruiat annos,

accipe, qui pura norit amare fide!

si me non ueterum commendant magna parentum

nomina, si nostri sanguinis auctor eques,

nec meus innumeris renouatur campus aratris,

temperat et sumptus parcus uterque parens:

at Phoebus comitesque nouem uitisque repertor

hinc faciunt, at me qui tibi donat, Amor,

at nulli cessura fides, sine crimine mores

nudaque simplicitas purpureusque pudor.

non mihi mille placent, non sum desultor amoris:

tu mihi, siqua fides, cura perennis eris;

tecum, quos dederint annos mihi fila sororum,

uiuere contingat, te moriente mori;

te mihi materiem felicem in carmina praebe:

prouenient causa carmina digna sua.

carmine nomen habent exterrita cornibus Io

et quam fluminea lusit adulter aue

quaeque super pontum simulato uecta iuuenco

uirginea tenuit cornua uara manu:

nos quoque per totum pariter cantabimur orbem,

iunctaque semper erunt nomina nostra tuis.

212. Cruel Dawn

IAM super oceanum uenit a seniore marito

flaua pruinoso quae uehit axe diem.

quo properas, Aurora? mane! sic Memnonis umbris

annua sollemni caede parentet auis!

nunc iuuat in teneris dominae iacuisse lacertis;

si quando, lateri nunc bene iuncta meost.

nunc etiam somni pingues et frigidus aer,

et liquidum tenui gutture cantat auis.

quo properas, ingrata uiris, ingrata puellis?

roscida purpurea supprime lora manu!

ante tuos ortus melius sua sidera seruat

nauita nec media nescius errat aqua;

te surgit quamuis lassus ueniente uiator,

et miles saeuas aptat ad arma manus;

prima bidente uides oneratos arua colentis,

prima uocas tardos sub iuga panda boues;

tu pueros somno fraudas tradisque magistris,

ut subeant tenerae uerbera saeua manus,

atque eadem sponsum inuitos ante atria mittis,

unius ut uerbi grandia damna ferant;

nec tu consulto, nec tu iucunda diserto:

cogitur ad litis surgere uterque nouas;

tu, cum feminei possint cessare labores,

lanificam reuocas ad sua pensa manum.

omnia perpeterer; sed surgere mane puellas,

quis, nisi cui non est ulla puella, ferat?

optaui quotiens, ne Nox tibi cedere uellet,

ne fugerent uultus sidera mota tuos;

optaui quotiens, aut uentus frangeret axem,

aut caderet spissa nube retentus equus!

inuida, quo properas? quod erat tibi filius ater,

materni fuerit pectoris ille color?

Tithono uellem de te narrare liceret;

femina non caelo turpior ulla foret;

illum dum refugis, longo quia grandior aeuo,

surgis ad inuisas a sene mane rotas;

at si, quem mauis, Cephalum conplexa teneres,

clamares: 'lente currite, Noctis equi!'

cur ego plectar amans, si uir tibi marcet ab annis?

num me nupsisti conciliante seni?

adspice, quot somnos iuueni donant amato

Luna! neque illius forma secunda tuae.

ipse deum genitor, ne te tam saepe uideret,

commisit noctis in sua uota duas.

iurgia finieram; scires audisse: rubebat;

nec tamen adsueto tardius orta dies.

213. The Loves of Rivers

AMNIS harundinibus limosas obsite ripas,

ad dominam propero: siste parumper aquas!

nec tibi sunt pontes nec quae sine remigis actu

concaua traiecto cumba rudente uehat.

paruus eras, memini, nec te transire refugi,

summaque uix talos contigit unda meos;

nunc ruis adposito niuibus de monte solutis

et turpi crassas gurgite uoluis aquas.

quid properasse iuuat, quid parca dedisse quieti

tempora, quid nocti conseruisse diem,

si tamen his standumst, si non datur artibus ullis

ulterior nostro ripa premenda pedi?

nunc ego, quas habuit pinnas Danaeius heros,

terribili densum cum tulit angue caput,

nunc opto currum, de quo Cerealia primum

semina uenerunt in rude missa solum.

prodigiosa loquor, ueterum mendacia uatum,

nec tulit haec umquam nec feret ulla dies;

tu potius, ripis effuse capacibus amnis,

(sic aeternus eas!) labere fine tuo!

non eris inuidiae, torrens, mihi crede, ferendae,

si dicar per te forte retentus amans.

flumina deberent iuuenes in amore iuuare;

flumina senserunt ipsa quid esset amor:

Inachus in Melie Bithynide pallidus isse

dicitur et gelidis incaluisse uadis;

nondum Troia fuit lustris obsessa duobus,

cum rapuit uultus, Xanthe, Neaera tuos.

quid? non Alpheon diuersis currere terris

uirginis Arcadiae certus adegit amor?

te quoque promissam Xutho, Peneie, Creusam

Phthiotum terris occuluisse ferunt.

quid referam Asopon, quem cepit Martia Thebe,

natarum Thebe quinque futura parens?

cornua si tua nunc ubi sint, Acheloe, requiram,

Herculis irata fracta querere manu:

nec tanti Calydon nec tota Aetolia tanti,

una tamen tanti Deianira fuit.

ille fluens diues septena per ostia Nilus,

qui patriam tantae tam bene celat aquae,

fertur in Euanthe collectam Inopide flammam

uincere gurgitibus non potuisse suis;

siccus ut amplecti Salmonida posset Enipeus,

cedere iussit aquam: iussa recessit aqua.

nec te praetereo, qui per caua saxa uolutans

Tiburis Argei pomifera arua rigas,

Ilia cui placuit, quamuis erat horrida cultu,

ungue notata comas, ungue notata genas:

illa gemens patruique nefas delictaque Martis

errabat nudo per loca sola pede;

hanc Anien rapidis animosus uidit ab undis

glaucaque de mediis sustulit ora uadis

atque ita 'quid nostras' dixit 'teris anxia ripas,

Ilia, ab Idaeo Laumedonte genus?

quo cultus abiere tui? quid sola uagaris,

uitta nec euinctas inpedit alba comas?

quid fles et madidos lacrimis corrumpis ocellos

pectoraque insana plangis aperta manu?

ille habet et silices et uiuum in pectore ferrum,

qui tenero lacrimas lentus in ore uidet.

Ilia, pone metus! tibi regia nostra patebit,

teque colent amnes: Ilia, pone metus!

tu centum aut pluris inter dominabere nymphas:

nam centum aut plures flumina nostra tenent;

ne me sperne, precor, tantum, Troiana propago:

munera promissis uberiora feres.'

dixerat; illa oculos in humum deiecta modestos

spargebat teneros flebilis imbre sinus;

ter molita fugam ter ad altas restitit undas

currendi uiris eripiente metu;

sera tamen scindens inimico pollice crinem

edidit indignos ore tremente sonos:

'o utinam mea lecta forent patrioque sepulcro

condita, cum poterant uirginis ossa legi!

cur, modo Vestalis, taedas inuitor ad ullas

turpis et Iliacis infitianda focis?

quid moror et digitis designor adultera uulgi?

desint famosus quae notet ora pudor!'

hactenus, et uestem tumidis praetendit ocellis

atque ita se in rapidas perdita misit aquas:

supposuisse manus ad pectora lubricus amnis

dicitur et socii iura dedisse tori.

te quoque credibilest aliqua caluisse puella;

sed nemora et siluae crimina uestra tegunt.

dum loquor, increscis latis spatiosior undis,

nec capit admissas alueus altus aquas:

quid mecum, furiose, tibi? quid mutua differs

gaudia? quid coeptum, rustice, rumpis iter?

quid, si legitimum flueres, si nobile flumen,

si tibi per terras maxima fama foret?

nomen habes nullum, riuis collecte caducis,

nec tibi sunt fontes nec tibi certa domus;

fontis habes instar pluuiamque niuisque solutas,

quas tibi diuitias pigra ministrat hiemps;

aut lutulentus agis brumali tempore cursus,

aut premis arentem puluerulentus humum:

quis te tum potuit sitiens haurire uiator?

quis dixit grata uoce 'perennis eas'?

damnosus pecori curris, damnosior agris;

forsitan haec alios, me mea damna mouent.

huic ego uae! demens narrabam fluminum amores!

iactasse indigne nomina tanta pudet;

nescio quem hunc spectans Acheloon et Inachon amnem

et potui nomen, Nile, referre tuum!

at tibi pro meritas, opto, non candide torrens,

sint rapidi soles siccaque semper hiemps!

214. Farewell to Love-poetry

QVAERE nouum uatem, tenerorum mater Amorum:

raditur his elegis ultima meta meis;

quos ego conposui, Paeligni ruris alumnus

(nec me deliciae dedecuere meae),

siquid id est, usque a proauis uetus ordinis heres,

non modo militiae turbine factus eques.

Mantua Vergilio, gaudet Verona Catullo;

Paelignae dicar gloria gentis ego,

quam sua libertas ad honesta coegerat arma,

cum timuit socias anxia Roma manus.

atque aliquis spectans hospes Sulmonis aquosi

moenia, quae campi iugera pauca tenent,

'quae tantum' dicat 'potuistis ferre poetam,

quantulacumque estis, uos ego magna uoco'.

culte puer puerique parens Amathusia culti,

aurea de campo uellite signa meo!

corniger increpuit thyrso grauiore Lyaeus:

pulsandast magnis area maior equis.

inbelles elegi, genialis Musa, ualete,

post mea mansurum fata superstes opus!

215. The Dead Parrot

PSITTACVS, Eois imitatrix ales ab Indis,

occidit: exsequias ite frequenter, aues;

ite, piae uolucres, et plangite pectora pinnis

et rigido teneras ungue notate genas;

horrida pro maestis lanietur pluma capillis,

pro longa resonent cornea rostra tuba!

quod scelus Ismarii quereris, Philomela, tyranni,

expletast annis ista querela suis;

alitis in rarae miserum deuertere funus:

magna, sed antiquast causa doloris Itys.

omnes, quae liquido libratis in aere cursus,

tu tamen ante alios, turtur amice, dole!

plena fuit uobis omni concordia uita,

et stetit ad finem longa tenaxque fides:

quod fuit Argolico iuuenis Phoceus Orestae,

hoc tibi, dum licuit, psittace, turtur erat.

quid tamen ista fides, quid rari forma coloris,

quid uox mutandis ingeniosa sonis,

quid iuuat, ut datus es, nostrae placuisse puellae?

infelix, auium gloria, nempe iaces!

tu poteras fragilis pinnis hebetare smaragdos

tincta gerens rubro Punica rostra croco.

non fuit in terris uocum simulantior ales:

reddebas blaeso tam bene uerba sono!

raptus es inuidia; non tu fera bella mouebas;

garrulus et placidae pacis amator eras.

ecce, coturnices inter sua proelia uiuunt,

forsitan et fiant inde frequenter anus.

plenus eras minimo nec prae sermonis amore

in multos poteras ora uacare cibos;

nux erat esca tibi causaeque papauera somni.

pellebatque sitim simplicis umor aquae.

uiuit edax uultur ducensque per aera gyros

miluus et pluuiae graculus auctor aquae;

uiuit et armiferae cornix inuisa Mineruae,

illa quidem saeclis uix moritura nouem;

occidit illa loquax humanae uocis imago,

psittacus, extremo munus ab orbe datum!

optima prima fere manibus rapiuntur auaris,

inplentur numeris deteriora suis:

tristia Phylacidae Thersites funera uidit,

iamque cinis uiuis fratribus Hector erat.

quid referam timidae pro te pia uota puellae,

uota procelloso per mare rapta Noto?

septima lux uenit non exhibitura sequentem

(et stabat uacuo iam tibi Parca colo),

nec tamen ignauo stupuerunt uerba palato:

clamauit moriens lingua 'Corinna, uale!'

colle sub Elysio nigra nemus ilice frondet,

udaque perpetuo gramine terra uiret:

sique fides dubiis, uolucrum locus ille piarum

dicitur, obscenae quo prohibentur aues;

illic innocui late pascuntur olores

et uiuax phoenix, unica semper auis;

explicat ipsa suas ales Iunonia pinnas,

oscula dat cupido blanda columba mari.

psittacus has inter nemorali sede receptus

conuertit uolucris in sua uerba pias.

ossa tegit tumulus, tumulus pro corpore magnus,

quo lapis exiguus par sibi carmen habet:

'colligor ex ipso dominae placuisse sepulcro;

ora fuere mihi plus aue docta loqui.'

216. Phyllis to Demophoon

HOSPITA, Demophoon, tua te Rhodopeia Phyllis

ultra promissum tempus abesse queror.

cornua cum lunae pleno semel orbe coissent,

litoribus nostris ancora pacta tuast:

luna quater latuit, toto quater orbe recreuit,

nec uehit Actaeas Sithonis unda ratis.

tempora si numeres, quae nos numeramus amantes,

non uenit ante suam nostra querela diem;

spes quoque lenta fuit: tarde, quae credita laedunt,

credimus! inuitus nunc et amore noces.

saepe fui mendax pro te mihi, saepe notaui

alba procellosos uela referre notos;

Thesea deuoui, quia te dimittere nollet:

nec tenuit cursus forsitan ille tuos;

interdum timui, ne, dum uada tendis ad Hebri,

mersa foret cana naufraga puppis aqua;

saepe deos adiens, ut tu, scelerate, ualeres,

cum prece turicremis sum uenerata sacris;

saepe, uidens uentos caelo pelagoque fauentis,

ipsa mihi dixi 'si ualet ille, uenit';

denique fidus amor, quidquid properantibus obstat,

finxit, et ad causas ingeniosa fui.

at tu lentus abes, nec te iurata reducunt

numina, nec nostro motus amore redis.

Demophoon, uentis et uerba et uela dedisti:

uela queror reditu, uerba carere fide.

dic mihi, quid feci, nisi non sapienter amaui?

crimine te potui demeruisse meo.

unum in me scelus est, quod te, scelerate, recepi,

sed scelus hoc meriti pondus et instar habet.

iura, fides ubi nunc commissaque dextera dextrae,

quique erat in falso plurimus ore deus?

promissus socios ubi nunc Hymenaeus in annos,

qui mihi coniugii sponsor et obses erat?

per mare, quod totum uentis agitatur et undis,

per quod saepe ieras, per quod iturus eras,

perque tuum mihi iurasti, nisi fictus et illest,

concita qui uentis aequora mulcet, auum,

per Venerem nimiumque mihi facientia tela,

altera tela arcus, altera tela facis,

Iunonemque, toris quae praesidet alma maritis,

et per taediferae mystica sacra deae:

si de tot laesis sua numina quisque deorum

uindicet, in poenas non satis unus eris.

at laceras etiam puppis furiosa refeci,

ut, qua desererer, firma carina foret,

remigiumque dedi, quod me fugiturus haberes:

heu! patior telis uulnera facta meis!

credidimus blandis, quorum tibi copia, uerbis,

credidimus generi nominibusque tuis,

credidimus lacrimis: an et hae simulare docentur?

hae quoque habent artis, quaque iubentur, eunt?

dis quoque credidimus. quo iam tot pignora nobis?

parte satis potui qualibet inde capi.

nec moueor, quod te iuui portuque locoque:

(debuit haec meriti summa fuisse mei!)

turpiter hospitium lecto cumulasse iugali

paenitet et lateri conseruisse latus.

quae fuit ante illam, mallem suprema fuisset

nox mihi, dum potui Phyllis honesta mori.

speraui melius, quia me meruisse putaui:

quaecumque ex merito spes uenit, aequa uenit.

fallere credentem non est operosa puellam

gloria: simplicitas digna fauore fuit.

sum decepta tuis et amans et femina uerbis:

di faciant, laudis summa sit ista tuae,

inter et Aegidas, media statuaris in urbe,

magnificus titulis stet pater ante suis;

cum fuerit Sciron lectus toruusque Procrustes

et Sinis et tauri mixtaque forma uiri

et domitae bello Thebae fusique bimembres

et pulsata nigri regia caeca die,

hoc tua post illos titulo signetur imago:

'hic est, cuius amans hospita capta dolost.'

de tanta rerum turba factisque parentis

sedit in ingenio Cressa relicta tuo;

quod solum excusat, solum miraris in illo

heredem patriae, perfide, fraudis agis.

illa (nec inuideo) fruitur meliore marito

inque capistratis tigribus alta sedet,

at mea despecti fugiunt conubia Thraces,

quod ferar externum praeposuisse meis,

atque aliquis 'iam nunc doctas eat' inquit 'Athenas:

armiferam Thracen qui regat, alter erit.

exitus acta probat'. careat successibus, opto,

quisquis ab euentu facta notanda putat;

at si nostra tuo spumescant aequora remo,

iam mihi, iam dicar consuluisse meis.

sed neque consului, nec te mea regia tanget

fessaque Bistonia membra lauabis aqua.

illa meis oculis species abeuntis inhaeret,

cum premeret portus classis itura meos:

ausus es amplecti colloque infusus amantis

oscula per longas iungere pressa moras,

cumque tuis lacrimis lacrimas confundere nostras,

quodque foret uelis aura secunda, queri,

et mihi discedens suprema dicere uoce:

'Phylli, fac exspectes Demophoonta tuum!'

exspectem, qui me numquam uisurus abisti?

exspectem pelago uela negata meo?

et tamen exspecto, redeas modo serus amanti,

ut tua sit solo tempore lapsa fides!

quid precor infelix? te iam tenet altera coniunx

forsitan et, nobis qui male fauit, Amor,

atque tibi excidimus: nullam, puto, Phyllida nosti;

ei mihi, si, quae sim Phyllis et unde, rogas,

quae tibi, Demophoon, longis erroribus acto

Threicios portus hospitiumque dedi,

cuius opes auxere meae, cui diues egenti

munera multa dedi, multa datura fui;

quae tibi subieci latissima regna Lycurgi,

nomine femineo uix satis apta regi,

qua patet umbrosum Rhodope glacialis ad Haemum,

et sacer admissas exigit Hebrus aquas,

cui mea uirginitas auibus libata sinistris

castaque fallaci zona recincta manu!

pronuba Tisiphone thalamis ululauit in illis,

et cecinit maestum deuia carmen auis;

adfuit Allecto breuibus torquata colubris,

suntque sepulcrali lumina mota face.

maesta tamen scopulos fruticosaque litora calco;

quaque patent oculis litora lata meis,

siue die laxatur humus, seu frigida lucent

sidera, prospicio, quis freta uentus agat,

et quaecumque procul uenientia lintea uidi,

protinus illa meos auguror esse deos;

in freta procurro, uix me retinentibus undis,

mobile qua primas porrigit aequor aquas;

quo magis accedunt, minus et minus utilis adsto:

linquor et ancillis excipienda cado.

est sinus, adductos modice falcatus in arcus;

ultima praerupta cornua mole rigent:

hinc mihi suppositas inmittere corpus in undas

mens fuit et, quoniam fallere pergis, erit.

ad tua me fluctus proiectam litora portent,

occurramque oculis intumulata tuis,

duritia ferrum ut superes adamantaque teque,

'non tibi sic' dices 'Phylli, sequendus eram'.

saepe uenenorum sitis est mihi, saepe cruenta

traiectam gladio morte perire iuuat;

colla quoque, infidis quia se nectenda lacertis

praebuerunt, laqueis inplicuisse iuuat.

stat nece matura tenerum pensare pudorem;

in necis electu parua futura morast.

inscribere meo causa inuidiosa sepulcro;

aut hoc aut simili carmine notus eris:

'Phyllida Demophoon leto dedit hospes amantem:

ille necis causam praebuit, ipsa manum.'

217. Elegy on the Death of Tibullus

MEMNONA si mater, mater plorauit Achillem,

et tangunt magnas tristia fata deas,

flebilis indignos, Elegea, solue capillos!

a! nimis ex uero nunc tibi nomen erit:

ille tui uates operis, tua fama, Tibullus

ardet in exstructo, corpus inane, rogo.

ecce, puer Veneris fert euersamque pharetram

et fractos arcus et sine luce facem;

adspice, demissis ut eat miserabilis alis

pectoraque infesta tundat aperta manu;

excipiunt lacrimas sparsi per colla capilli,

oraque singultu concutiente sonant:

fratris in Aeneae sic illum funere dicunt

egressum tectis, pulcher Iule, tuis;

nec minus est confusa Venus moriente Tibullo

quam iuueni rupit cum ferus inguen aper.

at sacri uates et diuum cura uocamur;

sunt etiam qui nos numen habere putent.

scilicet omne sacrum mors inportuna profanat,

omnibus obscuras inicit illa manus!

quid pater Ismario, quid mater, profuit Orpheo?

carmine quid uictas obstipuisse feras?

'aelinon' in siluis idem pater 'aelinon!' altis

dicitur inuita concinuisse lyra;

adice Maeoniden, a quo ceu fonte perenni

uatum Pieriis ora rigantur aquis;

hunc quoque summa dies nigro submersit Auerno.

defugiunt auidos carmina sola rogos:

durat, opus uatum, Troiani fama laboris

tardaque nocturno tela retexta dolo.

sic Nemesis longum, sic Delia nomen habebunt,

altera cura recens, altera primus amor.

quid uos sacra iuuant? quid nunc Aegyptia prosunt

sistra? quid in uacuo secubuisse toro?

cum rapiunt mala fata bonos (ignoscite fasso!),

sollicitor nullos esse putare deos.

uiue pius: moriere; pius cole sacra: colentem

mors grauis a templis in caua busta trahet;

carminibus confide bonis: iacet, ecce, Tibullus;

uix manet e toto parua quod urna capit.

tene, sacer uates, flammae rapuere rogales

pectoribus pasci nec timuere tuis?

aurea sanctorum potuissent templa deorum

urere, quae tantum sustinuere nefas.

auertit uultus Erycis quae possidet arces:

sunt quoque qui lacrimas continuisse negant.

sed tamen hoc melius quam si Phaeacia tellus

ignotum uili supposuisset humo:

hinc certe grauidos fugientis pressit ocellos

mater et in cineres ultima dona tulit;

hinc soror in partem misera cum matre doloris

uenit inornatas dilaniata comas,

cumque tuis sua iunxerunt Nemesisque priorque

oscula nec solos destituere rogos.

Delia descendens 'felicius' inquit 'amata

sum tibi: uixisti, dum tuus ignis eram'.

cui Nemesis 'quid' ait 'tibi sunt mea damna dolori?

me tenuit moriens deficiente manu'.

si tamen e nobis aliquid nisi nomen et umbra

restat, in Elysia ualle Tibullus erit:

obuius huic uenias hedera iuuenalia cinctus

tempora cum Caluo, docte Catulle, tuo;

tu quoque, si falsumst temerati crimen amici,

sanguinis atque animae prodige Galle tuae.

his comes umbra tuast; siquast modo corporis umbra,

auxisti numeros, culte Tibulle, pios.

ossa quieta, precor, tuta requiescite in urna,

et sit humus cineri non onerosa tuo!

218. A Friend in Need

O MIHI post nullos umquam memorande sodalis,

O cui praecipue sors mea uisa sua est,

attonitum qui me, memini, carissime, primus

ausus es adloquio sustinuisse tuo,

qui mihi consilium uiuendi mite dedisti,

cum foret in misero pectore mortis amor,

scis bene, cui dicam, positis pro nomine signis,

officium nec te fallit, amice, tuum.

haec mihi semper erunt imis infixa medullis,

perpetuusque animae debitor huius ero,

spiritus et uacuas prius hic tenuandus in auras

ibit, et in tepido deseret ossa rogo,

quam subeant animo meritorum obliuia nostro,

et longa pietas excidat ista die.

di tibi sint faciles, tibi di nullius egentem

fortunam praestent dissimilemque meae.

si tamen haec nauis uento ferretur amico,

ignoraretur forsitan ista fides.

Thesea Perithous non tam sensisset amicum,

si non infernas uiuus adisset aquas.

ut foret exemplum ueri Phoceus amoris,

fecerunt furiae, tristis Oresta, tuae.

si non Euryalus Rutulos cecidisset in hostis,

Hyrtacidae Nisi gloria nulla foret.

scilicet ut fuluum spectatur in ignibus aurum,

tempore sic duro est inspicienda fides.

dum iuuat et uultu ridet Fortuna sereno,

indelibatas cuncta sequuntur opes:

at simul intonuit, fugiunt, nec noscitur ulli,

agminibus comitum qui modo cinctus erat.

atque haec, exemplis quondam collecta priorum,

nunc mihi sunt propriis cognita uera malis.

uix duo tresue mihi de tot superestis amici;

cetera Fortunae, non mea turba fuit.

quo magis, o pauci, rebus succurrite laesis,

et date naufragio litora tuta meo,

neue metu falso nimium trepidate, timentes,

hae offendatur ne pietate deus!

saepe fidem aduersis etiam laudauit in armis

inque suis amat hanc Caesar, in hoste probat.

causa mea est melior, qui non contraria foui

arma, sed hanc merui simplicitate fugam.

inuigiles igitur nostris pro casibus, oro,

deminui siqua numinis ira potest.

scire meos casus siquis desiderat omnis,

plus quam quod fieri res sinit ille petit.

tot mala sum passus quot in aethere sidera lucent,

paruaque quot siccus corpora puluis habet:

multaque credibili tulimus maiora ratamque,

quamuis acciderint, non habitura fidem.

pars etiam quaedam mecum moriatur oportet,

meque uelim possit dissimulante tegi.

si uox infragilis, pectus mihi firmius aere,

pluraque cum linguis pluribus ora forent,

non tampem idcirco complecterer omnia uerbis,

materia uiris exsuperante meas.

pro duce Neritio docti mala nostra poetae

scribite: Neritio nam mala plura tuli.

ille breui spatio multis errauit in annis

inter Dulichias Iliacasque domos:

nos freta sideribus totis distantia mensos

sors tulit in Geticos Sarmaticosque sinus.

ille habuit fidamque manum sociosque fidelis:

me profugum comites deseruere mei.

ille suam laetus patriam uictorque petebat:

a patria fugi uictus et exsul ego.

nec mihi Dulichium domus est Ithaceue Samosue,

poena quibus non est grandis abesse locis,

sed quae de septem totum circumspicit orbem

montibus, imperii Roma deumque locus.

illi corpus erat durum patiensque laborum:

inualidae uires ingenuaeque mihi.

ille erat assidue saeuis agitatus in armis:

adsuetus studiis mollibus ipse fui.

me deus oppressit, nullo mala nostra leuante:

bellatrix illi diua ferebat opem.

cumque minor Ioue sit, tumidis qui regnat in undis,

illum Neptuni, me Iouis ira premit.

adde, quod illius pars maxima ficta laborum,

ponitur in nostris fabula nulla malis.

denique quaesitos tetigit tamen ille penatis,

quaeque diu petiit, contigit arua tamen:

at mihi perpetuo patria tellure carendum est,

ni fuerit laesi mollior ira dei.

219. To Maximus: on the Death of Celsus

QVAE mihi de rapto tua uenit epistola Celso,

protinus est lacrimis umida facta meis.

quodque nefas dictu, fieri nec posse putaui,

inuitis oculis littera lecta tua est.

nec quicquam ad nostras peruenit acerbius auris

ut sumus in Ponto, perueniatque, precor.

ante meos oculos tamquam praesentis imago

haeret, et exstinctum uiuere fingit amor.

saepe refert animus lusus grauitate carentis,

seria cum liquida saepe peracta fide.

nulla tamen subeunt mihi tempora densius illis,

quae uellem uitae summa fuisse meae,

cum domus ingenti subito mea lapsa ruina

concidit in domini procubuitque caput.

adfuit ille mihi, cum me pars magna reliquit,

Maxime! fortunae nec fuit ipse comes.

illum ego non aliter flentem mea funera uidi,

ponendus quam si frater in igne foret.

haesit in amplexu consolatusque iacentem est,

cumque meis lacrimis miscuit usque suas.

o! quotiens uitae custos inuisus amarae

continuit promptas in mea fata manus!

o! quotiens dixit 'placabilis ira deorum est:

uiue nec ignosci tu tibi posse nega'.

uox tamen illa fuit celeberrima, 'respice, quantum

debeat auxilium Maximus esse tibi.

Maximus incumbet, quaque est pietate, rogabit,

ne sit ad extremum Caesaris ira tenax:

cumque suis fratris uiris adhibebit, et omnem,

quo leuius doleas, experietur opem.'

haec mihi uerba malae minuerunt taedia uitae.

quae tu ne fuerint, Maxime, uana, caue.

huc quoque uenturum mihi se iurare uolebat,

non nisi te longae ius sibi dante uiae.

nam tua non alio coluit penetralia ritu,

terrarum dominos quam colis ipse deos.

crede mihi, multos habeas cum dignus amicos,

non fuit e multis quolibet ille minor,

si modo non census nec clarum nomen auorum,

sed probitas magnos ingeniumque facit.

iure igitur lacrimas Celso libamus adempto,

cum fugerem, uiuo quas dedit ille mihi:

carmina iure damus raros testantia mores,

ut tua uenturi nomina, Celse, legant.

hoc est, quod possim Geticis tibi mittere ab aruis:

hoc solum est, istic quod liquet esse meum.

funera non potui comitare, nec ungere corpus:

atque tuis toto diuidor orbe rogis.

qui potuit, quem tu pro numine uiuus habebas,

praestitit officium Maximus omne tibi.

ille tibi exsequias et magni funus honoris

fecit, et in gelidos uersit amoma sinus,

diluit et lacrimis maerens unguenta profusis,

ossaque uicina condita texit humo.

qui quoniam exstinctis quae debet, praestat amicis,

et nos exstinctis adnumerare potest.

220. Lines Written in Sickness

HAEC mea, si casu miraris, epistula quare

alterius digitis scripta sit: aeger eram.

aeger in extremis ignoti partibus orbis,

incertusque meae paene salutis eram.

quem mihi nunc animum dira regione iacenti

inter Sauromatas esse Getasque putes,

nec caelum patior, nec aquis adsueuimus istis,

terraque nescio quo non placet ipsa modo.

non domus apta satis, non hic cibus utilis aegro,

nullus Apollinea qui leuet arte malum,

non qui soletur, non qui labentia tarde

tempora narrando fallat, amicus adest.

lassus in extremis iaceo populisque locisque,

et subit adfecto nunc mihi quicquid abest.

omnia cum subeant, uincis tamen omnia, coniunx,

et plus in nostro pectore parte tenes.

te loquor absentem, te uox mea nominat unam;

nulla uenit sine te nox mihi, nulla dies.

quin etiam sic me dicunt aliena locutum,

ut foret amenti nomen in ore tuum.

si iam deficiam, suppressaque lingua palato

uix instillato restituenda mero,

nuntiet huc aliquis dominam uenisse, resurgam,

spesque tui nobis causa uigoris erit.

ergo ego sum dubius uitae, tu forsitan istic

iucundum nostri nescia tempus agis?

non agis; adfirmo. liquet hoc, carissima, nobis,

tempus agi sine me non nisi triste tibi.

si tamen inpleuit mea sors, quos debuit, annos,

et mihi uiuendi tam cito finis adest,

quantum erat, o magni, morituro parcere, diui,

ut saltem patria contumularer humo?

uel poena in tempus mortis dilata fuisset,

uel praecepisset mors properata fugam.

integer hanc potui nuper bene reddere lucem;

exsul ut occiderem, nunc mihi uita data est.

tam procul ignotis igitur moriemur in oris,

et fient ipso tristia fata loco;

nec mea consueto languescent corpora lecto,

depositum nec me qui fleat, ullus erit;

nec dominae lacrimis in nostra cadentibus ora

accedent animae tempora parua meae;

nec mandata dabo, nec cum clamore supremo

labentis oculos condet amica manus,

sed sine funeribus caput hoc, sine honore sepulcri

indeploratum barbara terra teget!

ecquid, ubi audieris, tota turbabere mente,

et feries pauida pectora fida manu?

ecquid, in has frustra tendens tua brachia partis,

clamabis miseri nomen inane uiri?

parce tamen lacerare genas, nec scinde capillos:

non tibi nunc primum, lux mea, raptus ero.

cum patriam amisi, tunc me periisse putato:

et prior et grauior mors fuit illa mihi.

nunc, si forte potes,—sed non potes, optima coniunx—

finitis gaude tot mihi morte malis.

quod potes, extenua forti mala corde ferendo,

ad quae iam pridem non rude pectus habes.

atque utinam pereant animae cum corpore nostrae,

effugiatque auidos pars mihi nulla rogos.

nam si morte carens uacua uolat altus in aura

spiritus, et Samii sunt rata dicta senis,

inter Sarmaticas Romana uagabitur umbras,

perque feros manis hospita semper erit;

ossa tamen facito parua referantur in urna:

sic ego non etiam mortuus exsul ero.

non uetat hoc quisquam: fratrem Thebana peremptum

supposuit tumulo rege uetante soror.

atque ea cum foliis et amomi puluere misce,

inque suburbano condita pone solo;

quoque legat uersus oculo properante uiator,

grandibus in tituli marmore caede notis:

HIC . EGO . QVI . IACEO . TENERORVM . LVSOR . AMORVM

INGENIO . PERII . NASO . POETA . MEO.

AT . TIBI . QVI . TRANSIS . NE . SIT . GRAVE . QVISQVIS . AMASTI

DICERE . NASONIS . MOLLITER . OSSA . CVBENT.

hoc satis in titulo est. etenim maiora libelli

et diuturna magis sunt monimenta mihi,

quos ego confido, quamuis nocuere, daturos

nomen et auctori tempora longa suo.

tu tamen exstincto feralia munera semper

deque tuis lacrimis umida serta dato.

quamuis in cineres corpus mutauerit ignis,

sentiet officium maesta fauilla pium.

scribere plura libet. sed uox mihi fessa loquendo

dictandi uiris siccaque lingua negat.

accipe supremo dictum mihi forsitan ore,

quod, tibi qui mittit, non habet ipse, uale!

221. The Immortality of Poetry

QVID mihi, Liuor edax, ignauos obicis annos,

ingeniique uocas carmen inertis opus;

non me more patrum, dum strenua sustinet aetas,

praemia militiae puluerulenta sequi

nec me uerbosas leges ediscere nec me

ingrato uocem prostituisse foro?

mortalest, quod quaeris, opus; mihi fama perennis

quaeritur, in toto semper ut orbe canar.

uiuet Maeonides, Tenedos dum stabit et Ide,

dum rapidas Simois in mare uoluet aquas;

uiuet et Ascraeus, dum mustis uua tumebit,

dum cadet incurua falce resecta Ceres;

Battiades semper toto cantabitur orbe:

quamuis ingenio non ualet, arte ualet;

nulla Sophocleo ueniet iactura cothurno;

cum sole et luna semper Aratus erit;

dum fallax seruus, durus pater, inproba lena

uiuent et meretrix blanda, Menandros erit;

Ennius arte carens animosique Accius oris

casurum nullo tempore nomen habent.

Varronem primamque ratem quae nesciet aetas,

aureaque Aesonio terga petita duci?

carmina sublimis tunc sunt peritura Lucreti,

exitio terras cum dabit una dies;

Tityrus et segetes Aeneiaque arma legentur,

Roma triumphati dum caput orbis erit;

donec erunt ignes arcusque Cupidinis arma,

discentur numeri, culte Tibulle, tui;

Gallus et Hesperiis et Gallus notus Eois,

et sua cum Gallo nota Lycoris erit.

ergo, cum silices, cum dens patientis aratri

depereant aeuo, carmina morte carent:

cedant carminibus reges regumque triumphi,

cedat et auriferi ripa benigna Tagi!

uilia miretur uulgus; mihi flauus Apollo

pocula Castalia plena ministret aqua,

sustineamque coma metuentem frigora myrtum

atque ita sollicito multus amante legar!

pascitur in uiuis Liuor, post fata quiescit,

cum suus ex merito quemque tuetur honos.

ergo etiam cum me supremus adederit ignis,

uiuam, parsque mei multa superstes erit.

ANONYMOUS

circa 10 A.D. (?).

222. Exordium to a Poem on the Sea

TETHYA marmoreo fecundam pandere ponto

et salis aequorea uiridantis mole cauernas

quaeque sub aestifluis Thetis umida continet antris

coeptanti, Venus alma, faue, quae, semina caeli

parturiente salo, diuini germinis aestu

spumea purpurei dum sanguinat unda profundi,

nasceris e pelago, placido dea prosata mundo!

nam cum prima foret rebus natura ferundis

in foedus conexa suum, ne staret inerti

machina mole uacans, tibi primum candidus aether

astrigeram faciem nitido gemmauit Olympo.

te fecunda sinu tellus amplexa resedit

ponderibus librata suis, elementaque iussa

aeternas seruare uices. tu fetibus auges

cuncta suis, totus pariter tibi parturit orbis.

quare, diua, precor, quoniam tua munera paruo

ausus calle sequor, uitreo de gurgite uultus

dextera prome pios et numine laeta sereno

Pierias age pande uias: da Nerea molli

pacatum candere freto uotisque litata

fac saltem primas pelagi libemus harenas.

TIBERIVS CLAVDIVS CAESAR GERMANICVS

15 B.C.-19 A.D.

223. From the Golden to the Iron Age

VIRGINIS inde subest facies, cui plena sinistra

fulget spica manu maturisque ardet aristis.

quam te, diua, uocem? tangunt mortalia si te

carmina nec surdam praebes uenerantibus aurem,

exosa heu mortale genus, medio mihi cursu

stabunt quadripedes et flexis laetus habenis

teque tuumque canam terris uenerabile numen.

aurea pacati regeres cum saecula mundi,

Iustitia inuiolata malis, placidissima uirgo,

siue illa Astraei genus es, quem fama parentem

tradidit astrorum, seu uera intercidit aeuo

ortus fama tui, mediis te laeta ferebas

sublimis populis nec dedignata subire

tecta hominum et puros sine crimine, diua, penatis,

iura dabas cultuque nouo rude uulgus in omnis

formabas uitae sinceris artibus usus.

nondum uesanos rabies nudauerat ensis

nec consanguineis fuerat discordia nota,

ignotique maris cursus priuataque tellus

grata satis, neque per dubios auidissima uentos

spes procul amotas fabricata naue petebat

diuitias, fructusque dabat placata colono

sponte sua tellus nec parui terminus agri

praestabat dominis sine eo tutissima rura.

at postquam argenti creuit deformior aetas,

rarius inuisit maculatas fraudibus urbis

seraque ab excelsis descendens montibus ore

uelato tristisque genas abscondita rica,

nulliusque larem, nullos adit illa penatis.

tantum cum trepidum uulgus coetusque notauit

increpat 'o patrum suboles oblita priorum,

degeneres semper semperque habitura minores,

quid me, cuius abit usus, per uota uocatis?

quaerenda est sedes nobis noua, saecula uestra

Martibus indomitis tradam scelerique cruento'.

haec effata super montis abit alite cursu,

attonitos linquens populos grauiora pauentis.

aerea sed postquam proles terris data nec iam

semina uirtutis uitiis demersa resistunt

ferrique inuento mens est laetata metallo

polluit et taurus mensas adsuetus aratro,

deseruit propere terras iustissima uirgo

et caeli est sortita locum, qua proximus illi

tardus in occasum sequitur sua plaustra Bootes.

224. At the Tomb of Hector

MARTIA progenies, Hector, tellure sub ima

(fas audire tamen si mea uerba tibi),

respira, quoniam uindex tibi contigit heres,

qui patriae famam proferat usque tuae.

Ilios en surgit rursum inclita, gens colit illam

te Marte inferior, Martis amica tamen.

Myrmidonas periisse omnes dic, Hector, Achilli,

Thessaliam et magnis esse sub Aeneadis.

C. IVLIVS PHAEDRVS

15 B.C.-45 A.D.

225. Socrates

VVLGARE amici nomen, sed rara est fides.

cum paruas aedis sibi fundasset Socrates

(cuius non fugio mortem si famam adsequar,

et cedo inuidiae, dummodo absoluar cinis),

ex populo sic nescio quis, ut fieri solet;

'quaeso, tam angustam talis uir ponis domum?'

'utinam' inquit 'ueris hanc amicis impleam!'

226. Opportunity

CVRSV uolucri pendens, cum nouacula,

caluus, comosa fronte, nudo occipitio

(quem si occuparis, teneas; elapsum semel

non ipse possit Iuppiter reprehendere),

occasionem rerum significat breuem.

effectus impediret ne segnis mora,

finxere antiqui talem effigiem Temporis.

227. Epilogue

ADHVC supersunt multa quae possim loqui,

et copiosa abundat rerum uarietas;

sed temperatae suaues sunt argutiae,

immodicae offendunt. quare, uir sanctissime,

Particulo, chartis nomen uicturum meis,

Latinis dum manebit pretium litteris,

si non ingenium, certe breuitatem adproba,

quae commendari tanto debet iustius,

quanto poetae sunt molesti ualidius.

ANONYMOUS

10 B.C.-50 A.D.

228. Poetry and Science

(Prologue to a Poem on Aetna)

AVREA securi quis nescit saecula regis?

cum domitis nemo Cererem iactaret in aruis

uenturisque malas prohiberet fructibus herbas,

annua sed saturae complerent horrea messes,

ipse suo flueret Bacchus pede mellaque lentis

penderent foliis et pingui Pallas oliuae,

secretos amnis ageret cum gratia ruris?

non cessit cuiquam melius sua tempora nosse.

ultima quis tacuit iuuenum certamina Colchos?

quis non Argolico defleuit Pergamon igni

impositam et tristi natorum funere matrem

auersumue diem sparsumue in semina dentem?

quis non periurae doluit mendacia puppis

desertam uacuo Minoida litore questus,

quicquid et antiquom iactata est fabula carmen?

fortius ignotas molimur pectore curas:

qui tanto motus operi, quae causa perennis

explicet in densum flammas et trudat ab imo

ingenti sonitu molis et proxima quaeque

ignibus irriguis urat—mens carminis haec est.

principio ne quem capiat fallacia uatum

sedis esse dei tumidisque e faucibus ignem

Volcani ruere et clausis resonare cauernis

festinantis opus: non est tam sordida diuis

cura neque extremas ius est dimittere in artis

sidera; subducto regnant sublimia caelo

illa neque artificum curant tractare laborem.

discrepat a prima facies haec altera uatum:

illis Cyclopas memorant fornacibus usos,

cum super incudem numerosa in uerbera fortes

horrendum magno quaterent sub pondere fulmen

armarentque Iouem: turpe est sine pignore carmen.

proxima uiuaces Aetnaei uerticis ignis

impia sollicitat Phlegraeis fabula castris.

temptauere (nefas) olim detrudere mundo

sidera captiuique Iouis transferre gigantes

imperium et uicto leges imponere caelo.

(his natura sua est aluo tenus, ima per orbis

squameus intortos sinuat uestigia serpens.)

construitur magnis ad proelia montibus agger:

Pelion Ossa grauat, summus premit Ossan Olympus.

iam coaceruatas nituntur scandere molis,

impius et miles metuentia comminus astra

prouocat, infestus cunctos ad proelia diuos

prouocat. admotis conterrita sidera signis,

Iuppiter et caelo metuit dextramque corusca

armatus flamma remouet caligine mundum.

incursant uasto primum clamore gigantes:

hic magno tonat ore pater geminantque fauentes

undique discordes comitum simul agmine uenti.

densa per attonitas rumpuntur flumina nubis

atque in bellandum quae cuique potentia diuom

in commune uenit. iam patri dextera Pallas

et Mars laeuos erat, iam cetera turba deorum,

stant utrimque deae: ualidos tum Iuppiter ignis

increpat et iacto proturbat fulmine montis.

illinc disiectae uerterunt terga ruinae

infertae diuis acies atque impius hostis

praeceps cum castris agitur materque iacentis

impellens natos. tunc pax est reddita mundo,

tunc liber cessat; uenit per sidera: caelum

defensique decus mundi nunc redditur astris.

gurgite Trinacrio morientem Iuppiter Aetna

obruit Enceladon, uasto qui pondere montis

aestuat et petulans exspirat faucibus ignem.

haec est uentosae uolgata licentia famae.

uatibus ingenium est: hinc audit nobile carmen.

plurima pars scaenae rerum est fallacia: uates

sub terris nigros uiderunt carmine manis

atque inter cineres Ditis pallentia regna,

mentiti uates Stygias undasque canisque.

hi Tityon poena strauere in iugera foedum;

sollicitant illi te circum, Tantale, cena

sollicitantque siti; Minos, tuaque, Aeace, in umbris

iura canunt idemque rotant Ixionis orbem,—

quicquid et interius falsi sibi conscia terra est.

nec tu, terra, satis: speculantur numina diuom

nec metuunt oculos alieno admittere caelo.

norunt bella deum, norunt abscondita nobis

coniugia et falsa quotiens sub imagine peccet,

taurus in Europen, in Ledam candidus ales,

Iuppiter, ut Danaae pretiosus fluxerit imber.

debita carminibus libertas ista, sed omnis

in uero mihi cura: canam, quo feruida motu

aestuet Aetna nouosque rapax sibi conferat ignis.

229. Precatio Terrae

DEA sancta Tellus, rerum naturae parens,

quae cuncta generas et regeneras indidem,

quae sola praestas tuam tutelam gentibus,

caeli ac maris diua arbitra rerumque omnium,

per quam silet natura et somnos concipit,

itemque lucem reparas et noctem fugas:

tu Ditis umbras tegis et inmensum chaos

uentosque et imbris tempestatesque cohibes

et, cum libet, dimittis et misces freta

fugasque solis et procellas concitas,

itemque, cum uis, hilarem promittis diem.

tu alimenta uitae tribuis perpetua fide,

et, cum recesserit anima, in tete refugimus:

ita, quidquid tribuis, in te cuncta recidunt.

merito uocaris Magna tu Mater deum,

pietate quia uicisti diuum numina;

tu es illa uere gentium et diuum parens:

sine qua nec moritur quicquam nec nasci potest:

tu es Magna tuque diuum regina es, dea.

te, diua, adoro tuumque ego numen inuoco,

facilisque praestes hoc mihi quod te rogo;

referamque, diua, gratias merito tibi.

fidem quaeso, exaudi, et faue coeptis meis;

hoc quod peto a te, diua, mihi praesta uolens.

herbas, quascumque generat maiestas tua,

salutis causa tribuis cunctis gentibus:

hanc nunc mihi permittas medicinam tuam.

ueniat medicina cum tuis uirtutibus:

quidque ex his fecero, habeat euentum bonum,

cuique easdem dedero quique easdem a me acceperint,

sanos eosdem praestes. nunc, diua, hoc mihi

maiestas praestet tua quod supplex postulo.

circa 35 A.D.

230. Epitaph of Homonoea and Atimetus

TV qui secura procedis mente, parumper

siste gradum, quaeso, uerbaque pauca lege.

illa ego quae claris fueram praelata puellis,

hoc Homonoea breui condita sum tumulo,

cui formam Paphie, Charites tribuere decorem,

quam Pallas cunctis artibus erudiit.

nondum bis denos aetas mea uiderat annos,

iniecere manus inuida fata mihi.

nec pro me queror hoc, morte est mihi tristior ipsa

maeror Atimeti coniugis ille mei.

'sit tibi terra leuis, mulier dignissima uita

quaeque tuis olim perfruerere bonis.'

Si pensare animas sinerent crudelia fata

et posset redimi morte aliena salus.

quantulacumque meae debentur tempora uitae,

pensassem pro te, cara Homonoea, libens.

at nunc quod possum, fugiam lucemque deosque,

ut te matura per Styga morte sequar.

'parce tuam, coniux, fletu quassare iuuentam

fataque maerendo sollicitare mea.

nil prosunt lacrimae nec possunt fata moueri.

uiximus, hic omnis exitus unus habet.

parce: ita non unquam similem experiare dolorem

et faueant uotis numina cuncta tuis.

quodque mihi eripuit mors inmatura iuuentae,

id tibi uicturo proroget ulterius.'

231. The Complaint of the Garden God

QVID frustra quereris, colone, mecum

quod quondam bene fructuosa malus

autumnis sterilis duobus adstem?

non me praegrauat, ut putas, senectus,

nec sum grandine uerberata dura,

nec gemmas modo germine exeuntis

seri frigoris ustulauit aura,

nec uenti pluuiaeue siccitasue,

quod de se quererer, malum dederunt;

non sturnus mihi gracculusue raptor

aut cornix anus aut aquosus anser

aut coruus nocuit siticulosus:

sed quod carmina pessimi poetae

ramis sustineo laboriosis.

L. ANNAEVS SENECA

4 B.C.-65 A.D.

232. Time

OMNIA tempus edax depascitur, omnia carpit,

omnia sede mouet, nil sinit esse diu.

flumina deficiunt, profugum mare litora siccant,

subsidunt montes et iuga celsa ruunt.

quid tam parua loquor? moles pulcherrima caeli

ardebit flammis tota repente suis.

omnia mors poscit. lex est, non poena, perire:

hic aliquo mundus tempore nullus erit.

233. Corsica

BARBARA praeruptis inclusa est Corsica saxis,

horrida, desertis undique uasta locis.

non poma autumnus, segetes non educat aestas

canaque Palladio munere bruma caret,

imbriferum nullo uer est laetabile fetu

nullaque in infausto nascitur herba solo.

non panis, non haustus aquae, non ultimus ignis:

hic sola haec duo sunt, exsul et exsilium.

234. Athens

QVISQVIS Cecropias hospes cognoscis Athenas,

quae ueteris famae uix tibi signa dabunt,

'hasne dei' dices 'caelo petiere relicto?

pugnaque partitis haec fuit ora deis?'

idem Agamemnonias dices cum uideris arces:

'heu uictrix uicta uastior urbe iacet!'

hae sunt, quas merito quondam est mirata uetustas;

magnarum rerum magna sepulcra uides!

235. Britain

VICTA prius nulli, nullo spectata triumpho

inlibata tuos gens patet in titulos.

fabula uisa diu medioque recondita ponto

libera uictori quam cito colla dedit!

236. On the Death of Crispus

ABLATVS mihi Crispus est amicus,

pro quo si pretium dari liceret,

nostros diuiderem libenter annos.

nunc pars optima me mei reliquit,

Crispus, praesidium meum, uoluptas,

pectus, deliciae: nihil sine illo

laetum mens mea iam putabit esse.

consumptus male debilisque uiuam:

plus quam dimidium mei recessit.

237. The Only Immortality

i

HAEC urbem circa stulti monumenta laboris

quasque uides molis, Appia, marmoreas,

pyramidasque ausas uicinum attingere caelum,

pyramidas, medio quas fugit umbra die,

et Mausoleum, miserae solacia mortis,

intulit externum quo Cleopatra uirum,

concutiet sternetque dies, quoque altius exstat

quodque opus, hoc illud carpet edetque magis.

carmina sola carent fato mortemque repellunt:

carminibus uiues semper, Homere, tuis.

ii

Nullum opus exsurgit quod non annosa uetustas

expugnet, quod non uertat iniqua dies,

tu licet extollas magnos ad sidera montis

et Lydas aeques marmore pyramidas.

ingenio mors nulla nocet, uacat undique tutum:

inlaesum semper carmina nomen habent.

238. The Last Pilgrimage

QVANTVS incedit populus per urbis

ad noui ludos auidus theatri,

quantus Eleum ruit ad Tonantem,

quinta cum sacrum reuocauit aestas;

quanta, cum longae redit hora nocti

crescere et somnos cupiens quietos

Libra Phoebeos tenet aequa currus,

turba secretam Cererem frequentat

et citi tectis properant relictis

Attici noctem celebrare mystae:

tanta per campos agitur silentis

turba; pars tarda graditur senecta,

tristis et longa satiata uita;

pars adhuc currit melioris aeui:

uirgines nondum thalamis iugatae

et comis nondum positis ephebi

matris et nomen modo doctus infans.

his datum solis, minus ut timerent,

igne praelato releuare noctem;

ceteri uadunt per opaca tristes.

qualis est uobis animus, remota

luce cum maestus sibi quisque sensit

obrutum tota caput esse terra?

stat chaos densum tenebraeque turpes

et color noctis malus ac silentis

otium mundi uacuaeque nubes.

sera nos illo referat senectus:

nemo ad id sero uenit, unde numquam,

cum semel uenit, potent reuerti;

quid iuuat durum properare fatum?

omnis haec magnis uaga turba terris

ibit ad manis facietque inerti

uela Cocyto: tibi crescit omne,

et quod occasus uidet et quod ortus.

parce uenturis: tibi, mors, paramur.

sis licet segnis, properamus ipsi:

prima quae uitam dedit hora carpit.

239. Fatal Beauty

ANCEPS forma bonum mortalibus,

exigui donum breue temporis,

ut uelox celeri pede laberis!

Non sic prata nouo uere decentia

aestatis calidae despoliat uapor,

saeuit solstitio cum medius dies

et noctes breuibus praecipitant rotis

languescunt folio et lilia pallido:

ut gratae capiti deficiunt comae

et fulgor teneris qui radiat genis

momento rapitur nullaque non dies

formonsi spolium corporis abstulit.

res est forma fugax: quis sapiens bono

confidat fragili? dum licet, utere.

tempus te tacitum subruit, horaque

semper praeterita deterior subit.

Quid deserta petis? tutior auiis

non est forma locis: te nemore abdito

cum Titan medium constituit diem,

cingent turba licens Naides improbae,

formonsos solitae claudere fontibus,

et somnis facient insidias tuis

Panas quae Dryades montiuagos petunt.

240. Death has no Terror

VERVM est an timidos fabula decipit

umbras corporibus uiuere conditis,

cum coniunx oculis imposuit manum

supremusque dies solibus obstitit

et tristis cineres urna cohercuit?

non prodest animam tradere funeri,

sed restat miseris uiuere longius?

an toti morimur nullaque pars manet

nostri, cum profugo spiritus halitu

immixtus nebulis cessit in aera

et nudum tetigit subdita fax latus?

Quicquid sol oriens, quicquid et occidens

nouit, caeruleis Oceanus fretis

quicquid bis ueniens et fugiens lauat,

aetas Pegaseo corripiet gradu.

quo bis sena uolant sidera turbine,

quo cursu properat uoluere saecula

astrorum dominus, quo properat modo

obliquis Hecate currere flexibus:

hoc omnes petimus fata nec amplius,

iuratos superis qui tetigit lacus,

usquam est; ut calidis fumus ab ignibus

uanescit, spatium per breue sordidus,

ut nubis, grauidas quas modo uidimus,

arctoi Boreae dissicit impetus:

sic hic, quo regimur, spiritus effluet.

post mortem nihil est ipsaque mors nihil,

uelocis spatii meta nouissima;

spem ponant auidi, solliciti metum:

tempus nos auidum deuorat et chaos.

mors indiuidua est, noxia corpori

nec parcens animae: Taenara et aspero

regnum sub domino limen et obsidens

custos non facili Cerberus ostio

rumores uacui uerbaque inania

et par sollicito fabula somnio.

quaeris quo iaceas post obitum loco?

quo non nata iacent.

241. Hymeneal

AD regum thalamos numine prospero

qui caelum superi quique regunt fretum

adsint cum populis rite fauentibus.

primum sceptriferis colla Tonantibus

taurus celsa ferat tergore candido;

Lucinam niuei femina corporis

intemptata iugo placet et asperi

Martis sanguineas quae cohibet manus,

quae dat belligeris foedera gentibus

et cornu retinet diuite copiam,

donetur tenera mitior hostia.

et tu, qui facibus legitimis ades,

noctem discutiens auspice dextera

huc incede gradu marcidus ebrio,

praecingens roseo tempora uinculo.

et tu quae, gemini praeuia temporis,

tarde, stella, redis semper amantibus:

te matres, auide te cupiunt nurus

quam primum radios spargere lucidos.

Vincit uirgineus decor

longe Cecropias nurus,

et quas Taygeti iugis

exercet iuuenum modo

muris quod caret oppidum,

et quas Aonius latex

Alpheosque sacer lauat.

si forma uelit aspici,

cedent Aesonio duci

proles fulminis improbi

aptat qui iuga tigribus,

nec non, qui tripodas mouet,

frater uirginis asperae,

cedet Castore cum suo

Pollux caestibus aptior.

sic, sic, caelicolae, precor,

uincat femina coniuges,

uir longe superet uiros.

Haec cum femineo constitit in choro,

unius facies praenitet omnibus,

sic cum sole perit sidereus decor,

et densi latitant Pleiadum greges

cum Phoebe solidum lumine non suo

orbem circuitis cornibus alligat.

ostro sic niueus puniceo color

perfusus rubuit, sic nitidum iubar

pastor luce noua roscidus aspicit.

ereptus thalamis Phasidis horridi,

effrenae solitus pectora coniugis

inuita trepidus prendere dextera,

felix Aeoliam corripe uirginem

nunc primum soceris, sponse, uolentibus.

concesso, iuuenes, ludite iurgio,

hinc illinc, iuuenes, mittite carmina:

rara est in dominos iusta licentia.

Candida thyrsigeri proles generosa Lyaei,

multifidam iam tempus erat succendere pinum:

excute sollemnem digitis marcentibus ignem,

festa dicax fundat conuicia fescenninus,

soluat turba iocos—tacitis eat illa tenebris,

si qua peregrino nubit furtiua marito.

242. The Lot of Kings

QVIS uos exagitat furor,

alternis dare sanguinem

et sceptrum scelere aggredi?

nescitis, cupidi arcium,

regnum quo iaceat loco.

regem non faciunt opes,

non uestis Tyriae color,

non frontis nota regiae,

non auro nitidae trabes:

rex est qui posuit metus

et diri mala pectoris,

quem non ambitio inpotens

et numquam stabilis fauor

uulgi praecipitis mouet,

non quicquid fodit Occidens

aut unda Tagus aurea

claro deuehit alueo,

non quicquid Libycis terit

feruens area messibus,

quem non concutiet cadens

obliqui uia fulminis,

non Eurus rapiens mare

aut saeuo rabidus freto

uentosi tumor Hadriae,

quem non lancea militis,

non strictus domuit chalybs,

qui tuto positus loco

infra se uidet omnia

occurritque suo libens

fato nec queritur mori.

Reges conueniant licet

qui sparsos agitant Dahas,

qui rubri uada litoris

et gemmis mare lucidum

late sanguineis tenent,

aut qui Caspia fortibus

recludunt iuga Sarmatis,

certet Danuuii uadum

audet qui pedes ingredi

et (quocumque loco iacent)

Seres uellere nobiles:

nil ullis opus est equis,

nil armis et inertibus

telis quae procul ingerit

Parthus, cum simulat fugas,

admotis nihil est opus

urbis sternere machinis,

longe saxa rotantibus.

mens regnum bona possidet.

rex est qui metuet nihil,

rex est qui cupiet nihil:

hoc regnum sibi quisque dat.

Stet quicumque uolet potens

aulae culmine lubrico:

me dulcis saturet quies;

obscuro positus loco

leni perfruar otio,

nullis notaque litibus

aetas per tacitum fluat.

sic cum transierint mei

nullo cum strepitu dies,

plebeius moriar senex.

illi mors grauis incubat

qui, notus nimis omnibus,

ignotus moritur sibi.

243. Mutability

NVLLA sors longa est: dolor ac uoluptas

inuicem cedunt; breuior uoluptas.

ima permutat leuis hora summis:

ille qui donat diadema fronti,

quem genu nixae tremuere gentes,

cuius ad nutum posuere bella

Medus et Phoebi propioris Indus

et Dahae Parthis equitem minati,

anxius sceptrum tenet et mouentis

cuncta diuinat metuitque casus

mobilis rerum dubiumque tempus.

Vos quibus rector maris atque terrae

ius dedit magnum necis atque uitae,

ponite inflatos tumidosque uultus:

quicquid a uobis minor expauescit,

maior hoc uobis dominus minatur;

omne sub regno grauiore regnum est.

quem dies uidit ueniens superbum,

hunc dies uidit fugiens iacentem.

Nemo confidat nimium secundis,

nemo desperet meliora lassis:

miscet haec illis prohibensque Clotho

stare Fortunam rotat omne fatum.

nemo tam diuos habuit fauentis

crastinum ut posset sibi polliceri:

res deus nostras celeri citatas

turbine uersat.

244. The Saying of Orpheus

VERVM est quod cecinit sacer

Thressae sub Rhodopes iugis

aptans Pieriam chelyn

Orpheus Calliopae genus,

aeternum fieri nihil.

Illius stetit ad modos

torrentis rapidi fragor,

oblitusque sequi fugam

amisit liquor impetum;

et dum fluminibus mora est,

defecisse putant Geten

Hebrum Bistones ultimi.

aduexit uolucrem nemus

et silua residens uenit:

aut si qua aera peruolat,

auditis uaga cantibus

ales deficiens cadit;

abrumpit scopulos Athos

Centauros obiter ferens,

et iuxta Rhodope stetit

laxata niue cantibus;

et quercum fugiens suam

ad uatem properat Dryas;

ad cantus ueniunt tuos

ipsis cum latebris ferae,

iuxtaque inpauidum pecus

sedit Marmaricus leo

nec dammae trepidant lupos

et serpens latebras fugit.

Quin per Taenarias foris

manis cum tacitos adit

maerentem feriens chelyn,

cantu Tartara flebili

et tristis Erebi deos

uidit nec timuit Stygis

iuratos superis lacus.

haesit non stabilis rota

uicto languida turbine,

increuit Tityi iecur,

dum cantus uolucris tenet;

et uinci lapis improbus

et uatem uoluit sequi;

tunc primum Phrygius senex

undis stantibus immemor

excussit rabidam sitim

nec pomis adhibet manus.

auditum quoque nauita,

inferni ratis aequoris

nullo remigio uenit.

sic cum uinceret inferos

Orpheus carmine funditus,

consumptos iterum deae

supplent Eurydices colus!

sed dum respicit immemor

nec credens sibi redditam

Orpheus Eurydicen sequi,

cantus praemia perdidit:

quae nata est iterum perit.

tunc, solamina cantibus

quaerens, flebilibus modis

haec Orpheus cecinit Getis:

Leges in superos datas

et qui tempora digerit

quattuor praecipitis deus

anni, disposuit uices;

nulli non auidi colus

Parcas stamina nectere:

quod natum est, patitur mori.

Vati credere Thracio

deuictus iubet Hercules.

iam, iam legibus obrutis

mundo cum ueniet dies,

australis polus obruet

quicquid per Libyam iacet

et sparsus Garamas tenet;

arctous polus obruet

quicquid subiacet axibus

et siccus Boreas ferit.

amisso trepidus polo

Titan excutiet diem.

caeli regia concidens

ortus atque obitus trahet

atque omnis pariter deos

perdet mors aliqua et chaos,

et mors fata nouissima

in se constituet sibi.

quis mundum capiet locus?

discedet uia Tartari,

fractis ut pateat polis?

an quod diuidit aethera

a terris spatium sat est

et mundi nimium malis?

quis tantum capiet nefas,

fratrum quis superans locus

pontum Tartara sidera

regna unus capiet tria?

L. IVNIVS MODERATVS COLVMELLA

10-80 A.D.

245. The Flowery Spring

QVIN et odoratis messis iam floribus instat:

iam uer purpureum, iam uersicoloribus anni

fetibus alma parens pingi sua tempora gaudet.

iam Phrygiae loti gemmantia lumina promunt

et coniuentis oculos uiolaria soluunt,

oscitat et leo et ingenuo confusa rubore

uirgineas adaperta genas rosa praestat honores

caelitibus templisque Sabaeum miscet odorem.

nunc uos Pegasidum comites Acheloidas oro

Maenaliosque choros Dryadum nymphasque Napaeas,

quae colitis nemus Amphrysi, quae Thessala Tempe,

quae iuga Cyllenes et opaci rura Lycaei

antraque Castaliis semper rorantia guttis,

et quae Sicanii flores legistis Halaesi

cum Cereris proles uestris intenta choreis

aequoris Hennaei uernantia lilia carpsit

raptaque, Lethaei coniunx mox facta tyranni,

sideribus tristis umbras et Tartara caelo

praeposuit Ditemque Ioui letumque saluti

et nunc inferno potitur Proserpina regno:

uos quoque iam posito luctu maestoque timore

huc facili gressu teneras aduertite plantas

tellurisque comas sacris aptate canistris.

hinc nullae insidiae nymphis, non ulla rapina;

casta Fides nobis colitur sanctique Penates.

omnia plena iocis, securo plena cachinno,

plena mero, laetisque uirent conuiuia pratis.

nunc uer egelidum, nunc est mollissimus annus,

dum Phoebus tener ac tenera decumbere in herba

suadet et arguto fugientis gramine fontis

nec rigidos potare iuuat nec sole tepentis.

iamque Dionaeis redimitur floribus hortus,

iam rosa mitescit Sarrano clarior ostro.

nec tam nubifugo Borea Latonia Phoebe

purpureo radiat uultu, nec Sirius ardor

sic micat aut rutilus Pyrois aut ore corusco

Hesperus, Eoo remeat cum Lucifer ortu,

nec tam sidereo fulget Thaumantias arcu,

quam nitidis hilares conlucent fetibus horti.

quare age uel iubare exorto iam nocte suprema,

uel dum Phoebus equos in gurgite mersat Hibero,

sicubi odoratas praetexit amaracus umbras,

carpite, narcissique comas sterilisque balausti.

et tu, ne Corydonis opes despernat Alexis,

formoso Nais puero formosior ipsa

fer calathis uiolam et nigro permixta ligustro

balsama cum casia nectens croceosque corymbos

sparge mero Bacchi, nam Bacchus condit odores.

et uos, agrestes, duro qui pollice mollis

demetitis flores, cano iam uimine textum

sirpiculum ferrugineis cumulate hyacinthis.

iam rosa distendat contorti stamina iunci

pressaque flammeola rumpatur fiscina calta.

mercibus ut uernis diues Vortumnus abundet,

et titubante gradu, multo madefactus Iaccho,

aere sinus gerulus plenos grauis urbe reportet

ANONYMOUS

54-5 A.D.

246. Redeunt Saturnia Regna

(GLYCERANVS. MYSTES)

Gl. QVID tacitus, Mystes? My. curae mea gaudia, turbant:

cura dapes sequitur, magis inter pocula surgit

et grauis anxietas laetis incumbere gaudet.

Gl. non satis accipio. My. nec me iuuat omnia fari.

Gl. forsitan imposuit pecori lupus? My. haud timet hostis

turba canum uigilans. Gl. uigiles quoque somnus obumbrat.

My. altius est, Glycerane, aliquid, non quod patet: erras.

Gl. atquin turbari sine uentis non solet aequor.

My. quod minime reris, satias mea gaudia uexat.

Gl. deliciae somnusque solent adamare querelas.

My. ergo si causas curarum scire laboras—

Gl. quae spargit ramos, tremula nos uestiet umbra

ulmus, et in tenero corpus summittere prato

herba iubet: tu dic quae sit tibi causa tacendi.

My. cernis ut adtrito diffusus caespite pagus

annua uota ferat sollemnisque imbuat aras?

spirant templa mero, resonant caua tympana palmis,

Maenalides teneras ducunt per sacra choreas,

tibia laeta canit, pendet sacer hircus ab ulmo

et iam nudatis ceruicibus exuit exta.

ergo nunc dubio pugnant discrimine nati

et negat huic aeuo stolidum pecus aurea regna?

Saturni rediere dies Astraeaque uirgo

tutaque in antiquos redierunt saecula mores.

condit secura totas spe messor aristas,

languescit senio Bacchus, pecus errat in herba,

nec gladio metimus nec clausis oppida muris

bella tacenda parant; nullo iam noxia partu

femina quaecumque est hostem parit. arua iuuentus

nuda fodit tardoque puer domifactus aratro

miratur patriis pendentem sedibus ensem.

est procul a nobis infelix gloria Sullae

trinaque tempestas, moriens cum Roma supremas

desperauit opes et Martia uendidit arma.

nunc tellus inculta nouos parit ubere fetus,

nunc ratibus tutis fera non irascitur unda;

mordent frena tigres, subeunt iuga saeua leones.

casta faue, Lucina: tuus iam regnat Apollo!

C. CALPVRNIVS SICVLVS

circa 55 A.D.

247. A Singing Match

(MELIBOEVS. CORYDON. AMYNTAS.)

M. QVID tacitus, Corydon, uultuque subinde minaci

quidue sub hac platano, quam garrulus adstrepit umor,

insueta statione sedes? iuuat herbida forsan

ripa leuatque diem uicini spiritus amnis?

C. carmina iam dudum, non quae nemorale resultent,

uoluimus, o Meliboee; sed haec, quibus aurea possint

saecula cantari, quibus et deus ipse canatur,

qui populos urbisque regit pacemque togatam.

M. dulce quidem resonas, nec te diuersus Apollo

despicit, o iuuenis, sed magnae numina Romae

non ita cantari debent, ut ouile Menalcae.

C. quidquid id est, siluestre licet uideatur acutis

auribus et nostro tantum memorabile pago;

non mea rusticitas, si non ualet arte polita

carminis, at certe ualeat pietate probari?

rupe sub hac eadem, quam proxima pinus obumbrat.

haec eadem nobis frater meditatur Amyntas

quem uicina meis natalibus admouet aetas.

M. iam puerum calamos et odorae uincula cerae

iungere non cohibes, leuibus quem saepe cicutis

ludere conantem uetuisti fronte paterna?

dicentem, Corydon, te non semel ista notaui:

'frange, puer, calamos et inanis desere Musas;

i, potius glandis rubicundaque collige corna,

duc ad mulctra greges et lac uenale per urbem

non tacitus porta. quid enim tibi fistula reddet,

quo tutere famem? certe mea carmina nemo

praeter ab his scopulis uentosa remurmurat echo.'

C. haec ego, confiteor, dixi, Meliboee, sed olim:

non eadem nobis sunt tempora, non deus idem.

spes magis adridet: certe ne fraga rubosque

colligerem uiridique famem solarer hibisco,

tu facis et tua nos alit indulgentia farre;

tu nostras miseratus opes docilemque iuuentam

hiberna prohibes ieiunia soluere fago.

ecce nihil querulum per te, Meliboee, sonamus;

per te secura saturi recubamus in umbra

et fruimur siluis Amaryllidos, ultima nuper,

ultima terrarum, nisi tu, Meliboee, fuisses,

litora uisuri trucibusque obnoxia Mauris

pascua Geryonis, liquidis ubi cursibus ingens

dicitur occiduas impellere Baetis arenas.

scilicet extremo nunc uilis in orbe iacerem,

a dolor! et pecudes inter conductus Iberas

irrita septena modularer sibila canna;

nec quisquam nostras inter dumeta Camenas

respiceret; non ipse daret mihi forsitan aurem,

ipse deus, uacuam, longeque sonantia uota

scilicet extremo non exaudiret in orbe.

sed nisi forte tuas melior sonus aduocat auris

et nostris aliena magis tibi carmina rident,

uis, hodierna tua subigatur pagina lima?

nam tibi non tantum uenturos dicere uentos

agricolis qualemque ferat sol aureus ortum

attribuere dei, sed dulcia carmina saepe

concinis, et modo te Baccheis Musa corymbis

munerat et lauro modo pulcher obumbrat Apollo.

quod si tu faueas trepido mihi, forsitan illos

experiar calamos, here quos mihi doctus Iollas

donauit dixitque: 'trucis haec fistula tauros

conciliat: nostroque sonat dulcissima Fauno.

Tityrus hanc habuit, cecinit qui primus in istis

montibus Hyblaea modulabile carmen auena.'

M. magna petis, Corydon, si Tityrus esse laboras.

ille fuit uates sacer et qui posset auena

praesonuisse chelyn, blandae cui saepe canenti

adlusere ferae, cui substitit aduena quercus.

quem modo cantantem rutilo spargebat acantho

Nais et implicitos comebat pectine crinis.

C. est—fateor, Meliboee,—deus: sed nec mihi Phoebus

forsitan abnuerit; tu tantum commodus audi:

scimus enim, quam te non aspernetur Apollo.

M. incipe, nam faueo; sed prospice, ne tibi forte

tinnula tam fragili respiret fistula buxo,

quam resonare solet, si quando laudat Alexin.

hos potius, magis hos calamos sectare: canalis

exprime qui dignas cecinerunt consule siluas.

incipe, ne dubita, uenit en et frater Amyntas;

cantibus iste tuis alterno succinet ore.

ducite, nec mora sit, uicibusque reducite carmen;

tuque prior, Corydon, tu proximus ibis, Amynta.

C. ab Ioue principium, si quis canit aethera, sumat,

si quis Atlantiaci pondus molitur Olympi:

at mihi, qui nostras praesenti numine terras

perpetuamque regit iuuenili robore pacem,

laetus et augusto felix adrideat ore.

A. me quoque facundo comitatus Apolline Caesar

respiciat, montis neu dedignetur adire,

quos et Phoebus amat, quos Iupiter ipse tuetur:

in quibus augustos uisurae saepe triumphos

laurus fructificant uicinaque nascitur arbos.

C. ipse polos etiam qui temperat igne geluque,

Iupiter ipse parens, cui tu iam proximus esse,

Caesar, ouas, posito paulisper fulmine saepe

Cresia rura petit uiridique reclinis in antro

carmina Dictaeis audit Curetica siluis.

A. aspicis, ut uirides audito Caesare siluae

conticeant? memini, quamuis urgente procella

sic nemus immotis subito requiescere ramis,

et dixi: 'deus hinc, certe deus expulit euros.'

nec mora; Parrhasiae sonuerunt sibila cannae.

C. adspicis, ut teneros subitus uigor excitet agnos?

utque superfuso magis ubera lacte grauentur

et nuper tonsis exundent uellera fetis?

hoc ego iam, memini, semel hac in ualle notaui

et uenisse Palen pecoris dixisse magistros.

A. scilicet omnis eum tellus, gens omnis adorat,

diligiturque deis, quem sic taciturna uerentur

arbuta, cuius iners audito nomine tellus

incaluit floremque dedit; cui silua uocato

densat odore comas, stupefacta regerminat arbos.

C. illius ut primum senserunt numina terrae,

coepit et uberior sulcis fallentibus olim

luxuriare seges tandemque legumina plenis

uix resonant siliquis; nec praefocata malignum

messis habet lolium nec inertibus albet auenis.

A. iam neque damnatos metuit iactare ligones

fossor et inuento, si fors dedit, utitur auro;

nec timet, ut nuper, dum iugera uersat arator,

ne sonet offenso contraria uomere massa,

iamque palam presso magis et magis instat aratro.

C. ille dat, ut primas Cereri dare cultor aristas

possit et intacto Bromium perfundere uino,

ut nudus ruptas saliat calcator in uuas

utque bono plaudat paganica turba magistro,

qui facit egregios ad peruia compita ludos.

A. ille meis pacem dat montibus: ecce per illum,

seu cantare iuuat seu ter pede laeta ferire

gramina, nullus obest; licet et cantare choreis

et cantus uiridante licet mihi condere libro,

turbida nec calamos iam surdant classica nostros.

C. numine Caesareo securior ipse Lycaeus

Pan recolit siluas et amoena Faunus in umbra

securus recubat placidoque in fonte lauatur

Nais et humanum non calcatura cruorem

per iuga siccato uelox pede currit Oreas.

A. di, precor, hunc iuuenem, quem uos (neque fallor) ab ipso

aethere misistis, post longa reducite uitae

tempora uel potius mortale resoluite pensum

et date perpetuo caelestia fila metallo:

sit deus et nolit pensare palatia caelo!

C. tu modo mutata seu Iupiter ipse figura,

Caesar, ades seu quis superum sub imagine falsa

mortalique lates (es enim deus): hunc, precor, orbem

hos, precor, aeternus populos rege! sit tibi caeli

uilis amor coeptamque, pater, ne desere pacem!

M. rustica credebam nemoralis carmina uobis

concessisse deas et obesis auribus apta;

uerum, quae paribus modo concinuistis auenis,

tam liquidum, tam dulce cadunt, ut non ego malim

quod Peligna solent examina lambere nectar.

C. o mihi quae tereti decurrent carmina uersu

tunc, Meliboee, meum si quando montibus istis

dicar habere Larem, si quando nostra uidere

pascua contigerit! uellit nam saepius aurem

inuida Paupertas et dicit: 'ouilia cura!'

at tu, si qua tamen non aspernanda putabis,

fer, Meliboee, deo mea carmina: nam tibi fas est

sacra Palatini penetralia uisere Phoebi.

tum mihi talis eris, qualis qui dulce sonantem

Tityron e siluis dominam deduxit in urbem

ostenditque deis et 'spreto' dixit 'ouili,

Tityre, rura prius, sed post cantabimus arma'.

A. respiciat nostros utinam fortuna labores

pulcrior et meritae faueat deus ipse iuuentae!

nos tamen interea tenerum mactabimus haedum

et pariter subitae peragemus fercula cenae.

M. nunc ad flumen ouis deducite: iam fremit aestas,

iam sol contractas pedibus magis admouet umbras.

M. ANNAEVS LVCANVS (?)

39-65 A.D.

248. His Own Epitaph

CORDVBA me genuit, rapuit Nero, praelia dixi.

quae gessere pares hinc socer, inde gener.

continuo numquam direxi carmina ductu,

quae tractim serpant: plus mihi comma placet.

fulminis in morem, quae sint miranda, citentur:

haec uere sapiet dictio, quae feriet!

ANONYMOUS

circa 60 A.D.

249. Laus Pisonis

SED prius emenso Titan uergetur Olympo,

quam mea tot laudes decurrere carmina possint.

felix et longa iuuenis dignissime uita

eximiumque tuae gentis decus, accipe nostram

cartulam et ut ueri complectere pignus amoris.

quod si digna tua minus est mea pagina laude,

at uoluisse sat est: animum, non carmina iacto.

tu modo laetus ades: forsan meliora canemus

et uiris dabit ipse fauor, dabit ipsa feracem

spes animum: dignare tuos aperire Penatis,

hoc solum petimus. nec enim me diuitis auri

imperiosa fames et habendi saeua libido

impulerunt, sed laudis amor. iuuat, optime, tecum

degere cumque tuis uirtutibus omne per aeuum

carminibus certare meis: sublimior ibo,

si famae mihi pandis iter, si detrahis umbram.

abdita quid prodest generosi uena metalli,

si cultore caret? quid inerti condita portu,

si ductoris eget, ratis efficit, omnia quamuis

armamenta gerat teretique fluentia malo

possit ab excusso dimittere uela rudenti?

ipse per Ausonias Aeneia carmina gentis

qui sonat, ingenti qui nomine pulsat Olympum

Maeoniumque senem Romano prouocat ore,

forsitan illius nemoris latuisset in umbra,

quod canit, et sterili tantum cantasset auena

ignotus populis, si Maecenate careret.

qui tamen haut uni patefecit limina uati

nec sua Vergilio permisit carmina soli.

Maecenas tragico quatientem pulpita gestu

erexit Varium, Maecenas alta tonantis

eruit et populis ostendit syrmata Gracchi:

carmina Romanis etiam resonantia chordis,

Ausoniamque chelyn gracilis patefecit Horati.

o decus, in totum merito uenerabilis aeuum,

Pierii tutela chori, quo praeside tuti

non umquam uates inopi timuere senectae,

quod si quis nostris precibus locus, et mea uota

si mentem subiere tuam, memorabilis olim

tu mihi Maecenas tereti cantabere uersu.

possumus aeternae nomen committere famae

si tamen hoc ulli de se promittere fas est

et deus ultor abest; superest animosa uoluntas

ipsaque nescio quid mens excellentius audet.

tu nanti protende manum: tu, Piso, latentem

exsere. nos humilis domus, at sincera, parentum

et tenuis fortuna sua caligine celat.

possumus impositis caput exonerare tenebris

et lucem spectare nouam, si quid modo laetus

annuis et nostris subscribis, candide, uotis.

est mihi, crede, meis animus constantior annis,

quamuis nunc iuuenile decus mihi pingere malas

coeperit et nondum uicesima uenerit aestas.

PETRONIVS ARBITER

20(?)-66 A.D.

250. Thorns and Roses

INVENIAT, quod quisque uelit: non omnibus unum est,

quod placet: hic spinas colligit, ille rosas.

251. 'Come to me in my dreams'

TE uigilans oculis, animo te nocte requiro,

uicta iacent solo cum mea membra toro.

uidi ego me tecum falsa sub imagine somni:

somnia tu uinces si mihi uera uenis.

252. True Nobility

VNA est nobilitas argumentumque coloris

ingenui, timidas non habuisse manus.

253. Contrasts

ILLIC alternis depugnat pontus et aer,

hic riuo tenui peruia ridet humus.

illic demersas conplorat nauita puppis,

hic pastor miti perluit amne pecus.

illic inmanis mors obuia soluit hiatus,

hic gaudet curua falce recisa Ceres.

illic inter aquas urit sitis arida fauces,

hic dea fert iuncto basia multa uiro.

nauiget et fluctus lasset mendicus Vlixes:

in terris uiuit candida Penelope!

254. Fire and Ice

ME niue candenti petiit modo Iulia. rebar

igne carere niuem: nix tamen ignis erat.

quid niue frigidius? nostrum tamen urere pectus

nix potuit manibus, Iulia, missa tuis.

quis locus insidiis dabitur mihi tutus amoris,

frigore concreta si latet ignis aqua?

Iulia sola potes nostras exstinguere flammas:

non niue, non glacie, sed potes igne pari.

L. VERGINIVS RVFVS

63 A.D.

255. His Own Epitaph

HIC situs est Rufus, pulso qui Vindice quondam

imperium adseruit non sibi, sed patriae.

P. PAPINIVS STATIVS

40-96 A.D.

256. Lucan's Birthday

LVCANI proprium diem frequentet

quisquis collibus Isthmiae Diones

docto pectora concitatus oestro

pendentis bibit ungulae liquorem.

ipsi quos penes est honor canendi,

uocalis citharae repertor Arcas,

et tu Bassaridum rotator Euhan,

et Paean et Hyantiae sorores

laetae purpureas nouate uittas,

crinem comite, candidamque uestem

perfundant hederae recentiores.

docti largius euagentur amnes,

et plus Aoniae uirete siluae,

et, si qua patet aut diem recepit,

sertis mollibus expleatur umbra.

centum Thespiacis odora lucis

stent altaria uictimaeque centum,

quas Dirce lauat aut alit Cithaeron.

Lucanum canimus, fauete linguis,

uestra est ista dies, fauete, Musae,

dum qui uos geminas tulit per artes,

et uinctae pede uocis et solutae,

Romani colitur chori sacerdos.

Felix heu nimis et beata tellus,

quae pronos Hyperionis meatus

summis Oceani uides in undis

stridoremque rotae cadentis audis;

quae Tritonide fertilis Athenas

unctis, Baetica, prouocas trapetis:

Lucanum potes imputare terris!

hoc plus quam Senecam dedisse mundo

aut dulcem generasse Gallionem.

attollat refluos in astra fontis

Graio nobilior Melete Baetis;

Baetim, Mantua, prouocare noli.

Natum protinus atque humum per ipsam

primo murmure dulce uagientem

blando Calliope sinu recepit.

tum primum posito remissa luctu

longos Orpheos exuit dolores

et dixit: 'puer o dicate Musis,

longaeuos cito transiture uates,

non tu flumina nec greges ferarum

nec plectro Geticas mouebis ornos,

sed septem iuga Martiumque Thybrim

et doctos equites et eloquente

cantu purpureum trahes senatum.

nocturnas alii Phrygum ruinas

et tarde reducis uias Vlixis

et puppem temerariam Mineruae

trita uatibus orbita sequantur:

tu carus Latio memorque gentis

carmen fortior exseres togatum.

ac primum teneris adhuc in annis

ludes Hectora Thessalosque currus

et supplex Priami potentis aurum,

et sedis reserabis inferorum;

ingratus Nero dulcibus theatris

et noster tibi proferetur Orpheus.

dices culminibus Remi uagantis

infandos domini nocentis ignis.

hinc castae titulum decusque Pollae

iucunda dabis adlocutione.

mox coepta generosior iuuenta

albos ossibus Italis Philippos

et Pharsalica bella detonabis,

quod fulmen ducis inter arma diui,

libertate grauem pia Catonem

et gratum popularitate Magnum.

tu Pelusiaci scelus Canopi

deflebis pius et Pharo cruenta

Pompeio dabis altius sepulcrum.

haec primo iuuenis canes sub aeuo,

ante annos Culicis Maroniani.

cedet Musa rudis ferocis Enni

et docti furor arduus Lucreti,

et qui per freta duxit Argonautas,

et qui corpora prima transfigurat.

quid maius loquar? ipsa te Latinis

Aeneis uenerabitur canentem.

Nec solum dabo carminum nitorem,

sed taedis genialibus dicabo

doctam atque ingenio tuo decoram

qualem blanda Venus daretque Iuno;

forma, simplicitate, comitate,

censu, sanguine, gratia, decore,

et uestros hymenaeon ante postis

festis cantibus ipsa personabo.

O saeuae nimium grauesque Parcae!

o numquam data longa fata summis!

cur plus, ardua, casibus patetis?

cur saeua uice magna non senescunt?

sic natum Nasamonii Tonantis

post ortus obitusque fulminatos

angusto Babylon premit sepulcro.

sic fixum Paridis manu trementis

Peliden Thetis horruit cadentem.

sic ripis ego murmurantis Hebri

non mutum caput Orpheos sequebar.

sic et tu, rabidi nefas tyranni,

iussus praecipitem subire Lethen,

dum pugnas canis arduaque uoce

das solatia grandibus sepulcris,

(o dirum scelus! o scelus!) tacebis.'

Sic fata est leuiterque decidentis

abrasit lacrimas nitente plectro.

At tu, seu rapidum poli per axem

famae curribus arduis leuatus

qua surgunt animae potentiores,

terras despicis et sepulcra rides;

seu pacis merito nemus reclusi

felix Elysii tenes in oris,

quo Pharsalica turba congregatur,

et te nobile carmen insonantem

Pompei comitantur et Catones;

seu magna sacer et superbus umbra

noscis Tartaron et procul nocentum

audis uerbera pallidumque uisa

matris lampade respicis Neronem:

adsis lucidus et uocante Polla

unum, quaeso, diem deos silentum

exores. solet hoc patere limen

ad nuptas redeuntibus maritis.

haec te non thiasis procax dolosis

falsi numinis induit figura,

ipsum sed colit et frequentat ipsum

imis altius insitum medullis;

ac solatia uera subministrat

uultus, qui simili notatus auro

stratis praenitet incubatque somno

securae. procul hinc abite, Mortes:

haec uitae genialis est origo.

cedat luctus atrox genisque manent

iam dulces lacrimae, dolorque festus

quicquid fleuerat ante, nunc adoret.

257. On the Death of a Favourite Parrot

PSITTACE dux uolucrum, domini facunda uoluptas,

humanae sollers imitator psittace linguae,

quis tua tam subito praeclusit murmura fato?

hesternas, miserande, dapes moriturus inisti

nobiscum, et gratae carpentem munera mensae

errantemque toris mediae plus tempore noctis

uidimus. affatus etiam meditataque uerba

reddideras. at nunc aeterna silentia Lethes

ille canorus habes. cedat Phaethontia uulgi

fabula: non soli celebrant sua funera cygni.

A tibi quanta domus rutila testudine fulgens,

conexusque ebori uirgarum argenteus ordo,

argutumque tuo stridentia limina cornu!

heu querulae iam sponte fores! uacat ille beatus

carcer, et angusti nusquam conuicia tecti!

Huc doctae stipentur aues quis nobile fandi

ius natura dedit: plangat Phoebeius ales,

auditasque memor penitus dimittere uoces

sturnus, et Aonio uersae certamine picae,

quique refert iungens iterata uocabula perdix,

et quae Bistonio queritur soror orba cubili.

ferte simul gemitus cognataque ducite flammis

funera, et hoc cunctae miserandum addiscite carmen:

'occidit aeriae celeberrima gloria gentis

psittacus, ille plagae uiridis regnator Eoae;

quem non gemmata uolucris Iunonia cauda

uinceret aspectu, gelidi non Phasidis ales,

nec quas humenti Numidae rapuere sub austro.'

Ille salutator regum nomenque locutus

Caesareum et queruli quondam uice functus amici,

nunc conuiua leuis monstrataque reddere uerba

tam facilis! quo tu, Melior dilecte, recluso

numquam solus eras. at non inglorius umbris

mittitur: Assyrio cineres adolentur amomo

et tenues Arabum respirant gramine plumae

Sicaniisque crocis; senio nec fessus inerti

scandet odoratos phoenix felicior ignis.

258. The Marriage of Stella and Violentilla

VNDE sacro Latii sonuerunt carmine montes?

cui, Paean, noua plectra moues humeroque comanti

facundum suspendis ebur? procul ecce canoro

demigrant Helicone deae quatiuntque nouena

lampade sollemnem thalamis coeuntibus ignem

et de Pieriis uocalem fontibus undam.

quas inter uultu petulans Elegia propinquat

celsior adsueto, diuasque hortatur et ambit

alternum fultura pedem, decimamque uideri

se cupit et medias fallit permixta sorores.

ipsa manu nuptam genetrix Aeneia ducit

lumina demissam et dulci probitate rubentem;

ipsa toros et sacra parat cultuque Latino

dissimulata deam crinem uultusque genasque

temperat atque noua gestit minor ire marita.

Nosco diem causasque sacri: te concinit iste

(pande foris!), te, Stella, chorus; tibi Phoebus et Euhan

et de Maenalia uolucer Tegeaticus umbra

serta ferunt, nec blandus Amor nec Gratia cessat

amplexum niueos optatae coniugis artus

floribus innumeris et olenti spargere nimbo.

tu modo fronte rosas, uiolis modo lilia mixta

excipis et dominae niueis a uultibus obstas.

Ergo dies aderat Parcarum conditus albo

uellere, quo Stellae Violentillaeque professus

clamaretur hymen. cedant curaeque metusque,

cessent mendaces obliqui carminis astus,

fama tace: subiit leges et frena momordit

ille solutus amor: consumpta est fabula uulgi,

et narrata diu uiderunt oscula ciues.

tu tamen attonitus, quamuis data copia tantae

noctis, adhuc optas permissaque numine dextro

uota paues. pone o dulcis suspiria uates,

pone: tua est. licet expositum per limen aperto

ire redire gradu: iam nusquam ianitor aut lex

aut pudor. amplexu tandem satiare petito

(contigit!) et duras pariter reminiscere noctis.

Digna quidem merces, et si tibi Iuno labores

Herculeos, Stygiis et si concurrere monstris

fata darent, si Cyaneos raperere per aestus.

hanc propter tanti Pisaea lege trementem

currere et Oenomai fremitus audire sequentis.

nec si Dardania pastor temerarius Ida

sedisses haec dona forent, nec si alma per auras

te potius prensum aueheret Tithonia biga.

Sed quae causa toros inopinaque gaudia uati

attulit, hic mecum, dum feruent agmine postes

atriaque et multa pulsantur limina uirga,

hic, Erato iucunda, doce. uacat apta mouere

colloquia, et docti norunt audire penates.

Forte, serenati qua stat plaga lactea caeli,

alma Venus thalamo pulsa modo nocte iacebat

amplexu duro Getici resoluta mariti.

fulcra torosque deae tenerum premit agmen Amorum;

signa petunt, quas ferre faces, quae pectora figi

imperet; an terris saeuire an malit in undis,

an miscere deos an adhuc uexare Tonantem.

ipsi animus nondum nec cordi fixa uoluntas.

fessa iacet stratis, ubi quondam conscia culpae

Lemnia deprenso repserunt uincula lecto.

hic puer e turba uolucrum cui plurimus ignis

ore, manuque leui numquam frustrata sagitta,

agmine de medio tenera sic dulce profatur

uoce (pharetrati pressere silentia fratres):

'scis ut, mater,' ait 'nulla mihi dextera segnis

militia; quemcumque hominum diuumque dedisti,

uritur. at quondam lacrimis et supplice dextra

et uotis precibusque uirum concede moueri,

o genetrix: duro nec enim ex adamante creati,

sed tua turba sumus. clarus de gente Latina

est iuuenis, quem patriciis maioribus ortum

nobilitas gauisa tulit praesagaque formae

protinus e nostro posuit cognomina caelo.

hunc egomet tota quondam (tibi dulce) pharetra

improbus et densa trepidantem cuspide fixi.

quamuis Ausoniis multum gener ille petitus

matribus, edomui et uictum dominaeque potentis

ferre iugum et longos iussi sperare per annos.

ast illam summa leuiter (sic namque iubebas)

lampade parcentes et inerti strinximus arcu.

ex illo quantos iuuenis premat anxius ignis

testis ego attonitus, quantum me nocte dieque

urgentem ferat. haud ulli uehementior umquam

incubui, genetrix, iterataque uulnera fodi.

uidi ego et immiti cupidum decurrere campo

Hippomenen, nec sic meta pallebat in ipsa;

uidi et Abydeni iuuenis certantia remis

bracchia laudauique manus et saepe natanti

praeluxi: minor ille calor quo saeua tepebant

aequora: tu ueteres, iuuenis, transgressus amores.

ipse ego te tantos stupui durasse per aestus,

firmauique animos blandisque madentia plumis

lumina detersi. quotiens mihi questus Apollo

sic uatem maerere suum! iam, mater, amatos

indulge thalamos. noster comes ille piusque

signifer: armiferos poterat memorare labores

claraque facta uirum et torrentis sanguine campos,

sed tibi plectra dedit mitisque incedere uates

maluit et nostra laurum subtexere myrto;

hic iuuenum lapsus suaque haut hesterna reuoluit

uulnera; pro! quanta est Paphii reuerentia, mater,

numinis: hic nostrae defleuit fata columbae.'

Finis erat: tenera matris ceruice pependit

blandus et admotis tepefecit pectora pennis.

illa refert uultum non aspernata rogantis:

'grande quidem rarumque uiris quos ipsa probaui

Pierius uotum iuuenis cupit. hanc ego formae

egregium mirata decus cui gloria patrum

et generis certabat honos, tellure cadentem

excepi fouique sinu; nec colla genasque

comere nec pingui crinem deducere amomo

cessauit mea, nate, manus. mihi dulcis imago

prosiluit. celsae procul aspice frontis honores

suggestumque comae. Latias metire quid ultra

emineat matres; quantum Latonia nymphas

uirgo premit quantumque egomet Nereidas exsto.

haec et caeruleis mecum consurgere digna

fluctibus et nostra potuit considere concha;

et si flammigeras potuisset scandere sedis

hasque intrare domos, ipsi erraretis, Amores.

huic quamuis census dederim largita beatos,

uincit opes animo. queritor iam Seras auaros

angustum spoliare nemus Clymeneaque desse

germina nec uiridis satis inlacrimare sorores;

uellera Sidonio iam pauca rubescere tabo

raraque longaeuis niuibus crystalla gelari.

huic Hermum fuluoque Tagum decurrere limo

(nec satis ad cultus), huic Inda monilia Glaucum

Proteaque atque omnem Nereida quaerere iussi.

hanc si Thessalicos uidisses, Phoebe, per agros,

erraret secura Daphne. si in litore Naxi

Theseum iuxta foret haec conspecta cubile,

Gnosida desertam profugus liquisset et Euhan.

quod nisi me longis placasset Iuno querelis,

falsus huic pinnas et cornua sumeret aethrae

rector, in hanc uafro cecidisset Iuppiter auro.

sed dabitur iuueni, cui tu, mea summa potestas,

nate, cupis, thalami quamuis iuga ferre secundi

saepe neget maerens. ipsam iam cedere sensi

inque uicem tepuisse uiro.' sic fata leuauit

sidereos artus thalamique egressa superbum

limen Amyclaeos ad frena citauit olores.

iungit Amor laetamque uehens per nubila matrem

gemmato temone sedet. iam Thybridis arces

Iliacae: pandit nitidos domus alta penatis,

claraque gaudentes plauserunt limina cygni.

Digna deae sedes, nitidis nec sordet ab astris.

hic Libycus Phrygiusque silex, hic dura Laconum

saxa uirent; hic flexus onyx et concolor alto

uena mari, rupesque nitent quis purpura saepe

Oebalis et Tyrii moderator liuet aeni.

pendent innumeris fastigia nixa columnis;

robora Dalmatico lucent satiata metallo.

excludunt radios siluis demissa uetustis

frigora, perspicui uiuunt in marmore fontes.

nec seruat natura uices: hic Sirius alget,

bruma tepet, uersumque domus sibi temperat annum.

Exsultat uisu tectisque potentis alumnae

non secus alma Venus quam si Paphon aequore ab alto

Idaliasque domos Erycinaque templa subiret.

tunc ipsam solo reclinem adfata cubili:

'quonam hic usque sopor uacuique modestia lecti,

o mihi Laurentis inter dilecta puellas?

quis morum fideique modus? numquamne uirili

summittere iugo? ueniet iam tristior aetas:

exerce formam et fugientibus utere donis.

non ideo tibi tale decus uultusque superbos

meque dedi, uiduos ut transmittare per annos

ceu non cara mihi. satis o nimiumque priores

despexisse procos. at enim hic tibi sanguine toto

deditus unam omnis inter miratur amatque,

nec formae nec stirpis egens: nam docta per Vrbem

carmina qui iuuenes, quae non didicere puellae?

hunc et bis senos (sic indulgentia pergat

praesidis Ausonii) cernes attollere fascis

ante diem; certe iam nunc Cybeleia mouit

limina et Euboicae carmen legit ille Sibyllae.

iamque parens Latius cuius praenoscere mentem

fas mihi, purpureos habitus iuuenique curule

indulgebit ebur, Dacasque (et gloria maior)

exuuias laurosque dabit celebrare recentis.

ergo age, iunge toros atque otia deme iuuentae.

quas ego non gentis, quae non face corda iugali?

alituum pecudumque mihi durique ferarum

non renuere greges; ipsum in conubia terrae

aethera, cum pluuiis rarescunt nubila, soluo.

sic rerum series mundique reuertitur aetas.

unde nouum Troiae decus ardentumque deorum

raptorem, Phrygio si non ego iuncta marito?

Lydius unde meos iterasset Thybris Iulos?

quis septemgeminae posuisset moenia Romae

imperii Latiale caput nisi Dardana furto

cepisset Martem, nec me prohibente, sacerdos?'

His mulcet dictis taciteque inspirat honorem

conubii. redeunt animo iam dona precesque

et lacrimae uigilesque uiri prope limina questus,

Asteris et uati totam cantata per Vrbem,

Asteris ante dapes, nocte Asteris, Asteris ortu,

quantum non clamatus Hylas. iamque aspera coepit

flectere corda libens et iam sibi dura uideri.

Macte toris, Latios inter placidissime uates,

quod durum permensus iter coeptique laboris

prendisti portus. uiduae sic transfuga Pisae

amnis in externos longe flammatus amores

flumina demerso trahit intemerata canali,

donec Sicanios tandem prolatus anhelo

ore bibat fontis: miratur dulcia Nais

oscula nec credit pelago uenisse maritum.

Quis tibi tunc alacri caelestum in munere claro,

Stella, dies? quanto salierunt pectora uoto,

dulcia cum dominae dexter conubia uultus

adnuit! ire polo nitidosque errare per axis

uisus. Amyclaeis minus exsultauit harenis

pastor ad Idaeas Helena ueniente carinas;

Thessala nec talem uiderunt Pelea Tempe,

cum Thetin Haemoniis Chiron accedere terris

erecto prospexit equo. quam longa morantur

sidera! quam segnis uotis Aurora mariti!

At procul ut Stellae thalamos sensere parari

Letous uatum pater et Semeleius Euhan;

hic mouet Ortygia, mouet hic rapida agmina Nysa.

huic Lycii montes gelidaeque umbracula Thymbrae

et, Parnase, sonas: illi Pangaea resultant

Ismaraque et quondam genialis litora Naxi.

tunc caras iniere fores comitique canoro

hic chelyn, hic flauam maculoso nebrida tergo,

hic thyrsos, hic plectra ferunt; hic enthea lauro

tempora, Minoa crinem premit ille corona.

Vixdum emissa dies, et iam socialia praesto

omina, iam festa feruet domus utraque pompa.

fronde uirent postes, effulgent compita flammis,

et pars immensae gaudet celeberrima Romae.

omnis honos, cuncti ueniunt ad limina fasces

omnis plebeio teritur praetexta tumultu;

hinc eques, hinc iuuenum questus, stola mixta laborat.

felices utrosque uocant, sed in agmine plures

inuidere uiro. iamdudum poste reclinis

quaerit Hymen thalamis intactum dicere carmen,

quo uatem mulcere queat. dat Iuno uerenda

uincula et insigni geminat Concordia taeda.

hic fuit ille dies: noctem canat ipse maritus!

quantum nosse licet, sic uicta sopore doloso

Martia fluminea posuit latus Ilia ripa;

non talis niueos tinxit Lauinia uultus

cum Turno spectante rubet; non Claudia talis

respexit populos mota iam uirgo carina.

Nunc opus, Aonidum comites tripodumque ministri,

diuersis certare modis: eat enthea uittis

atque hederis redimita cohors, ut pollet ouanti

quisque lyra. sed praecipui qui nobile gressu

extremo fraudatis opus, date carmina festis

digna toris. hunc ipse Coo plaudente Philetas

Callimachusque senex Vmbroque Propertius antro

ambissent laudare diem, nec tristis in ipsis

Naso Tomis diuesque foco lucente Tibullus.

Me certe non unus amor simplexque canendi

causa trahit: tecum similes iunctaeque Camenae,

Stella, mihi, multumque pares bacchamur ad aras

et sociam doctis haurimus ab amnibus undam.

at te nascentem gremio mea prima recepit

Parthenope, dulcisque solo tu gloria nostro

reptasti. nitidum consurgat ad aethera tellus

Eubois et pulcra tumeat Sebethos alumna;

nec sibi sulpureis Lucrinae Naides antris

nec Pompeiani placeant magis otia Sarni.

Eia age, praeclaros Latio properate nepotes,

qui leges, qui castra regant, qui carmina ludant.

acceleret partu decimum bona Cynthia mensem,

sed parcat Lucina precor; tuque ipse parenti

parce, puer, ne mollem uterum, ne stantia laedas

pectora; cumque tuos tacito natura recessu

formarit uultus, multum de patre decoris,

plus de matre feras. at tu, pulcerrima forma

Italidum, tandem merito possessa marito,

uincla diu quaesita foue: sic damna decoris

nulla tibi; longe uirides sic flore iuuentae

perdurent uultus, tardeque haec forma senescat.

259. A Villa at Tibur

CERNERE facundi Tibur glaciale Vopisci

si quis et inserto geminos Aniene penatis,

aut potuit sociae commercia noscere ripae

certantisque sibi dominum defendere uillas,

illum nec calido latrauit Sirius astro

nec grauis aspexit Nemeae frondentis alumnus:

talis hiems tectis, frangunt sic improba solem

frigora, Pisaeumque domus non aestuat annum.

uisa manu tenera telam scripsisse Voluptas:

tum Venus Idaliis unxit fastigia sucis

permulsitque comis blandumque reliquit honorem

sedibus et uolucris uetuit discedere natos.

O longum memoranda dies! quae mente reporto

gaudia, quam lassos per tot miracula uisus!

ingenium quam mite solo! quae forma beatis

ante manus artemque locis! non largius usquam

indulsit natura sibi. nemora alta citatis

incubuere uadis; fallax responsat imago

frondibus, et longas eadem fugit umbra per undas.

ipse Anien (miranda fides) infraque superque

spumeus hic tumidam rabiem saxosaque ponit

murmura, ceu placidi ueritus turbare Vopisci

Pieriosque dies et habentis carmina somnos.

litus utrumque domi, nec te mitissimus amnis

diuidit. alternas seruant praetoria ripas,

non externa sibi fluuiumue obstare queruntur.

Sestiacos nunc fama sinus pelagusque natatum

iactet et audaci uictos delphinas ephebo!

hic aeterna quies, nullis hic iura procellis,

numquam feruor aquis. datur hic transmittere uisus

et uoces et paene manus. sic Chalcida fluctus

expellunt reflui? sic dissociata profundo

Bruttia Sicanium circumspicit ora Pelorum?

quid primum mediumue canam, quo fine quiescam?

auratasne trabis an Mauros undique postis

an picturata lucentia marmora uena

mirer, an emissas per cuncta cubilia nymphas?

huc oculis, huc mente trahor. uenerabile dicam

lucorum senium? te, quae uada fluminis infra

cernis, an ad siluas quae respicis, aula, tacentis,

qua tibi tuta quies offensaque turbine nullo

nox silet et pigros inuitant murmura somnos?

an quae graminea suscepta crepidine fumant

balnea et impositum riuis algentibus ignem?

quaque uaporiferis iunctus fornacibus amnis

ridet anhelantis uicino flumine nymphas?

uidi artis ueterumque manus uariisque metalla

uiua modis. labor est auri memorare figuras

aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas;

quicquid et argento primum uel in aere minori

lusit et enormis manus est experta colossos.

dum uagor aspectu uisusque per omnia duco,

calcabam necopinus opes. nam splendor ab alto

defluus et nitidum referentes aera testae

monstrauere solum; uarias ubi picta per artis

gaudet humus superatque nouis asarota figuris:

expauere gradus.

Quid nunc iungentia mirer

aut quid partitis distantia tecta trichoris?

quid te, quae mediis seruata penatibus arbor

tecta per et postis liquidas emergis in auras

quo non sub domino saeuas passura bipennis?

et nunc ignaro forsan uel lubrica Nais

uel non abruptos tibi demet Hamadryas annos.

quid referam alternas gemino super aggere mensas

albentisque lacus altosque in gurgite fontis?

teque, per obliquum penitus quae laberis amnem,

Marcia, et audaci transcurris flumina plumbo,

ne solum Ioniis sub fluctibus Elidis amnem

dulcis ad Aetnaeos deducat semita portus?

illic ipse antris Anien et fonte relicto

nocte sub arcana glaucos exutus amictus

huc illuc fragili prosternit pectora musco,

aut ingens in stagna cadit uitreasque natatu

plaudit aquas. illa recubat Tiburnus in umbra,

illic sulpureos cupit Albula mergere crinis;

haec domus Egeriae nemoralem abiungere Phoeben

et Dryadum uiduare choris algentia possit

Taygeta et siluis accersere Pana Lycaeis.

quod ni templa darent alias Tirynthia sortis,

et Praenestinae poterant migrare Sorores.

Quid bifera Alcinoi laudem pomaria uosque,

qui numquam uacui prodistis in aethera, rami?

cedant Telegoni, cedant Laurentia Turni

iugera Lucrinaeque domus litusque cruenti

Antiphatae; cedant uitreae iuga perfida Circes

Dulichiis ululata lupis, arcesque superbae

Anxuris et sedes Phrygio quas mitis alumno

debet anus; cedant, quae te iam solibus artis

Antia nimbosa reuocabunt litora bruma.

Scilicet hic illi meditantur pondera mores;

hic premitur fecunda quies uirtusque serena

fronte grauis sanusque nitor luxuque carentes

deliciae, quas ipse suis digressus Athenis

mallet deserto senior Gargettius horto;

haec per et Aegaeas hiemes Hyadumque niuosum

sidus et Oleniis dignum petiisse sub astris,

si Maleae credenda ratis Siculosque per aestus

sit uia: cur oculis sordet uicina uoluptas?

hic tua Tiburtes Faunos chelys et iuuat ipsum

Alciden dictumque lyra maiore Catillum;

seu tibi Pindaricis animus contendere plectris,

siue chelyn tollas heroa ad robora, siue

liuentem satiram nigra rubigine uibres,

seu tua non alia splendescat epistola cura.

digne Midae Croesique bonis et Perside gaza.

macte bonis animi! cuius stagnantia rura

debuit et flauis Hermus transcurrere ripis

et limo splendente Tagus. sic docta frequentes

otia, sic omni detectus pectora nube

finem Nestoreae precor egrediare senectae.

260. To Claudius Etruscus on the Death of his Father

SVMMA deum, Pietas, cuius gratissima caelo

rara profanatas inspectant numina terras,

huc uittata comam niueoque insignis amictu,

qualis adhuc praesens nullaque expulsa nocentum

fraude rudis populos atque aurea regna colebas,

mitibus exsequiis ades et lugentis Etrusci

cerne pios fletus laudataque lumina terge.

nam quis inexpleto rumpentem pectora questu

complexumque rogos incumbentemque fauillis

aspiciens non aut primaeuae funera plangi

coniugis aut nati modo pubescentia credat

ora rapi flammis? pater est qui fletur. adeste

dique hominesque sacris. procul hinc, procul ite nocentes,

si cui corde nefas tacitum fessique senectus

longa patris, si quis pulsatae conscius anguem

matris et inferna rigidum timet Aeacon urna:

insontis castosque uoco. tenet ecce senilis

leniter implicitos uultus sanctamque parentis

canitiem spargit lacrimis animaeque supremum

frigus amat; celeris genitoris filius annos

(mira fides!) nigrasque putat properasse Sorores.

Exsultent placidi Lethaea ad flumina manes,

Elysiae gaudete domus; date serta per aras,

festaque pallentis hilarent altaria lucos.

felix, a, nimium felix plorataque nato

umbra uenit. longe Furiarum sibila, longe

tergeminus custos, penitus uia longa patescat

manibus egregiis. eat horrendumque silentis

accedat domini solium, gratisque supremas

perferat, et totidem iuueni roget anxius annos.

Macte pio gemitu! dabimus solatia dignis

luctibus Aoniasque tuo sacrabimus ultro

inferias, Etrusce, seni! tu largus Eoa

germina, tu messis Cilicumque Arabumque superbas

merge rogis; ferat ignis opes heredis et alto

aggere missuri nitido pia nubila caelo

stipentur cineres: nos non arsura feremus

munera, uenturosque tuus durabit in annos

me monstrante dolor. neque enim mihi flere parentem

ignotum; similis gemui proiectus ad ignis.

ille mihi tua damna dies compescere cantu

suadet, et ipse tuli quos nunc tibi confero questus.

Non tibi clara quidem, senior placidissime, gentis

linea nec proauis demissum stemma, sed ingens

suppleuit fortuna genus culpamque parentum

occuluit. nec enim dominos de plebe tulisti,

sed quibus occasus pariter famulantur et ortus.

nec pudor iste tibi: quid enim terrisque poloque

parendi sine lege manet? uice cuncta reguntur

alternisque premunt. propriis sub regibus omnis

terra; premit felix regum diademata Roma;

hanc ducibus frenare datum; mox crescit in illos

imperium superis. sed habent et numina legem:

seruit et astrorum uelox chorus et uaga seruit

luna, nec iniussae totiens redit orbita lucis.

et (modo si fas est aequare iacentia summis)

pertulit Eurysthei Tirynthius horrida regis

pacta, nec erubuit famulantis fistula Phoebi.

Sed neque barbaricis Latio transmissus ab oris:

Smyrna tibi gentile solum potusque uerendo

fonte Meles Hermique uadum, quo Lydius intrat

Bacchus et aurato reficit sua cornua limo.

laeta dehinc series uariisque ex ordine curis

auctus honos; semperque gradi prope numina, semper

Caesareum coluisse latus sacrisque deorum

arcanis haerere datum. Tibereia primum

aula tibi uixdum ora noua mutante iuuenta

panditur. hic annis multa super indole uictis

libertas oblata uenit; nec proximus heres,

immitis quamquam et Furiis agitatus, abegit.

huic et in Arctoas tendis comes usque pruinas

terribilem affatu passus uisuque tyrannum

immanemque suis, ut qui metuenda ferarum

corda domant mersasque iubent iam sanguine tacto

reddere ab ore manus et nulla uiuere praeda.

praecipuos sed enim merito surrexit in actus

nondum stelligerum senior dimissus in axem

Claudius et longo transmittit habere nepoti.

quis superos metuens pariter tot templa, tot aras

promeruisse datur? summi Iouis aliger Arcas

nuntius; imbrifera potitur Thaumantide Iuno;

stat celer obsequio iussa ad Neptunia Triton:

tu totiens mutata ducum iuga rite tulisti

integer, inque omni felix tua cumba profundo.

Iamque piam lux alta domum praecelsaque toto

intrauit Fortuna gradu; iam creditur uni

sanctarum digestus opum partaeque per omnis

diuitiae populos magnique impendia mundi.

quicquid ab auriferis eiectat Hiberia fossis,

Dalmatico quod monte nitet, quod messibus Afris

uerritur, aestiferi quicquid terit area Nili,

quodque legit mersus pelagi scrutator Eoi,

et Lacedaemonii pecuaria culta Galaesi

perspicuaeque niues Massylaque robora et Indi

dentis honos: uni parent commissa ministro,

quae Boreas quaeque Eurus atrox, quae nubilus Auster

inuehit: hibernos citius numeraueris imbris

siluarumque comas. uigil idem animique sagacis

cognitus euoluit quantum Romana sub omni

pila die quantumque tribus, quid templa, quid alti

undarum cursus, quid propugnacula poscant

aequoris aut longe series porrecta uiarum;

quod domini celsis niteat laquearibus aurum,

quae diuum in uultus igni formanda liquescat

massa, quid Ausoniae scriptum crepet igne Monetae.

hinc tibi rara quies animoque exclusa uoluptas,

exiguaeque dapes et numquam laesa profundo

cura mero; sed iura tamen genialia cordi

et mentem uincire toris ac iungere festa

conubia et fidos domino genuisse clientis.

Quis sublime genus formamque insignis Etruscae

nesciat? haud quamquam proprio mihi cognita uisu,

sed decus eximium famae par reddit imago,

uultibus et similis natorum gratia monstrat.

nec uulgare genus; fascis summamque curulem

frater et Ausonios ensis mandataque fidus

signa tulit, cum prima trucis amentia Dacos

impulit et magno gens est damnata triumpho.

sic quicquid patrio cessatum a sanguine, mater

reddidit, obscurumque latus clarescere uidit

conubio gauisa domus. nec pignora longe;

quippe bis ad partus uenit Lucina manuque

ipsa leui grauidos tetigit fecunda labores.

felix a! si longa dies, si cernere uultus

natorum uiridisque genas tibi iusta dedissent

stamina! sed media cecidere abrupta iuuenta:

gaudia florentisque manu scidit Atropos annos;

qualia pallentis declinant lilia culmos

pubentesque rosae primos moriuntur ad austros,

aut ubi uerna nouis exspirat purpura pratis.

illa sagittiferi circumuolitastis Amores

funera maternoque rogos unxistis amomo;

nec modus aut pennis laceris aut crinibus ignem

spargere, collectaeque pyram struxere pharetrae.

quas tunc inferias aut quae lamenta dedisses

maternis, Etrusce, rogis, qui funera patris

haud matura putas atque hos pius ingemis annos!

Illum et qui nutu superas nunc temperat arcis

progeniem claram terris partitus et astris,

laetus Idumaei donauit honore triumphi,

dignatusque loco uictricis et ordine pompae

non uetuit, tenuesque nihil minuere parentes.

atque idem in cuneos populo deduxit equestris,

mutauitque genus laeuaeque ignobile ferrum

exuit et celso natorum aequauit honorem.

dextra bis octonis fluxerunt saecula lustris,

atque aeui sine nube tenor. quam diues in usus

natorum totoque uolens excedere censu,

testis adhuc largi nitor inde assuetus Etrusci,

cui tua non humilis dedit indulgentia mores.

hunc siquidem amplexu semper reuocante tenebas

blandus et imperio numquam pater; huius honori

pronior ipse etiam gaudebat cedere frater.

Quas tibi deuoti iuuenes pro patre renato,

summe ducum, gratis, aut quae pia uota rependunt!

tu (seu tarda situ rebusque exhausta senectus

errauit, seu blanda diu Fortuna regressum

maluit) attonitum et uenturi fulminis ictus

horrentem tonitru tantum lenique procella

contentus monuisse senem; cumque horrida supra

aequora curarum socius procul Itala rura

linqueret, hic mollis Campani litoris oras

et Diomedeas concedere iussus in arcis,

atque hospes, non exsul, erat. nec longa moratus

Romuleum reseras iterum, Germanice, limen

maerentemque foues inclinatosque penatis

erigis. haut mirum, ductor placidissime, quando

haec est quae uictis parcentia foedera Cattis,

quaeque suum Dacis donat dementia montem,

quae modo Marcomanos post horrida bella uagosque

Sauromatas Latio non est dignata triumpho.

Iamque in fine dies, et inexorabile pensum

deficit. hic maesti pietas me poscit Etrusci

qualia nec Siculae modulantur carmina rupes

nec fati iam certus olor saeuique marita

Tereos. heu quantis lassantem bracchia uidi

planctibus et prono fusum super oscula uultu!

uix famuli comitesque tenent, uix arduus ignis

summouet. haut aliter gemuit per Sunia Theseus

litora qui falsis deceperat Aegea uelis.

tunc immane gemens foedatusque ora tepentis

affatur cineres: 'cur nos, fidissime, linquis

fortuna redeunte, pater? modo numina magni

praesidis atque breuis superum placauimus iras,

nec frueris? tantique orbatus muneris usu

ad manis, ingrate, fugis? nec flectere Parcas

aut placare malae datur aspera numina Lethes?

felix, cui magna patrem ceruice uehenti

sacra Mycenaeae patuit reuerentia flammae!

quique tener saeuis genitorem Scipio Poenis

abstulit, et Lydi pietas temeraria Lausi.

ergo et Thessalici coniunx pensare mariti

funus, et immitem potuit Styga uincere supplex

Thracius? hoc quanto melius pro patre liceret!

non totus rapiere tamen, nec funera mittam

longius; hic manis, hic intra tecta tenebo:

tu custos dominusque laris, tibi cuncta tuorum

parebunt; ego rite minor semperque secundus

assiduas libabo dapes et pocula sacris

manibus effigiesque colam: te lucida saxa,

te similem doctae referet mihi linea cerae;

nunc ebur et fuluum uultus imitabitur aurum.

inde uiam morum longaeque examina uitae

affatusque pios monituraque somnia poscam.'

Talia dicentem genitor dulcedine laeta

audit, et immitis lente descendit ad umbras

uerbaque dilectae fert narraturus Etruscae.

Salue supremum, senior mitissime patrum,

supremumque uale, qui numquam sospite nato

triste chaos maestique situs patiere sepulcri.

semper odoratis spirabunt floribus arae,

semper et Assyrios felix bibet urna liquores

et lacrimas, qui maior honos. hic sacra litabit

manibus eque tua tumulum tellure leuabit.

nostra quoque exemplo meritus tibi carmine sancit

hoc etiam gaudens cinerem donasse sepulcro.

261. 'He hath outsoared the shadow of our night'

HIC finis rapto! quin tu iam uulnera sedas

et tollis mersum luctu caput? omnia functa

aut moritura uides: obeunt noctesque diesque

astraque, nec solidis prodest sua machina terris.

nam populus mortale genus; plebisque caducae

quis fleat interitus? hos bella, hos aequora poscunt;

his amor exitio, furor his et saeua cupido,

ut sileam morbos; hos ora rigentia brumae,

illos implacido letalis Sirius igni,

hos manet imbrifero pallens Autumnus hiatu.

quicquid init ortus, finem timet. ibimus omnes,

ibimus: immensis urnam quatit Aeacus umbris.

Ast hic, quem gemimus, felix hominesque deosque

et dubios casus et caecae lubrica uitae

effugit, immunis fatis. non ille rogauit,

non timuit renuitue mori: nos anxia plebes,

nos miseri, quibus unde dies suprema, quis aeui

exitus incertum, quibus instet fulmen ab astris,

quae nubes fatale sonet. nil flecteris istis?

sed flectere libens. ades huc emissus ab atro

limine, cui soli cuncta impetrare facultas,

Glaucia!—nam insontis animas nec portitor arcet,

nec durae comes ille serae:—tu pectora mulce,

tu prohibe manare genas noctisque beatas

dulcibus alloquiis et uiuis uultibus imple,

et periisse nega: desolatamque sororem,

qui potes, et miseros perge insinuare parentis.

262. To Sleep

CRIMINE quo merui, iuuenis, placidissime diuum,

quoue errore miser, donis ut solus egerem,

Somne, tuis? tacet omne pecus uolucresque feraeque

et simulant fessos curuata cacumina somnos,

nec trucibus fluuiis idem sonus; occidit horror

aequoris, et terris maria acclinata quiescunt.

septima iam rediens Phoebe mihi respicit aegras

stare genas; totidem Oetaeae Paphiaeque reuisunt

lampades et totiens nostros Tithonia questus

praeterit et gelido parcit miserata flagello.

unde ego sufficiam? non si mihi lumina mille

quae uafer alterna tantum statione tenebat

Argus et haud umquam uigilabat corpore toto.

at nunc heu! si aliquis longa sub nocte puellae

bracchia nexa tenens ultro te, Somne, repellit,

inde ueni. nec te totas infundere pennas

luminibus compello meis (hoc turba precetur

laetior): extremo me tange cacumine uirgae

(sufficit) aut leuiter suspenso poplite transi.

M. VALERIVS MARTIALIS

40-104? A.D.

263. Bilbilis

VERONA docti syllabas amat uatis,

Marone felix Mantua est,

censetur Aponi Liuio suo tellus

Stellaque nec Flacco minus,

Apollodoro plaudit imbrifer Nilus,

Nasone Paeligni sonant,

duosque Senecas unicumque Lucanum

facunda loquitur Corduba,

gaudent iocosae Canio suo Gades,

Emerita Deciano meo:

te, Liciniane, gloriabitur nostra,

nec me tacebit Bilbilis.

264. He sends his Book to Caesius

NOSTI si bene Caesium, libelle,

montanae decus Vmbriae Sabinum,

Auli municipem mei Pudentis,

illi tu dabis haec uel occupato.

instent mille licet premantque curae,

nostris carminibus tamen uacabit.

nam me diligit ille proximumque

Turni nobilibus leget libellis.

o quantum mihi nominis paratur!

o quae gloria! quam frequens amator!

te conuiuia, te forum sonabit,

aedes, compita, porticus, tabernae.

uni mitteris, omnibus legeris.

265. To Silius Italicus

To lay aside the Punica, and read the light Verses of Martial

SILI, Castalidum decus sororum,

qui periuria barbari furoris

ingenti premis ore perfidosque

astus Hannibalis leuisque Poenos

magnis cedere cogis Africanis:

paulum seposita seueritate,

dum blanda uagus alea December

incertis sonat hinc et hinc fritillis

et ludit tropa nequiore talo,

nostris otia commoda Camenis,

nec torua lege fronte, sed remissa

lasciuis madidos iocis libellos.

sic forsan tener ausus est Catullus

magno mittere passerem Maroni.

266. Life not Legends

QVI legis Oedipoden caligantemque Thyesten,

Colchidas et Scyllas, quid nisi monstra legis?

quid tibi raptus Hylas, quid Parthenopaeus et Attis,

quid tibi dormitor proderit Endymion?

exutusue puer pinnis labentibus? aut qui

odit amatrices Hermaphroditus aquas?

quid te uana iuuant miserae ludibria chartae?

hoc lege, quod possit dicere uita 'Meum est'.

non hic Centauros, non Gorgonas Harpyiasque

inuenies: hominem pagina nostra sapit.

sed non uis, Mamurra, tuos cognoscere mores

nec te scire: legas Aetia Callimachi.

267. To Valerius Flaccus

The Decay of Poetry and Poets

i

TEMPORIBVS nostris aetas cum cedat auorum

creuerit et maior cum duce Roma suo,

ingenium sacri miraris deesse Maronis,

nec quemquam tanta bella sonare tuba.

sint Maecenates, non deerunt, Flacce, Marones,

Vergiliumque tibi uel tua rura dabunt.

iugera perdiderat miserae uicina Cremonae

flebat et abductas Tityrus aeger ouis.

risit Tuscus eques, paupertatemque malignam

reppulit et celeri iussit abire fuga.

'accipe diuitias et uatum maximus esto;

tu licet et nostrum' dixit 'Alexin ames'.

adstabat domini mensis pulcerrimus ille

marmorea fundens nigra Falerna manu,

et libata dabat roseis carchesia labris,

quae poterant ipsum sollicitare Iouem.

excidit attonito pinguis Galatea poetae,

Thestylis et rubras messibus usta genas:

protinus ITALIAM concepit et ARMA VIRVMQUE,

qui modo uix Culicem fleuerat ore rudi.

quid Varios Marsosque loquar ditataque uatum

nomina, magnus erit quos numerare labor?

ergo ego Vergilius, si munera Maecenatis

des mihi? Vergilius non ero, Marsus ero.

ii

O mihi curarum pretium non uile mearum,

Flacce, Antenorei spes et alumne laris,

Pierios differ cantus citharamque sororum;

aes dabit ex istis nulla puella tibi.

quid petis a Phoebo? nummos habet arca Mineruae;

haec sapit, haec omnes fenerat una deos.

quid possunt hederae Bacchi dare? Palladis arbor

inclinat uarias pondere nigra comas.

praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum

nil habet et magnum sed perinane sophos.

quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda?

Romanum propius diuitiusque forum est.

illic aera sonant: at circum pulpita nostra

et sterilis cathedras basia sola crepant.

268. Character of a Happy Life

i

QVINTILIANE, uagae moderator summe iuuentae,

gloria Romanae, Quintiliane, togae,

uiuere quod propero pauper nec inutilis annis,

da ueniam: properat uiuere nemo satis.

differat hoc patrios optat qui uincere census

atriaque immodicis artat imaginibus.

me focus et nigros non indignantia fumos

tecta iuuant et fons uiuus et herba rudis.

sit mihi uerna satur, sit non doctissima coniunx,

sit nox cum somno, sit sine lite dies.

ii

Dum tu forsitan inquietus erras

clamosa, Iuuenalis, in Subura,

aut collem dominae teris Dianae;

dum per limina te potentiorum

sudatrix toga uentilat uagumque

maior Caelius et minor fatigant:

me multos repetita post Decembres

accepit mea rusticumque fecit

auro Bilbilis et superba ferro.

hic pigri colimus labore dulci

Boterdum Plateamque; Celtiberis

haec sunt nomina crassiora terris.

ingenti fruor improboque somno,

quem nec tertia saepe rumpit hora,

et totum mihi nunc repono, quidquid

ter denos uigilaueram per annos.

ignota est toga, sed datur petenti

rupta proxima uestis a cathedra.

surgentem focus excipit superba

uicini strue cultus iliceti,

multa uilica quem coronat olla.

dispensat pueris rogatque longos

leuis ponere uilicus capillos.

sic me uiuere, sic iuuat perire.

iii

Si tecum mihi, care Martialis,

securis liceat frui diebus,

si disponere tempus otiosum

et uerae pariter uacare uitae:

nec nos atria, nec domos potentum,

nec litis tetricas forumque triste

nossemus, nec imagines superbas;

sed gestatio, fabulae, libelli,

campus, porticus, umbra, uirgo, thermae,

haec essent loca semper, hi labores.

nunc uiuit necuter sibi bonosque

soles effugere atque abire sentit,

qui nobis pereunt et imputantur.

quisquam uiuere cum sciat, moratur?

iv

Vitam quae faciant beatiorem,

iucundissime Martialis, haec sunt:

res non parta labore, sed relicta;

non ingratus ager, focus perennis;

lis numquam, toga rara, mens quieta;

uires ingenuae, salubre corpus;

prudens simplicitas, pares amici;

conuictus facilis, sine arte mensa;

nox non ebria sed soluta curis;

non tristis torus et tamen pudicus;

somnus qui faciat breuis tenebras:

quod sis, esse uelis nihilque malis;

summum nec metuas diem nec optes.

269. Quintus Ovidius' Birthday

SI credis mihi, Quinte, quod mereris,

natalis, Ouidi, tuas Aprilis

ut nostras amo Martias Kalendas

felix utraque lux diesque nobis

signandi melioribus lapillis!

hic uitam tribuit, sed hic amicum.

plus dant, Quinte, mihi tuae Kalendae.

270. The Marriage of Pudens and Claudia

CLAVDIA, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti:

macte esto taedis, o Hymenaee, tuis.

tam bene rara suo miscentur cinnama nardo,

Massica Theseis tam bene uina fauis;

nec melius teneris iunguntur uitibus ulmi,

nec plus lotos aquas, litora myrtus amat.

candida perpetuo reside, Concordia, lecto,

tamque pari semper sit Venus aequa iugo.

diligat illa senem quondam, sed et ipsa marito

tum quoque cum fuerit, non uideatur anus.

271. In Memoriam

i

Alcimus

ALCIME, quem raptum domino crescentibus annis

Lauicana leui caespite uelat humus,

accipe non Pario nutantia pondera saxo,

quae cineri uanus dat ruitura labor,

sed facilis buxos et opacas palmitis umbras

quaeque uirent lacrimis roscida prata meis.

accipe, care puer, ueri monimenta doloris:

hic tibi perpetuo tempore uiuet honor.

cum mihi supremos Lachesis perneuerit annos,

non aliter cineres mando iacere meos.

ii

Glaucias

Libertus Melioris ille notus,

tota qui cecidit dolente Roma,

cari deliciae breues patroni,

hoc sub marmore Glaucias humatus

iuncto Flaminiae iacet sepulcro:

castus moribus, integer pudore,

uelox ingenio, decore felix.

bis senis modo messibus peractis

uix unum puer applicabat annum.

qui fles talia, nil fleas, uiator.

iii

Paris

Quisquis Flaminiam teris, uiator,

noli nobile praeterire marmor.

Vrbis deliciae salesque Nili,

ars et gratia, lusus et uoluptas,

Romani decus et dolor theatri

atque omnes Veneres Cupidinesque

hoc sunt condita, quo Paris, sepulcro.

iv

Erotion

Puella senibus dulcior mihi cygnis,

agna Galaesi mollior Phalantini,

concha Lucrini delicatior stagni,

cui nec lapillos praeferas Erythraeos,

nec modo politum pecudis Indicae dentem

niuesque primas liliumque non tactum;

quae crine uicit Baetici gregis uellus

Rhenique nodos aureamque nitellam;

fragrauit ore, quod rosarium Paesti,

quod Atticarum prima mella cerarum,

quod sucinorum rapta de manu gleba;

cui comparatus indecens erat pauo,

inamabilis sciurus et frequens phoenix:

adhuc recenti tepet Erotion busto,

quam pessimorum lex amara fatorum

sexta peregit hieme, nec tamen tota,

nostros amores gaudiumque lususque.

et esse tristem me meus uetat Paetus,

pectusque pulsans pariter et comam uellens:

'deflere non te uernulae pudet mortem!

ego coniugem' inquit 'extuli et tamen uiuo,

notam, superbam, nobilem, locupletem'.

quid esse nostro fortius potest Paeto?

ducentiens accepit et tamen uiuit.

272. 'The Ledean stars so famed for love Wondered at us from above.'

SI, Lucane, tibi uel si tibi, Tulle, darentur

qualia Ledaei fata Lacones habent,

nobilis haec esset pietatis rixa duobus,

quod pro fratre mori uellet uterque prior,

diceret infernas et qui prior isset ad umbras:

'Viue tuo, frater, tempore, uiue meo.'

273. The Villa of Julius Martialis

IVLI iugera pauca Martialis

hortis Hesperidum beatiora

longo Ianiculi iugo recumbunt:

lati collibus imminent recessus

et planus modico tumore uertex

caelo perfruitur sereniore,

et curuas nebula tegente uallis

solis luce nitet peculiari:

puris leniter admouentur astris

celsae culmina delicata uillae.

hinc septem dominos uidere montis

et totam licet aestimare Romam,

Albanos quoque Tusculosque collis

et quodcumque iacet sub urbe frigus,

Fidenas ueteres breuisque Rubras,

et quod uirgine nequiore gaudet

Annae pomiferum nemus Perennae.

illinc Flaminiae Salariaeque

gestator patet essedo tacente,

ne blando rota sit molesta somno,

quem nec rumpere nauticum celeuma,

nec clamor ualet helciariorum,

cum sit tam prope Muluius, sacrumque

lapsae per Tiberim uolent carinae.

hoc rus, seu potius domus uocanda est,

commendat dominus: tuam putabis;

tam non inuida tamque liberalis,

tam comi patet hospitalitate.

credas Alcinoi pios Penatis,

aut facti modo diuitis Molorchi.

uos nunc omnia parua qui putatis,

centeno gelidum ligone Tibur

uel Praeneste domate pendulamque

uni dedite Setiam colono:

dum me iudice praeferantur istis

Iuli iugera pauca Martialis.

274. Diadumenos

QVOD spirat tenera malum mordente puella,

quod de Corycio quae uenit aura croco;

uinea quod primis cum floret cana racemis,

gramina quod redolent, quae modo carpsit ouis;

quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita,

pallidus Eoo ture quod ignis olet;

gleba quod aestiuo leuiter cum spargitur imbre,

quod madidas nardo passa corona comas:

hoc tua, saeue puer Diadumene, basia fragrant.

quid si tota dares illa sine inuidia?

275. Earinos

i

NOMEN cum uiolis rosisque natum

quo pars optima nominatur anni,

Hyblam quod sapit Atticosque flores,

quod nidos olet alitis superbae;

nomen nectare dulcius beato,

quo mallet Cybeles puer uocari

et qui pocula temperat Tonanti:

quod si Parrhasia sones in aula,

respondent Veneres Cupidinesque;

nomen nobile, molle, delicatum

uersu dicere non rudi uolebam:

sed tu syllaba contumax repugnas.

dicunt Eiarinon tamen poetae,

sed Graeci quibus est nihil negatum

et quos Ἆρες Ἄρες decet sonare.

nobis non licet esse tam disertis,

qui musas colimus seueriores.

ii

Si daret auctumnus mihi nomen, Oporinos essem:

horrida si brumae sidera, Chimerinos.

dictus ab aestiuo Therinos tibi mense uocarer:

tempora cui nomen uerna dedere quis est?

276. To a Schoolmaster

LVDI magister, parce simplici turbae:

sic te frequentes audiant capillati

et delicatae diligat chorus mensae,

nec calculator, nec notarius uelox

maiore quisquam circulo coronetur.

albae Leone flammeo calent luces

tostamque feruens Iulius coquit messem.

cirrata loris horridis Scythae pellis,

qua uapulauit Marsyas Celaenaeus,

ferulaeque tristes, sceptra paedagogorum,

cessent et Idus dormiant in Octobris:

aestate pueri si ualent, Satis discunt.

277. Long Life and Strong Life

SEXAGESIMA, Marciane, messis

acta est et, puto, iam secunda Cottae.

nec se taedia lectuli calentis

expertum meminit die uel uno.

ostendit digitum, sed impudicum,

Alconti Dasioque Symmachoque.

at nostri bene computentur anni

et quantum tetricae tulere febres,

aut languor grauis, aut mali dolores,

a uita meliore separentur:

infantes sumus, et senes uidemur.

aetatem Priamique Nestorisque

longam qui putat esse, Marciane,

multum decipiturque falliturque.

non est uiuere, sed ualere uita est.

278. The Conditions of Friendship

TRIGINTA mihi quattuorque messes

tecum, si memini, fuere, Iuli.

quarum dulcia mixta sunt amaris,

sed iucunda tamen fuere plura.

et si calculus omnis huc et illuc

diuersus bicolorque digeratur,

uincet candida turba nigriorem.

si uitare uoles acerba quaedam

et tristis animi cauere morsus,

nulli te facias nimis sodalem.

gaudebis minus et minus dolebis.

279. Domestic Life

DIFFICILIS facilis, iucundus acerbus es idem:

nec tecum possum uiuere nec sine te.

280. Saturnalia

VNCTIS falciferi senis diebus,

regnator quibus imperat fritillus,

uersu ludere non laborioso

permittis, puto, pileata Roma.

risisti; licet ergo, nec uetamur.

pallentes procul hinc abite curae;

quidquid uenerit obuium, loquamur

morosa sine cogitatione.

misce dimidios, puer, trientis,

quales Pythagoras dabat Neroni;

misce, Dindyme, sed frequentiores.

possum nihil ego sobrius; bibenti

succurrent mihi quindecim poetae.

da nunc basia, sed Catulliana:

quae si tot fuerint quot ille dixit,

donabo tibi passerem Catulli.

281. To the Rhine to send Trajan safe home

NYMPHARVM pater amniumque, Rhene,

quicumque Odrysias bibunt pruinas,

sic semper liquidis fruaris undis,

nec te barbara contumeliosi

calcatum rota conterat bubulci;

sic et cornibus aureis receptis

et Romanus eas utraque ripa:

Traianum populis suis et urbi,

Tibris te dominus rogat, remittas.

282. A purer Sappho

OMNES Sulpiciam legant puellae,

uni quae cupiunt uiro placere;

omnes Sulpiciam legant mariti,

uni qui cupiunt placere nuptae.

non haec Colchidos asserit furorem,

diri prandia nec refert Thyestae;

Scyllam, Byblida nec fuisse credit,

sed castos docet et probos amores,

lusus, delicias facetiasque.

cuius carmina qui bene aestimarit,

nullam dixerit esse nequiorem,

nullam dixerit esse sanctiorem.

talis Egeriae iocos fuisse

udo crediderim Numae sub antro.

hac condiscipula uel hac magistra

esses doctior et pudica, Sappho:

sed tecum pariter simulque uisam

durus Sulpiciam Phaon amaret.

frustra: namque ea nec Tonantis uxor,

nec Bacchi, nec Apollinis puella

erepto sibi uiueret Caleno.

283. Posthumous Fame

EDE tuos tandem populo, Faustine, libellos

et cultum docto pectore profer opus,

quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces

nec sileant nostri praetereantque senes.

ante foris stantem dubitas admittere Famam

teque piget curae praemia ferre tuae?

post te uicturae per te quoque uiuere chartae

incipiant: cineri gloria sera uenit.

284. Contemporary Fame

i

HIC est quem legis ille, quem requiris,

toto notus in orbe Martialis

argutis epigrammaton libellis:

cui, lector studiose, quod dedisti

uiuenti decus atque sentienti

rari post cineres habent poetae.

ii

Vndenis pedibusque syllabisque

et multo sale, nec tamen proteruo,

notus gentibus ille Martialis

et notus populis—quid inuidetis?—

non sum Andraemone notior caballo.

285. Valedictory

OHE iam satis est, ohe libelle,

iam peruenimus usque ad umbilicos.

tu procedere adhuc et ire quaeris,

nec summa potes in scheda teneri,

sic tamquam tibi res peracta non sit,

quae prima quoque pagina peracta est.

iam lector queriturque deficitque,

iam librarius hoc et ipse dicit

'ohe iam satis est, ohe libelle.'

ANONYMOUS

circa 90 A.D.

286. Epitaphs

i

Nepos

QVVM praematura raptum mihi morte Nepotem

flerem Parcarum putria fila querens

et gemerem tristi damnatam sorte iuuentam

uersaretque nouus uiscera tota dolor,

me desolatum, me desertum ac spoliatum

clamarem largis saxa mouens lacrimis,

exacta prope nocte suos quum Lucifer ignis

spargeret et uolucri roscidus iret equo,

uidi sidereo radiantem lumine formam

aethere delabi. non fuit illa quies,

sed uerus iuueni color et sonus, at status ipse

maior erat nota corporis effigie.

ardentis oculorum orbes umerosque nitentis

ostendens roseo reddidit ore sonos:

'adfinis memorande, quid o me ad sidera caeli

ablatum quereris? desine flere deum,

ne pietas ignara superna sede receptum

lugeat et laedat numina tristitia.

non ego Tartareas penetrabo tristis ad undas,

non Acheronteis transuehar umbra uadis,

non ego caeruleam remo pulsabo carinam

nec te terribilem fronte timebo, Charon,

nec Minos mihi iura dabit grandaeuus et atris

non errabo locis nec cohibebor aquis.

surge, refer matri ne me noctisque diesque

defleat ut maerens Attica mater Ityn.

nam me sancta Venus sedis non nosse silentum

iussit et in caeli lucida templa tulit.'

erigor et gelidos horror perfuderat artus,

spirabat suaui tinctus odore locus.

die Nepos, seu tu turba stipatus Amorum

laetus Adoneis lusibus insereris,

seu grege Pieridum gaudes seu Palladis arte,

omnis caelicolum te chorus excipiet;

si libeat thyrsum grauidis aptare corymbis

et uelare comam palmite, Liber eris:

pascere si crinem et lauro redimire manuque

arcum cum pharetra sumere, Phoebus eris.

indueris teretes manicas, Phrygium decus, Attis

non unus Cybeles pectore uiuet amor.

si spumantis equi libeat quatere ora lupatis,

Cyllare, formosi membra uehes equitis.

sed quicumque deus, quicumque uocaberis heros,

sit soror et mater, sit puer incolumis.

haec dona unguentis et sunt potiora corollis,

quae non tempus edax, non rapit ipse rogus.

ii

Tib. Claudius Esquilina Tiberinus

Tu quicumque mei ueheris prope limina busti,

supprime festinum quaeso uiator iter.

perlege, sic numquam doleas pro funere acerbo:

inuenies titulo nomina fixa meo.

Roma mihi patria est, media de plebe parentes.

uita fuit nullis tunc uiolata malis.

gratus eram populo quondam notusque fauore,

nunc sum defleti parua fauilla rogi.

quis bona non hilari uidit conuiuia uoltu

adque meos mecum peruigilare locos?

quondam ego Pierio uatum monimenta canore

doctus cycneis enumerare modis,

doctus Maeonio spirantia carmina uersu

dicere, Caesareo carmina nota foro:

nunc amor et nomen superest de corpore toto,

quod spargit lacrimis maestus uterque parens.

serta mihi floresque nouos, mea gaudia, ponunt:

fusus in Elysia sic ego ualle moror.

quod meat in stellis Delphin, quod Pegasus ales,

tot mea natalis fata dedere mihi.

P. AELIVS HADRIANVS IMPERATOR

76-138 A.D.

287. To his Soul

ANIMVLA uagula blandula,

hospes comesque corporis,

quae nunc abibis in loca

pallidula rigida nudula,

nec ut soles dabis iocos!

ANONYMOUS

120 A.D.(?)

288. Epitaph of M. Pomponius Bassulus

NE more pecoris otio transfungerer,

Menandri paucas uorti scitas fabulas

et ipsus etiam sedulo finxi nouas.

id quale qualest chartis mandatum diu.

uerum uexatus animi curis anxiis,

non nullis etiam corporis doloribus,

utrumque ut esset taediosum ultra modum,

optatam mortem sum potitus. ea mihi

suo de more cuncta dat leuamina.

uos in sepulcro hoc elogium, oro, incidite,

quod sit documento post rogos mortalibus

inmodice ne quis uitae scopulis haereat,

cum sit paratus portus eiaculantibus,

qui nos excipiat ad quietem perpetem.

set iam ualete donec uiuere expedit.

120 A.D.(?).

289. Epitaph of Serenus

IVVENIS Sereni triste cernitis marmor,

pater supremis quod sacrauit et frater

pietate mira perditum dolens fratrem,

quem fleuit omnis planctibus nouis turba,

quod interisset forma, flos, pudor simplex.

dole meator, quisquis hoc legis carmen,

et ut meretur, anima, lacrimam accommoda.

circa 126 A.D.

290. Epitaph of Ursus

VRSVS togatus uitrea qui primus pila

lusi decenter cum meis lusoribus

laudante populo maximis clamoribus

thermis Traiani, thermis Agrippae et Titi,

multum et Neronis, si tamen mihi creditis,

ego sum. ouantes conuenite pilicrepi

statuamque amici floribus, uiolis rosis

folioque multo adque unguento marcido

onerate amantes et merum profundite

nigrum Falernum aut Setinum aut uel Caecubum

uiuo ac uolenti de apotheca dominica,

Vrsumque canite uoce concordi senem

hilarem iocosum pilicrepum scholasticum,

qui uicit omnes antecessores suos

sensu, decore adque arte suptilissima.

nunc uera uersu uerba dicamus senes:

sum uictus ipse, fateor, a ter consule

Vero patrono, nec semel sed saepius,

cuius libenter dicor exodiarius.

ANNIVS FLORVS

circa 130 A.D.

291. 'Tongues I'll hang on every tree.'

QVANDO ponebam nouellas arbores mali et piri

cortici summae notaui nomen ardoris mei.

nulla fiet inde finis uel quies cupidinis:

crescit arbor, gliscit ardor: animus implet litteras.

292. Apollo and Bacchus

SIC Apollo, deinde Liber sic uidetur ignifer:

ambo sunt flammis creati prosatique ex ignibus;

ambo de donis calorem, uite et radio, conferunt;

noctis hic rumpit tenebras, hic tenebras pectoris.

293. Bacchus

BACCHE, uitium repertor, plenus adsis uitibus:

effluas dulcem liquorem conparandum nectari,

conditumque fac uetustum, ne malignis uenulis

asperum ducat saporem uersus usum in alterum.

294. Women

OMNIS mulier intra pectus celat uirus pestilens:

dulce de labris locuntur, corde uiuunt noxio.

295. Evil Communications

QVI mali sunt, non fuere matris ex aluo mali,

sed malos faciunt malorum falsa contubernia.

296. A Study in Antithesis

TAM malum est habere nummos, non habere quam malum est;

tam malum est audere semper, quam malum est semper pudor;

tam malum est tacere multum, quam malum est multum loqui;

tam malum est foris amica, quam malum est uxor domi:

nemo non haec uera dicit, nemo non contra facit.

297. French and English

SPERNE mores transmarinos, mille habent offucia.

ciue Romano per orbem nemo uiuit rectius:

quippe malim unum Catonem quam trecentos Socratas.

298. The Rarity of Poets and their Patrons

CONSVLES fiunt quotannis et noui proconsules;

solus aut rex aut poeta non quotannis nascitur.

C. SVLPICIVS APOLLINARIS

circa 140 A.D.

299. Vergil's Aeneid

IVSSERAT haec rapidis aboleri carmina flammis

Vergilius, Phrygium quae cecinere ducem;

Tucca uetat Variusque, simul tu, maxime Caesar,

non sinis et Latiae consulis historiae.

infelix gemino cecidit prope Pergamon igni,

et paene est alio Troia cremata rogo.

300. Epitaph of Seneca

CVRA, labor, meritum, sumpti pro munere honores,

ite, alias posthac sollicitate animas!

me procul a uobis deus euocat. ilicet actis

rebus terrenis, hospita terra, uale.

corpus, auara, tamen sollempnibus accipe saxis:

namque animam caelo reddimus, ossa tibi.

ANONYMOUS

215 A.D.

301. Viue

VIVE laetus quique uiuis, uita paruom munus est,

orta mox sensim uigescit, deinde sensim deficit.

P. LICINIVS GALLIENVS IMPERATOR

circa 260 A.D.

302. Ludite

ITE agite, o iuuenes, et desudate medullis

omnibus inter uos! non murmura uestra columbae,

brachia non hederae, non uincant oscula conchae.

ludite: sed uigilis nolite exstinguere lychnos:

omnia nocte uident, nil cras meminere lucernae.

M. AVRELIVS OLVMPIVS NEMESIANVS

circa 260 A.D.

303. Exordium to a Poem on Hunting

VENANDI cano mille uias hilarisque labores

discursusque citos, securi proelia ruris,

pandimus. Aonio iam nunc mihi pectus ab oestro

aestuat: ingentis Helicon iubet ire per agros,

Castaliusque mihi noua pocula fontis alumnus

ingerit et late campos metatus apertos

imponitque iugum uati retinetque corymbis

implicitum ducitque per auia, qua sola numquam

trita rotis. iuuat aurato procedere curru

et parere deo: uiridis en ire per herbas

imperat: intacto premimus uestigia musco;

et, quamuis cursus ostendat tramite noto

obuia Calliope facilis, insistere prato

complacitum, rudibus qua luceat orbita sulcis.

nam quis non Nioben numeroso funere maestam

iam cecinit? quis non Semelen ignemque iugalem

letalemque simul nouit de paelicis astu?

quis magno recreata tacet cunabula Baccho,

ut pater omnipotens maternos reddere mensis

dignatus iusti complerit tempora partus?

sunt qui sacrilego rorantis sanguine thyrsos

(nota nimis) dixisse uelint, qui uincula Dirces

Pisaeique tori legem Danaique cruentum

imperium sponsasque truces sub foedere primo

dulcia funereis mutantis gaudia taedis.

Byblidos indictum nulli scelus; impia Myrrhae

conubia et saeuo uiolatum crimine patrem

nouimus, utque Arabum fugiens cum carperet arua

iuit in arboreas frondis animamque uirentem.

sunt qui squamosi referant fera sibila Cadmi

stellatumque oculis custodem uirginis Ius

Herculeosque uelint semper numerare labores

miratumque rudis se tollere Terea pinnas

post epulas, Philomela, tuas; sunt ardua mundi

qui male temptantem curru Phaethonta loquantur

exstinctasque canant emisso fulmine flammas

fumantemque Padum, Cycnum plumamque senilem

et flentis semper germani funere siluas.

Tantalidum casus et sparsas sanguine mensas

condentemque caput uisis Titana Mycenis

horrendasque uices generis dixere priores.

Colchidos iratae sacris imbuta uenenis

munera non canimus pulchraeque incendia Glauces,

non crinem Nisi, non saeuae pocula Circes,

nec nocturna pie curantem busta sororem:

haec iam magnorum praecepit copia uatum,

omnis et antiqui uulgata est fabula saecli.

nos saltus uiridisque plagas camposque patentis

scrutamur totisque citi discurrimus aruis

et uarias cupimus facili cane sumere praedas;

nos timidos lepores, inbellis figere dammas

audacisque lupos, uulpem captare dolosam

gaudemus; nos flumineas errare per umbras

malumus et placidis ichneumona quaerere ripis

inter harundineas segetes faelemque minacem

arboris in trunco longis perfigere telis

implicitumque sinu spinosi corporis erem

ferre domum; talique placet dare lintea curae.

dum non magna ratis, uicinis sueta moueri

litoribus tutosque sinus percurrere remis,

nunc primum dat uela notis portusque fidelis

linquit et Adriacas audet temptare procellas.

mox uestros meliore lyra memorare triumphos

accingar, diui fortissima pignora Cari,

atque canam nostrum geminis sub finibus orbis

litus et edomitas fraterno numine gentis,

quae Rhenum Tigrimque bibunt Ararisque remotum

principium Nilique uident in origine fontem;

nec taceam, primum quae nuper bella sub Arcto

felici, Carine, manu confeceris, ipso

paene prior genitore deo, utque intima frater

Persidos et ueteres Babylonos ceperit arcis,

ultus Romulei uiolata cacumina regni;

imbellemque fugam referam clausasque pharetras

Parthorum laxosque arcus et spicula nulla.

haec uobis nostrae libabunt carmina Musae,

cum primum uultus sacros, bona numina terrae,

contigerit uidisse mihi: iam gaudia nota

temporis inpatiens sensus spretorque morarum

praesumit uideorque mihi iam cernere fratrum

augustos habitus, Romam clarumque senatum

et fidos ad bella duces et milite multo

agmina, quis fortis animat deuotio mentis:

aurea purpureo longe radiantia uelo

signa micant sinuatque trucis leuis aura dracones.

tu modo, quae saltus placidos siluasque pererras,

Latonae, Phoebe, magnum decus, heia age suetos

sume habitus arcumque manu pictamque pharetram

suspende ex humeris, sint aurea tela, sagittae,

candida puniceis aptentur crura coturnis,

sit chlamys aurato multum subtegmine lusa

conrugesque sinus gemmatis balteus artet

nexibus, implicitos cohibe diademate crinis.

tecum Naiades faciles uiridique iuuenta

pubentes Dryades Nymphaeque, unde amnibus umor,

adsint et docilis decantet Oreadas Echo.

duc age, diua, tuum frondosa per auia uatem:

te sequimur, tu pande domos et lustra ferarum.

huc igitur mecum, quisquis percussus amore

uenandi damnas litis rabidosque tumultus

ciuilisque fugis strepitus bellique fragores

nec praedas auido sectaris gurgite ponti.

304. Pan

NYCTILVS atque Micon nec non et pulcer Amyntas

torrentem patula uitabant ilice solem,

cum Pan uenatu fessus recubare sub ulmo

coeperat et somno lassatas sumere uiris;

quem super ex tereti pendebat fistula ramo.

hanc pueri, tamquam praedem pro carmine possent

sumere fasque esset calamos tractare deorum,

inuadunt furto sed nec resonare canorem

fistula quem suerat nec uult contexere carmen,

sed pro carminibus male dissona sibila reddit,

cum Pan excussus sonitu stridentis auenae

iamque uidens 'pueri, si carmina poscitis', inquit,

'ipse canam: nulli fas est inflare cicutas,

quas ego Maenaliis cera coniungo sub antris.

iamque ortus, Lenaee, tuos et semina uitis

ordine detexam: debemus carmina Baccho.'

haec fatus coepit calamis sic montiuagus Pan:

'te cano, qui grauidis hederata fronte corymbis

uitea serta plicas quique udo palmite tigris

ducis odoratis perfusus colla capillis,

uera Iouis proles; nam cum post sidera caeli

sola Iouem Semele uidit Iouis ora professum,

hunc pater omnipotens, uenturi prouidus aeui,

pertulit et iusto produxit tempore partus.

hunc Nymphae Faunique senes Satyrique procaces,

nosque etiam Nysae uiridi nutrimus in antro.

quin et Silenus paruum ueteranus alumnum

aut gremio fouet aut resupinis sustinet ulnis,

euocat aut risum digito motuue quietem

allicit aut tremulis quassat crepitacula palmis.

cui deus arridens horrentis pectore setas

uellicat aut digitis auris astringit acutas

adplauditue manu mutilum caput aut breue mentum

et simas tenero collidit pollice naris.

interea pueri florescit pube iuuentus

flauaque maturo tumuerunt tempora cornu.

tum primum laetas extendit pampinus uuas:

mirantur Satyri frondis et poma Lyaei.

tum deus 'o Satyri, maturos carpite fetus'

dixit 'et ignotos primi calcate racemos'.

uix haec ediderat, decerpunt uitibus uuas

et portant calathis celerique elidere planta

concaua saxa super properant: uindemia feruet

collibus in summis, crebro pede rumpitur uua

nudaque purpureo sparguntur pectora musto.

tum Satyri, lasciua cohors, sibi pocula quisque

obuia corripiunt: quae fors dedit, occupat usus.

cantharon hic retinet, cornu bibit alter adunco,

concauat ille manus palmasque in pocula uertit,

pronus at ille lacu bibit et crepitantibus haurit

musta labris; alius uocalia cymbala mergit,

atque alius latices pressis resupinus ab uuis

excipit: at potus (saliens liquor ore resultat);

euomit, inque humeros et pectora defluit humor.

omnia ludus habet cantusque chorique licentes;

tum primum roseo Silenus cymbia musto

plena senex auide non aequis uiribus hausit.

ex illo uenas inflatus nectare dulci

hesternoque grauis semper ridetur Iaccho.

quin etiam deus ille, deus Ioue prosatus ipso,

et plantis uuas premit et de uitibus hastas

integit et lynci praebet cratera bibenti.'

haec Pan Maenalia pueros in ualle docebat,

sparsas donec ouis campo conducere in unum

nox iubet, uberibus suadens siccare fluorem

lactis et in niueas astrictum cogere glebas.

ANONYMOUS

305. Epitaph on M.P. Flavius Postumius Varus

VIXI beatus dis, amicis, literis.

manis colamus, namque opertis manibus

diuina uis est aeuiterni temporis.

306. To the Sea

VNDARVM rector, genitor maris, arbiter orbis,

Oceane o placido conplectens omnia fluctu,

tu legem terris moderato limite signas,

tu pelagi quodcumque facis fontisque lacusque.

flumina quin etiam te norunt omnia patrem,

te potant nubes ut reddant frugibus imbris;

Cyaneoque sinu caeli tu diceris oras

partibus ex cunctis inmensas cingere nexu.

tu fessos Phoebi reficis sub gurgite currus

exhaustisque die radiis alimenta ministras,

gentibus ut clarum referat lux aurea solem.

si mare, si terras caelum mundumque gubernas,

me quoque cunctorum partem, uenerabilis, audi,

alme parens rerum, supplex precor. ergo carinam

conserues, ubicumque tuo committere ponto

hanc animam, transire fretum et discurrere cursus

aequoris horrisoni sortis fera iussa iubebunt:

tende fauens glaucum per leuia dorsa profundum,

ac tantum tremulo crispentur caerula motu,

quantum uela ferant, quantum sinat otia remis;

sint fluctus, celerem ualeant qui pellere puppem,

quos numerare libens possim, quos cernere laetus;

seruet inoffensam laterum par linea libram,

et sulcante uiam rostro submurmuret unda.

da pater, ut tute liceat transmittere cursum,

perfer ad optatos securo in litore portus

me comitesque meos. quod cum permiseris esse,

reddam, quod potero, plenas pro munere gratis.

307. Boating Song

HEIA, uiri, nostrum reboans echo sonet heia!

arbiter effusi late maris ore sereno

placatum strauit pelagus posuitque procellam,

edomitique uago sederunt pondere fluctus.

heia, uiri, nostrum reboans echo sonet heia!

annisu parili tremat ictibus acta carina.

nunc dabit arridens pelago concordia caeli

uentorum motu praegnanti currere uelo.

heia, uiri, nostrum reboans echo sonet heia!

aequora prora secet delphinis aemula saltu,

quisque gemat largum, promat se quisque lacertis,

pone trahens canum deducta sit orbita sulcum.

heia, uiri, nostrum reboans echo sonet heia!

echo te pultet, portiscule: nos tamen heia.

conuulsum remis spumet mare: nos tamen heia.

uocibus adsiduis litus resonet: tamen heia.

308. 'Margaret'

A Dog's Epitaph

GALLIA me genuit, nomen mihi diuitis undae

concha dedit, formae nominis aptus honos.

docta per incertas audax discurrere siluas

collibus hirsutas atque agitare feras,

non grauibus uinclis unquam consueta teneri

uerbera nec niueo corpore saeua pati.

molli namque sinu domini dominaeque iacebam

et noram in strato lassa cubare toro,

et plus quam licuit muto canis ore loquebar:

nulli latratus pertimuere meos.

sed iam fata subi partu iactata sinistro,

quam nunc sub paruo marmore terra tegit.

CLAVDIVS

circa 280(?) A.D.

309. To the Moon

LVNA decus mundi, magni pars maxima caeli,

Luna, uagus noctis splendor, quam signa secuntur,

Luna parens mensum numerosa prole renascens:

tu biiugos stellante polos ab Sole gubernas,

te redeunte dies fraternus colligit horas;

te pater Oceanus renouato respicit amne,

te spirant terrae, tu uinclis Tartara cingis;

tu sistro resonas, Brimo, tu cymbala quassas;

Isis Luna Core, uel Vesta es Iuno Cybelle.

septenis tu lumine eges sub mense diebus

et rursum renouas alternans lumina mensis.

tunc minor es, cum plena uenis; tunc plena resurgens,

cum minor es: crescis semper, cum deficis orbe.

huc ades et nostris precibus dea blandior esto

Luciferique iugis concordis siste iuuencas,

ut uoluat fortuna rotam, qua prospera currant.

L. CAELIVS LACTANTIVS FIRMIANVS

fl. 290 A.D.

310. The Phoenix

EST locus in primo felix oriente remotus,

qua patet aeterni maxima porta poli.

nec tamen aestiuos hiemisue propinquus ad ortus

sed qua sol uerno fundit ab axe diem.

illic planities tractus diffundit apertos,

nec tumulus crescit nec caua uallis hiat,

sed nostros montis, quorum iuga celsa putantur,

per bis sex ulnas imminet ille locus.

hic Solis nemus est et consitus arbore multa

lucus perpetuae frondis honore uirens.

cum Phaethonteis flagrasset ab ignibus axis,

ille locus flammis inuiolatus erat;

et cum diluuium mersisset fluctibus orbem

Deucalioneas exsuperauit aquas.

non huc exsangues Morbi, non aegra Senectus

nec Mors crudelis nec Metus asper adest,

nec Scelus infandum nec opum uesana Cupido

aut Sitis aut ardens caedis amore Furor;

Luctus acerbus abest et Egestas obsita pannis

et Curae insomnes et uiolenta Fames.

non ibi tempestas nec uis furit horrida uenti

nec gelido terram rore pruina tegit;

nulla super campos tendit sua uellera nubes

nec cadit ex alto turbidus umor aquae.

est fons in medio, quem uiuum nomine dicunt,

perspicuus, lenis, dulcibus uber aquis;

qui semel erumpens per singula tempora mensum

duodecies undis inrigat omne nemus.

hic genus arboreum procero stipite surgens

non lapsura solo mitia poma gerit.

hoc nemus, hos lucos auis incolit unica Phoenix,

unica si uiuit morte refecta sua.

paret et obsequitur Phoebo ueneranda satelles:

hoc Natura parens munus habere dedit.

lutea cum primum surgens Aurora rubescit,

cum primum rosea sidera luce fugat,

ter quater illa pias inmergit corpus in undas,

ter quater e uiuo gurgite libat aquam.

tollitur ac summo considit in arboris altae

uertice, quae totum despicit una nemus,

et conuersa nouos Phoebi nascentis ad ortus

exspectat radios et iubar exoriens.

atque ubi Sol pepulit fulgentis limina portae

et primi emicuit luminis aura leuis,

incipit illa sacri modulamina fundere cantus

et mira lucem uoce ciere nouam;

quam nec aedoniae uoces nec tibia possit

musica Cirrhaeis adsimulare modis,

et neque olor moriens imitari posse putetur

nec Cylleneae fila canora lyrae.

postquam Phoebus equos in aperta effudit Olympi

atque orbem totum protulit usque means,

illa ter alarum repetito uerbere plaudit

igniferumque caput ter uenerata silet.

atque eadem celeris etiam discriminat horas

innarrabilibus nocte dieque sonis,

antistes luci nemorumque uerenda sacerdos

et sola arcanis conscia, Phoebe, tuis.

quae postquam uitae iam mille peregerit annos

ac si reddiderint tempora longa grauem,

ut reparet lapsum spatiis uergentibus aeuum,

adsuetum nemoris dulce cubile fugit;

cumque renascendi studio loca sancta reliquit,

tunc petit hunc orbem, mors ubi regna tenet.

derigit in Syriam celeris longaeua uolatus,

Phoenicen nomen cui dedit ipsa uetus,

secretosque petit deserta per auia lucos,

sicubi per saltus silua remota latet.

tum legit aerio sublimem uertice palmam,

quae Graium Phoenix ex aue nomen habet,

in quam nulla nocens animans prorepere possit,

lubricus aut serpens aut auis ulla rapax.

tum uentos claudit pendentibus Aeolus antris,

ne uiolent flabris aera purpureum,

neu concreta noto nubes per inania caeli

submoueat radios solis et obsit aui.

construit inde sibi seu nidum siue sepulcrum:

nam perit ut uiuat, se tamen ipsa creat.

colligit hinc sucos et odores diuite silua,

quos legit Assyrius, quos opulentus Araps,

quos aut Pygmaeae gentes aut India carpit

aut molli generat terra Sabaea sinu.

cinnamon hic auramque procul spirantis amomi

congerit et mixto balsama cum polio.

non casiae mitis nec olens suffimen acanthi

nec turis lacrimae guttaque pinguis abest.

his addit teneras nardi pubentis aristas

et sociat myrrae uim, Nabathaea, tuae.

protinus instructo corpus mutabile nido

uitalique toro membra uieta locat.

ore dehinc sucos membris circumque supraque

inicit exsequiis inmoritura suis.

tunc inter uarios animam commendat odores,

depositi tanti nec timet illa fidem.

interea corpus genitali morte peremptum

aestuat, et flammam parturit ipse calor,

aetherioque procul de lumine concipit ignem,

flagrat et ambustum soluitur in cineres.

quos uelut in massam generans in morte coactos

conflat; et effectum seminis instar habet.

complerit mensum si fetus tempora certa,

sese oui teretis colligit in speciem;

hinc animal primum sine membris fertur oriri,

sed fertur uermi lacteus esse color:

ac uelut agrestes, cum filo ad saxa tenentur,

mutari tineae papilione solent:

inde reformatur quali fuit ante figura

et Phoenix ruptis pullulat exuuiis.

non illi cibus est nostro concessus in orbe

nec cuiquam inplumem pascere cura subest;

ambrosios libat caelesti nectare rores,

stellifero tenues qui cecidere polo.

hos legit, his alitur mediis in odoribus ales,

donec maturam proferat effigiem.

ast ubi primaeua coepit florere iuuenta,

euolat ad patrias iam reditura domus.

ante tamen, proprio quicquid de corpore restat,

ossaque uel cineres exuuiasque suas

unguine balsameo myrraque et ture soluto

condit et in formam conglobat ore pio.

quam pedibus gestans contendit Solis ad urbem

inque ara residens ponit in aede sacra.

mirandam sese praestat praebetque uerendam:

tantus aui decor est, tantus abundat honor.

praecipuus color est, quali sunt sidera caeli,

praecoqua uel qualis Punica grana tegit:

qualis inest foliis, quae fert agreste papauer,

cum pandit uestes Flora rubente solo.

hoc humeri pectusque decens uelamine fulgent,

hoc caput, hoc ceruix summaque terga nitent;

caudaque porrigitur fuluo distincta metallo,

in cuius maculis purpura mixta rubet;

aura auri pennas insignit, desuper Iris

pingere ceu nubis splendida rore solet;

albicat insignis mixto uiridante smaragdo

et puro cornu gemmea cuspis hiat;

ingentis oculos credas geminos hyacinthos,

quorum de medio lucida flamma micat;

arquata est rutilo capiti radiata corona

Phoebei referens uerticis alta decus;

crura tegunt squamae Tyrio depicta ueneno,

ast unguis roseo tinguit honore color.

effigies inter pauonis mixta figuram

cernitur et pictam Phasidis inter auem.

magnitiem, terris Arabum quae gignitur, ales

uix aequare potest, seu fera seu sit auis.

non tamen est tarda, ut uolucres quae corpore magno

incessus pigros per graue pondus habent,

sed leuis ac uelox, regali plena decore;

talis in aspectu se tenet usque hominum.

huc uenit Aegyptus tanti ad miracula uisus

et raram uolucrem turba salutat ouans.

protinus exsculpunt sacrato in marmore formam

et titulo signant remque diemque nouo.

contrahit in coetum sese genus omne uolantum,

nec praedae memor est ulla nec ulla metus.

alituum stipata choro uolat illa per altum

turbaque prosequitur munere laeta pio.

sed postquam puri peruenit ad aetheris auras,

mox redit; illa suis conditur inde locis.

o fortunatae sortis finisque uolucrem,

cui de se nasci praestitit ipse deus!

o felix, seu mas seu femina siue necutrum,

felix quae Veneris foedera nulla coit!

mors illi Venus est, sola est in morte uoluptas:

ut possit nasci, appetit ante mori.

ipsa sibi proles, suus est pater et suus heres,

nutrix ipsa sui, semper alumna sibi.

ipsa quidem, sed non eadem est; eademque nec ipsa est,

aeternam uitam mortis adepta bono.

CATO

290(?) A.D.

311. Moral Distichs

i

Learning

(a) INSTRVE praeceptis animum, ne discere cessa;

nam sine doctrina uita est quasi mortis imago.

(b) multa legas facito, tum lectis neglege multa;

nam miranda canunt, sed non credenda poetae.

(c) disce sed a doctis, indoctos ipse doceto:

propaganda etenim est rerum doctrina bonarum.

(d) discere ne cessa: cura sapientia crescit,

rara datur longo prudentia temporis usu.

(e) disce aliquid; nam cum subito Fortuna recessit,

ars remanet uitamque hominis non deserit umquam.

ii

Religion

(a) SI deus est animus, nobis ut carmina dicunt,

hic tibi praecipue sit pura mente colendus.

(b) an di sint caelumque regant ne quaere doceri:

cum sis mortalis, quae sunt mortalia cura.

(c) quid deus intendat noli perquirere sorte:

quid statuat de te sine te deliberat ille.

(d) ture deum placa, uitulum sine crescat aratro:

ne credas gaudere deum cum caede litatur.

iii

Friendship

(a) SI potes, ignotis etiam prodesse memento:

utilius regno est meritis adquirere amicos.

(b) cum tibi uel socium uel fidum quaeris amicum,

non tibi fortuna est hominis sed uita petenda.

(c) ignotum notis noli praeponere amicis:

cognita iudicio constant, incognita casu.

(d) uincere cum possis, interdum cede sodali,

obsequio quoniam dulces retinentur amici.

(e) gratior officiis, quo sis mage carior, esto,

ne nomen subeas quod dicunt officiperdi.

(f) officium alterius multis narrare memento;

at quaecumque aliis benefeceris ipse, sileto.

(g) damnaris numquam post longum tempus amicum:

mutauit mores, sed pignora prima memento.

iv

Death

(a) NE timeas illam, quae uitae est ultima finis:

qui mortem metuit, quod uiuit, perdit id ipsum.

(b) linque metum leti; nam stultum est tempore in omni,

dum mortem metuas, amittere gaudia uitae.

(c) fac tibi proponas, mortem non esse timendam:

quae bona si non est, finis tamen illa malorum est.

(d) rebus in aduersis animum submittere noli:

spem retine; spes una hominem nec morte relinquit.

v

The Speech of Men

(a) PROSPICITO tecum tacitus quid quisque loquatur:

sermo hominum mores et celat et indicat idem.

(b) contra uerbosos noli contendere uerbis:

sermo datur cunctis, animi sapientia paucis.

(c) cum te aliquis laudat, iudex tuus esse memento:

plus aliis de te quam tu tibi credere noli.

(d) iudicium populi numquam contempseris unus:

ne nulli placeas, dum uis contemnere multos.

(e) cum recte uiuas, ne cures uerba malorum:

arbitrii non est nostri quid quisque loquatur.

(f) si uitam inspicias hominum, si denique mores,

cum culpant alios: nemo sine crimine uiuit.

vi

Wives and Slaves

(a) CVM seruos fueris proprios mercatus in usus

et famulos dicas, homines tamen esse memento.

(b) nil temere uxori de seruis crede querenti:

semper enim mulier quem coniux diligit odit.

(c) uxoris linguam, si frugi est, ferre memento;

namque malum est non uelle pati nec carpere posse.

(d) uxorem fuge ne ducas sub nomine dotis,

nec retinere uelis, si coeperit esse molesta.

REPOSIANVS

circa 290 A.D.

312. The Bridal Bower of Mars and Venus

ORNAT terra nemus: nunc lotos mitis inumbrat,

nunc laurus, nunc myrtus. habent sua munera rami;

namque hic per frondis redolentia mala relucent.

uilia non illo surgebant gramina luco:

pingunt purpureos candentia lilia flores;

hic rosa cum uiolis, hic omnis gratia odorum,

hic inter uiolas coma mollis laeta hyacinthi:

dignus amore locus, cui tot sint munera rerum.

non tamen in lucis aurum, non purpura fulget:

flos lectus, flos uincla tori, substramina flores:

deliciis Veneris diues natura laborat.

texerat hic liquidos fontis non uilis arundo,

sed qua saeua puer conponat tela Cupido.

hunc solum Paphie puto lucum fecit amori:

hic Martem exspectare solet. quid Gratia cessat,

quid Charites? cur, saeue puer, non lilia nectis?

tu lectum consterne rosis, tu serta parato

et roseis crinem nodis subnecte decenter!

PENTADIVS

circa 290 A.D.

313. Narcissus

HIC est ille, suis nimium qui credidit umbris,

Narcissus uero dignus amore puer.

cernis ab inriguo repetentem gramine ripas,

ut per quas periit crescere possit aquas.

314. Woman

CREDE ratem uentis, animum ne crede puellis;

namque est feminea tutior unda fide.

femina nulla bona est, uel, si bona contigit una,

nescio quo fato est res mala facta bona.

ANONYMOUS

circa 290 A.D.

315. Epitaph on the Actor Vitalis

QVID tibi, mors, faciam, quae nulli parcere nosti,

nescia laetitiam, nescia amare iocos.

his ego praeualui toto notissimus orbi,

hinc mihi larga domus, hinc mihi census erat.

gaudebam semper; quid enim, si gaudia desint,

hic uagus ac fallax utile mundus habet?

me uiso rabidi subito cecidere furores;

ridebat summus me ueniente dolor.

non licuit quemquam curis mordacibus uri

nec rerum incerta mobilitate trahi.

uincebat cunctos praesentia nostra timores

et mecum felix quaelibet hora fuit.

motibus ac dictis (tragici quoque larua placebat)

exhilarans uariis tristia corda modis

fingebam uultus, habitus ac uerba loquentum,

ut plures uno credibile ore loqui.

ipse etiam, quem nostra oculis geminabat imago,

horruit in uultu se magis esse meo.

o quotiens imitata meo se femina gestu

uidit et erubuit totaque muta fuit!

ergo quot in nostro uiuebant corpore formae

tot mecum raptas abstulit atra dies.

quo uos iam tristi turbatus deprecor ore,

qui titulum legitis cum pietate meum:

'o quam laetus eras, Vitalis' dicite maesti,

'sint tibi di tali, sint tibi fata, modo.'

TIBERIANVS

fl. A.D. 335.

316. A Woodland Scene

AMNIS ibat inter arua ualle fusus frigida,

luce ridens calculorum, flore pictus herbido.

caerulas superne laurus et uirecta myrtea

leniter motabat aura blandiente sibilo.

subter autem molle gramen flore adulto creuerat:

et croco solum rubebat et lucebat liliis

et nemus fragrabat omne uiolarum suspiritu.

inter ista dona ueris gemmeasque gratias

omnium regina odorum uel colorum Lucifer

auriflora praeminebat, flamma Diones, rosa.

roscidum nemus rigebat inter uda gramina:

fonte crebro murmurabant hinc et inde riuuli,

antra muscus et uirentes intus myrtus uinxerant,

qua fluenta labibunda guttis ibant lucidis.

has per umbras omnis ales plus canora quam putes

cantibus uernis strepebat et susurris dulcibus;

hic loquentis murmur amnis concinebat frondibus,

quis melos uocalis aurae musa zephyri mouerat.

sic euntem per uirecta pulcra odora et musica

ales amnis aura lucus flos et umbra iuuerat.

317. Gold

AVRVM, quod nigri manes, quod turbida mersant

flumina, quod duris extorsit poena metallis!

aurum, quo pretio reserantur limina Ditis,

quo Stygii regina poli Proserpina gaudet!

aurum, quod penetrat thalamos rumpitque pudorem,

qua tectus saepe inlecebra micat impius ensis!

in gremium Danaes non auro fluxit adulter

mentitus pretio faciem fuluoque ueneno?

non Polydorum hospes saeuo necat incitus auro?

altrix infelix, sub quo custode pericli

commendas natum, cui regia pignora credis?

fit tutor pueri, fit custos sanguinis aurum!

inmitis nidos coluber custodiet ante

et uitulos fetae poterunt seruare leaenae.

sic etiam ut Troiam popularet Dorica pubes

aurum causa fuit: pretium dignissima merces.

infami probro palmam conuendit adulter.

denique cernamus, quos aurum uenit in usus.

auro emitur facinus, pudor almus uenditur auro,

tum patria atque parens, leges pietasque fidesque:

omne nefas auro tegitur, fas proditur auro.

porro hoc Pactolus, porro fluat et niger Hermus!

aurum, res gladii, furor amens, ardor auarus,

te celent semper uada turbida, te uada nigra,

te tellus mersum premat infera, te sibi nasci

Tartareus cupiat Phlegethon Stygiaeque paludes!

inter liuentis pereat tibi fulgor arenas,

nec post ad superos redeat famis aurea puros!

318. 'Too Adventurous Wings'

ALES, dum madidis grauata pennis

udos tardius explicat uolatus,

defecta in medio repente nisu

capta est pondere depremente plumae:

cassato solito uigore pennae,

quae uitam dederant, dedere letum;

ac, quis ardua nunc tenebat alis,

isdem protinus incidit ruinae.

quid sublimia circuisse prodest?

qui celsi steterant, iacent sub imis!

exemplum capiant, nimis petendo

qui mentis tumidi uolant secundis.

319. God

OMNIPOTENS, annosa poli quem suspicit aetas,

quem sub millenis semper contutibus unum

nec numero quisquam poterit pensare nec aeuo,

nunc esto affatus, si quo te nomine dignum est,

seu sacer ignoto gaudes, quo maxima tellus

intremuit, sistunt rapidos uaga sidera cursus.

tu solus, tu multus item, tu primus et idem

postremus mediusque simul mundique superstes

(nam sine fine tui labentia tempora finis),

altera ab alterno spectans fera turbine certo

rerum fata rapi uitasque inuoluier aeuo

atque iterum reducis supera in conuexa referri,

scilicet ut mundo redeat quod partubus astra

perdiderint refluumque iterum per corpora fiat.

tu (siquidem fas est in temet tendere sensum

et speciem temptare sacram, qua sidera cingis

immensus longamque simul complecteris aethram)

fulgentis forsan rapida sub imagine Phoebi

flammifluum quoddam iubar es, quo cuncta coruscans

ipse uides nostrumque premis solemque diemque.

tu genus omne deum, tu rerum causa uigorque,

tu natura omnis, deus innumerabilis unus,

tu sexu plenus toto, tibi nascitur olim

sidereus mundus (genus hinc hominumque deumque),

lucens, augusto stellatus flore iuuentae.

quem (precor, aspires), qua sit ratione creatus,

quo genitus factusue modo, da nosse uolenti;

da, pater, augustas ut possim noscere causas,

mundanas olim molis quo foedere rerum

sustuleris animamque leui quo maximus olim

texueris numero, quo congrege dissimilique,

quidque id sit uegetum, quod per cita corpora uiuit.

320. Peruigilium Veneris

CRAS amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

uer nouum: uer iam canorum: uere natus orbis est!

uere concordant amores, uere nubunt alites

et nemus comam resoluit de maritis imbribus:

et recentibus uirentis ducit umbras floribus.

cras amorum copulatrix inter umbras arborum

inplicat casas uirentis de flagello myrteo,

cras Dione iura dicet fulta sublimi throno.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ipsa gemmis purpurantem pingit annum floridis,

ipsa surgentis papillas de Fauoni spiritu

urget in nodos tepentis, ipsa roris lucidi,

noctis aura quem relinquit, spargit umentis aquas.

en micant lacrimae trementes de caduco pondere:

gutta praeceps orbe paruo sustinet casus suos.

en pudorem florulentae prodiderunt purpurae:

umor ille quem serenis astra rorant noctibus

mane uirgines papillas soluit umenti peplo.

ipsa iussit mane totae uirgines nubant rosae;

facta Cypridis de cruore deque Amoris osculis

deque gemmis deque flabris deque solis purpuris,

cras pudorem qui latebat ueste tectus ignea

unico marita uoto non rubebit soluere.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ipsa Nymphas diua luco iussit ire myrteo:

'ite, Nymphae, posuit arma, feriatus est Amor:

iussus est inermis ire, nudus ire iussus est,

neu quid arcu neu sagitta neu quid igne laederet.'

it puer comes puellis; nec tamen credi potest,

esse Amorem feriatum, si sagittas exuit;

sed tamen, Nymphae, cauete, quod Cupido pulcer est:

totus est in armis idem quando nudus est Amor.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

conpari Venus pudore mittit ante uirgines:

'una res est quam rogamus: cede, uirgo Delia,

ut nemus sit incruentum de ferinis stragibus.

ipsa uellet te rogare, si pudicam flecteret,

ipsa uellet ut uenires, si deceret uirginem.

iam tribus choros uideres feriantis noctibus

congreges inter cateruas ire per saltus tuos

floreas inter coronas, myrteas inter casas.

nec Ceres nec Bacchus absunt nec poetarum deus.

peruiglanda tota nox est, est recinenda canticis:

regnet in siluis Dione: tu recede, Delia.'

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

iussit Hyblaeis tribunal stare diua floribus:

praeses ipsa iura dicet, adsidebunt Gratiae.

Hybla, totos funde flores, quidquid annus adtulit;

Hybla, florum subde uestem, quantus Ennae campus est.

ruris hic erunt puellae uel puellae fontium

quaeque siluas quaeque lucos quaeque montis incolunt.

iussit omnes adsidere pueri mater alitis,

iussit at nudo puellas nil Amori credere:

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

cras erit quom primus aether copulauit nuptias.

ut pater totum crearet uernis annum nubibus,

in sinum maritus imber fluxit almae coniugis,

unde fetus mixtus omnis aleret magno corpore.

tunc cruore de superno spumeo pontus globo

caerulas inter cateruas inter et bipedes equos

fecit undantem Dionen de marinis imbribus.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ipsa uenas atque mentem permeanti spiritu

intus occultis gubernat procreatrix uiribus,

perque caelum perque terras perque pontum subditum

praeuium sui teporem seminali tramite

inbuit iussitque mundum nosse nascendi uias.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ipsa Troianos penatis in Latinos transtulit,

ipsa Laurentem puellam coniugem nato dedit,

moxque Marti de sacello dat pudicam uirginem,

Romuleas ipsa fecit cum Sabinis nuptias.

unde Ramnes et Quirites atque prolem posterum

Romulo marem crearet et nepotem Caesarem;

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

rura fecundat uoluptas, rura Venerem sentiunt;

ipse Amor puer Dionae rure natus dicitur.

hunc ager cum parturiret ipsa suscepit sinu,

ipsa florum delicatis educauit osculis.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ecce iam subter genestas explicant tauri latus,

quisque tutus quo tenetur coniugali foedere:

subter umbras cum maritis ecce balantum greges.

iam loquaces ore rauco stagna cygni perstrepunt:

et canoras non tacere diua iussit alites:

adsonat Terei puella subter umbram populi,

ut putes motus amoris ore dici musico

et neges queri sororem de marito barbaro.

illa cantat: nos tacemus? quando uer ueniet meum?

quando fiam uti chelidon ut tacere desinam?

perdidi Musam tacendo nec me Phoebus respicit.

sic Amyclas cum tacerent perdidit silentium.

cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

ANONYMOUS

circa 350 A.D.(?).

321. Epitaph of a Charioteer

HOC rudis aurigae requiescunt ossa sepulcro

nec tamen ignari flectere lora manu,

iam qui quadriiugos auderem scandere currus

et tamen a biiugis non remouerer equis.

inuidere meis annis crudelia fata,

fata quibus nequeas opposuisse manus.

nec mihi concessa est morituro gloria circi,

donaret lacrimas ne pia turba mihi.

ussere ardentes intus mea uiscera morbi,

uincere quos medicae non potuere manus.

sparge, precor, flores supra mea busta, uiator:

fauisti uiuo forsitan ipse mihi.

ALCIMIVS

fl. 354 A.D.

322. Vergil and Homer

i

DE numero uatum si quis seponat Homerum,

proximus a primo tunc Maro primus erit.

at si post primum Maro seponatur Homerum,

longe erit a primo, quisque secundus erit.

ii

Maeonio uati qui par aut proximus esset,

consultus Paean risit et haec cecinit;

si potuit nasci, quem tu sequereris, Homere,

nascetur, qui te possit, Homere, sequi.

323. A Present from Lesbia

LVX mea puniceum misit mihi Lesbia malum:

iam sordent animo cetera poma meo.

sordent uelleribus uestita cydonia canis,

sordent hirsutae munera castaneae;

nolo nuces, Amarylli, tuas nec cerea pruna:

rusticus haec Corydon munera magna putet.

horreo sanguineo male mora rubentia suco:

heu graue funesti crimen amoris habent!

missa et dente leui paulo libata placenta:

nectarea e labris dulcia liba suis:

nescio quid plus melle sapit, quod contigit ipsa

spirans Cecropium dulcis ab ore thymum.

324. Eloquent Eyes

O BLANDOS oculos et o facetos

et quadam propria nota loquacis!

illic et Venus et leues Amores

atque ipsa in medio sedet Voluptas.

D. MAGNVS AVSONIVS

310-95 A.D.

325. Dedication

'CVI dono lepidum nouum libellum?'

Veronensis ait poeta quondam,

inuentoque dedit statim Nepoti.

at nos inlepidum, rudem libellum,

burras quisquilias ineptiasque,

credemus gremio cui fouendum?

inueni, trepidae silete nugae,

nec doctum minus et magis benignum,

quam quem Gallia praebuit Catullo.

hoc nullus mihi carior meorum,

quem pluris faciunt nouem sorores,

quam cunctos alios, Marone dempto.

Pacatum haut dubie, poeta, dicis.

ipse est. intrepide uolate, uersus,

et nidum in gremio fouete tuto.

hic uos diligere, hic uolet tueri:

ignoscenda teget, probata tradet:

post hunc iudicium timete nullum.

326. To Tetradius: A Remonstrance

O QVI uenustos uberi facundia

sales opimas, Tetradi,

cauesque, ne sit tristis et dulci carens

amara concinnatio:

qui felle carmen atque melle temperans

torpere musas non sinis,

pariterque fucas quaeque gustu ignaua sunt

et quae sapore tristia:

rudis camenas qui Suessae praeuenis

aeuoque cedis, non stilo:

cur me propinquum Santonorum moenibus

declinas, ut Lucas boues

olim resumpto praeferocis proelio

fugit iuuentus Romula?

non ut tigris te, non leonis impetu,

amore sed caro expeto.

uidere alumni gestio uoltus mei

et indole optata frui.

inuitus olim deuoraui absentiae

necessitatem pristinae,

quondam docendi munere adstrictum graui

Iculisma cum te absconderet,

et inuidebam deuio ac solo loco

opes camenarum tegi.

at nunc frequentis atque claros nec procul

cum floreas inter uiros

tibique nostras uentus auras deferat

aurisque sermo uerberet,

cur me supino pectoris fastu tumens

spernis poetam consulem,

tuique amantem teque mirantem ac tua

desiderantem carmina

oblitus alto neglegis fastidio?

plectendus exemplo tuo,

ni stabilis aeuo pectoris nostri fides

quamquam recusantis amet.

uale. ualere si uoles me, peruola

cum scrinio et musis tuis.

327. A Letter to Paulinus

IAMBE Parthis et Cydonum spiculis,

iambe pinnis alitum uelocior,

Padi ruentis impetu torrentior,

magna sonorae grandinis ui densior,

flammis corusci fulguris uibratior,

iam nunc per auras Persei talaribus

petasoque ditis Arcados uectus uola.

si uera fama est Hippocrene, quam pedis

pulsu citati cornipes fudit fremens,

tu fonte in ipso procreatus Pegasi,

primus duorum metra iunxisti pedum

trimetrisque Musis concinentibus nouem

caedem in draconis concitasti Delium.

fer hanc salutem praepes et uolucripes

Paulini ad usque moenia, Ebromagum loquor,

et protinus, iam si resumptis uiribus

alacri refecti corporis motu uiget,

saluere iussum mox reposce mutuum.

nihil moreris iamque, dum loquor, redi,

imitatus illum stirpis auctorem tuae,

triplici furentem qui Chimaeram incendio

superuolauit tutus igne proximo.

dic te ualere, dic saluere te iubet

amicus et uicinus et fautor tuus,

honoris auctor, altor ingeni tui.

dic et magister, dic parens, dic omnia

blanda atque sancta caritatis nomina

haueque dicto dic uale actutum et redi.

quod si rogabit, quid super scriptis nouis

maturus aeui nec rudis diiudicem,

nescire dices, sed paratum iam fore

heroicorum uersuum plenum essedum.

cui subiugabo de molarum ambagibus,

qui machinali saxa uoluunt pondere,

tripedes caballos terga ruptos uerbere,

his ut uehantur tres sodales nuntii.

fors et rogabit, quos sodalis dixeris

simul uenire: dic, 'trinodem dactylum

uidi paratum crucianti cantherio:

spondeus illi lentipes ibat comes,

paribus moratur qui locis cursum meum,

mihique similis, semper aduersus tamen,

nec par nec impar, qui trochaeus dicitur.'

haec fare cursim nec moratus peruola,

aliquid reportans interim munusculi

de largitate musici promptarii.

328. To his Wife

VXOR, uiuamusque ut uiximus et teneamus

nomina, quae primo sumpsimus in thalamo:

nec ferat ulla dies, ut commutemur in aeuo,

quin tibi sim iuuenis tuque puella mihi.

Nestore sim quamuis prouectior aemulaque annis

uincas Cumanam tu quoque Deiphoben,

nos ignoremus quid sit matura senectus.

scire aeui meritum, non numerare decet.

329. Nemesis

(From the Greek)

ME lapidem quondam Persae aduexere, tropaeum

ut fierem bello: nunc ego sum Nemesis.

ac sicut Graecis uictoribus adsto tropaeum,

punio sic Persas uanilocos Nemesis.

330. One-sided Love

(From the Greek)

HOC quod amare uocant misce aut dissolue, Cupido:

aut neutrum flammis ure uel ure duos.

331. The Spartan's Shield

MATER Lacaena clipeo obarmans filium

'cum hoc', inquit, 'aut in hoc redi.'

332. In Commendation of his Book

EST quod mane legas, est et quod uespere. laetis

seria miscuimus, temperie ut placeant.

non unus uitae color est nec carminis unus

lector: habet tempus pagina quaeque suum.

hoc mitrata Venus probat, hoc galeata Minerua,

Stoicus has partis, has Epicurus amat.

salua mihi ueterum maneat dum regula morum,

plaudat permissis sobria Musa iocis.

333. To his Book

SI tineas cariemque pati te, charta, necesse est,

incipe uersiculis ante perire meis.

'malo,' inquis, 'tineis.' sapis, aerumnose libelle,

perfungi mauis quod leuiore malo.

ast ego damnosae nolo otia perdere Musae,

iacturam somni quae parit atque olei.

'utilius dormire fuit quam perdere somnum

atque oleum.' bene ais: causa sed ista mihi est,

irascor Proculo, cuius facundia tanta est

quantus honos. scripsit plurima quae cohibet.

hunc studeo ulcisci: et prompta est propria ultio uati.

qui sua non edit carmina, nostra legat.

huius in arbitrio est, seu te iuuenescere cedro

seu iubeat duris uermibus esse cibum.

huic ego, quod nobis superest ignobilis oti,

deputo, siue legat quae dabo siue tegat.

334. Myro's Heifer

BVCVLA sum caelo genitoris facta Myronis

aerea: nec factam me puto sed genitam.

sic me taurus init, sic proxima bucula mugit,

sic uitulus sitiens ubera nostra petit.

miraris quod fallo gregem? gregis ipse magister

inter pascentis me numerare solet.

335. A Picture of Echo

VANE, quid affectas faciem mihi ponere, pictor,

ignotamque oculis sollicitare deam?

aëris et linguae sum filia, mater inanis

indicii, uocem quae sine mente gero.

extremos pereunte modos a fine reducens

ludificata sequor uerba aliena meis.

auribus in uestris habito penetrabilis echo:

me si uis similem pingere, pinge sonum.

336. The Ideal Mistress

SIT mihi talis arnica uelim,

iurgia quae temere incipiat

nec studeat quasi casta loqui,

pulcra, procax, petulante manu,

uerbera quae ferat et regerat

caesaque ad oscula confugiat.

nam nisi moribus his fuerit,

casta modesta pudenter agens,

dicere abominor, uxor erit.

337. Narcissus

FVRITIS, procaces Naides,

amore saeuo et irrito:

ephebus iste flos erit.

338. Dedication of a Mirror

LAIS anus Veneri speculum dico: dignum habeat se

aeterna aeternum forma ministerium.

at mihi nullus in hoc usus, quia cernere talem

qualis sum nolo, qualis eram nequeo.

339. The Graves of a Household

i

His Wife

HACTENVS ut caros, ita iusto funere fletos

functa piis cecinit nenia nostra modis.

nunc, dolor atque cruces nec contrectabile fulmen,

coniugis ereptae mors memoranda mihi.

nobilis a proauis et origine clara senatus,

moribus usque bonis clara Sabina magis,

te iuuenis primis luxi deceptus in annis

perque nouem caelebs te fleo olympiadas.

nec licet obductum senio sopire dolorem:

semper crudescit nam mihi poena recens.

admittunt alii solacia temporis aegri:

haec grauiora facit uulnera longa dies.

torqueo deceptos ego uita caelibe canos,

quoque magis solus, hoc mage maestus ago.

uolnus alit, quod muta domus silet et torus alget,

quod mala non cuiquam, non bona participo.

maereo, si coniunx alii bona, maereo contra,

si mala: ad exemplum tu mihi semper ades.

tu mihi crux ab utraque uenis, siue est mala, quod tu

dissimilis fueris, seu bona, quod similis.

non ego opes cassas et inania gaudia plango,

sed iuuenis iuueni quod mihi rapta uiro:

laeta, pudica, grauis, genus inclita et inclita forma,

o dolor atque decus coniugis Ausonii;

quae modo septenos quater inpletura Decembris,

liquisti natos, pignora nostra, duos.

illa fauore dei, sicut tua uota fuerunt,

florent, optatis accumulata bonis.

et precor ut uigeant tandemque superstite utroque

nuntiet hoc cineri nostra fauilla tuo.

ii

His Father-in-law

Desinite, o ueteres, Calpurnia nomina, Frugi

ut proprium hoc uestrae gentis habere decus:

nec solus semper censor Cato nec sibi solus

iustus Aristides his placeant titulis.

nam sapiens quicumque fuit uerumque fidemque

qui coluit, comitem se tibi, Censor, agat.

tu grauis et comis cum iustitiaque remissus,

austeris doctus iungere temperiem.

tu non adscito tibi me nec sanguine iuncto

optasti nostras consociare domos.

nempe aliqua in nobis morum simulacra tuorum

effigies nostri praebuit ingenii:

aut iam Fortunae sic se uertigo rotabat,

ut pondus fatis tam bona uota darent.

si quid apud manis sentis, fouet hoc tibi mentem,

quod fieri optaras, id uoluisse deum.

iii

His Aunt

Et amita Veneria properiter obiit,

cui breuia melea modifica recino:

cinis ita placidulus adoperiat eam

locaque tacita celeripes Erebi adeat.

340. An Epitaph for his Father

NOMEN ego Ausonius, non ultimus arte medendi

et, mea si nosses tempora, primus eram.

uicinas urbis colui patriaque domoque,

Vasates patria, sed lare Burdigalam.

curia me duplex et uterque senatus habebat

muneris exsortem, nomine participem.

non opulens nec egens, parcus sine sordibus egi:

uictum habitum mores semper inempta habui.

sermone inpromptus Latio, uerum Attica lingua

suffecit culti uocibus eloquii.

optuli opem cunctis poscentibus artis inemptae

officiumque meum cum pietate fuit.

iudicium de me studui praestare bonorum:

ipse mihi numquam, iudice me, placui.

officia in multos diuerso debita cultu

personis meritis tempore distribui.

litibus abstinui: non auxi, non minui rem:

indice me nullus, set neque teste perit.

inuidi numquam: cupere atque ambire refugi:

iurare aut falsum dicere par habui.

factio me sibi non, non coniuratio iunxit:

sincero colui foedere amicitias.

felicem sciui, non qui quod uellet haberet,

set qui per fatum non data non cuperet.

non occursator, non garrulus, obuia cernens

ualuis et uelo condita non adii.

famam, quae posset uitam lacerare bonorum,

non finxi et, ueram si scieram, tacui.

ira procul, spes uana procul, procul anxia cura

inque bonis hominum gaudia falsa procul.

uitati coetus eiuratique tumultus

et semper fictae principum amicitiae.

deliquisse nihil numquam laudem esse putaui

atque bonos mores legibus antetuli.

irasci promptus properaui condere motum

atque mihi poenas pro leuitate dedi.

coniugium per lustra nouem sine crimine concors

unum habui: natos quattuor edidimus.

prima obiit lactans: at qui fuit ultimus aeui,

pubertate rudi non rudis interiit.

maximus ad summum columen peruenit honorum,

praefectus Gallis et Libyae et Latio,

tranquillus, clemens, oculis uoce ore serenus,

in genitore suo mente animoque pater.

huius ego et natum et generum pro consule uidi:

consul ut ipse foret, spes mihi certa fuit.

matronale decus possedit filia, cuius

egregia et nuptae laus erat et uiduae.

quae nati generique et progeneri simul omnium

multiplici inlustris uidit honore domos.

ipse nec affectans nec detrectator honorum

praefectus magni nuncupor Illyrici.

haec me fortunae larga indulgentia suasit

numine adorato uitae obitum petere,

ne fortunatae spatium inuiolabile uitae

fatali morsu stringeret ulla dies.

optinui auditaeque preces: spem uota timorem

sopitus placido fine relinquo aliis.

inter maerentis, sed non ego maestus, amicos

dispositis iacui funeris arbitriis.

nonaginta annos, baculo sine, corpore toto

exegi, cunctis integer officiis.

haec quicumque leges, non aspernabere fari:

talis uita tibi qualia uota mihi.

341. In Memory of his Teacher, Nepotianus

FACETE, comis, animo iuuenali senex,

cui felle nullo, melle multo mens madens

aeuum per omne nil amarum miscuit,

medulla nostri, Nepotiane, pectoris:

tam seriorum quam iocorum particeps,

taciturne, Amyclas ut silendo uiceris,

te fabulantem non Vlixes linqueret,

liquit canentis qui melodas uirgines:

probe et pudice, parce, frugi, abstemie:

facunde, nulli rhetorum cedens stilo,

et disputator ad Cleanthen stoicus,

Scaurum Probumque corde callens intimo

et Epirote Cinea memor magis:

sodalis et conuictor, hospes iugiter,

parum quod hospes, mentis agitator meae.

consilia nullus mente tam pura dedit

uel altiore conditu texit data.

honore gesti praesidatus inclitus,

decies nouenas functus annorum uices,

duos relinquens liberos, mortem oppetis,

dolore multo quam tuorum tam meo.

342. Epitaphs of Heroes

i

Menelaus

FELIX o Menelae, deum cui debita sedes

decretumque piis manibus Elysium,

Tyndareo dilecte gener, dilecte Tonanti,

coniugii uindex, ultor adulterii,

aeterno pollens aeuo aeternaque iuuenta

nec leti passus tempora nec senii.

ii

Deiphobus

PRODITVS ad poenam sceleratae fraude Lacaenae

et deformato corpore Deiphobus

non habeo tumulum, nisi quem mihi uoce uocantis

et pius Aeneas et Maro conposuit.

343. In Tumulo Hominis Felicis

SPARGE mero cineres bene olentis et unguine nardi,

hospes, et adde rosis balsama puniceis.

perpetuum mihi uer agit inlacrimabilis urna

et commutaui saecula, non obii.

nulla mihi ueteris perierunt gaudia uitae,

seu meminisse putes omnia siue nihil.

344. To his Villa

SALVE, herediolum, maiorum regna meorum,

quod proauus, quod auus, quod pater excoluit,

quod mihi iam senior properata morte reliquit:

eheu nolueram tam cito posse frui!

iusta quidem series patri succedere, uerum

esse simul dominos gratior ordo piis.

nunc labor et curae mea sunt: sola ante uoluptas

partibus in nostris, cetera patris erant.

paruum herediolum, fateor: set nulla fuit res

parua umquam aequanimis, adde etiam unanimis.

ex animo rem stare aequo puto, non animum ex re.

cuncta cupit Croesus, Diogenes nihilum.

spargit Aristippus mediis in Syrtibus aurum:

aurea non satis est Lydia tota Midae.

cui nullus finis cupiendi, est nullus habendi.

ille opibus modus est, quem statuas animo.

uerum ager iste meus quantus sit, nosce: etiam me

noueris et noris te quoque, si potis es,

quamquam difficile est se noscere: γνῶθι σεαυτόν

quam propere legimus tam cito neclegimus.

agri his centum colo iugera, uinea centum

iugeribus colitur prataque dimidio.

silua supra duplum, quam prata et uinea et aruum.

cultor agri nobis nec superest nec abest.

fons propter puteusque breuis, tum purus et amnis:

nauiger hic refluus me uehit ac reuehit.

conduntur fructus geminum mihi semper in annum.

cui non longa penus, huic quoque prompta fames.

haec mihi nec procul urbe sita est nec prorsus ad urbem,

ne patiar turbas utque bonis potiar.

et quotiens mutare locum fastidia cogunt,

transeo et alternis rure uel urbe fruor.

345. The Martyrdom of Cupid

A Dream of Fair Women

AËRIS in campis, memorat quos musa Maronis,

myrteus amentis ubi lucus opacat amantis,

orgia ducebant heroides et sua quaeque,

ut quondam occiderant, leti argumenta gerebant,

errantes silua in magna et sub luce maligna

inter harundineasque comas grauidumque papauer

et tacitos sine labe lacus, sine murmure riuos.

quorum per ripas nebuloso lumine marcent

fleti, olim regum et puerorum nomina, flores:

mirator Narcissus et Oebalides Hyacinthus

et Crocus auricomans et murice pictus Adonis

et tragico scriptus gemitu Salaminius Aeas.

omnia quae lacrimis et amoribus anxia maestis

rursus in amissum reuocant heroidas aeuum.

exercent memores obita iam morte dolores.

fulmineos Semele decepta puerpera partus

deflet et ambustas lacerans per inania cunas

uentilat ignauum simulati fulguris ignem.

irrita dona querens, sexu gauisa uirili

maeret in antiquam Caenis reuocata figuram.

uulnera siccat adhuc Procris Cephalique cruentam

diligit et percussa manum. fert fumida testae

lumina Sestiaca praeceps de turre puella.

et de nimboso saltum Leucate minatur

mascula Lesbiacis Sappho peritura sagittis.

Harmoniae in cultu se Eriphyle maesta recenset,

infelix nato nec fortunata marito.

tota quoque aëriae Minoia fabula Cretae

picturarum instar tenui sub imagine uibrat.

Pasiphae niuei sequitur uestigia tauri.

licia fert glomerata manu deserta Ariadne.

respicit abiectas desperans Phaedra tabellas.

haec laqueum gerit, haec uanae simulacra coronae:

Daedaliae pudet hanc latebras subiisse iuuencae.

praereptas queritur per inania gaudia noctis

Laudamia duas, uiui functique mariti.

parte truces alia strictis mucronibus omnes

et Thisbe et Canace et Sidonis horret Elissa.

coniugis haec, haec patris et haec gerit hospitis ensem.

errat et ipsa, olim qualis per Latmia saxa

Endymioneos solita affectare sopores

cum face et astrigero diademate Luna bicornis.

centum aliae ueterum recolentes uulnera amorum

dulcibus et maestis refouent tormenta querellis.

quas inter medias furuae caliginis umbram

dispulit inconsultus Amor stridentibus alis.

agnouere omnes puerum memorique recursu

communem sensere reum, quamquam umida circum

nubila et auratis fulgentia cingula bullis

et pharetram et rutilae fuscarent lampados ignem:

agnoscunt tamen et uanum uibrare uigorem

occipiunt hostemque unum loca non sua nactum,

cum pigros ageret densa sub nocte uolatus,

facta nube premunt. trepidantem et cassa parantem

suffugia in coetum mediae traxere cateruae.

eligitur maesto myrtus notissima luco,

inuidiosa deum poenis. cruciauerat illic

spreta olim memorem Veneris Proserpina Adonim.

huius in excelso suspensum stipite Amorem

deuinctum post terga manus substrictaque plantis

uincula maerentem nullo moderamine poenae

afficiunt. reus est sine crimine, iudice nullo

accusatur Amor. se quisque absoluere gestit,

transferat ut proprias aliena in crimina culpas.

cunctae exprobrantes tolerati insignia leti

expediunt: haec arma putant, haec ultio dulcis,

ut quo quaeque perit studeat punire dolore.

haec laqueum tenet, haec speciem mucronis inanem

ingerit, illa cauos amnis rupemque fragosam

insanique metum pelagi et sine fluctibus aequor.

nonnullae flammas quatiunt trepidaeque minantur

stridentis nullo igne facis. rescindit adultum

Myrrha uterum lacrimis lucentibus inque pauentem

gemmea fletiferi iaculatur sucina trunci.

ipsa etiam simili genetrix obnoxia culpae

alma Venus tantos penetrat secura tumultus.

nec circumuento properans suffragia nato

terrorem ingeminat stimulisque accendit amaris

ancipites furias natique in crimina confert

dedecus ipsa suum, quod uincula caeca mariti

deprenso Mauorte tulit, quod pube pudenda

Hellespontiaci ridetur forma Priapi,

quod crudelis Eryx, quod semiuir Hermaphroditus.

nec satis in uerbis. roseo Venus aurea serto

maerentem pulsat puerum et grauiora pauentem.

olli purpureum mulcato corpore rorem

sutilis expressit crebro rosa uerbere, quae iam

tincta prius traxit rutilum magis ignea fucum.

inde truces cecidere minae uindictaque maior

crimine uisa suo, Venerem factura nocentem.

ipsae intercedunt heroides et sua quaeque

funera crudeli malunt adscribere fato.

tum gratis pia mater agit cessisse dolentis

et condonatas puero dimittere culpas.

talia nocturnis olim simulacra figuris

exercent trepidam casso terrore quietem.

quae postquam multa perpessus nocte Cupido

effugit, pulsa tandem caligine somni

euolat ad superos portaque euadit eburna.

346. Valedictory

SET damnosa nimis panditur area.

fac campum replices, Musa, papyrium.

ec iam fissipedis per calami uias

grassetur Gnidiae sulcus harundinis,

pingens aridulae subdita paginae

Cadmi filiolis atricoloribus.

aut cunctis pariter uersibus oblinat

furuam lacticolor sphongia sepiam.

parcamus uitio Dumnitonae domus,

ne sit charta mihi carior ostreis.

MODESTINVS

circa 350 A.D.

347. Another Martyrdom of Cupid

FORTE iacebat Amor uictus puer alite somno

myrti inter frutices pallentis roris in herba.

hunc procul emissae tenebrosa Ditis ab aula

circueunt animae, saeua face quas cruciarat.

'ecce meus uenator', ait 'hunc' Phaedra 'ligemus!'

crudelis 'crinem' clamabat Scylla 'metamus!'

Colchis et orba Procne 'numerosa caede necemus!'

Didon et Canace 'saeuo gladio perimamus!'

Myrrha 'meis ramis', Euhadneque 'igne crememus!'

'hunc' Arethusa inquit Byblisque 'in fonte necemus!'

ast Amor euigilans dixit 'mea pinna, uolemus'.

PSEVDO-AVSONIVS

350-400(?) A.D.

348. 'Gather ye Rosebuds'

VER erat et blando mordentia frigora sensu

spirabat croceo mane reuecta dies:

strictior Eoos praecesserat aura iugalis

aestiferum suadens anticipare diem.

errabam riguis per quadrua compita in hortis

maturo cupiens me uegetare die.

uidi concretas per gramina flexa pruinas

pendere aut holerum stare cacuminibus.

uidi Paestano gaudere rosaria cultu

exoriente nouo roscida Lucifero.

rara pruinosis canebat gemma frutetis

ad primi radios interitura die.

ambigeres raperetne rosis Aurora ruborem

an daret et flores tingeret orta dies.

ros unus, color unus et unum mane duorum:

sideris et floris nam domina una Venus.

forsan et unus odor: sed celsior ille per auras

difflatur, spirat proximus iste magis.

communis Paphie dea sideris et dea floris

praecipit unius muricis esse habitum.

momentum intererat, quo se nascentia florum

germina conparibus diuiderent spatiis.

haec uiret angusto foliorum tecta galero,

hanc tenui folio purpura rubra notat,

haec aperit primi fastigia celsa obelisci

mucronem absoluens purpurei capitis.

uertice collectos illa exsinuabat amictus

iam meditans foliis se numerare suis:

nec mora: ridentis calathi patefecit honorem

prodens inclusi semina densa croci.

ac modo quae toto rutilauerat igne comarum

pallida conlapsis deseritur foliis.

mirabar celerem fugitiua aetate rapinam

et dum nascuntur consenuisse rosas:

ecce et defluxit rutili coma punica floris,

dum loquor, et tellus tecta rubore micat.

tot species tantosque ortus uariosque nouatus

una dies aperit, conficit una dies.

conquerimur, Natura, breuis quod gratia talis:

ostentata oculis ilico dona rapis.

quam longa una dies, aetas tam longa rosarum,

quas pubescentis iuncta senecta premit.

quam modo nascentem rutilus conspexit Eous,

hanc rediens sero uespere uidit anum.

sed bene, quod paucis licet interitura diebus

succedens aeuum prorogat ipsa suum.

collige, uirgo, rosas, dum flos nouus et noua pubes,

et memor esto aeuum sic properare tuum.

349. For a Statue of Dido

ILLA ego sum Dido, uultu quem conspicis, hospes,

assimilata modis pulcraque mirificis.

talis eram, sed non Maro quam mihi finxit erat mens

uita nec incestis laesa cupidinibus.

namque nec Aeneas uidit me Troïus umquam

nec Libyam aduenit classibus Iliacis,

sed furias fugiens atque arma procacis Hiarbae

seruaui, fateor, morte pudicitiam,

pectore transfixo, castus quod perculit ensis,

non furor aut laeso crudus amore dolor.

sic cecidisse iuuat: uixi sine uulnere famae,

ulta uirum positis moenibus oppetii.

inuida, cur in me stimulasti, Musa, Maronem,

fingeret ut nostrae damna pudicitiae?

uos magis historicis, lectores, credite de me

quam qui furta deum concubitusque canunt

falsidici uates, temerant qui carmine uerum

humanisque deos assimilant uitiis.

350. A Pretty Boy

DVM dubitat natura marem faceretne puellam,

factus es, o pulcher, paene puella, puer.

351. Galla

VADO, sed sine me, quia te sine, nec nisi tecum

totus ero, pars cum sim altera, Galla, tui.

uado tamen, sed dimidius, uado minor ipso

dimidio nec me iam locus unus habet:

nam tecum fere totus ero, quocumque recedam

pars ueniet mecum quantulacumque mei.

separor unus ego, sed partem sumo minorem

ipse mei, tecum pars mea maior abit.

si redeam, tibi totus ero: pars nulla uacabit,

quae mox non redeat in tua iura. uale.

AVIENVS

fl. 380 A.D.

352. Prologue to the Aratea

CARMINIS incentor mihi Iuppiter! auspice terras

linquo Ioue et celsam reserat dux Iuppiter aethram.

imus in astra Iouis monitu, Iouis omine caelum

et Iouis imperio mortalibus aethera pando.

Hic statio, hic sedes primi patris. iste paterni

principium motus, uis fulminis iste corusci,

uita elementorum, mundi calor, aetheris ignis

astrorumque uigor, perpes substantia lucis

et numerus celsi modulaminis. hic tener aer

materiaeque grauis concretio, sucus ab alto

corporibus caelo, cunctarum alimonia rerum,

flos et flamma animae. qui discurrente meatu

mentis primigenae penetralia dura resoluens

impleuit largo uenas operatus amore,

ordinis ut proprii foedus daret. iste calorem,

quo digesta capax solidaret semina mundus,

inseruit. rite hunc primum, medium adque secundum

uox secreta canit sibi, nam permixtus utrimque

et fultus sese geminum latus unus et idem est,

auctor agendorum propriique patrator amoris

et mundi uere factus pater. hic chaos altum

lumine perrupit, tenebrarum hic uincula primus

soluit et ipse parens rerum fluitantia fixit.

hic dispersa locis statuit primordia iustis,

hic digestorum speciem dedit, iste colorem

inposuit rebus sexuque inmixtus utroque

adque aeui pariter gemini, simul omnia lustrans,

sufficit alterno res semine. rerum opifex hic,

hic altor rerum, rex mundi, celsa potestas

aetheris adque Erebi, pigra inclinatio nodi,

insociabilium discretio iusta deorum.

cuius et extremum tellus opus, ignea cuius

lumina sunt late sol et soror: ille diei

tendat ut infusi rutilum iubar, altera noctis

ut face flammanti tenebrosos rumpat amictus,

ne desit genitis pater ullo in tempore rebus.

istius ille anni pulcer chorus, alta ut hebescat

terra gelu, uer ut blandis adrideat auris,

puluerulenta siti tellurem ut torreat aestas

et grauis autumni redeat fetura parentis.

hoc duce per tumidi ferimur freta gurgitis, isto

praeceptore solum grauibus uersamus aratris.

iste modum statuit signis, hic rebus honorem

infundit, tenebris hic interlabitur aethrae,

uiscera et aetherios animans genitabilis artus.

denique ne longum marcentia corda iacerent

mundanique ortus mens inmemor omnia sensim

uilia conciperet neque se subduceret umquam

fontis in aeterni primordia, quo uelut amnis,

quem festina citis urget natura fluentis,

lapsu continuo ruiturae in corpora nostra

prorumpunt animae seriemque per aethera nectunt:

hic primum Cnidii radium senis intulit astris

mortalemque loqui docuit conuexa deorum,

cur Hyperionios nepa circumflecteret ignis,

autumni reditu cur sub gelido Capricorno

bruma pruinosi iuga tristia solueret anni,

cur spatium lucis, madidae cur tempora noctis

Libra celerque Aries demenso pondere Olympi

aequarent, qua parte polus sublimior alto

cardine caeruleas Thetidis non tangeret undas,

quis polus umbrifero lateat decliuis in axe

et uaga palanti cur signa errore ferantur.

quae rursum ingenio numerisque Solensibus idem

Iuppiter efferri melius dedit, incola Tauri

musa ut Cecropios raperetur et Aonas agros.

Me quoque nunc similis stimulat furor edere uersu

tempora, cum duris uersare ligonibus arua

conueniat, cum ueliuolo dare carbasa ponto

et cum uiticomo crinem tondere Lyaeo.

o mihi nota adyti iam numina Parnasei!

o per multa operum mea semper cura Camenae!

iam placet in superum uisus sustollere caelum

adque oculis reserare uiam per sidera. maior,

maior agit mentem solito deus, ampla patescit

Cirra mihi et totis se Helicon inspirat ab antris.

ANONYMOUS

384 A.D.

353. Epitaph of M. Vettius Agorius Praetextatus and Paulina his Wife

SPLENDOR parentum nil mihi maius dedit,

quam quod marito digna iam tum uisa sum.

sed lumen omne uel decus nomen uiri,

Agori, superbo qui creatus germine

patriam, senatum coniugemque inluminas

probitate mentis, moribus, studiis simul,

uirtutis apicem quis supremum nanctus es.

tu namque quidquid lingua utraque est proditum

cura soforum, porta quis caeli patet,

uel quae periti condidere carmina

uel quae solutis uocibus sunt edita,

meliora reddis quam legendo sumpseras.

sed ista parua: tu pius mystes sacris

teletis reperta mentis arcano premis

diuumque numen multiplex doctus colis,

sociam benigne coniugem nectens sacris

hominum deumque consciam ac fidam tibi.

quid nunc honores aut potestates loquar

hominumque uotis adpetita gaudia?

quae tu caduca ac parua semper autumans

diuum sacerdos infulis celsus clues.

tu me, marite, disciplinarum bono

puram ac pudicam sorte mortis eximens

in templa ducis ac famulam diuis dicas.

te teste cunctis imbuor mysteriis,

tu Dindymenes Atteosque antistitem

teletis honoras taureis consors pius.

Hecates ministram trina secreta edoces

Cererisque Graiae tu sacris dignam paras.

te propter omnes me beatam, me piam

celebrant, quod ipse me bonam disseminas,

totum per orbem ignota noscor omnibus.

nam te marito cur placere non queam?

exempla de me Romulae matres petunt

subolemque pulcram, si tuae similis, putant.

optant probantque nunc uiri nunc feminae

quae tu magister indidisti insignia.

his nunc ademptis maesta coniunx maceror,

felix, maritum si superstitem mihi

diui dedissent, sed tamen felix, tua

quia sum fuique postque mortem mox ero.

'Paulina nostri pectoris consortio,

fomes pudoris, castitatis uinculum

amorque purus et fides caelo sata,

arcana mentis cui reclusa credidi,

munus deorum qui maritalem torum

nectunt amicis et pudicis nexibus,

pietate matris, coniugali gratia,

nexu sororis, filiae modestia

et quanta amicis iungimur fiducia,

aetatis usu, consecrandi foedere,

iugi fideli simplici concordia

iuuans maritum, diligens ornans colens;

Paulina ueri et castitatis conscia,

dicata templis atque amica numinum,

sibi maritum praeferens, Romam uiro,

pudens fidelis pura mente et corpore,

benigna cunctis, utilis penatibus...'

ASMENIVS

circa 400 A.D.

354. Thoughts in a Garden

ADESTE Musae, maximi proles Iouis,

laudem feracis praedicemus hortuli.

hortus salubris corpori praebet cibos

uariosque fructus saepe cultori refert,

holus suaue, multiplex herbae genus,

uuas nitentis atque fetus arborum.

non defit hortis et uoluptas maxima

multisque mixta commodis iocunditas.

aquae strepentis uitreus lambit liquor

sulcoque ductus irrigat riuus sata.

flores nitescunt discolore germine

pinguntque terram gemmeis honoribus.

apes susurro murmurant gratae leui,

cum summa florum uel nouos rores legunt.

fecunda uitis coniuges ulmos grauat

textasue inumbrat pampinis harundines.

opaca praebent arbores umbracula

prohibentque densis feruidum solem comis.

aues canorae garrulos fundunt sonos

et semper auris cantibus mulcent suis.

oblectat hortus, auocat pascit tenet

animoque maesto demit angores grauis;

membris uigorem reddit et uisus capit,

refert labori pleniorem gratiam,

tribuit colenti multiforme gaudium.

THE ASMENIDAE

I

ASCLEPIADIVS

circa 400 A.D.

355. Fortune

O FORTVNA potens, at nimium leuis,

tantum iuris atrox quae tibi uindicas,

euertisque bonos, erigis improbos,

nec seruare potes muneribus fidem.

Fortuna immeritos auget honoribus,

Fortuna innocuos cladibus afficit.

iustos illa uiros pauperie grauat,

indignos eadem diuitiis beat.

haec aufert iuuenes ac retinet senes,

iniusto arbitrio tempora diuidens.

quod dignis adimit, traicit ad inpios.

nec discrimen habet rectaue iudicat:

inconstans fragilis perfida lubrica

nec quos clarificat perpetuo fouet,

nec quos deseruit perpetuo premit.

II

PALLADIVS

356. Orpheus

THREICIVS quondam uates fide creditur canora

mouisse sensus tristium ferarum

atque amnis tenuisse uagos, sed et alites uolantis,

et surda cantu concitasse saxa,

suauisonaeque modos testudinis arbores secutae

umbram feruntur praebuisse uati.

scilicet haud potuit, quae sunt sine, permouere, sensu

(finxere docti fabulam poetae),

sed placidis hominum dictis fera corda mitigauit

doctaque uitam uoce temperauit;

iustitiam docuit, coetu uaga congregauit uno,

moresque agrestis expoliuit Orpheus.

III

357. Vergil Distichs

(a) Palladius.

CONDITVS hic ego sum, cuius modo rustica Musa

per siluas, per rus uenit ad arma uirum.

(b) Vomanius.

A siluis ad agros, ab agris ad proelia uenit

Musa Maroneo nobilis ingenio.

(c) Maximinus.

Carminibus pecudes et rus et bella canendo

nomen inexstinctum Vergilius merui.

IV

358. Vergil Quatrains

(a) Asclepiadius.

SICANIVS uates siluis, Ascraeus in aruis,

Maeonius bellis ipse poeta fui.

Mantua se uita praeclari iactat alumni,

Parthenope famam morte Maronis habet.

(b) Vitalis.

Prima mihi Musa est sub fagi Tityrus umbra.

ad mea nauus humum iussa colonus arat.

proeliaque expertos cecini Troiana Latinos;

perque meos cineres inclita Parthenope.

(c) Euphorbius.

Romuleum Sicula qui fingit carmen auena

ruricolasque docet qua ratione serant,

quique Latinorum memorat fera bella Phrygumque,

hic cubat, hic meruit perpetuam requiem.

ANONYMOUS

circa 400 A.D.(?).

359. Carpe Diem

CONVIVAE, tetricas hodie secludite curas,

ne maculent niueum nubila corda diem:

omnia sollicitae uertantur murmura mentis,

ut uacet indomitum pectus amicitiae.

non semper gaudere licet: fugit hora, iocemur:

difficile est fatis subripuisse diem.

360. Epithalamium

ITE, uerecundo coniungite foedera lecto

atque Cupidineos discite ferre iocos;

alliget amplexus tenerorum mater Amorum,

quae regit Idalium, quae Cnidon alma regit,

concordisque tegens cum maiestate benigna

constituat, patres et cito reddat auos.

361. The Grave of Nymphius

NYMPHIVS aeterno deuinctus membra sopore

hic situs est, caelo mens pia perfruitur.

mens uidet astra, quies tumuli conplectitur artus,

calcauit tristis sancta fides tenebras.

te tua pro meritis uirtutis ad astra uehebat

intuleratque alto debita fama polo.

immortalis eris, nam multa laude uigebit

uiuax uenturos gloria per populos.

te coluit proprium prouincia cuncta parentem,

optabant uitam publica uota tuam.

exseruere tuo quondam data munera sumptu

plaudentis populi gaudia per cuneos.

concilium procerum per te patria alma uocauit

seque tuo duxit sanctius ore loqui.

publicus orbatas modo luctus conficit urbis

confusique sedent, anxia turba, patres,

ut capite erepto torpentia membra rigescunt,

ut grex amisso principe maeret iners.

parua tibi, coniunx, magni solaria luctus

hunc tumuli titulum maesta Serena dicat.

haec indiuidui semper comes addita fulcri

unanimam tibi se lustra per octo dedit.

dulcis uita fuit tecum: comes anxia lucem

aeternam sperans hanc cupit esse breuem.

362. Roses and Thorns

QVIS deus hoc medium uallauit uepribus aurum,

iussit et inclusam sentibus esse rosam?

aspicite ut magni coeant in foedus amantes:

Martem spina refert, flos Veneris speculum est.

quid tibi cum magnis, puer, est, lasciue, sagittis?

hoc melius telo pungere corda potes!

nec flammas quaeras, sit ut alti pectoris ignis,

set tibi tormentum praebeat ista facis.

pallens herba rubet: color est hic semper amantum;

tam fugitiua rosa est quam fugitiuus amor

nam quod floricomis gaudet lasciua metallis,

aurum significat uilius esse rosa.

SVLPICIVS LVPERCVS SERVASIVS IVNIOR

circa 400 A.D. (?).

363. The Work of Time

OMNE quod Natura parens creauit,

quamlibet firmum uideas, labascit:

tempore ac longo fragile et caducum

soluitur usu.

amnis insueta solet ire ualle.

mutat et rectos uia certa cursus,

rupta cum cedit male pertinaci

ripa fluento.

decidens scabrum cauat unda tofum,

ferreus uomis tenuatur agris,

splendet adtrito digitos honorans

anulus auro.

364. On Avarice

HEV misera in nimios hominum petulantia census!

caecus inutilium quo ruit ardor opum,

auri dira fames et non expleta libido,

ferali pretio uendat ut omne nefas?

sic latebras Eriphyla uiri patefecit, ubi aurum

accepit, turpis materiam sceleris;

sic quondam Acrisiae in gremium per claustra puellae

corruptore auro fluxit adulterium.

o quam mendose uotum insaturabile habendi

imbuit infami pectora nostra malo!

quamlibet immenso diues uigil incubet auro,

aestuat augendae dira cupido rei.

heu mala paupertas numquam locupletis auari.

dum struere inmodice quod tenet optat, eget.

quis metus huic legum quaeue est reuerentia ueri?

crescentis nummi si mage cura subest,

cognatorum animas promptum est fratrumque cruorem

fundier: affectus uincit auara fames.

diuitis est semper fragilis male quaerere gazas:

nulla huic in lucro cura pudoris erit.

istud templorum damno excidioque requirit;

hoc caelo iubeas ut petat: inde petet.

mirum ni pulcras artis Romana iuuentus

discat et egregio sudet in eloquio,

ut post iurisonae famosa stipendia linguae

barbaricae ingeniis anteferantur opes?

set tamen ex cultu adpetitur spes grata nepotum?

saltim istud nostri forsan honoris habent?

at qui sunt, quos propter honestum rumpere foedus

audeat inlicite pallida auaritia?

Romani sermonis egent, ridendaque uerba

frangit ad horrificos turbida lingua sonos.

ambusti torris species exesaque saeclo:

rapta putes priscis corpora de tumulis!

perplexi crines, frons improba, tempora pressa,

exstantes malae deficiente gena,

simantur uietae pando sinuamine nares,

territat os nudum caesaque labra tument.

defossum in uentrem propulso pondere tergum

frangitur et uacuo crure tument genua.

discolor in manibus species, ac turpius illud,

quod cutis obscure pallet in inuidiam.

CLAVDIVS CLAVDIANVS

fl. 400 A.D.

365. An Eagle of Roman Song

PARVOS non aquilis fas est educere fetus

ante fidem solis iudiciumque poli.

nam pater, excusso saluit cum tegmine proles

ouaque maternus rupit hiulca tepor,

protinus implumis conuertit ad aethera nidos

et recto flammas imperat ore pati.

consulit ardentis radios et luce magistra

natorum uiris ingeniumque probat.

degenerem refugo torsit qui lumine uisum,

unguibus hunc saeuis ira paterna ferit.

exploratores oculis qui pertulit ignis

sustinuitque acie nobiliore diem,

nutritur uolucrumque potens et fulminis heres,

gesturus summo tela trisulca Ioui.

me quoque Pieriis temptatum saepius antris

audet magna suo mittere Roma deo.

iam dominas auris, iam regia tecta meremur

et chelys Augusto iudice nostra sonat.

366. A Council of War—and War

TANDEM concilium belli confessus agendi

ad sua tecta uocat. iuuenes uenere proterui

lasciuique senes, quibus est insignis edendi

gloria corruptasque dapes uariasse decorum,

qui uentrem inuitant pretio traduntque palato

sidereas Iunonis auis et si qua loquendi

gnara coloratis uiridis defertur ab Indis,

quaesitos trans regna cibos, quorumque profundam

ingluuiem non Aegaeus, non alta Propontis,

non freta longinquis Maeotia piscibus explent.

uestis odoratae studium; laus maxima risum

per uanos mouisse sales minimeque uiriles

munditiae; compti uultus; onerique uel ipsa

serica. si Chunus feriat, si Sarmata portas,

solliciti scaenae; Romam contemnere sueti

mirarique suas (quas Bosphorus obruat!) aedis;

saltandi dociles aurigarumque periti.

pars humili de plebe duces; pars compede suras

cruraque signati nigro liuentia ferro

iura regunt, facies quamuis inscripta repugnet

seque suo prodat titulo. sed prima potestas

Eutropium praefert Hosio subnixa secundo.

dulcior hic sane cunctis prudensque mouendi

iuris et admoto qui temperet omnia fumo,

feruidus, accensam sed qui bene decoquat iram.

considunt apices gemini dicionis Eoae,

hic cocus, hic leno, defossi uerbere terga,

seruitio, non arte pares, hic saepius emptus,

alter ad Hispanos nutritus uerna penatis.

ergo ubi collecti proceres, qui rebus in artis

consulerent tantisque darent solacia morbis,

obliti subito Phrygiae bellisque relictis

ad solitos coepere iocos et iurgia Circi

tendere. nequiquam magna confligitur ira,

quis melius uibrata puer uertigine molli

membra rotet, uerrat quis marmora crine supino,

quis magis enodis laterum detorqueat artus,

quis uoci digitos, oculos quis moribus aptet.

hi tragicos meminere modos; his fabula Tereus,

his necdum commissa choro cantatur Agaue.

increpat Eutropius: non haec spectacula tempus

poscere; nunc alias armorum incumbere curas;

se satis Armenio fessum pro limite cingi

nec tantis unum subsistere posse periclis;

ignoscant senio, iuuenes ad proelia mittant:

qualis pauperibus nutrix inuisa puellis

assidet et tela communem quaerere uictum

rauca monet; festis illae lusisse diebus

orant et positis aequaeuas uisere pensis,

irataeque operi iam lasso pollice fila

turbant et teneros detergent stamine fletus.

emicat extemplo cunctis trepidantibus audax

crassa mole Leo, quem uix Cyclopia solum

aequatura fames, quem non ieiuna Celaeno

uinceret; hinc nomen fertur meruisse Leonis.

acer in absentis linguae iactator, abundans

corporis exiguusque animi, doctissimus artis

quondam lanificae: moderator pectinis unci

non alius lanam purgatis sordibus aeque

praebuerit calathis, similis nec pinguia quisquam

uellera per tenuis ferri producere rimas.

tunc Aiax erat Eutropii lateque fremebat,

non septem uasto quatiens umbone iuuencos,

sed, quam perpetuis dapibus pigroque sedili

inter anus interque colos onerauerat, aluum.

adsurgit tandem uocemque expromit anhelam:

'quis nouus hic torpor, socii? quonam usque sedemus

femineis clausi thalamis patimurque periclum

gliscere desidia? grauiorum turba malorum

texitur, ignauis trahimus dum tempora uotis.

me petit hic sudor. numquam mea dextera segnis

ad ferrum. faueat tantum Tritonia coeptis,

inceptum peragetur opus. iam cuncta furorem

qui grauat efficiam leuiorem pondere lanae;

Tarbigilum timidum desertoresque Gruthungos

ut miseras populabor ouis et pace relata

pristina restituam Phrygias ad stamina matres.'

his dictis iterum sedit; fit plausus et ingens

concilii clamor, qualis resonantibus olim

exoritur caueis, quotiens crinitus ephebus

aut rigidam Nioben aut flentem Troada fingit.

protinus excitis iter inremeabile signis

adripit infaustoque iubet bubone moueri

agmina Mygdonias mox impletura uolucris.

pulcer et urbanae cupiens exercitus umbrae,

assiduus ludis, auidus splendere lauacris

nec soles imbrisue pati multumque priori

dispar, sub clipeo Thracum qui ferre pruinas,

dum Stilicho regeret, nudoque hiemare sub axe

sueuerat et duris haurire bipennibus Hebrum.

cum duce mutatae uires. Byzantia robur

fregit luxuries Ancyranique triumphi.

non peditem praecedit eques; non commoda castris

eligitur regio; uicibus custodia nullis

aduigilat uallo; non explorantur eundae

uitandaeque uiae; nullo se cornua flectunt

ordine: confusi passim per opaca uagantur

lustra, per ignotas angusto tramite uallis.

sic uacui rectoris equi, sic orba magistro

fertur in abruptum casu, non sidere, puppis;

sic ruit in rupes amisso pisce sodali

belua, sulcandas qui praeuius edocet undas

inmensumque pecus paruae moderamine caudae

temperat et tanto coniungit foedera monstro;

illa natat rationis inops et caeca profundi;

iam breuibus deprensa uadis ignara reuerti

palpitat et uanos scopulis inlidit hiatus.

Tarbigilus simulare fugam flatusque Leonis

spe nutrire leuis improuisusque repente,

dum grauibus marcent epulis hostique catenas

inter uina crepant, largo sopita Lyaeo

castra subit. pereunt alii, dura membra cubili

tarda leuant; alii leto iunxere soporem;

ast alios uicina palus sine more ruentis

excipit et cumulis inmanibus aggerat undas.

ipse Leo damma ceruoque fugacior ibat

sudanti tremibundus equo: qui pondere postquam

decidit, implicitus limo cunctantia pronus

per uada reptabat. caeno subnixa tenaci

mergitur et pingui suspirat corpore moles

more suis, dapibus quae iam deuota futuris

turpe gemit, quotiens Hosius mucrone corusco

armatur cingitque sinus secumque uolutat

quas figat uerubus partis, quae frusta calenti

mandet aquae quantoque cutem distendat echino:

flagrat opus; crebro pulsatus perstrepit ictu;

contexit uarius penetrans Chalcedona nidor.

ecce leuis frondes a tergo concutit aura:

credit tela Leo; ualuit pro uulnere terror

impleuitque uicem iaculi, uitamque nocentem

integer et sola formidine saucius efflat.

quis tibi tractandos pro pectine, degener, ensis,

quis solio campum praeponere suasit auito?

quam bene texentum laudabas carmina tutus

et matutinis pellebas frigora mensis!

hic miserande iaces; hic, dum tua uellera uitas,

tandem fila tibi neuerunt ultima Parcae.

iam uaga pallentem densis terroribus aulam

fama quatit; stratas acies, deleta canebat

agmina, Maeonios foedari caedibus agros,

Pamphylos Pisidasque rapi. metuendus ab omni

Tarbigilus regione tonat; modo tendere cursum

in Galatas, modo Bithynis incumbere fertur.

sunt qui per Cilicas rupto descendere Tauro,

sunt qui correptis ratibus terraque marique

aduentare ferant; geminantur uera pauoris

ingenio: longe spectari e puppibus urbis

accensas, lucere fretum uentoque citatas

omnibus in pelago uelis haerere fauillas.

367. The Marriage of Honorius and Maria

HAVSERAT insolitos promissae uirginis ignis

Augustus primoque rudis flagrauerat aestu;

nec nouus unde calor nec quid suspiria uellent,

nouerat incipiens et adhuc ignarus amandi.

non illi uenator equus, non spicula curae,

non iaculum torquere libet; mens omnis aberrat

in uulnus quod fixit Amor. quam saepe medullis

erupit gemitus! quotiens incanduit ore

confessus secreta rubor nomenque beatum

iniussae scripsere manus! Iam munera nuptae

praeparat, et pulcros, Mariae sed luce minores,

eligit ornatus, quidquid uenerabilis olim

Liuia diuorumque nurus gessere superbae.

incusat spes aegra moras longique uidentur

stare dies segnemque rotam non flectere Phoebe.

Scyria sic tenerum uirgo flammabat Achillem

fraudis adhuc expers bellatricisque docebat

ducere fila manus et, mox quos horruit Ide,

Thessalicos roseo nectebat pollice crinis.

haec etiam queritur secum: 'quonam usque uerendus

cunctatur mea uota socer? quid iungere differt

quam pepigit, castasque preces implere recusat?

non ego luxuriem regum moremque secutus

quaesiui uultum thalamis, ut nuntia formae

lena per innumeros iret pictura penatis,

nec uariis dubium thalamis laturus amorem

ardua commisi falsae conubia cerae.

non rapio praeceps alienae foedera taedae,

sed quae sponsa mihi pridem patrisque relicta

mandatis uno materni sanguinis ortu

communem partitur auum. fastidia supplex

deposui gessique procum; de limine sacro

oratum misi proceres, qui proxima nobis

iura tenent. fateor, Stilicho, non parua poposci,

sed certe mereor princeps hoc principe natus,

qui sibi te generum fraterna prole reuinxit,

cui Mariam debes. faenus mihi solue paternum,

redde suos aulae. mater fortasse rogari

mollior. o patrui germen, cui nominis heres

successi, sublime decus torrentis Hiberi,

stirpe soror, pietate parens, tibi creditus infans

inque tuo creui gremio partuque remoto

tu potius Flacilla mihi. quid diuidis ergo

pignora? quid iuueni natam non reddis alumno?

optatusne dies aderit? dabiturne iugalis

nox umquam?'

tali solatur uulnera questu.

risit Amor placidaeque uolat trans aequora matri

nuntius et totas iactantior explicat alas.

mons latus Ionium Cypri praeruptus obumbrat,

inuius humano gressu, Phariumque cubile

Proteos et septem despectat cornua Nili.

hunc neque canentes audent uestire pruinae

nec uenti pulsare, timent hunc laedere nimbi;

Luxuriae Venerique uacat. pars acrior anni

exsulat; aeterni patet indulgentia ueris.

in campum se fundit apex; hunc aurea saepes

circuit et fuluo defendit prata metallo.

Mulciber, ut perhibent, his oscula coniugis emit

moenibus et talis uxorius obtulit arces.

intus rura micant, manibus quae subdita nullis

perpetuum florent, Zephyro contenta colono,

umbrosumque nemus, quo non admittitur ales,

ni probet ante suos diua sub iudice cantus:

quae placuit, fruitur ramis; quae uicta, recedit.

uiuunt in Venerem frondes omnisque uicissim

felix arbor amat; nutant ad mutua palmae

foedera, populeo suspirat populus ictu

et platani platanis alnoque adsibilat alnus.

labuntur gemini fontes, hic dulcis, amarus

alter et infusis corrumpens mella uenenis,

unde Cupidineas armari fama sagittas.

mille pharetrati ludunt in margine fratres,

ore pares, aeuo similes, gens mollis Amorum.

hos Nymphae pariunt, illum Venus aurea solum

edidit. ille deos caelumque et sidera cornu

temperat et summos dignatur figere reges;

hi plebem feriunt. nec cetera numina desunt.

hic habitat nullo constricta Licentia nodo

et flecti faciles Irae uinoque madentes

Excubiae Lacrimaeque rudes et gratus amantum

Pallor et in primis titubans Audacia furtis

iucundique Metus et non secura Voluptas;

et lasciua uolant leuibus Periuria uentis.

quos inter petulans alta ceruice Iuuentas

excludit Senium luco procul.

atria diuae

permutant radios siluaque obstante uirescunt.

Lemnius haec etiam gemmis exstruxit et auro

admiscens artem pretio trabibusque smaragdi

supposuit caesas hyacinthi rupe columnas.

beryllo paries et iaspide lubrica surgunt

limina despectusque solo calcatur achates.

in medio glaebis redolentibus area diues

praebet odoratas messis; hic mitis amomi,

hic casiae matura seges, Panchaeaque turgent

cinnama, nec sicco frondescunt uimina costo

tardaque sudanti prorepunt balsama riuo.

quo postquam delapsus Amor longasque peregit

penna uias, alacer passuque superbior intrat.

caesariem tunc forte Venus subnixa corusco

fingebat solio. dextra laeuaque sorores

stabant Idaliae: largos haec nectaris imbris

irrigat, haec morsu numerosi dentis eburno

multifidum discrimen arat; sed tertia retro

dat uarios nexu nec iusto diuidit orbis

ordine neglectam partem studiosa relinquens:

plus error decuit. speculi nec uultus egebat

iudicio; similis tecto monstratur in omni

et rapitur, quocumque uidet, dum singula cernit

seque probat. nati uenientis conspicit umbram

ambrosioque sinu puerum complexa ferocem

'quid tantum gauisus?' ait; 'quae proelia sudas,

improbe? quis iacuit telis? iterumne Tonantem

inter Sidonias cogis mugire iuuencas?

an Titana domas? an pastoralia Lunam

rursus in antra uocas? durum magnumque uideris

debellasse deum.'

suspensus in oscula matris

ille refert: 'Laetare, parens; inmane tropaeum

rettulimus, nostrum iam sensit Honorius arcum.

scis Mariam patremque ducem, qui cuspide Gallos

Italiumque fouet, nec te praeclara Serenae

fama latet. propera; regalibus adnue uotis:

iunge toros.'

gremio natum Cytherea remouit

et crinis festina ligat peplumque fluentem

adleuat et blando spirantem numine ceston

cingitur, impulsos pluuiis quo mitigat amnis,

quo mare, quo uentos irataque fulmina soluit.

ut stetit ad litus, paruos adfatur alumnos:

'heus! quis erit, pueri, uitreas qui lapsus in undas

huc rapidum Tritona uocet, quo uecta per altum

deferar? haud umquam tanto mihi uenerit usu.

sacri, quos petimus, thalami. pernicius omnes

quaerite, seu concha Libycum circumsonat aequor,

Aegaeas seu frangit aquas. quicumque repertum

duxerit, aurata donabitur ille pharetra.'

dixerat et sparsi diuisa plebe feruntur

exploratores pelagi. sub fluctibus ibat

Carpathiis Triton obluctantemque petebat

Cymothoen. timet illa ferum seseque sequenti

subripit et duris elabitur uda lacertis.

'heus', inquit speculatus Amor, 'non uestra sub imis

furta tegi potuere uadis. accingere nostram

uecturus dominam: pretium non uile laboris

Cymothoen facilem, quae nunc detrectat, habebis.

hac mercede ueni.'

prorupit gurgite toruus

semifer; undosi uerrebant bracchia crines;

hispida tendebant bifido uestigia cornu,

qua pistrix commissa uiro. ter pectora mouit;

iam quarto Paphias tractu sulcabat harenas.

umbratura deam retro sinuatur in arcum

belua; tum uiuo squalentia murice terga

purpureis mollita toris: hoc nauigat antro

fulta Venus; niueae delibant aequora plantae.

prosequitur uolucer late comitatus Amorum

tranquillumque choris quatitur mare. serta per omnem

Neptuni dispersa domum Cadmeia ludit

Leucothoe, frenatque rosis delphina Palaemon;

alternas uiolis Nereus interserit algas;

canitiem Glaucus ligat inmortalibus herbis.

nec non et uariis uectae Nereides ibant

audito rumore feris (hanc pisce soluto

subleuat Oceani monstrum Tartesia tigris;

hanc timor Aegaei rupturus fronte carinas

trux aries; haec caeruleae suspensa leaenae

innatat; haec uiridem trahitur complexa iuuencum),

certatimque nouis onerant conubia donis.

cingula Cymothoe, rarum Galatea monile

et grauibus Psamathe bacis diadema ferebat

intextum, Rubro quas legerat ipsa profundo.

mergit se subito uellitque corallia Doto;

uimen erat dum stagna subit; processerat undis:

gemma fuit.

nudae Venerem cinxere cateruae

plaudentesque simul tali cum uoce sequuntur:

'hos Mariae cultus, haec munera nostra precamur

reginae regina feras. dic talia numquam

promeruisse Thetin nec cum soror Amphitrite

nostro nupta Ioui. deuotum sentiat aequor,

agnoscat famulum uirgo Stilichonia pontum.

uictricis nos saepe ratis classemque paternam

ueximus, attritis cum tenderet ultor Achiuis.'

iam Ligurum terris spumantia pectora Triton

adpulerat lassosque fretis extenderat orbis.

continuo sublime uolans ad moenia Gallis

condita, lanigeri suis ostentantia pellem,

peruenit. aduentu Veneris pulsata recedunt

nubila, clarescunt puris Aquilonibus Alpes.

laetaturque tamen; Mauortia signa rubescunt

floribus et subitis animantur frondibus hastae.

illa suum dictis adfatur talibus agmen:

'Gradiuum, nostri comites, arcete parumper,

ut soli uacet aula mihi. procul igneus horror

thoracum, gladiosque tegat uagina minacis.

stent bellatrices aquilae saeuique dracones;

fas sit castra meis hodie succumbere signis.

tibia pro lituis et pro clangore tubarum

molle lyrae festumque canant. epulentur ad ipsas

excubias; mediis spirent crateres in armis.

laxet terribilis maiestas regia fastus

et sociam plebem non indignata potestas

confundat turbae proceres. soluantur habenis

gaudia nec leges pudeat ridere seueras.

'tu festas, Hymenaee, facis, tu, Gratia, flores

elige, tu geminas, Concordia, necte coronas.

uos, pennata cohors, quo quemque uocauerit usus,

diuisa properate manu, neu marceat ulla

segnities: alii funalibus ordine ductis

plurima uenturae suspendite lumina nocti;

hi nostra nitidos postis obducere myrto

contendant; pars nectareis adspergite tecta

roribus et flamma lucos adolete Sabaeos;

pars infecta croco uelamina lutea Serum

pandite Sidoniasque solo praesternite uestis.

ast alii thalamum docto componite textu;

stamine gemmato picturatisque columnis

aedificetur apex, qualem non Lydia diues

erexit Pelopi nec quem struxere Lyaeo

Indorum spoliis et opaco palmite Bacchae.

illic exuuias omnis cumulate parentum:

quidquid auus senior Mauro uel Saxone uictis,

quidquid ab innumeris socio Stilichone tremendus

quaesiuit genitor bellis, quodcumque Gelonus

Armeniusue dedit; quantum crinita sagittis

attulit extremo Meroe circumflua Nilo;

misit Achaemenio quidquid de Tigride Medus,

cum supplex emeret Romanam Parthia pacem.

nobilibus gazis opibusque cubilia surgant

barbaricis; omnes thalamo conferte triumphos.'

sic ait et sponsae petit improuisa penatis.

illa autem secura tori taedasque parari

nescia diuinae fruitur sermone parentis

maternosque bibit mores exemplaque discit

prisca pudicitiae, Latios nec uoluere libros

desinit aut Graios, ipsa genetrice magistra,

Maeonius quaecumque senex aut Thracius Orpheus

aut Mytilenaeo modulatur pectine Sappho

(sic Triuiam Latona monet; sic mitis in antro

Mnemosyne docili tradit praecepta Thaliae):

cum procul augeri nitor et iucundior aer

attonitam lustrare domum fundique comarum

gratus odor. mox uera fides numenque refulsit.

cunctatur stupefacta Venus; nunc ora puellae

flammea, nunc niueo miratur uertice matrem.

haec modo crescenti, plenae par altera lunae:

adsurgit ceu forte minor sub matre uirenti

laurus et ingentis ramos olimque futuras

promittit iam parua comas; uel flore sub uno

ceu geminae Paestana rosae per iugera regnant:

haec largo matura die saturataque uernis

roribus indulget spatio; latet altera nodo

nec teneris audet foliis admittere soles.

adstitit et blande Mariam Cytherea salutat:

'salue sidereae proles augusta Serenae,

magnorum suboles regum parituraque reges:

te propter Paphias sedis Cyprumque reliqui,

te propter libuit tantos explere labores

et tantum transnare maris, ne uilior ultra

priuatos paterere lares neu tempore longo

dilatos iuuenis nutriret Honorius ignis.

accipe fortunam generis, diadema resume,

quod tribuas natis, et in haec penetralia rursus,

unde parens progressa, redi. fac nulla subesse

uincula cognatae: quamuis aliena fuisses

principibus, regnum poteras hoc ore mereri.

quae propior sceptris facies? qui dignior aula

uultus erat? non labra rosae, non colla pruinae,

non crinis aequant uiolae, non lumina flammae.

quam iuncti leuiter sese discrimine confert

umbra supercilii! miscet quam iusta pudorem

temperies nimio nec sanguine candor abundat!

Aurorae uincis digitos umerosque Dianae;

ipsam iam superas matrem. si Bacchus amator

dotali potuit caelum signare corona,

cur nullis uirgo redimitur pulcrior astris?

iam tibi molitur stellantia serta Bootes

inque decus Mariae iam sidera parturit aether.

o digno nectenda uiro tantique per orbem

consors imperii! iam te uenerabitur Hister;

nomen adorabunt Thulani; Rhenus et Albis

seruiet; in medios ibis regina Sygambros.

quid numerem gentis Atlanteosque recessus

oceani? toto pariter donabere mundo.'

dixit et ornatus, dederant quos nuper ouantes

Nereides, collo membrisque micantibus aptat.

ipsa caput distinguit acu, substringit amictus;

flammea uirgineis accommodat ipsa capillis.

ante fores iam pompa sonat, pilentaque sacra

praeradiant ductura nurum. calet obuius ire

iam princeps tardumque cupit discedere solem:

nobilis haud aliter sonipes, quem primus amoris

sollicitauit odor, tumidus quatiensque decoras

curuata ceruice iubas Pharsalia rura

peruolat et notos hinnitu flagitat amnis

naribus accensis; mulcet fecunda magistros

spes gregis et pulcro gaudent armenta marito.

candidus interea positis exercitus armis

exsultat socerum circa; nec signifer ullus

nec miles pluuiae flores dispergere ritu

cessat purpureoque ducem perfundere nimbo.

haec quoque uelati lauro myrtoque canebant:

'diue parens, seu te complectitur axis Olympi,

seu premis Elysias, animarum praemia, uallis,

en promissa tibi Stilicho iam uota peregit;

iam gratae rediere uices; cunabula pensat;

acceptum reddit thalamum, natoque reponit

quod dederat genitor. numquam te, sancte, pigebit

iudicii nec te pietas suprema fefellit.

dignus cui leges, dignus cui pignora tanti

principis et rerum commendarentur habenae.

dicere possemus quae proelia gesta sub Haemo

quaeque cruentarint fumantem Strymona pugnae,

quam notus clipeo, quanta ui fulminet hastam,

ni prohiberet Hymen. quae tempestiua relatu,

nunc canimus. quis consilio, quis iuris et aequi

nosse modum melior? quod semper dissilit, in te

conuenit, ingenio robur, prudentia marti.

fronte quis aequali? quem sic Romana decerent

culmina? sufficerent tantis quae pectora curis?

stes licet in populo, clamet quicumque uidebit:

hic est, hic Stilicho! sic se testatur et offert

celsa potestatis species, non uoce feroci,

non alto simulata gradu, non improba gestu.

affectant alii quidquid fingique laborant,

hoc donat natura tibi. pudor emicat una

formosusque rigor uultusque auctura uerendos

canities festina uenit. cum sorte remota

contingat senio grauitas uiresque iuuentae,

utraque te cingit propriis insignibus aetas.

ornatur Fortuna uiro. non ulla nocendi

tela nec infecti iugulis ciuilibus enses.

non odium terrore moues nec frena resoluit

gratia; diligimus pariter pariterque timemus.

ipse metus te noster amat, iustissime legum

arbiter, egregiae pacis fidissime custos,

optime ductorum, fortunatissime patrum.

plus iam, plus domino cuncti debere fatemur,

quod gener est, inuicte, tuus. uincire corona;

insere te nostris contempto iure choreis.

sic puer Eucherius superet uirtute parentem;

aurea sic uideat similis Thermantia taedas;

sic uterus crescat Mariae; sic natus in ostro

paruus Honoriades genibus considat auitis.'

368. The Recluse

FELIX, qui propriis aeuum transegit in aruis,

ipsa domus puerum quem uidet, ipsa senem,

qui baculo nitens in qua reptauit harena

unius numerat saecula longa casae.

ilium non uario traxit fortuna tumultu,

nec bibit ignotas mobilis hospes aquas.

non freta mercator tremuit, non classica miles,

non rauci lites pertulit ille fori.

indocilis rerum, uicinae nescius urbis,

adspectu fruitur liberiore poli.

frugibus alternis, non consule computat annum:

autumnum pomis, uer sibi flore notat.

idem condit ager soles idemque reducit,

metiturque suo rusticus orbe diem,

ingentem meminit paruo qui germine quercum

aequaeuumque uidet consenuisse nemus,

proxima cui nigris Verona remotior Indis

Benacumque putat litora Rubra lacum.

sed tamen indomitae uires firmisque lacertis

aetas robustum tertia cernit auum.

erret et extremos alter scrutetur Hiberos:

plus habet hic uitae, plus habet ille uiae.

369. Epistle to Serena

ORPHEA cum primae sociarent omina taedae

ruraque compleret Thracia festus Hymen,

certauere ferae picturataeque uolucres,

dona suo uati quae potiora darent,

quippe antri memores, cautes ubi saepe sonorae

praebuerant dulci mira theatra lyrae.

Caucasio crystalla ferunt de uertice lynces,

grypes Hyperborei pondera fulua soli.

furatae Veneris prato per inane columbae

florea conexis serta tulere rosis,

fractaque flebilium ramis electra sororum

cycnus oloriferi uexit ab amne Padi,

et Nilo Pygmaea grues post bella remenso

ore legunt Rubri germina cara maris.

uenit et extremo Phoenix longaeuus ab Euro

adportans unco cinnama rara pede.

nulla auium pecudumque fuit quae ferre negaret

uectigal meritae conubiale lyrae.

tunc opibus totoque Heliconis sedula regno

ornabat propriam Calliopea nurum.

ipsam praeterea dominam stellantis Olympi

ad nati thalamos ausa rogare parens.

nec spreuit regina deum uel matris honore

uel iusto uatis ducta fauore pii,

qui sibi carminibus totiens lustrauerat aras

Iunonis blanda numina uoce canens

proeliaque altisoni referens Phlegraea mariti,

Titanum fractas Enceladique minas.

ilicet aduentu noctem dignata iugalem

addidit augendis munera sacra toris,

munera mortalis non admittentia cultus,

munera, quae solos fas habuisse deos.

sed quod Threicio Iuno placabilis Orphei,

hoc poteris uotis esse, Serena, meis;

illius exspectent famulantia sidera nutum.

sub pedibus regitur terra fretumque tuis.

non ego, cum peterem, sollemni more procorum

promisi gregibus pascua plena meis

nec, quod mille mihi lateant sub palmite colles

fluctuet et glauca pinguis oliua coma,

nec, quod nostra Ceres numerosa falce laboret

aurataeque ferant culmina celsa trabes.

suffecit mandasse deam: tua littera nobis

et pecus et segetes et domus ampla fuit.

inflexit soceros et maiestate petendi

texit pauperiem nominis umbra tui.

quid non perficeret scribentis uoce Serenae

uel genius regni uel pietatis amor?

atque utinam sub luce tui contingeret oris

coniugis et castris et solio generi

optatum celebrare diem! me iungeret auspex

purpura, me sancto cingeret aula choro!

et mihi quam scriptis desponderat ante puellam,

coniugiis eadem pronuba dextra daret!

nunc medium quoniam uotis maioribus aequor

inuidet et Libycae dissidet ora plagae,

saltem absens, regina, faue reditusque secundos

adnue sidereo laeta supercilio.

terrarum tu pande uias, tu mitibus Euris

aequora pacari prosperiora iube,

ut tibi Pierides doctumque fluens Aganippe

debita seruato uota cliente canant.

370. Love in a Cottage

PAVPERTAS me saeua domat dirusque Cupido:

sed toleranda fames, non tolerandus amor.

AVIANVS

circa 400 A.D. (?)

371. The Ass in the Lion's Skin

METIRI se quemque decet propriisque iuuari

laudibus, alterius nec bona ferre sibi,

ne detracta grauem faciant miracula risum,

coeperit in solitis cum remanere modis.

exuuias asinus defuncti forte leonis

repperit et spoliis induit ora nouis.

aptauitque suis incongrua tegmina membris

et miserum tanto pressit honore caput.

ast ubi terribilis mimo circumstetit horror

pigraque praesumptus uenit in ossa uigor,

mitibus ille feris communia pabula calcans

turbabat pauidas per sua rura boues.

rusticus hunc magna postquam deprendit ab aure,

correptum stimulis uerberibusque domat;

et simul abstracto denudans corpora tergo

increpat his miserum uocibus ille pecus;

'forsitan ignotos imitato murmure fallas;

at mihi, qui quondam, semper asellus eris.'

372. The Peacock and the Crane

THREICIAM uolucrem fertur Iunonius ales

communi sociam non tenuisse cibo

(nam propter uarias fuerat discordia formas,

magnaque de facili iurgia lite trahunt),

quod sibi multimodo fulgerent membra decore,

caeruleam facerent liuida terga gruem;

et simul erectae circumdans tegmina caudae

sparserat arcatum sursus in astra iubar.

illa licet nullo pinnarum certet honore,

his tamen insultans uocibus usa datur:

'quamuis innumerus plumas uariauerit ordo,

mersus humi semper florida terga geris:

ast ego deformi sublimis in aera pinna

proxima sideribus numinibusque feror.'

RVTILIVS CLAVDIVS NAMATIANVS

fl. 416 A.D.

373. Rome

EXAVDI, regina tui pulcerrima mundi,

inter sidereos Roma recepta polos,

exaudi, nutrix hominum genetrixque deorum

(non procul a caelo per tua templa sumus):

te canimus semperque, sinent dum fata, canemus:

hospes nemo potest immemor esse tui.

obruerint citius scelerata obliuia solem,

quam tuus ex nostro corde recedat honos.

nam solis radiis aequalia munera pendis,

qua circumfusus fluctuat oceanus.

uoluitur ipse tibi qui continet omnia Phoebus

eque tuis ortos in tua condit equos.

te non flammigeris Libye tardauit harenis,

non armata suo reppulit Vrsa gelu:

quantum uitalis natura tetendit in axis,

tantum uirtuti peruia terra tuae.

fecisti patriam diuersis gentibus unam:

profuit inuitis te dominante capi.

dumque offers uictis proprii consortia iuris,

urbem fecisti quod prius orbis erat.

auctores generis Venerem Martemque fatemur,

Aeneadum matrem Romulidumque patrem:

mitigat armatas uictrix clementia uiris,

conuenit in mores numen utrumque tuos:

hinc tibi certandi bona parcendique uoluptas

quos timuit superat, quos superauit amat.

inuentrix oleae colitur uinique repertor

et qui primus humo pressit aratra puer,

aras Paeoniam meruit medicina per artem,

fretus et Alcides nobilitate deus:

tu quoque, legiferis mundum complexa triumphis,

foedere communi uiuere cuncta facis.

te, dea, te celebrat Romanus ubique recessus

pacificumque gerunt libera colla iugum.

omnia perpetuo quae seruant sidera motu,

nullum uiderunt pulcrius imperium.

quid simile Assyriis conectere contigit armis?

Medi finitimos condomuere suos.

magni Parthorum reges Macetumque tyranni

mutua per uarias iura dedere uices.

nec tibi nascenti plures animaeque manusque,

sed plus consilii iudiciique fuit.

iustis bellorum causis nec pace superba

nobilis ad summas gloria uenit opes.

quod regnas minus est quam quod regnare mereris:

excedis factis grandia fata tuis.

percensere labor densis decora alta trophaeis,

ut si quis stellas pernumerare uelit;

confunduntque uagos delubra micantia uisus:

ipsos crediderim sic habitare deos.

quid loquar aerio pendentis fornice riuos,

qua uix imbriferas tolleret Iris aquas?

hos potius dicas creuisse in sidera montis;

tale giganteum Graecia laudet opus.

intercepta tuis conduntur flumina muris;

consumunt totos celsa lauacra lacus.

nec minus et propriis celebrantur roscida uenis

totaque natiuo moenia fonte sonant.

frigidus aestiuas hinc temperat halitus auras;

innocuamque leuat purior unda sitim.

nempe tibi subitus calidarum gurges aquarum

rupit Tarpeias hoste premente uias.

si foret aeternus, casum fortasse putarem:

auxilio fluxit, qui rediturus erat.

quid loquar inclusas inter laquearia siluas,

uernula quae uario carmine laudat auis?

uere tuo numquam mulceri desinit annus;

deliciasque tuas uicta tuetur hiems.

erige crinalis lauros seniumque sacrati

uerticis in uiridis, Roma, refinge comas.

aurea turrigero radient diademata cono,

perpetuosque ignis aureus umbo uomat.

abscondat tristem deleta iniuria casum:

contemptus solidet uulnera clausa dolor.

aduersis sollemne tuis sperare secunda:

exemplo caeli ditia damna subis.

astrorum flammae renouant occasibus ortus;

lunam finiri cernis, ut incipiat.

uictoris Brenni non distulit Allia poenam;

Samnis seruitio foedera saeua luit;

post multas Pyrrhum cladis superata fugasti;

fleuit successus Hannibal ipse suos;

quae mergi nequeunt, nisu maiore resurgunt

exsiliuntque imis altius acta uadis;

utque nouas uiris fax inclinata resumit,

clarior ex humili sorte superna petis.

porrige uicturas dominantia saecula leges

solaque fatalis non uereare colos,

quamuis sedecies denis et mille peractis

annus praeterea iam tibi nonus eat.

quae restant, nullis obnoxia tempora metis,

dum stabunt terrae, dum polus astra feret!

illud te reparat, quod cetera regna resoluit:

ordo renascendi est, crescere posse malis.

ergo age, sacrilegae tandem cadat hostia gentis:

submittant trepidi perfida colla Getae.

ditia pacatae dent uectigalia terrae:

impleat augustos barbara praeda sinus.

aeternum tibi Rhenus aret, tibi Nilus inundet,

altricemque suam fertilis orbis alat.

quin et fecundas tibi conferat Africa messis,

sole suo diues, sed magis imbre tuo.

interea et Latiis consurgant horrea sulcis,

pinguiaque Hesperio nectare prela fluant.

ipse triumphali redimitus arundine Thybris

Romuleis famulas usibus aptet aquas;

atque opulenta tibi placidis commercia ripis

deuehat hinc ruris, subuehat inde maris.

pande, precor, gemino placatum Castore pontum,

temperet aequoream dux Cytherea uiam;

si non displicui, regerem cum iura Quirini,

si colui sanctos consuluique patres.

nam quod nulla meum strinxerunt crimina ferrum,

non sit praefecti gloria, sed populi.

siue datur patriis uitam componere terris,

siue oculis umquam restituere meis:

fortunatus agam uotoque beatior omni

semper digneris si meminisse mei.

C. SOLLIVS MODESTVS APOLLINARIS SIDONIVS

430-80 A.D.

374. For the Marriage of Polemius and Araneola

PROSPER conubio dies coruscat,

quem Clotho niueis benigna pensis,

albus quem picei lapillus Indi,

quem pacis simul arbor et iuuentae

aeternumque uirens oliua signet.

eia, Calliope, nitente palma

da sacri laticis loquacitatem,

quem fodit pede Pegasus uolanti

cognato madidus iubam ueneno.

non hic impietas, nec hanc puellam

donat mortibus ambitus procorum;

non hic Oenomai cruenta circo

audit pacta Pelops nec insequentem

pallens Hippomenes ad ima metae

tardat Schoenida ter cadente pomo;

non hic Herculeas uidet palaestras

Aetola Calydon stupens ab arce,

cum cornu fluuii superbientis

Alcides premeret, subinde fessum

undoso refouens ab hoste pectus;

sed doctus iuuenis decensque uirgo,

ortu culmina Galliae tenentes

iunguntur: cito, diua, necte chordas,

nec quod detonuit Camena maior,

nostram pauperiem silere cogas.

ad taedas Thetidis probante Phoebo

et Chiron cecinit minore plectro,

nec risit pia turba rusticantem,

quamuis saepe senex biformis illic

carmen rumperet hinniente cantu.

375. A Gallic Baiae

SI quis Auitacum dignaris uisere nostrum,

non tibi displiceat: sic quod habes placeat.

aemula Baiano tolluntur culmina cono

parque coturnato uertice fulget apex.

garrula Gauranis plus murmurat unda fluentis

contigui collis lapsa supercilio.

Lucrinum stagnum diues Campania nollet,

aequora si nostri cerneret illa lacus.

illud puniceis ornatur litus echinis,

piscibus in nostris, hospes, utrumque uides.

si libet et placido partiris gaudia corde,

quisquis ades, Baias tu facis his animo.

376. An Invitation

NATALIS noster Nonas instare Nouembris

admonet: occurras non rogo sed iubeo.

sit tecum coniunx, duo nunc properate: sed illud

post annum optamus tertius ut uenias.

377. Epitaph of Filimatia

OCCASV celeri feroque raptam

gnatis quinque patrique coniugique

hoc flentis patriae manus locarunt

matronam Filimatiam sepulcro.

o splendor generis, decus mariti,

prudens, casta, decens, seuera, dulcis,

atque ipsis senioribus sequenda,

discordantia quae solent putari

morum commoditate copulasti:

nam uitae comites bonae fuerunt

libertas grauis et pudor facetus.

hinc est quod decimam tuae saluti

uix actam trieteridem dolemus

atque in temporibus uigentis aeui

iniuste tibi iusta persoluta.

FLAVIVS FELIX

circa 480 A.D.

378. To his Patron

SIC tibi florentes aequaeuo germine nati

indolis aetheriae sidera celsa petant,

sic priscos uincant atauos clarosque parentis

exsuperent meritis saeclaque longa gerant,

sic subolis numerum transcendat turba nepotum

nobilibusque iuges gaudia tanta toris:

ne sterilem praestes indigno munere Musam,

utque soles, largus carmina nostra foue,

imperiis ut nostra tuis seruire Thalia

possit et in melius personet icta chelys.

LVXORIVS

circa 500 A.D.

379. To his Readers

PRISCOS cum haberes, quos probares, indices,

lector, placere qui bonis possent modis,

nostri libelli cur retexis paginam

nugis refertam friuolisque sensibus,

et quam tenello tiro lusi uiscere?

set forte doctis si illa cara est auribus

sonat pusilli quae leporis commate

nullo decora in ambitu sententiae,

hanc iure quaeris et libenter incohas,

uelut iocosa si theatra peruoles.

380. The Garden of Eugetus

HORTVS, quo faciles fluunt Napaeae,

quo ludunt Dryades choro uirente,

quo fouet teneras Diana Nymphas;

quo Venus roseos recondit artus,

quo fessus teretes Cupido flammas

suspensis reficit puer pharetris,

quo ferunt se Heliconides puellae;

cui numquam minus est amoena frondis,

cui semper redolent amoma uerni,

cui fons perspicuis tener fluentis

muscoso riguus salit meatu,

quo dulcis auium canor resultans

*      *      *

quidquid per Tyrias refertur urbis,

hoc uno famulans loco subaptat.

381. A Rose with a hundred Petals

HANC puto de proprio tinxit Sol aureus ortu

aut unum ex radiis maluit esse suis;

uel, si etiam centum foliis rosa Cypridis exstat,

fluxit in hanc omni sanguine tota Venus.

haec florum sidus, haec Lucifer almus in agris,

huic odor et color est dignus honore poli.

382. A Water Urn with a Figure of Cupid

IGNE salutifero Veneris puer omnia flammans

pro facibus facilis arte ministrat aquas.

383. His Book's proper Place

PARVVS nobilium cum liber ad domos

pomposique fori scrinia publica

cinctus multifido ueneris agmine,

nostri defugiens pauperiem laris,

quo dudum modico sordidus angulo

squalebas, tineis iam prope debitus,

si te despiciet turba legentium

inter Romulidas et Tyrias manus,

isto pro exsequiis claudere disticho:

contentos propriis esse decet focis,

quos laudis facile est inuidiam pati.

PHOCAS

circa 500 A.D. (?).

384. Poetry and Time

(Prefixed to his Life of Vergil)

O VETVSTATIS ueneranda custos,

regios actus simul et fugacis

temporum cursus docilis referre,

aurea Clio,

tu nihil magnum sinis interire,

nil mori clarum pateris, reseruans

posteris prisci monumenta saecli

condita libris.

sola fucatis uariare dictis

paginas nescis, set aperta quicquid

ueritas prodit, recinis per aeuum

simplice lingua.

tu senescentis titulos auorum

flore durantis reparas iuuentae;

militat uirtus tibi: te notante

crimina pallent.

tu fori turbas strepitusque litis

effugis dulci moderata cantu,

nec retardari pateris loquellas

conpede metri.

his faue dictis: retegenda uita est

uatis Etrusci, modo qui perenne

Romulae uoci decus adrogauit

carmine sacro.

TRANSLATIONS AND IMITATIONS

The Selection that follows needs some explanation. I have made no systematic search in the literature of translation: and it is likely enough that I have omitted renderings more beautiful, or more interesting, than some which I have included. I have not tried to do more than to collect together a few old 'favourites' of my own. Moreover I have—save for one or two examples—confined myself to the four principal Latin poets.

I have interpreted the word 'Imitations' rather widely. It is quite possible, for example, that Clough never read Vergil's Lines Written in a Lecture-Room (Catalepton V): yet the poem of Clough which I have brought into connexion with this piece is, I think, a truer translation of it than could be found elsewhere. I will venture to hope, again, that I may be readily forgiven for placing beside Statius' famous Invocation to Sleep six sonnets on a like subject from six English masters of the sonnet-form.

I have to thank the following authors and publishers for permission to reprint copyright pieces: Messrs. G. Bell & Sons (four versions by Calverley, Nos. 67, 82, 145, 149), Prof. D.A. Slater (versions of Lucretius, Nos. 66, 69, and Catullus, No. 97), Messrs. Blackwood (two pieces by the late Sir Theodore Martin, Nos. 92, 136), Prof. Ellis and Mr. John Murray (version of Catullus, No. 85), The Syndics of the Cambridge University Press and the Executors of the late Sir R.C. Jebb (version of Catullus, No. 74), Mr. L.J. Latham and Messrs. Smith Elder (version of Propertius, No. 179, from Mr. Latham's Odes of Horace and Other Verses), Messrs. George Allen (version of Horace from the Ionica of the late William Cory, No. 148), Mr. John Murray (version of Horace by Mr. Gladstone, No. 126), Dr. T.H. Warren and Mr. John Murray (version of Vergil, No. 110), Mr. James Rhoades and Messrs. Kegan Paul (version of Vergil, No. 119), Mr. W.H. Fyfe (version of Statius, No. 262).

44

By the side of this Epitaph may be placed Pope's Epitaph upon Mrs. Corbet, with Johnson's comment:

HERE rests a woman good without pretence,

Blest with plain reason and with sober sense.

No conquest she, but o'er herself, desired,

No arts essayed but not to be admired.

Passion and pride were to her soul unknown,

Convinced that Virtue only is our own.

So unaffected, so composed a mind,

So firm, yet soft, so strong, yet so refined,

Heaven, as its purest gold, by tortures tried;

The saint sustained it, but the woman died.

'The subject of it', says Johnson, 'is a character not discriminated by any shining or eminent peculiarities: yet that which really makes, though not the splendour, the felicity of life, and that which every wise man will choose for his final and lasting companion in the languor of age, in the quiet of privacy, when he departs weary and disgusted from the ostentatious, the volatile and the vain. Of such a character, which the dull overlook, and the gay despise, it was fit that the value should be made known and the dignity established.'

66

(Beginning at the third paragraph, Illud in his rebus...)

BUT here's the rub. There soon may come a time

You'll count right reason treason and the prime

Of mind the spring of guilt; whereas more oft

In blind Religion are the seeds of crime.

Think how at Aulis to the Trivian Maid

The hero-kings of Greece their homage paid,

The flower of men, whose impious piety

Iphianassa on the altar laid.

Behold the bride! upon her head the crown

Of ritual, that from either cheek let down

An equal streamer. But cold rapture hers

As on her father's face she marked the frown:

A frown of anguish: at his side the men

Of doom, and in their hands, screened from her ken,

Death; and her countrymen shed tears to see

The lamb, poor victim, in the lions' den.

Then dumb with fear, not tongue-tied with delight,

She drooped to earth. What profited it her plight

She was her father's first-born? Not the less

They took her. Death, not Love, ordained the rite.

His were the bridesmen, and the altar his

To which with quaking limbs in fearfulness

Uplifted then, sans song, sans ritual due,

She was brought home—but not to wedded bliss,

A maid, but marred not married, in the spring

Of life and love's sweet prime, to yield the king

A victim, and the fleet fair voyaging:

Such wrongs Religion in her train doth bring.

D.A. SLATER.

67

SWEET, when the great sea's water is stirred to his depths by the storm-winds,

Standing ashore to descry one afar-off mightily struggling:

Not that a neighbour's sorrow to you yields dulcet enjoyment:

But that the sight hath a sweetness, of ills ourselves are exempt from.

Sweet too 'tis to behold, on a broad plain mustering, war hosts

Arm them for some great battle, one's self unscathed by the danger:—

Yet still happier this: to possess, impregnably guarded,

Those calm heights of the sages, which have for an origin Wisdom:

Thence to survey our fellows, observe them this way and that way

Wander amidst Life's path, poor stragglers seeking a highway:

Watch mind battle with mind, and escutcheon rival escutcheon:

Gaze on that untold strife, which is waged 'neath the sun and the starlight,

Up as they toil on the surface whereon rest Riches and Empire.

O race born unto trouble! O minds all lacking of eye-sight!

'Neath what a vital darkness, amidst how terrible dangers

Move ye thro' this thing Life, this fragment! Fools that ye hear not

Nature clamour aloud for the one thing only: that, all pain

Parted and passed from the body, the mind too bask in a blissful

Dream, all fear of the future and all anxiety over!

Now as regards man's body, a few things only are needful,

(Few, tho' we sum up all), to remove all misery from him,

Aye, and to strew in his path such a lib'ral carpet of pleasures

That scarce Nature herself would at times ask happiness greater.

Statues of youth and of beauty may not gleam golden around him,

(Each in his right hand bearing a great lamp lustrously burning,

Whence to the midnight revel a light may be furnishëd always),

Silver may not shine softly, nor gold blaze bright, in his mansion,

Nor to the noise of the tabret his halls gold-cornicëd echo:—

Yet still he, with his fellow, reposed on the velvety greensward,

Near to a rippling stream, by a tall tree canopied over,

Shall, though they lack great riches, enjoy all bodily pleasure:

Chiefliest then when above them a fair sky smiles, and the young year

Flings with a bounteous hand over each green meadow the wild-flowers:—

Not more quickly depart from his bosom fiery fevers,

Who beneath crimson hangings and pictures cunningly broidered

Tosses about, than from him who must lie in beggarly raiment.

Therefore, since to the body avail not riches, avails not

Heraldry's utmost boast, nor the pomp and pride of an empire;

Next shall you own that the mind needs likewise nothing of these things;

Unless—when, peradventure, your armies over the champaign

Spread with a stir and a ferment and bid War's image awaken,

Or when with stir and with ferment a fleet sails forth upon ocean—

Cowed before these brave sights, pale Superstition abandon

Straightway your mind as you gaze, Death seem no longer alarming,

Trouble vacate your bosom and Peace hold holiday in you.

But if (again) all this be a vain impossible fiction,

If of a truth men's fears and the cares which hourly beset them

Heed not the javelin's fury, regard not clashing of broad-swords,

But all boldly amongst crowned heads and the rulers of empires

Stalk, not shrinking abashed from the dazzling glare of the red gold,

Not from the pomp of the monarch who walks forth purple-apparelled:

These things shew that at times we are bankrupt, surely, of reason:

Think too that all man's life through a great Dark laboureth onward.

For as a young boy trembles and in that mystery, Darkness,

Sees all terrible things: so do we too, ev'n in the daylight,

Ofttimes shudder at that which is not more really alarming

Than boys' fears when they waken and say some danger is o'er them.

So this panic of mind, these clouds which gather around us,

Fly not the bright sunbeam, nor the ivory shafts of the daylight:

Nature, rightly revealed, and the Reason only, dispel them.

C.S. CALVERLEY

69

OUT of the night, out of the blinding night

Thy beacon flashes;—hail, beloved light

Of Greece and Grecian; hail, for in the mirk

Thou dost reveal each valley and each height.

Thou art my leader and the footprints thine,

Wherein I plant my own. Thro' storm and shine

Thy love upholds me. Ne'er was rivalry

'Twixt owl and thrush, 'twixt steeds and shambling kine.

The world was thine to read, and having read,

Before thy children's eyes thou didst outspread

The fruitful page of knowledge, all the wealth

Of wisdom, all her plenty for their bread.

As honey-bees thro' flowery glades in June

Rifle the blossoms, so at our high-noon

Of life we gather in melodious glades

The golden honey of thy deathless rune.

And whoso roams benighted, on his ear,

Out of the darkness strikes an echo clear

Of thy triumphant challenge:—'Ye who quail,

Come unto me, for I have cast out fear.'

Thereat the walls o' the world fade far away

And thou, great Nature's seër, dost display

The miracle of her workings in the void:—

The night is past and reason dawns with day.

Heaven lies about us and we see the hall,

Where never storm-fiend raves nor snow-flakes fall

In webs of winter whiteness to ensnare

The golden summer. Peace is over all;

A canopy of cloudless sky, a glow

Of laughing sunshine; all the flowers that blow

Are there, and there from Nature's teeming breast

Rivers of strength and sweetness ever flow.

The veil of Acheron is rent in twain;

His phantom precincts vanish. Ne'er again

Can Earth conceal the secret:—it is ours;

And all that once was hidden is made plain.

Hail, mighty Master, hail! The world was thine,

For thou hadst read her riddle line by line,

Scroll upon scroll; and now ... oh, ecstasy

Of awe and rapture,... thou hast made her mine.

D.A. SLATER.

70

I give a part of this piece in the version of Dryden, beginning from Cerberus et furiae. 'I am not dissatisfied', says Dryden, 'upon the review of anything I have done in this author.'

AS for the Dog, the Furies and their Snakes,

The gloomy Caverns and the burning Lakes,

And all the vain infernal trumpery,

They neither are, nor were, nor e'er can be.

But here on earth the guilty have in view

The mighty pains to mighty mischiefs due,

Racks, prisons, poisons, the Tarpeian Rock,

Stripes, hangmen, pitch and suffocating smoke,

And, last and most, if these were cast behind,

The avenging horror of a conscious mind,

Whose deadly fear anticipates the blow,

And sees no end of punishment and woe,

But looks for more at the last gasp of breath.

This makes a hell on earth, and life a death.

Meantime, when thoughts of death disturb thy head,

Consider: Ancus great and good is dead;

Ancus, thy better far, was born to die,

And thou, dost thou bewail mortality?

So many monarchs, with their mighty state

Who ruled the world, were over-ruled by Fate.

That haughty King who lorded o'er the main,

And whose stupendous bridge did the wild waves restrain—

In vain they foamed, in vain they threatened wrack,

While his proud legions marched upon their back,—

Him Death, a greater monarch, overcame,

Nor spared his guards the more for their Immortal name.

The Roman chief, the Carthaginian's dread,

Scipio, the Thunder Bolt of War, is dead,

And like a common slave by Fate in triumph led.

The founders of invented arts are lost,

And wits who made eternity their boast.

Where now is Homer, who possessed the throne?

The immortal work remains, the mortal author's gone.

DRYDEN.

74

DIANA guardeth our estate,

Girls and boys immaculate;

Boys and maidens pure of stain,

Be Diana our refrain.

O Latonia, pledge of love

Glorious to most glorious Jove,

Near the Delian olive-tree

Latona gave thy life to thee,

That thou should'st be for ever queen

Of mountains and of forests green;

Of every deep glen's mystery;

Of all streams and their melody.

Women in travail ask their peace

From thee, our Lady of Release:

Thou art the Watcher of the Ways:

Thou art the Moon with borrowed rays:

And, as thy full or waning tide

Marks how the monthly seasons glide,

Thou, Goddess, sendest wealth of store

To bless the farmer's thrifty floor.

Whatever name delights thine ear,

By that name be thou hallowed here;

And, as of old, be good to us,

The lineage of Romulus.

R.C. JEBB.

82

GEM of all isthmuses and isles that lie,

Fresh or salt water's children, in clear lake

Or ampler ocean: with what joy do I

Approach thee, Sirmio! Oh! am I awake,

Or dream that once again my eye beholds

Thee, and has looked its last on Thynian wolds?

Sweetest of sweets to me that pastime seems,

When the mind drops her burden: when—the pain

Of travel past—our own cot we regain,

And nestle on the pillow of our dreams!

'Tis this one thought that cheers us as we roam.

Hail, O fair Sirmio! Joy, thy lord is here!

Joy too, ye waters of the Garda Mere!

And ring out, all ye laughter-peals of home.

C.S. CALVERLEY.

83

This beautiful and delicate piece remains the despair of the translator. I quote a few lines of Cowley's sometimes rather clumsy version (beginning from Sic, inquit, mea uita):

'MY little life, my all,' said she,

'So may we ever servants be

To this best god, and ne'er retain

Our hated liberty again:

So may thy passion last for me

As I a passion have for thee

Greater and fiercer much than can

Be conceived by thee a man.

Into my marrow is it gone,

Fixt and settled in the bone,

It reigns not only in my heart

But runs like fire through every part.'

She spoke: the god of Love aloud

Sneezed again, and all the crowd

Of little Loves that waited by

Bowed and blest the augury.

COWLEY.

85 b

So many critics have compared Catullus to Burns that some of them may be glad to see this North-Italian rendered into the English of the North.

WEEP, weep, ye Loves and Cupids all,

And ilka Man o' decent feelin':

My lassie's lost her wee, wee bird,

And that's a loss, ye'll ken, past healin'.

The lassie lo'ed him like her een:

The darling wee thing lo'ed the ither,

And knew and nestled to her breast,

As ony bairnie to her mither.

Her bosom was his dear, dear haunt—

So dear, he cared na lang to leave it;

He'd nae but gang his ain sma' jaunt,

And flutter piping back bereavit.

The wee thing's gane the shadowy road

That's never travelled back by ony:

Out on ye, Shades! ye're greedy aye

To grab at aught that's brave and bonny.

Puir, foolish, fondling, bonnie bird,

Ye little ken what wark ye're leavin':

Ye've gar'd my lassie's een grow red,

Those bonnie een grow red wi' grievin'.

G.S. DAVIES.

I append the version of Prof. R. Ellis, which preserves the metre of the original:

WEEP each heavenly Venus, all the Cupids,

Weep all men that have any grace about ye.

Dead the sparrow, in whom my love delighted,

The dear sparrow, in whom my love delighted.

Yea, most precious, above her eyes, she held him,

Sweet, all honey: a bird that ever hail'd her

Lady mistress, as hails the maid a mother;

Nor would move from her arms away: but only

Hopping round her, about her, hence or hither,

Piped his colloquy, piped to none beside her.

Now he wendeth along the mirky pathway,

Whence, they tell us, is hopeless all returning.

Evil on ye, the shades of evil Orcus,

Shades all beauteous happy things devouring,

Such a beauteous happy bird ye took him.

Ah! for pity; but ah! for him the sparrow,

Our poor sparrow, on whom to think my lady's

Eyes do angrily redden all a-weeping.

R. ELLIS.

86 a

Langhorne is best known by his translation of Plutarch's Lives. But he was a copious poet; and Catullus has never perhaps been more gracefully rendered than in the following piece:

LESBIA, live to love and pleasure,

Careless what the grave may say:

When each moment is a treasure

Why should lovers lose a day?

Setting suns shall rise in glory,

But when little life is o'er,

There's an end of all the story—

We shall sleep, and wake no more.

Give me, then, a thousand kisses,

Twice ten thousand more bestow,

Till the sum of boundless blisses

Neither we nor envy know.

J. LANGHORNE.

I append the beginning of Blacklock's version:

THOUGH sour-loquacious Age reprove,

Let us, my Lesbia, live for love.

For when the short-lived suns decline

They but retire more bright to shine:

But we, when fleeting life is o'er

And light and love can bless no more,

Are ravished from each dear delight

To sleep one long eternal night.

T. BLACKLOCK.

86 b

KISS me, sweet: the wary lover

Can your favours keep, and cover,

When the common courting jay

All your bounties will betray.

Kiss again! no creature comes;

Kiss, and score up wealthy sums

On my lips, thus hardly sundered,

While you breathe. First give a hundred,

Then a thousand, then another

Hundred, then unto the tother

Add a thousand and so more,

Till you equal with the store

All the grass that Rumney yields,

Or the sands in Chelsea fields,

Or the drops in silver Thames,

Or the stars that gild his streams

In the silent summer nights

When Youth plies its stolen delights:

That the curious may not know

How to tell 'em as they flow,

And the envious, when they find

What their number is, be pined.

BEN JONSON.

92

CATULLUS, let the wanton go:

No longer play the fool, but deem

For ever lost what thou must know

Is fled for ever like a dream!

O life was once a heaven to thee!

To haunt her steps was rapture then—

That woman loved as loved shall be

No woman ever on earth again.

Then didst thou freely taste the bliss,

On which empassioned lovers feed:

When she repaid thee kiss for kiss,

O, life was then a heaven indeed!

'Tis past: forget as she forgets:

Lament no more, but let her go:

Tear from thy heart its mad regrets,

And into very marble grow!

Girl, fare thee well. Catullus ne'er

Will sue where love is met with scorn:

But, false one, thou with none to care

For thee, shalt pine through days forlorn.

Think, think, how drear thy life will be!

Who'll woo thee now? who praise thy charms?

Who now will be all in all to thee

And live but in thy loving arms?

Ay, who will give thee kiss for kiss,

Whose lip wilt thou in rapture bite?

But thou, Catullus, think of this

And spurn her in thine own despite.

THEODORE MARTIN.

97

Of this, one of the most famous and effective of Catullus's poems, I offer two versions. The first (an adaptation) is by 'knowing Walsh', the friend of Pope, pronounced by Dryden to be 'the first critic in the nation': the second is by Prof. Slater of Cardiff:

IS there a pious pleasure that proceeds

From contemplation of our virtuous deeds?

That all mean sordid action we despise,

And scorn to gain a throne by cheats and lies?

Thyrsis, thou hast sure blessings laid in store

From thy just dealing in this curst amour.

What honour can in words or deeds be shown

Which to the fair thou hast not said and done?

On her false heart they all are thrown away:

She only swears more easily to betray.

Ye powers that know the many vows she broke,

Free my just soul from this unequal yoke.

My love boils up, and like a raging flood

Runs through my veins and taints my vital blood.

I do not vainly beg she may grow chaste,

Or with an equal passion burn at last—

The one she cannot practise, though she would,

And I contemn the other, though she should—:

Nor ask I vengeance on the perjured jilt;

'Tis punishment enough to have her guilt.

I beg but balsam for my bleeding breast,

Cure for my wounds and from my labours rest.

W. WALSH.

IF any joy awaits the man

Of generous hand and conscience clean,

Who ne'er has leagued with powers unseen

To wrong the partner of his plan;

Rich store of memories thou hast won

From this thy seeming-fruitless love,

Who all that man may do to prove

His faith by word or deed hast done,

And all in vain. Her thankless heart

Is hardened. Harden then thine own.

Writhe not but part, as stone from stone,

And willy-nilly heal the smart.

'Tis hard, ay, hard to fling aside

A love long cherished. Yet you must.

Be strong, prevail, and from the dust

A conqueror rise, whate'er betide.

Ye gods, who of your mercy give

Force to the fainting, let my life

Of honour win me rest from strife,

And from my blood the canker drive;

Ere yet from limb to limb it steal,

And in black darkness plunge my soul,

Oh, drive it hence and make me whole;

A caitiff wounds, a god may heal.

No more for answering love I sue,

No more that her untruth be true:

Purge but my heart, my strength renew

And doom me not my faith to rue.

D.A. SLATER.

100

OVER the mighty world's highway,

City by city, sea by sea,

Brother, thy brother comes to pay

Pitiful offerings unto thee.

I only ask to grace thy bier

With gifts that only give farewell,

To tell to ears that cannot hear

The things that it is vain to tell,

And, idly communing with dust,

To know thy presence still denied,

And ever mourn forever lost

A soul that never should have died.

Yet think not wholly vain to-day

This fashion that our fathers gave

That hither brings me, here to lay

Some gift of sorrow on thy grave.

Take, brother, gifts a brother's tears

Bedewed with sorrow as they fell,

And 'Greeting' to the end of years,

And to the end of years 'Farewell'.

H.W.G.

101

FRIEND, if the mute and shrouded dead

Are touched at all by tears,

By love long fled and friendship sped

And the unreturning years,

O then, to her that early died,

O doubt not, bridegroom, to thy bride

Thy love is sweet and sweeteneth

The very bitterness of death.

H.W.G.

103

SICK, Cornificius, is thy friend,

Sick to the heart: and sees no end

Of wretched thoughts that gathering fast

Threaten to wear him out at last.

And yet you never come and bring,

Though 'twere the least and easiest thing,

A comfort in that talk of thine.

You vex me. This to love of mine?

Prithee a little talk, for ease,

Full as the tears of sad Simonides!

LEIGH HUNT.

110

AVAUNT, ye vain bombastic crew,

Crickets that swill no Attic dew:

Good-bye, grammarians crass and narrow,

Selius, Tarquitius, and Varro:

A pedant tribe of fat-brained fools,

The tinkling cymbals of the schools!

Sextus, my friend of friends, good-bye,

With all our pretty company!

I'm sailing for the blissful shore,

Great Siro's high recondite lore,

That haven where my life shall be

From every tyrant passion free.

You too, sweet Muses mine, farewell,

Sweet muses mine, for truth to tell

Sweet were ye once, but now begone;

And yet, and yet, return anon,

And when I write, at whiles be seen

In visits shy and far between.

T.H. WARREN.

I append Clough's Lines Written in a Lecture Room. The theme is that of Vergil inverted. But the mood in either poet is the same—that mood of passionate revolt against academicism which never comes to some people and never departs from others:

AWAY, haunt thou not me,

Thou dull Philosophy!

Little hast thou bestead,

Save to perplex the head

And leave the spirit dead.

Unto thy broken cisterns wherefore go,

While from the secret treasure-depths below,

Fed by the skiey shower,

And clouds that sink and rest on hill-tops high,

Wisdom at once and Power,

Are welling, bubbling forth, unseen, incessantly?

Why labour at the dull mechanic oar,

When the fresh breeze is blowing,

And the strong current flowing,

Right onward to the Eternal Shore?

A.H. CLOUGH.

116

Dryden's version of this piece shows him at his best as a translator of Vergil. 'Methinks I come,' he writes, 'like a malefactor, to make a speech upon the gallows, and to warn all other poets, by my sad example, from the sacrilege of translating Vergil.' But in the Georgics, at any rate, which he reckons 'more perfect in their kind than even the divine Aeneids,' he can challenge comparison with most of his rivals.

O HAPPY, if he knew his happy state,

The swain, who, free from bus'ness and debate,

Receives his easy food from Nature's hand,

And just returns of cultivated land!

No palace, with a lofty gate, he wants,

T' admit the tides of early visitants,

With eager eyes devouring, as they pass,

The breathing figures of Corinthian brass;

No statues threaten, from high pedestals;

No Persian arras hides his homely walls,

With antic vests, which, through their shady fold,

Betray the streaks of ill-dissembled gold:

He boasts no wool, whose native white is dy'd

With purple poison of Assyrian pride:

No costly drugs of Araby defile,

With foreign scents, the sweetness of his oil:

But easy quiet, a secure retreat,

A harmless life that knows not how to cheat,

With home-bred plenty, the rich owner bless;

And rural pleasures crown his happiness.

Unvex'd with quarrels, undisturb'd with noise,

The country king his peaceful realm enjoys—

Cool grots, and living lakes, the flow'ry pride

Of meads, and streams that through the valley glide,

And shady groves that easy sleep invite,

And, after toilsome days, a sweet repose at night.

Wild beasts of nature in his woods abound;

And youth of labour patient, plough the ground,

Inur'd to hardship, and to homely fare.

Nor venerable age is wanting there,

In great examples to the youthful train;

Nor are the gods ador'd with rites profane.

From hence Astraea took her flight, and here

The prints of her departing steps appear.

Ye sacred muses! with whose beauty fir'd,

My soul is ravish'd, and my brain inspir'd—

Whose priest I am, whose holy fillets wear—

Would you your poet's first petition hear;

Give me the ways of wand'ring stars to know,

The depths of heav'n above, and earth below:

Teach me the various labours of the moon,

And whence proceed th' eclipses of the sun;

Why flowing tides prevail upon the main,

And in what dark recess they shrink again;

What shakes the solid earth; what cause delays

The summer nights, and shortens winter days.

But if my heavy blood restrain the flight

Of my free soul, aspiring to the height

Of nature, and unclouded fields of light—

My next desire is, void of care and strife,

To lead a soft, secure, inglorious life—

A country cottage near a crystal flood,

A winding valley, and a lofty wood.

Some god conduct me to the sacred shades,

Where Bacchanals are sung by Spartan maids,

Or lift me high to Haemus' hilly crown,

Or in the plains of Tempe lay me down,

Or lead me to some solitary place,

And cover my retreat from human race.

Happy the man, who, studying Nature's laws,

Through known effects can trace the secret cause—

His mind possessing in a quiet state,

Fearless of Fortune, and resign'd to Fate!

And happy too is he, who decks the bow'rs

Of sylvans, and adores the rural pow'rs—

Whose mind, unmov'd, the bribes of courts can see,

Their glitt'ring baits, and purple slavery—

Nor hopes the people's praise, nor fears their frown,

Nor, when contending kindred tear the crown,

Will set up one, or pull another down.

Without concern he hears, but hears from far,

Of tumults, and descents, and distant war;

Nor with a superstitious fear is aw'd,

For what befalls at home or what abroad.

Nor envies he the rich their happy store,

Nor his own peace disturbs with pity for the poor.

He feeds on fruits, which of their own accord,

The willing ground and laden trees afford.

From his lov'd home no lucre him can draw;

The senate's mad decrees he never saw:

Nor heard, at bawling bars, corrupted law.

Some to the seas, and some to camps, resort;

And some with impudence invade the court:

In foreign countries, others seek renown;

With wars and taxes, others waste their own,

And houses burn, and household gods deface,

To drink in bowls which glitt'ring gems enchase,

To loll on couches, rich with citron steds,

And lay their guilty limbs on Tyrian beds.

This wretch in earth entombs his golden ore,

Hov'ring and brooding on his buried store.

Some patriot fools to pop'lar praise aspire

Of public speeches, which worse fools admire,

While, from both benches, with redoubled sounds,

Th' applause of lords and commoners abounds.

Some, through ambition, or through thirst of gold,

Have slain their brothers, or their country sold,

And, leaving their sweet homes, in exile run

To lands that lie beneath another sun.

The peasant, innocent of all these ills,

With crooked ploughs the fertile fallows tills,

And the round year with daily labour fills:

And hence the country markets are supplied:

Enough remains for household charge beside,

His wife and tender children to sustain,

And gratefully to feed his dumb deserving train.

Nor cease his labours till the yellow field

A full return of bearded harvest yield—

A crop so plenteous, as the land to load,

O'ercome the crowded barns, and lodge on ricks abroad.

Thus ev'ry sev'ral season is employ'd,

Some spent in toil, and some in ease enjoy'd.

The yeaning ewes prevent the springing year:

The laden boughs their fruits in autumn bear:

'Tis then the vine her liquid harvest yields,

Bak'd in the sunshine of ascending fields,

The winter comes; and then the falling mast

For greedy swine provides a full repast:

Then olives, ground in mills, their fatness boast,

And winter fruits are mellow'd by the frost.

His cares are eas'd with intervals of bliss;

His little children, climbing for a kiss,

Welcome their father's late return at night;

His faithful bed is crown'd with chaste delight.

His kine with swelling udders ready stand,

And, lowing for the pail, invite the milker's hand.

His wanton kids, with budding horns prepar'd,

Fight harmless battles in his homely yard:

Himself in rustic pomp, on holy-days,

To rural pow'rs a just oblation pays,

And on the green his careless limbs displays.

The hearth is in the midst: the herdsmen, round

The cheerful fire, provoke his health in goblets crown'd.

He calls on Bacchus, and propounds the prize:

The groom his fellow-groom at butts defies,

And bends, and levels with his eyes,

Or stript for wrestling, smears his limbs with oil,

And watches, with a trip, his foe to foil.

Such was the life the frugal Sabines led:

So Remus and his brother-god were bred,

From whom th' austere Etrurian virtue rose;

And this rude life our homely fathers chose.

Old Rome from such a race deriv'd her birth

(The seat of empire, and the conquer'd earth),

Which now on sev'n high hills triumphant reigns,

And in that compass all the world contains.

Ere Saturn's rebel son usurp'd the skies,

When beasts were only slain for sacrifice,

While peaceful Crete enjoy'd her ancient lord,

Ere sounding hammers forg'd th' inhuman sword,

Ere hollow drums were beat, before the breath

Of brazen trumpets rung the peals of death,

The good old god his hunger did assuage,

With roots and herbs, and gave the golden age.

I append a portion of Cowley's unequal paraphrase (beginning from the words Felix qui potuit):

HAPPY the man, I grant, thrice happy he

Who can through gross effects their causes see:

Whose courage from the deeps of knowledge springs,

Nor vainly fears inevitable things,

But does his walk of virtue calmly go,

Through all the allarms of death and hell below.

Happy, but next such conquerors, happy they

Whose humble life lies not in fortune's way.

They unconcerned from their safe-distant seat

Behold the rods and sceptres of the great.

The quarrels of the mighty without fear

And the descent of foreign troops they hear.

Nor can ev'n Rome their steddy course misguide

With all the lustre of her perishing pride.

Them never yet did strife or avarice draw

Into the noisy markets of the law,

The camps of gownëd war, nor do they live

By rules or forms that many mad men give.

Duty for Nature's bounty they repay,

And her sole laws religiously obey.

COWLEY.

118

(Beginning at At cantu commotae....)

THEN from the deepest deeps of Erebus,

Wrung by his minstrelsy, the hollow shades

Came trooping, ghostly semblances of forms

Lost to the light, as birds by myriads hie

To greenwood boughs for cover, when twilight-hour

Or storms of winter chase them from the hills;

Matrons and men, and great heroic frames

Done with life's service, boys, unwedded girls,

Youths placed on pyre before their fathers' eyes.

Round them, with black slime choked and hideous weed,

Cocytus winds; there lies the unlovely swamp

Of dull dead water, and to pen them fast,

Styx with her ninefold barrier poured between.

Nay, even the deep Tartarean Halls of death

Stood lost in wonderment, the Eumenides,

Their brows with livid locks of serpents twined,

E'en Cerberus held his triple jaws agape,

And, the wind hushed, Ixion's wheel stood still.

And now with homeward footstep he had passed

All perils scathless, and, at length restored,

Eurydice, to realms of upper air

Had well-nigh won behind him following—

So Proserpine had ruled it—when his heart

A sudden mad desire surprised and seized—

Meet fault to be forgiven, might Hell forgive.

For at the very threshold of the day,

Heedless, alas! and vanquished of resolve,

He stopped, turned, looked upon Eurydice—

His own once more. But even with the look,

Poured out was all his labour, broken the bond

Of that fell tyrant, and a crash was heard

Three times like thunder in the meres of hell.

'Orpheus! what ruin hath thy frenzy wrought

On me, alas! and thee? Lo! once again

The unpitying fates recall me, and dark sleep

Closes my swimming eyes. And now, farewell:

Girt with enormous night I am borne away,

Outstretching toward thee, thine, alas! no more,

These helpless hands.' She spoke, and suddenly,

Like smoke dissolving into empty air,

Passed and was sundered from his sight; nor him,

Clutching vain shadows, yearning sore to speak,

Thenceforth beheld she, nor no second time

Hell's boatman lists he pass the watery bar.

JAMES RHOADES

119 a

ONCE a slender silvan reed

Answered all my shepherd's need;

Once to farmer lads I told

All the lore of field and fold:

Well they liked me, for the soil

Beyond their dreams repaid their toil.

Ah! who am I, 'mid war's alarms,

To 'sing the hero and his arms'?

H.W.G.

121

I give first the version of Conington—an excellent specimen of his skill and its limitations; and I add Pope's imitation—a piece as graceful as anything he wrote:

THINK not those strains can e'er expire,

Which, cradled 'mid the echoing roar

Of Aufidus, to Latium's lyre

I sing with arts unknown before.

Though Homer fill the foremost throne,

Yet grave Stesichorus still can please,

And fierce Alcaeus holds his own

With Pindar and Simonides.

The songs of Teos are not mute,

And Sappho's love is breathing still:

She told her secret to the lute,

And still its chords with passion thrill.

Not Sparta's queen alone was fired

By broidered robe and braided tress,

And all the splendours that attired

Her lover's guilty loveliness:

Not only Teucer to the field

His arrows brought, not Ilion

Beneath a single conqueror reeled:

Not Crete's majestic lord alone,

Or Sthenelus, earned the Muses' crown:

Not Hector first for child and wife,

Or brave Deiphobus, laid down

The burden of a manly life.

Before Atrides men were brave,

But ah! oblivion dark and long

Has locked them in a tearless grave,

For lack of consecrating song.

'Twixt worth and baseness, lapp'd in death,

What difference? You shall ne'er be dumb,

While strains of mine have voice and breath:

The dull neglect of days to come

Those hard-won honours shall not blight:

No, Lollius, no: a soul is yours

Clear-sighted, keen, alike upright

When Fortune smiles and when she lowers:

To greed and rapine still severe,

Spurning the gain men find so sweet:

A consul not of one brief year,

But oft as on the judgement-seat

You bend the expedient to the right,

Turn haughty eyes from bribes array,

Or bear your banners through the fight,

Scattering the foeman's firm array.

The lord of countless revenues

Salute not him as happy: no,

Call him the happy who can use

The bounty that the gods bestow,

Can bear the load of poverty,

And tremble not at death, but sin:

No recreant he when called to die

In cause of country or of kin.

J. CONINGTON.

LEST you should think that verse shall die,

Which sounds the silver Thames along,

Taught on the wings of Truth to fly

Above the reach of vulgar song;

Though daring Milton sits sublime,

In Spenser native Muses play;

Nor yet shall Waller yield to time,

Nor pensive Cowley's moral lay—

Sages and chiefs long since had birth

Ere Caesar was, or Newton, named;

Those raised new empires o'er the earth,

And these new heavens and systems framed.

Vain was the chief's, the sage's pride!

They had no poet, and they died.

In vain they schemed, in vain they bled!

They had no poet, and are dead.

POPE.

124

ANGEL of Love, high-thronëd in Cnidos,

Regent of Paphos, no more repine:

Leave thy loved Cyprus; too long denied us

Visit our soberly censëd shrine.

Haste, and thine Imp, the fiery-hearted,

Follow, and Hermes; and with thee haste

The Nymphs and Graces with robe disparted,

And, save thou chasten him, Youth too chaste.

H.W.G.

125

WHAT slender youth bedewed with liquid odours

Courts thee on roses in some pleasant cave,

Pyrrha, for whom bindst thou

In wreaths thy golden hair,

Plain in thy neatness? O how oft shall he

On faith and changed gods complain: and seas

Rough with black winds and storms

Unwonted shall admire:

Who now enjoys thee credulous, all gold,

Who always vacant, always amiable

Hopes thee, of flattering gales

Unmindful. Hapless they

To whom thou untried seem'st fair. Me in my vowed

Picture the sacred wall declares to have hung

My dank and dripping weeds

To the stern God of Sea.

MILTON.

Milton's version has been a good deal criticized. Yet, though it lacks the lightness of its original, it remains a nobler version than any other. Of other versions the most interesting is, perhaps, that of Chatterton (made from a literal English translation), and the most graceful that of William Hamilton of Bangour. Of the latter I quote a few lines:

WITH whom spend'st thou thy evening hours

Amid the sweets of breathing flowers?

For whom retired to secret shade,

Soft on thy panting bosom laid,

Set'st thou thy looks with nicest care,

O neatly plain? How oft shall he

Bewail thy false inconstancy!

Condemned perpetual frowns to prove,

How often weep thy altered love,

Who thee, too credulous, hopes to find,

As now, still golden and still kind!

W. HAMILTON.

126

Of this often-translated poem I give first the version of Herrick and then that of Gladstone. There is an amusing adaptation in the Poems of Soame Jenyns, Dialogue between the Rt. Hon. Henry Pelham and Modern Popularity.

Hor. WHILE, Lydia, I was lov'd of thee,

Nor any was preferr'd 'fore me

To hug thy whitest neck: than I,

The Persian King liv'd not more happily.

Lyd. While thou no other didst affect,

Nor Cloe was of more respect;

Then Lydia, far-fam'd Lydia,

I flourish't more than Roman Ilia.

Hor. Now Thracian Cloe governs me,

Skilfull i' th' Harpe, and Melodie:

For whose affection, Lydia, I

(So Fate spares her) am well content to die.

Lyd. My heart now set on fire is

By Ornithes sonne, young Calais;

For whose commutuall flames here I

(To save his life) twice am content to die.

Hor. Say our first loves we sho'd revoke,

And sever'd, joyne in brazen yoke:

Admit I Cloe put away,

And love again love-cast-off Lydia?

Lyd. Though mine be brighter than the Star;

Thou lighter than the Cork by far;

Rough as th' Adratick sea, yet I

Will live with thee, or else for thee will die.

HERRICK.

Hor. WHILE no more welcome arms could twine

Around thy snowy neck than mine,

Thy smile, thy heart while I possessed,

Not Persia's monarch lived as blessed.

Lyd. While thou didst feed no rival flame,

Nor Lydia after Chloe came,

Oh then thy Lydia's echoing name

Excelled ev'n Ilia's Roman fame.

Hor. Me now Threician Chloe sways,

Skilled in soft lyre and softer lays;

My forfeit life I'll freely give

So she, my better life, may live.

Lyd. The son of Ornytus inspires

My burning breast with mutual fires;

I'll face two several deaths with joy

So Fate but spare my Thracian boy.

Hor. What if our ancient love awoke,

And bound us with its golden yoke?

If auburn Chloe I resign

And Lydia once again be mine?

Lyd. Though fairer than the stars is he,

Thou rougher than the Adrian sea

And fickle as light cork, yet I

With thee would live, with thee would die.

GLADSTONE.

Prior's 'echo' of this poem is well known:

'SO when I am weary of wandering all day,

To thee, my delight, in the evening I come;

No matter what beauties I saw in my way,

They were but my visits, but thou art my home.

Then finish, dear Cloe, this pastoral war,

And let us, like Horace and Lydia, agree;

For thou art a girl as much brighter than her

As he was a poet sublimer than me.'

(Answer to Chloe Jealous).

127

O CRUEL, still and vain of beauty's charms,

When wintry age thy insolence disarms,[10]

When fall those locks that on thy shoulders play,

And youth's gay roses on thy cheeks decay,

When that smooth face shall manhood's roughness wear,

And in your glass another form appear,

Ah, why, you'll say, do I now vainly burn,

Or with my wishes not my youth return?

FRANCIS.

135

I print Dryden's version in its entirety. 'I have endeavoured to make it my masterpiece in English,' he says. It is perhaps the only translation of the Odes which retains what Dryden calls their 'noble and bold purity' and at the same time keeps the friendly and familiar strokes of style which lighten Horace's graver moods.

DESCENDED of an ancient line,

That long the Tuscan sceptre swayed,

Make haste to meet the generous wine

Whose piercing is for thee delayed.

The rosie wreath is ready made

And artful hands prepare

The fragrant Syrian oil that shall perfume thy hair

When the wine sparkles from afar

And the well-natured friend cries 'Come away',

Make haste and leave thy business and thy care,

No mortal interest can be worth thy stay.

Leave for awhile thy costly country seat,

And—to be great indeed—forget

The nauseous pleasures of the great:

Make haste and come,

Come, and forsake thy cloying store,

Thy turret that surveys from high

The smoke and wealth and noise of Rome,

And all the busie pageantry

That wise men scorn and fools adore:

Come, give thy soul a loose, and taste the pleasures of the poor.

Sometimes 'tis grateful to the rich to try

A short vicissitude and fit of Poverty;

A savoury dish, a homely treat,

Where all is plain, where all is neat,

Without the stately spacious room,

The Persian carpet or the Tyrian loom

Clear up the cloudy foreheads of the great.

The Sun is in the Lion mounted high,

The Syrian star

Barks from afar,

And with his sultry breath infects the sky;

The ground below is parched, the heavens above us fry;

The shepherd drives his fainting flock

Beneath the covert of a rock

And seeks refreshing rivulets nigh.

The Sylvans to their shade retire,

Those very shades and streams new streams require,

And want a cooling breeze of wind to fan the raging fire.

Thou, what befits the new Lord May'r,

And what the City Faction dare,

And what the Gallique arms will do,

And what the quiverbearing foe,

Art anxiously inquisitive to know.

But God has wisely hid from human sight

The dark decrees of future fate,

And sown their seeds in depth of night:

He laughs at all the giddy turns of state

When mortals search too soon and learn too late.

Enjoy the present smiling hour,

And put it out of Fortune's power.

The tide of business, like the running stream,

Is sometimes high and sometimes low,

A quiet ebb or a tempestuous flow,

And always in extreme.

Now with a noiseless gentle course

It keeps within the middle bed,

Anon it lifts aloft its head

And bears down all before it with tempestuous force;

And trunks of trees come rolling down,

Sheep and their folds together drown,

Both house and homestead into seas are borne,

And rocks are from their old foundations torn,

And woods, made thin with winds, their scattered honours mourn.

Happy the man—and happy he alone,—

He who can call to-day his own,

He who, secure within, can say

'To-morrow, do thy worst, for I have lived to-day:

Be fair or foul or rain or shine,

The joys I have possessed in spite of Fate are mine,

Not Heaven itself upon the Past has power,

But what has been, has been, and I have had my hour.'

Fortune, that with malicious joy

Does Man, her slave, oppress,

Proud of her office to destroy,

Is seldom pleased to bless;

Still various and unconstant still,

But with an inclination to be ill,

Promotes, degrades, delights in strife

And makes a lottery of life.

I can enjoy her while she's kind,

But when she dances in the wind,

And shakes the wings and will not stay,

I puff the prostitute away.

The little or the much she gave is quietly resigned:

Content with poverty my soul I arm,

And Vertue, tho' in rags, will keep me warm.

What is't to me,

Who never sail in her unfaithful sea,

If storms arise and clouds grow black,

If the mast split and threaten wrack?

Then let the greedy merchant fear

For his ill-gotten gain,

And pray to gods that will not hear,

While the debating winds and billows bear

His wealth into the main.

For me, secure from Fortune's blows,

Secure of what I cannot lose,

In my small pinnace I can sail,

Contemning all the blustering roar:

And running with a merry gale

With friendly stars my safety seek

Within some little winding creek,

And see the storm ashore.

DRYDEN.

136

O PRECIOUS Crock, whose summers date,

Like mine, from Manlius' consulate,

I wot not whether in your breast

Lie maudlin wit or merry jest,

Or sudden choler, or the fire

Of tipsy Love's insane desire,

Or fumes of soft caressing sleep,

Or what more potent charms you keep;

But this I know, your ripened power

Befits some choicely festive hour!

A cup peculiarly mellow

Corvinus asks: so come, old fellow,

From your time-honoured bin descend,

And let me gratify my friend!

No churl is he your charms to slight,

Though most intensely erudite:

And ev'n old Cato's worth, we know,

Took from good wine a nobler glow.

Your magic power of wit can spread

The halo round a dullard's head,

Can make the sage forget his care,

His bosom's inmost thoughts unbare,

And drown his solemn-faced pretence

Beneath your blithesome influence.

Bright hope you bring and vigour back

To minds outworn upon the rack,

And put such courage in the brain

As makes the poor be men again,

Whom neither tyrants' wrath affrights

Nor all their bristling satellites.

Bacchus, and Venus, so that she

Bring only frank festivity,

With sister Graces in her train,

Twining close in lovely chain,

And gladsome taper's living light,

Shall spread your treasures o'er the night,

Till Phoebus the red East unbars,

And puts to rout the trembling stars.

THEODORE MARTIN.

139

I give the first stanza of this poem in the effective paraphrase of Herrick, and the first two stanzas in the rather diffuse rendering of Byron. Byron's version is one of his earliest pieces but not altogether wanting in force.

NO wrath of Men, or rage of Seas,

Can shake a just man's purposes:

No threats of Tyrants, or the Grim

Visage of them can alter him;

But what he doth at first entend

That he holds firmly to the end.

HERRICK.

THE man of firm and noble soul

No factious clamours can control:

No threatening tyrant's darkling brow

Can swerve him from his just intent;

Gales the warring waves which plough,

By Auster on the billows spent,

To curb the Adriatic main

Would awe his fixed determined mind in vain.

Ay, and the red right arm of Jove,

Hurtling his lightnings from above,

With all his terrors there unfurled,

He would unmoved, unawed behold.

The flames of an expiring world,

Again in crushing chaos rolled,

In vast promiscuous ruin hurled,

Might light his glorious funeral pile,

Still dauntless 'mid the wreck of earth he'd smile.

BYRON.

145

BANDUSIA, stainless mirror of the sky!

Thine is the flower-crowned bowl, for thee shall die

When dawns yon sun, the kid

Whose horns, half-seen, half-hid,

Challenge to dalliance or to strife—in vain.

Soon must the firstling of the wild herd be slain,

And these cold springs of thine

With blood incarnadine.

Fierce glows the Dog-star, but his fiery beam

Toucheth not thee: still grateful thy cool stream

To labour-wearied ox,

Or wanderer from the flocks:

And henceforth thou shalt be a royal fountain:

My harp shall tell how from thy cavernous mountain,

Where the brown oak grows tallest,

All babblingly thou fallest.

C.S. CALVERLEY.

148

The rendering that follows is printed in the author's Ionica not as a translation, but as a poem, under the title Hypermnestra. It represents our poem of Horace from the 25th line onwards.

LET me tell of Lydè of wedding-law slighted,

Penance of maidens and bootless task,

Wasting of water down leaky cask,

Crime in the prison-pit slowly requited.

Miscreant brides! for their grooms they slew.

One out of many is not attainted,

One alone blest and for ever sainted,

False to her father, to wedlock true.

Praise her! she gave her young husband the warning.

Praise her for ever! She cried, 'Arise!

Flee from the slumber that deadens the eyes;

Flee from the night that hath never a morning.

Baffle your host who contrived our espousing,

Baffle my sisters, the forty and nine,

Raging like lions that mangle the kine,

Each on the blood of a quarry carousing.

I am more gentle, I strike not thee,

I will not hold thee in dungeon tower.

Though the king chain me, I will not cower,

Though my sire banish me over the sea.

Freely run, freely sail, good luck attend thee;

Go with the favour of Venus and Night.

On thy tomb somewhere and some day bid write

Record of her who hath dared to befriend thee.'

W. JOHNSON CORY.

149

UNSHAMED, unchecked, for one so dear

We sorrow. Lead the mournful choir,

Melpomene, to whom thy sire

Gave harp and song-notes liquid-clear!

Sleeps he the sleep that knows no morn?

O Honour, O twin-born with Right,

Pure Faith, and Truth that loves the light,

When shall again his like be born?

Many a kind heart for him makes moan;

Thine, Vergil, first. But ah! in vain

Thy love bids heaven restore again

That which it took not as a loan.

Were sweeter lute than Orpheus' given

To thee, did trees thy voice obey;

The blood revisits not the clay

Which he, with lifted wand, hath driven

Into his dark assemblage, who

Unlocks not fate to mortal's prayer.

Hard lot. Yet light their griefs, who bear

The ills which they may not undo.

C.S. CALVERLEY.

152, ii

THE snow, dissolv'd, no more is seen,

The fields and woods, behold, are green;

The changing year renews the plain,

The rivers know their banks again;

The sprightly Nymph and naked Grace

The mazy dance together trace;

The changing year's successive plan

Proclaims mortality to Man.

Rough winter's blasts to spring give way,

Spring yields to summer's sovran ray;

Then summer sinks in autumn's reign,

And winter holds the world again.

Her losses soon the moon supplies,

But wretched Man, when once he lies

Where Priam and his sons are laid,

Is naught but ashes and a shade.

Who knows if Jove, who counts our score,

Will toss us in a morning more?

What with your friend you nobly share

At least you rescue from your heir.

Not you, Torquatus, boast of Rome,

When Minos once has fixed your doom,

Or eloquence or splendid birth

Or virtue shall restore to earth.

Hippolytus, unjustly slain,

Diana calls to life in vain,

Nor can the might of Theseus rend

The chains of hell that hold his friend.

SAMUEL JOHNSON.

153

NOW have I made my monument: and now

Nor brass shall longer live, nor loftier raise

The royallest pyramid its superb brow.

Nor ruin of rain or wind shall mar its praise,

Nor tooth of Time, nor pitiless pageantry

O' the flying years. In death I shall not die

Wholly, nor Death's dark Angel all I am

Make his; but ever flowerlike my fame

Shall flourish in the foldings of the Mount

Capitoline, where the Priests go up, and mute

The maiden Priestesses.

From mean account

Lifted to mighty, where the resolute

Waters ot Aufidus reverberant ring

O'er fields where Daunus once held rustic state,

Of barren acres simple-minded king,—

There was I born, and first of men did mate

To lyre of Latium Aeolic lay.

Clothe thee in glory, Muse, and grandly wear

Thy hardly-gotten greatness, and my hair

Circle, Melpomene, with Delphian bay.

H.W.G.

161

HE who sublime in epic numbers rolled,

And he who struck the softer lyre of love,

By Death's unequal hand alike controlled,

Fit comrades in Elysian regions move!

BYRON.

166

HAD he not hands of rare device, whoe'er

First painted Love in figure of a boy?

He saw what thoughtless beings lovers were,

Who blessings lose, whilst lightest cares employ.

Nor added he those airy wings in vain,

And bade through human hearts the godhead fly;

For we are tost upon a wavering main;

Our gale, inconstant, veers around the sky.

Nor, without cause, he grasps those barbed darts,

The Cretan quiver o'er his shoulder cast;

Ere we suspect a foe, he strikes our hearts;

And those inflicted wounds for ever last.

In me are fix'd those arrows, in my breast;

But sure his wings are shorn, the boy remains;

For never takes he flight, nor knows he rest;

Still, still I feel him warring through my veins.

In these scorch'd vitals dost thou joy to dwell?

Oh shame! to others let thy arrows flee;

Let veins untouch'd with all thy venom swell;

Not me thou torturest, but the shade of me.

Destroy me—who shall then describe the fair?

This my light Muse to thee high glory brings:

When the nymph's tapering fingers, flowing hair,

And eyes of jet, and gliding feet she sings.

ELTON.

179

NO longer, Paullus, vex with tears my tomb:

There is no prayer can open the black gate.

When once the dead have passed beneath the doom,

Barred is the adamant and vows too late.

E'en though the lord of hell should list thy prayer,

Thy tears shall idly soak the sullen shores:

Vows may move heaven; when Charon holds his fee,

The grass-grown pile stands closed by lurid doors.

So the sad trumpets told their funeral tale

While from the bier the torch dislodged my frame;

What did my husband, what my sires avail,

Or all these numerous pledges of my fame?

Did I, Cornelia, find the fates less harsh?

Five fingers now can lift my weight complete.

Accursed nights, and stagnant Stygian marsh,

And every sluggish wave that clogs my feet,

Early yet guiltless came I to this bourne;

So let the sire deal gently with my shade

If Aeacus sit judge with ordered urn,

By kin upon my bones be judgement made:

There let his brothers sit, the Furies fill

By Minos' seat the Court, an audience grave.

Let Sisyphus rest, Ixion's wheel be still,

And Tantalus once grasp the fleeting wave;

To-day let surly Cerberus hunt no shade,

By the mute bar loose let his fetters lie.

I plead my cause: if guilty, be there laid

On me that urn, the sisters' penalty.

If any may boast trophies of old days,

Still Libya tells my sires the Scipios' name;

My mother's line their Libo peers displays,

And each great house stands propp'd by scrolls of fame.

When I doffed maiden garb 'neath torches' glow,

And with the nuptial band my locks were tied,

'Twas to thy bed I came, doomed thus to go:

Let my stone say I was but once a bride.

Those ashes by Rome reverenced I attest,

Whose titles tell how Afric's pride was shorn,

Perseus that feigned his sire Achilles' breast,

And him that brought Achilles' house to scorn;

For me the censor's rule ne'er swerved from place,

Your hearth need never blush for shame of mine:

Cornelia brought such relics no disgrace,

Herself a model to her mighty line.

I never changed, I lived without a stain

Betwixt the marriage and the funeral fire:

Nature gave laws drawn from my noble strain,

Fear of no judge could higher life inspire.

Let any urn pass sentence stern on me:

None will be shamed that I should sit beside;

Not she, rare maid of tower-crowned Cybele,

That hauled the lagging goddess up the tide;

Not she for whom, when Vesta claimed her fire,

The linen white revealed the coals aglow.

What changed in me but fate would'st thou desire,

Sweet mother mine? I never wrought thee woe.

Her tears, the city's grief, applaud my fame:

And Caesar's sobs plead for these bones of mine;

His daughter's worthy sister's loss they blame,

And we saw tears upon that face divine.

And yet I won the matron's robe of state,

'Twas from no barren house that I was torn:

Paullus and Lepidus, balm of my fate,

Upon your breast my closing eyes were borne.

My brother twice I saw in curule place,

Consul what time his sister ceased to be.

Child, of thy father's censorship the trace,

Cleave to one husband only, copy me.

Prop the great race in line: my bark of choice

Sets sail, my loss so many to restore.

Woman's last triumph is when common voice

Applauds the pyre of her whose work is o'er.

These common pledges to thee I commend:

Still burned into my ashes breathes this care.

Father, the mother's offices attend:

This my whole troop thy shoulders now must bear.

When thou shalt kiss their tears, kiss too for me:

Henceforth thy load must be the house complete.

If thou must weep with them not there to see,

When present, with dry cheeks their kisses cheat.

Enough those nights thou weariest out for me,

Those dreams that often shall my semblance feign;

And with my shade in secret colloquy,

Speak as to one to answer back again.

But should the gate confront another bed,

And on my couch a jealous step-dame sit,

Laud, boys, and praise the bride your sire has wed;

She will be won charmed with your ready wit.

Nor praise your mother overmuch; she may

Feel contrast and free words to insult turn.

But if contented with my shade he stay,

And hold my ashes of such high concern;

His coming age learn to anticipate,

Leave to the widower's cares no path confessed.

Be added to your years what mine abate,

And in my children Paullus' age be blessed.

'Tis well: for child I ne'er wore mourning weed;

But my whole troop came to my obsequies.

My plea is done. While grateful earth life's meed

Repays, in tears ye witnesses arise.

Heaven opes to such deserts; may mine me speed

To join my honoured fathers in the skies.

L.J. LATHAM.

217

I give a part of the version of Stepney, whom Dr. Johnson describes as 'a very licentious translator'.

IF mighty gods can mortal sorrows know,

And be the humble partners of our woe,

Now loose your tresses, pensive Elegy,—

Too well your office and your name agree.

Tibullus, once the joy and pride of Fame,

Lies now—rich fuel—on the trembling flame;

Sad Cupid now despairs of conquering hearts,

Throws by his empty quiver, breaks his darts,

Eases his useless bows from idle strings.

Nor flies, but humbly creeps with flagging wings—

He wants, of which he robbed fond lovers, rest,—

And wounds with furious hands his pensive breast.

Those graceful curls which wantonly did flow,

The whiter rivals of the falling snow,

Forget their beauty and in discord lie,

Drunk with the fountain from his melting eye.

. . . . . . . .

In vain to gods (if gods there are) we pray,

And needless victims prodigally pay;

Worship their sleeping deities, yet Death

Scorns votaries and stops the praying breath:

To hallowed shrines intending Fate will come,

And drag you from the altar to the tomb.

Go, frantic poet, with delusions fed,

Thick laurels guard your consecrated head—

Now the sweet master of your art is dead.

What can we hope, since that a narrow span

Can measure the remains of thee, Great Man?

. . . . . . . .

If any poor remains survive the flames

Except thin shadows and mere empty names,

Free in Elysium shall Tibullus rove,

Nor fear a second death should cross his love.

There shall Catullus, crowned with bays, impart

To his far dearer friend his open heart;

There Gallus (if Fame's hundred tongues all lie)

Shall, free from censure, no more rashly die.

Such shall our poet's blest companions be,

And in their deaths, as in their lives, agree.

But thou, rich Urn, obey my strict commands,

Guard thy great charge from sacrilegious hands;

Thou, Earth, Tibullus' ashes gently use,

And be as soft and easy as his Muse.

G. STEPNEY.

240

AFTER death nothing is, and nothing death—

The utmost limits of a gasp of breath.

Let the ambitious zealot lay aside

His hope of heaven, whose faith is but his pride;

Let slavish souls lay by their fear,

Nor be concerned which way, or where,

After this life they shall be hurled.

Dead, we become the lumber of the world,

And to that mass of matter shall be swept

Where things destroyed with things unborn are kept.

Devouring Time swallows us whole,

Impartial Death confounds body and soul.

For Hell and the foul Fiend that rules

The everlasting fiery goals,

Devised by rogues, dreaded by fools,

With his grim grisly dog that keeps the door,

Are senseless stories, idle tales,

Dreams, whimsies and no more.

JOHN WILMOT, EARL OF ROCHESTER.

261

AND so Death took him. Yet be comforted:

Above this sea of sorrow lift thy head.

Death—or his shadow—look, is over all;

What but an alternating funeral

The long procession of the nights and days?

The starry heavens fail, the solid earth

Fails and its fashion. Why, beholding this,

Why with our wail o'er sad mortality

Mourn we for men, mere men, that fade and fall?

Battle or shipwreck, love or lunacy,

Some warp o' the will, some taint o' the blood, some touch

Of winter's icy breath, the Dog-star's rage

Relentless, or the dank and ghostly mists

Of Autumn—any or all of these suffice

To die by. In the fee and fear of Fate

Lives all that is. We one by one depart

Into the silence—one by one. The Judge

Shakes the vast urn: the lot leaps forth: we die.

But he is happy, and you mourn in vain.

He has outsoared the envy of gods and men,

False fortune and the dark and treacherous way,

—Scatheless: he never lived to pray for death,

Nor sinned—to fear her, nor deserved to die.

We that survive him, weak and full of woes,

Live ever with a fearful eye on Death—

The how and when of dying: 'Death' the thunder,

'Death' the wild lightning speaks to us.

In vain,—

Atedius hearkens not to words of mine.

Yet shall he hearken to the dead: be done,

Sweet lad he loved, be done with Death, and come,

Leaving the dark Tartarean halls, come hither;

Come, for thou canst: 'tis not to Charon given,

Nor yet to Cerberus, to keep in thrall

The innocent soul: come to thy father, soothe

His sorrow, dry his eyes, and day and night

A living voice be with him—look upon him,

Tell him thou art not dead (thy sister mourns,

Comfort her, comfort as a brother can)

And win thy parents back to thee again.

H.W.G.

262

WHAT sin was mine, sweet, silent boy-god, Sleep,

Or what, poor sufferer, have I left undone,

That I should lack thy guerdon, I alone?

Quiet are the brawling streams: the shuddering deep

Sinks, and the rounded mountains feign to sleep.

The high seas slumber pillowed on Earth's breast;

All flocks and birds and beasts are stilled in rest,

But my sad eyes their nightly vigil keep.

O! if beneath the night some happier swain,

Entwined in loving arms, refuse thy boon

In wanton happiness,—come hither soon,

Come hither, Sleep. Let happier mortals gain

The full embrace of thy soft angel wing:

But touch me with thy wand, or hovering

Above mine eyelids sweep me with thy train.

W.H. FYFE.

I append six Sonnets to Sleep by six English poets of very different genius, none of whom, save perhaps Drummond, seems to have been influenced by Statius. Cowley's poem To Sleep in the Mistress may perhaps also be read—the last line shows that Cowley recalled Statius.

COME, Sleep, O Sleep! the certain knot of peace,

The baiting-place of wit, the balm of woe,

The poor man's wealth, the prisoner's release,

The indifferent judge between the high and low;

With shield of proof shield me from out the prease

Of those fierce darts Despair at me doth throw:

Oh, make in me those civil wars to cease!

I will good tribute pay if thou do so.

Take thou of me smooth pillows, sweetest bed,

A chamber deaf to noise and blind of light,

A rosy garland and a weary head:

And if these things, as being thine by right,

Move not thy heavy grace, thou shalt in me

Livelier than elsewhere Stella's image see.

SIDNEY.

CARE-CHARMER Sleep, son of the sable Night,

Brother to Death, in silent darkness born,

Relieve my languish and restore the light;

With dark forgetting of my care, return:

And let the day be time enough to mourn

The shipwreck of my ill-adventured youth:

Let waking eyes suffice to wail their scorn,

Without the torment of the night's untruth.

Cease dreams, the images of day's desires,

To model forth the passions of the morrow;

Never let rising Sun approve you liars,

To add more grief to aggravate my sorrow.

Still let me sleep, embracing clouds in vain,

And never wake to feel the day's disdain.

DANIEL.

SLEEP, Silence' child, sweet father of soft rest,

Prince whose approach peace to all mortal brings,

Indifferent host to shepherds and to kings,

Sole comforter of minds with grief opprest;

Lo! by thy charming-rod all breathing things

Lie slumbering, with forgetfulness possest,

And yet o'er me to spread thy drowsy wings

Thou spares, alas! who cannot be thy guest.

Since I am thine, oh come, but with that face

To inward light which thou art wont to show;

With feignèd solace ease a true-felt woe;

Or if, deaf god, thou do deny that grace,

Come as thou wilt, and that thou wilt bequeath,—

I long to kiss the image of my death.

DRUMMOND.

A FLOCK of sheep that leisurely pass by,

One after one; the sound of rain, and bees

Murmuring; the fall of rivers, winds, and seas,

Smooth fields, white sheets of water, and pure sky;—

I have thought of all by turns, and yet do lie

Sleepless; and soon the small birds' melodies

Must hear, first uttered from my orchard trees;

And the first cuckoo's melancholy cry.

Even thus last night, and two nights more, I lay,

And could not win thee, Sleep! by any stealth:

So do not let me wear to-night away:

Without Thee what is all the morning's wealth?

Come, blessèd barrier between day and day,

Dear mother of fresh thoughts and joyous health!

WORDSWORTH.

O SOFT embalmer of the still midnight!

Shutting with careful fingers and benign,

Our gloom-pleased eyes, embowered from the light,

Enshaded in forgetfulness divine;

O soothest Sleep! if so it please thee, close,

In midst of this thine hymn, my willing eyes,

Or wait the amen, ere thy poppy throws

Around my bed its lulling charities;

Then save me, or the passèd day will shine

Upon my pillow, breeding many woes;

Save me from curious conscience, that still lords

Its strength for darkness, burrowing like a mole;

Turn the key deftly in the oiled wards,

And seal the hushèd casket of my soul.

KEATS.

THE crackling embers on the hearth are dead;

The indoor note of industry is still;

The latch is fast; upon the window-sill

The small birds wait not for their daily bread;

The voiceless flowers—how quietly they shed

Their nightly odours; and the household ill

Murmurs continuous dulcet sounds that fill

The vacant expectation, and the dread

Of listening night. And haply now She sleeps;

For all the garrulous noises of the air

Are hushed in peace; the soft dew silent weeps,

Like hopeless lovers for a maid so fair:—

Oh! that I were the happy dream that creeps

To her soft heart, to find my image there.

HARTLEY COLERIDGE.

Side by side with these sonnets may be placed Thomas Warton's Ode—a fine poem, too little known:—

ON this my pensive pillow, gentle Sleep,

Descend in all thy downy plumage drest,

Wipe with thy wings these eyes that wake to weep,

And place thy crown of poppies on my breast.

O steep my senses in Oblivion's balm,

And soothe my throbbing pulse with lenient hand,

This tempest of my boiling blood becalm—

Despair grows mild, Sleep, in thy mild command.

Yet ah! in vain, familiar with the gloom,

And sadly toiling through the tedious night,

I seek sweet slumber while that virgin bloom

For ever hovering haunts my unhappy sight.

Nor would the dawning day my sorrows charm:

Black midnight and the blaze of noon alike

To me appear, while with uplifted arm

Death stands prepared, but still delays, to strike.

T. WARTON.

287

AH! gentle, fleeting, wav'ring sprite,

Friend and associate of this clay!

To what unknown region borne

Wilt thou now wing thy distant flight?

No more with wonted humour gay,

But pallid, cheerless, and forlorn.

BYRON.

Byron's version is a weak piece of youthful work. I add here Pope's Dying Christian to his Soul, a noble poem suggested by that of Hadrian, and emphasizing powerfully the contrast between pagan and Christian sentiment:—

VITAL spark of heavenly flame!

Quit, oh quit this mortal frame!

Trembling, hoping, lingering, flying,

Oh the pain, the bliss of dying!

Cease, fond nature, cease thy strife,

And let me languish into life!

Hark, they whisper; angels say,

'Sister spirit, come away!'

What is this absorbs me quite?

Steals my senses, shuts my sight,

Drowns my spirit, draws my breath?

Tell me, my soul, can this be death?

The world recedes; it disappears!

Heaven opens on my eyes! my ears

With sounds seraphic ring:

Lend, lend your wings! I mount! I fly!

O Grave, where is thy victory?

O Death, where is thy sting?

POPE.

368

HAPPY the man who his whole time doth bound

Within the enclosure of his little ground.

Happy the man whom the same humble place,

The hereditary cottage of his race,

From his first rising infancy has known,

And by degrees sees gently bending down

With natural propension to that earth

Which both preserved his life and gave him birth.

Him no false distant lights by Fortune set

Could ever into foolish wanderings get.

He never dangers either saw or feared;

The dreadful storms at sea he never heard,

He never heard the shrill allarms of war,

Or the worse noises of the lawyers' Bar.

No change of consuls marks to him the year;

The change of seasons is his calender.

The cold and heat Winter and Summer shows,

Autumn by fruits, and Spring by flowers he knows.

He measures time by landmarks, and has found

For the whole day the Dial of his ground.

A neighbouring wood born with himself he sees,

And loves his old contemporary trees.

He's only heard of near Verona's name,

And knows it, like the Indies, but by fame:

Does with a like concernment notice take

Of the Red Sea and of Benacus Lake.

Thus health and strength he to a third age enjoys,

And sees a long posterity of boys.

About the spacious world let others roam,

The Voyage Life is longest made at home.

COWLEY.

I append the version of a poet who was accounted in his time 'the best translator since Pope'.

BLEST who, content with what the country yields,

Lives in his own hereditary fields;

Who can with pleasure his past life behold,

Whose roof paternal saw him young and old;

And, as he tells his long adventures o'er,

A stick supports him where he crawled before;

Who ne'er was tempted from his farm to fly,

And drink new streams beneath a foreign sky:

No merchant, he, solicitous of gain,

Dreads not the storms that lash the sounding main:

Nor soldier, fears the summons to the war,

Nor the hoarse clamours of the noisy bar.

Unskilled in business, to the world unknown,

He ne'er beheld the next contiguous town.

Yet nobler objects to his view are given,

Fair flowery fields and star-embellished heaven.

He marks no change of consuls, but computes

Alternate consuls by alternate fruits;

Maturing autumns store of apples bring,

And flowerets are the luxury of spring.

His farm that catches first the sun's bright ray

Sees the last lustre of his beams decay:

The passing hours erected columns show,

And are his landmarks and his dials too.

Yon spreading oak a little twig he knew,

And the whole grove in his remembrance grew.

Verona's walls remote as India seem,

Benacus is th' Arabian Gulph to him.

Yet health three ages lengthens out his span,

And grandsons hail the vigorous old man.

Let others vainly sail from shore to shore—

Their joys are fewer and their labours more.

F. FAWKES.

NOTE UPON THE SATURNIAN METRE

This metre is illustrated by Nos. 1-4 (?), 5-6, 8, 10, 12-13 in this selection. Three views have been taken of its character.

1. It was at one time supposed to be purely quantitative. This view had the support of Bentley, who in the Phalaris (226-8) identified the Saturnian with a metre of Archilochus.[11] 'There's no difference at all', he says blithely. In more recent times the quantitative theory, in one form or another, has numbered among its adherents scholars of repute: e.g. Ritschl, Lucian Mueller, Christ, Havet. To-day it may be said to be a dead superstition. Its place has been taken by what may be called the 'semi-quantitative' theory.

2. The 'semi-quantitative' theory was popularized in this country by H. Nettleship[12] and J. Wordsworth[13]. It enjoyed the vogue which commonly attends a compromise; and it still has its adherents, as, for example, E.V. Arnold[14] (who follows the Plautine scholar F. Leo). But the more it is examined the more it tends, I think, to melt into a 'pure-accentual' theory. 'It allows the shortening of a long syllable when unaccented (dĕvictis)', says Nettleship[15]. Surely to say that dĕvictis is 'allowed' for dēvictis is to abandon the cause outright. But it is considerations of a more general character which seem likely to render untenable both the 'quantitative' and the 'semi-quantitative' theories. The recent researches of Sievers[16] and others into the earliest metrical forms tend to shew that this metre is an 'Indo-European' heritage, and that it must be judged in the light of its Eastern and Germanic cognates.

3. The best opinion, therefore, in recent years has been strongly on the side of the view which makes the principle of the Saturnian metre purely accentual. At the moment this view may, in fact, be said to hold the field. Unhappily those who agree in regarding the metre as purely accentual agree in little else. We may distinguish two schools:

(a) There is, first, what I may perhaps be allowed to call the Queen-and-Parlour school. 'There cannot be a more perfect Saturnian line', says Macaulay, 'than one which is sung in every English nursery—

The queen was in her parlour eating bread and honey'.

Place beside this English line the Latin line which has come to be regarded as the typical Saturnian—

dabunt malum Metelli Naeuio poetae.

If we accent these five words as Naevius and the Metelli would in ordinary speech have accented them, we shall have to place our accents thus:—

dábunt málum Metélli Naéuio poétae;

since by what is known as the Law of the Penultimate the accent in Latin always falls on the penultimate syllable save in those words of three (or more) syllables which have a short penultimate and take the accent consequently on the ante-penultimate syllable. But those who accommodate the Latin saturnian to the rhythm of 'The queen was in her parlour ...' have to postulate an anomalous accentuation:—

dabúnt malúm Metélli | Naéuió poétae.

The Saturnian line is, they hold, a verse falling into two cola, each colon containing three accented (and an undefined number of unaccented) syllables—word-accent and verse-accent (i. e. metrical ictus) corresponding necessarily only at the last accented syllable in each colon (as Metélli ... poétae above).

Now here there are at least four serious difficulties:

1. While the principle of the verse is accentual half the words in any given line may be accented as they were never accented anywhere else.

2. Sometimes verse-accent and word-accent do not correspond even at the last accent in a colon. There is, for example, no better authenticated Saturnian than

Cornelius Lucius Scipio Barbatus:

and it is incredible that at any period in the history of the Latin language the word-accent ever fell on the middle syllable of Lucius[17].

3. The incidence of word-accent is left unfixed save so far as the incidence of verse-accent enables us to fix it. But the incidence of the verse-accent is itself hopelessly uncertain. In a very large percentage of saturnian lines we abandon the natural word-accent and have at the same time no possible means of determining upon what syllable of what word we are to put the verse-accent.

dabúnt malúm Metélli Naéuió poétae

is simple enough: but when we come to

sin illos deserant fortissimos uiros

magnum stuprum populo fieri per gentes

or

dedet Tempestatibus aide meretod

we come, to speak frankly, to chaos.

4. A large number of well-attested saturnians yield only two accents in the second colon.

(b) Beside the 'Queen-and-Parlour' theory there is what I may call the Normal Accent Theory. It originated with two papers by W.M. Lindsay in the American Journal of Philology vol. xiv—papers which furnish a more thorough and penetrating treatment of the whole subject than is to be found anywhere else. Lindsay's view is in substance this:

1. The saturnian line falls into two cola of which the first (a) contains three, the second (b) two accented syllables.

2. a contains seven syllables in all, b contains six (occasionally five), save when ᵕᵕ takes the place of one accented syllable.

3. The accent is always the normal Latin accent, according to the Law of the Penultimate.

(A tetrasyllabic word has two accents when it stands at the beginning of a line, and a pentasyllabic word always.)

4. Each line begins with an accented syllable.

These are the essential rules. In addition Lindsay has been at pains to determine carefully the accentuation of 'word-groups'. Each word in a Latin sentence has not necessarily an accent of its own. Thus apud uos is accented apúd-uos; so again in-grémium, quei-númquam, ís hic-sítus. No part of Lindsay's papers throws so much light on the scansion of the saturnian verses as that which deals with these word-groups: but it is impossible here to deal with the subject in detail. I will give here the first two Scipio Epitaphs (5. i, ii) as they are scanned and accented by Lindsay:—

i.

Cornélius Lúcius | Scípio Barbátus,

Gnáiuod páter prognátus, | fórtis-uir sapiénsque,

quoìus fórma uirtútei | parísuma fúit,

cónsol, cénsor, aidílis | queí-fuit apúd-nos,

Tàurásia, Cisáuna, | Sámnio cépit,

Súbigit ómne Loucánam | ópsidesque abdóucit

ii.

Hónc óino plóirime | coséntiunt Római

dùonóro óptimo | fuíse uíro

Lúcium Scípiònem | fílios Barbáti

cónsol cénsor aidílis | híc-fuet apúd-nos:

híc cépit Córsica | Alériaque úrbe,

dédet Tèmpestátebus | áide méretod.

But is it certain, after all, that the accent-law in Saturnian verse is the Law of the Penultimate? There was, as is well known, a period in the history of the Latin language when this Law did not obtain, but all Latin words were alike accented on the first syllable. When this period ended we cannot precisely determine. But, as Lindsay himself points out, the influence of the old protosyllabic accentuation was not quite dead even in the time of Plautus.[18] Now the saturnian verse undoubtedly reaches back to a very remote antiquity: even of our extant specimens some are very likely as old as the eighth century. It is probable enough, therefore, that the accent-law known at any rate to the first saturnian poets was the old protosyllabic law. And when we remember the hieratic character of the earliest poetry, when we take into account the conservatism of any priestly ritual or rule, may we not suppose it possible that saturnian verse retained the ancient law of accentuation long after the Law of the Penultimate had asserted itself in ordinary speech and in other forms of literature? Accented, as Lindsay accents it, according to the Law of the Penultimate, the saturnian loses the lilt and swing which it has under the old 'Queen-and-Parlour' system.

dábunt málum Metélli Naéuio poétae

is not a music to pray to or dance to or die to. A much easier and more lively movement would be

dábunt málum Mételli Naéuio póetae,

that is, the movement given by the old protosyllabic accentuation.

The suggestion that the protosyllabic accent survived as a conscious archaism in saturnian verse right down to the time of the Scipios is, I think, at any rate worth considering. It carries us into speculations far wider than the particular problem with which it is immediately concerned. For if the protosyllabic law did actually survive in this way we can the more easily explain the swift and decisive victory which the Hellenizing Latin poetry won over the old native verse. What was conquered was an archaism, something purely artificial. The conquering force was not merely Hellenism but Hellenism plus a complete and radical change in Latin speech.

If anyone cares to analyse the extant remains of saturnian verse in the light of this suggestion, I would formulate three rules which can, I think, be deduced:

1. Each line has five feet, and each foot contains one accented syllable plus either one or two unaccented syllables.[19] The first foot, however, may consist of a monosyllable.

2. The third foot must consist of a trisyllabic word or 'word-group'[20]: save that occasionally the second and third feet together may be formed of a quadrisyllabic (or pentasyllabic) word with secondary accent.

3. The first and second, and again the fourth and fifth, feet may be either disyllabic or trisyllabic: but (a) two trisyllables may not follow one another in the first two feet, and (b) if the fifth foot (usually trisyllabic) is a disyllable the fourth must be trisyllabic.

The normal type is

─́─ ── │ ─́─ ── │ ─́─ ── ──

││ ─́─ ──

│ ─́─ ── ──

││ ─́─ ── ──

A common variation in the first two feet is either ─́─ ── ── │ ─́─ ──, or ─́─ ── │ ─́─ ── ──. A somewhat rare variation in the last two is ─́─ ── ── │ ─́─ ──. In the first foot ─́─ sometimes replaces ─́─ ── (or ─́─ ── ──), no doubt owing to the greater stress at the opening of the verse.

Some exceptions (or apparent exceptions) to these rules will no doubt be found. But the rules cover most of the extant examples of saturnian verse: and it must be remembered that the text of our fragments is often not at all certain. The system outlined has, however, the merit—which it shares with Lindsay—that it dispenses with most of the alterations of the text in which other systems involve us.

THE HYMN OF THE ARVAL BROTHERHOOD.

I have given the text of this celebrated piece according to what may be called the Vulgate; and in the sub-title, in the Glossary and in my Introduction p. 1 I have followed the ordinary interpretation. I may perhaps be allowed here to suggest a different view of the poem.

It begins with an appeal to the Lares. These are apparently the Lares Consitivi, gods of sowing. Then comes an appeal to Marmar, then to Mars. Then the Semones are invoked, who, like the Lares, are gods of sowing. There follows a final appeal to Marmar.

It is pretty clear that the Mars, Marmar, or Marmor, invoked in such iteration is not the war-god, but Mars in his more ancient character of a god of agriculture. But if this be so, what are we to make of lines 7-9,

satur fu, fere Mars: limen sali: sta berber,

'Be thou glutted, fierce Mars, leap the threshold, stay thy scourge',—or, as Buecheler takes it, 'stand, wild god'? This sort of language is appropriate enough to Mars as god of war, but utterly inappropriate to the farmer's god[21].

Now it so happens that for

satur fu, fere Mars: limen sali, sta berber

the monumental stone to which we owe this inscription offers at one point

satur fu, fere Mars limen saii sia berber.

Now, when we remember the Lares Consitivi and the Semones, does it not look very much as though satur stood for sator, as though fere were a blunder for sere, as though saii were the vocative of Saius, 'sower' (cf. Seia a goddess of sowing, and Greek σάω σήθω), as though sia were the imperative of the verb sio (moisten)[22], and as though, finally, berber were to be connected with the Greek βόρβορυς and meant 'loam'? (I would give much the same sense, 'fat soil' to limen: (from the root lib-: cf. Gk. λείβω λειμών).)

We get, then,

sator fu: sere Mars limen Saii, sia berber,

'Be thou the sower: sower Mars, sow the soil, moisten the loam'. And this suggests what ought to be the meaning of enos iuuate. enos ought to mean harvests, or at any rate something in that kind. And why should it not? Hesychius knew a word ἔνος which he glosses by ἐνιαυτός, ἐπέτειος καρπός. See Suidas s.v. and Herwerden Lexicon Suppletorium.

The Hymn is a hymn for Seedtime. We know, however, that the festival at which it was sung fell in the month of May. The explanation of this has been hinted at by Henzen.[23] Henzen points out that the Arval Brothers entered on their duties at the Saturnalia, and that their worship is probably connected in its origin with Saturn, the god of sowing. (See Varro L.L. 5, 57, and apud Aug. C.D. 7. 13 p. 290, 28, Festus s.v. Saturnus.) We must suppose, therefore, that at some date when the meaning of its words had been already lost this hymn was transferred from a seedtime festival to a harvest festival.

GLOSSARY OF OLD LATIN

1. i.    cante: cante (sometimes said to be an Athematic imper. 2 pers. plur.).

ii.    quome: cum.

Leucesie: (Lucerie?) a title of Jupiter as god of lightning.

tet: te.

tremonti: tremunt.

quor: cur.

Curis: 'god of spear-men' (?): Etruscan curis, a spear: (cf. Iunonis Curitis).

decstumum: dextimum, 'on the right' (the suffix -imus is not strictly a superlative suffix, but denotes position: cf. summus (sup-mus), finitimus, citimus).

iii.    ulod: illo (?) (ollod) (cf. Umbrian ulu).

oriese: oriere: future for imperative as in 2 aduocapit.

isse: ipse (ipese): the form isse is merely the vulgar spelling of a later period.

ueuet: uiuit.

po melios: optimus (?) ('po pro potissimum positum est in Saliari carmine', Festus).

eu: heu (admirantis).

recum: regum (as uirco for uirgo in the Duenos Inscription: and so always in early Latin until 312 B.C.).

2.    enos: nos (?) cf. ἐμέ], [Greek: ἐμοί.

Lases: Lares.

lue rue: luem et ruinam.

Marmar: Mars.

sins: sinas (?).

sers: siueris (?).

pleoris: pluris (cf. πλε(ί)ων = πλεονς = pleios = pleor).

fu: esto (fufere = esto, others: as though fufuere).

sta berber, 'stay thy scourge' (?): sta = ἵστα; berber: uerbera. Others interpret, 'stand, fierce one' (berber = barbare).

semunis: semones, 'gods of the sown fields'.

aduocapit: aduocabitis.

5. i.    Gnaiuod: Gnaeo: the old abl. in -d: cf. meretod in ii.

parisuma: superlative of par.

Taurasia Cisauna Samnio: Taurasiam Cisaunam (in) Samnio (or Samnium). The dropping of -m (cf. oino, aede in ii) is, however, not in any way a peculiarity of early Latin.

subigit: subegit.

abdoucsit: abduxit.

ii.    oino: unum.

ploirime: plurimi.

duonoro .. uiro: bonorum .. uirum.

Scipione: Scipionem.

Corsica Aleriaque urbe: Corsicam Aleriamque urbem.

aide: aedem.

meretod: merito.

iii.    apice insigne: apicem insignem.

recipit: recepit (as subigit in i).

iv.    quei minus: cur minus.

mactus: 'blessed', 'honoured', 'endowed'.

6. i.    insece: inseque, imperat. from inquam (in(s)quam): ἔννεπε.

iv.    dacrimas: lacrimas.

noegeo: 'noegeum amiculi genus', Festus: φᾶρος.

v.    hemōnem: hominem (cf. ne-hemo = nemo) 'son of earth' (humus: cf. Oscan humuns = homines).

quamde: quam.

topper: celeriter: (is)tod + per: the old explanation, toto opere, is false.

vi.    inserinuntur: inseruntur. So in the active we find the 3 pl. pres. in -nunt: danunt (dant) prodinunt (prodeunt) nequinunt (nequeunt). But the forms are unexplained anomalies.

vii.    deuenies: deueniens (?).

ommentans: ob-manens (manto freq. of maneo).

7. ii.    ipsus: ipse: so ollus and olle for ille.

iii.    procat: poscit.

v.    confluges: 'loca in quae diversi rivi confluunt', Nonius.

vi.    anculabant: hauriebant (cf. Gk. ἀντλεῖν).

vii.    struices: 'struices antiqui dicebant exstructiones omnium rerum', Festus.

viii.    nefrendem: sine dentibus (ne + frendo).

8. ii.    Anchisa: Anchises (-as): as Aenea in iv, and in later Latin Atrida &c.

iii.    Troiad: Troia (abl.).

iv.    Aenea: Aeneas: so Anchisa in ii.

vi.    concinnat: 'concinnare est apte componere', Festus.

viii.    mavolunt: malunt (mage-uolunt).

9. iii.    cedo: dic, da (the demonstrative particle -ce + old imperative of dare).

v.    promicando: 'promicare est extendere et longe iacere', Nonius.

12.    nouentium: *nuentium (annuentium): cf. the spelling souo = suo in 44. So regularly in the oldest Latin. ou for u.

duonum: donum (cf. Umbrian dunu, Oscan dunum: old Latin duo = do).

negumate: negate (nec autumate).

13.    endostaurata facito: fac ut instaurentur.

15.    quam mox: 'quam mox significat quam cito', Festus.

17.    indu: Greek ἔνδον; as 21. viii, and 32 (endo): later the word became confused with, and then entirely supplanted by, in.

uolup, 'pleasantly': neut. of an extinct volupis, used adverbially: cf. facul, difficul.

suaset: (i.e. suasset), suasisset.

uerbum paucum: uerborum paucorum.

21. viii.    imbricitor: qui imbres ciet.

23.    euitari: uita priuari.

24.    melior mulierum: like melios recum in 1. iii.

25.    postilla: postea.

29.    accedisset: accidisset.

34.    faxit: fecerit.

41.    perproquinquam: perpropinquam (cf. πέντε (πέμπε) = quinque, ἵππος = equus, Pontius = Quintius).

uerruncent: uertant.

42.    dum .. dum:  τότε μὲν .. τότε δέ: cf. the use of dum in primumdum, agedum, adesdum.

44.    souo: suo.

45.    clueor: uocor (cf. κλυτός).

51. iii.    cresti:  (de)creuisti.

54.    fuat: sit.

fatust: fatus est.

INDEX

OF

AUTHORS AND PASSAGES

ABBREVIATIONS

T.R. = Ribbeck, Tragicorum Romanorum Fragmenta

C.R. = Ribbeck, Comicorum Romanorum Fragmenta

P.L.M. = Baehrens, Poetae Latini Minores

F.P.R. = Baehrens, Fragmenta Poetarum Romanorum

A.L. = Riese, Anthologia Latina, Ed. ii

C.E. = Buecheler, Carmina Epigraphica

The numerals in large type indicate the number of the piece (not the page, save where p. is prefixed).

(In the early fragments the numerals indicate the number of the line as given in the principal editions.)

Accius, L., 41-43 (T.R. 17, 391; 156, 234, 314, 621, 651, 203)

Albinovanus: see Pedo

Alcimius, 322-324 (A.L. 740, 713, 715, 714)

Anonymous, 105 (A.L. 414),

" , 189 (Tibullus 3, 20)

" , 191 (C.E. 960)

" , 193 (Copa),

" , 194 (P.L.M. i, p. 119)

" , 222 (A.L. 720)

" , 228 (Aetna 9-93)

" , 229 (A.L. 5)

" , 230 (C.E. 960)

" , 231 (P.L.M. i, p. 78)

" , 246 (A.L. 726)

" , 249 (P.L.M. i, p. 234)

" , 286, i (C.E. 1109)

" , 286, ii (C.E. 1111)

" , 288 (C.E. 97)

" , 289 (C.E. 213)

" , 290 (C.E. 29)

" , 301 (C.E. 245)

" , 305 (C.E. 106)

" , 306 (A.L. 718)

" , 307 (A.L. 388 a)

" , 308 (C.E. 1175)

" , 315 (A.L. 487 a)

" , 321 (C.E. 1279)

" , 353 (C.E. 111)

" , 359 (A.L. 719)

" , 360 (A.L. 22)

" , 361 (A.L. 722)

" , 362 (A.L. 866)

Arval Brotherhood, 2 (C.E. 1)

Asclepiadius, 355, 358 a (A.L. 629, 563)

Asmenius, 354 (A.L. 635)

Avianus, 371-372 (Fab. 5, 15)

Avienus, 352 (Aratea 1-76)

Ausonius, D. Magnus, 325-346 (Schenkl, Op. 23;

Epist. 15, 21;

Epigr. 18, 20, 82, 23, 2, 35, 56, 10, 81, 99, 53;

Par. 11, 24, 29;

Epiced. in Patr. Prof. 16;

Epitaph. 3, 14, 30;

De Herediolo;

Ecl. Lib. 2;

Epist. 7)

(pseudo-) Ausonius, 348-351 (A.L. 646;

Schenkl, Auson. p. 252;

A.L. 263;

Schenkl, Auson. p. 261.)

Caesar, C. Iulius, 63 (F.P.R. p. 326)

Calpurnius (T. Calpurnius Siculus), 247 (Ecl. iv)

Cato, 311 (P.L.M. iii, p. 216 sqq.)

Calvus (C. Licinius Calvus Macer), 64-65 (F.P.R. p. 320)

Catullus, C. Valerius, 74-104 (34, 62, 63, 61, 1, 9, 35, 46, 31, 45, 51, 2 and 3, 5 and 7, 109 and 87, 70, 73, 82, 72 and 75, 8, 85, 60, 11, 30, 76, 68b, 101, 96, 51b, 38, 14b)

Catulus, Q. Latatius, 47-48 (F.P.R. p. 275)

Cicero, M. Tullius, 55-59 (F.P.R. 3, 19, 29, 33, 41)

Cicero, Q. Tullius, 62 (F.P.R. p. 315)

Cinna, C. Helvius, 60 (F.P.R. p. 323)

Claudia, Epitaph of, 44 (C.E. 52)

Claudian (Claudius Claudianus), 365-370 (Koch 6, 20, 10;

Carm. Min. 20, 31, 15)

Claudius, 309 (A.L. 723)

Columella, L. Iunius Moderatus, 245 (x. 255-310)

Cornelius Severus, 192 (F.P.R. p. 352)

Domitius Marsus, 161 (Tibullus, Fragm.)

Ennius, Q., 14-34 (Vahlen, Ann. 35, 77, 194, 234, 303, 401, 266;

1, 52, 110, 367, 140 and 187, 287, 370, 443, 457, 514;

Scen. 27, 85, 54, 35, 316, 312, 234, 246, 215;

Varia 19, 21;

Sat. 6;

Var. 15 and 17)

Euphorbius, 358 c (A.L. 559)

Flavius Felix, 378 (A.L. 216)

Florus, Annius, 291-298 (A.L. 245-252)

Furius (M. Furius Bibaculus), 52-53 (F.P.R. p. 317)

Gallienus, P. Licinius, Imperator, 302 (A.L. 711)

Germanicus, Ti. Cl. Caesar, 223-224 (P.L.M. i, p. 153;

A.L. 708)

Hadrian, P. Aelius Hadrianus, Imperator, 287 (F.P.R. p. 373)

Horace (Q. Horatius Flaccus), 120-153 (Odes iv. 3, 9, 12;

i. 9, 30, 5;

iii. 9;

iv. 10, 13;

iii. 26;

iv. 1;

iii. 8;

ii. 6, 7, 14;

iii. 29, 21, 1, 2, 3;

ii. 1;

iii. 5;

i. 37;

iii. 14;

ii. 13;

iii. 13;

ii. 3;

iv. 2;

iii. 11;

i. 24;

ii. 18;

Epode xiii;

Odes i. 4 and iv. 7;

iii. 30)

Lactantius (L. Caelius Lactantius Firmianus), 310 (A.L. 485 a)

Laevius, 51 (F.P.R. p. 287)

Laurea, M. Tullius, 61 (F.P.R. p. 316)

Licinus, Porcius, 49-50 (F.P.R. p. 277)

Livius (L. Livius Andronicus), 6-7 (F.P.R. 1, 3, 4, 21, 22, 28, 9, 26, 36, 38;

T.R. 5, 12, 13, 16, 18, 30, 37, 38, 40, 7)

Lucan (M. Annaeus Lucanus), 248 (A.L. 668)

Lucretius (T. Lucretius Carus), 66-73 (i. 1-148;

ii. 1-58, 600-657;

iii. 1-93, 931-1052;

v. 1-54, 925-1010, 1161-1240)

Luxorius, 379-382 (A.L. 288, 332, 366, 347, 289)

Lygdamus, 184-185 (Tibullus iii. 4, 5)

Maecenas, C. Cilnius, 108 (F.P.R. p. 338)

Manilius, M., 195-204 (i. 1-105, 703-804, 865-926;

ii. 1-149, 579-607, 755-787;

iii. 1-39;

iv. 1-118, 866-932 v. 538-631)

Marcius, 12-13 [54] (F.P.R. p. 36 [p. 35])

Martial (M. Valerius Martialis), 263-285 (i. 61;

vii. 97;

iv. 14;

x. 4;

viii. 56 and i. 76;

ii. 90 and xii. 18 and v. 20 and x. 47;

ix. 52; iv. 13;

i. 88 and vi. 28 and xi. 13 and v. 37;

i. 36;

iv. 64;

iii. 65;

ix. 11 and 12;

x. 62;

vi. 70;

xii. 34, 47;

xi. 6;

x. 7, 35;

i. 25;

x. 9;

iv. 89)

Maximinus, 357 c (A.L. 510)

Messallae Panegyristae, 190 (Tibullus iii. 7;

Catalepton ix)

Modestinus, 347 (A.L. 273)

Naevius, Cn., 8-10 (F.P.R. 1, 3, 4, 24, 32, 37, 38, 39, 63;

T.R. 15, 21, 7;

C.R. 10, 15, 75;

F.P.R. p. 296)

Nemesianus, M. Aurelius Olumpius, 304-305 (Cyneg. 1-102;

Ecl. iii)

Numa Pompilius, 1 (F.P.R. 1, 2, 3)

Ovid (P. Ovidius Naso), 207-222 (Trist. iv. 10;

Amores i. 1;

ii. 18;

iii. 1;

i. 9 and ii. 12;

i. 2, 3, 13;

iii. 6, 15;

ii. 6;

Heroides ii;

Amores iii. 9;

Tristia i. 5;

iii. 3;

Amores i. 15)

Pacuvius, M., 35-40 (T.R. 409, 86, 177, 268;

Aul. Gell. 1, 24, 4)

Palladius, 356, 357 a (A.L. 628, 518)

Pedo, Albinovanus, 205 (F.P.R. p. 351)

Pentadius, 313-314 (A.L. 266, 268)

Petronius Arbiter, 250-254 (A.L. 464, 702, 697, 477, 706)

Phaedrus, C. Iulius, 225-227 (iii. 9;

v. 8;

iv. Epilogus)

Phocas, 384 (A.L. 671)

Plautus, T. Maccius, 11 (F.P.R. p. 296)

Pompilius, 45 (F.P.R. p. 274)

Propertius, Sextus, 162-183 (i. 22;

iii. 1, 2;

i. 1;

ii. 12;

i. 9, 7;

iii. 10;

ii. 28 b;

ii. 26 a;

i. 5;

ii. 9, 8;

iii. 21;

ii. 11;

iv. 7;

i. 20;

iv, 11;

ii. 10;

iii. 18;

ii. 27, 13)

Reposianus, 312 (A.L. 253)

Rutilius Claudius Namatianus, 373 (P.L.M. v, p. 6)

Scipios, Epitaphs of the, 5 (C.E. 6-9)

Seneca, L. Annaeus, 232-244 (A.L. 232, 237, 411, 420, 445, 417 and 418;

Herc. Fur. 838-874;

Phaedra 761-784;

Tro. 371-408;

Med. 56-115;

Thyest. 339-403, 596-602;

Herc. Oet. 1031-1127)

Sidonius Apollinaris (C. Sollius Modestus Apollinaris Sidonius), 374-7 (Luetjohann pp. 233, 242, 243, 30)

Statius, P. Papinius, 256-262 (Silv. ii. 7, 4;

i. 2, 3;

iii. 3;

ii. 1;

v. 4)

Sulpicia, 186-188 (Tibullus iii. 11, 10, 17)

Sulpicius (C. Sulpicius Apollinaris), 299-300 (A.L. 653, 667)

Sulpicius Lupercus Servasius Iunior, 363, 364 (A.L. 648-649)

Tiberianus, 315-320 (P.L.M. iii. pp. 264-268;

Pervig. Ven. A.L. 200)

Tibullus, Albius, 154-160 (i. 1, 3, 5, 10;

ii. 1, 5, 6)

Valerius Aedituus, 46 (F.P.R. p. 275)

Varius, L., 106-107 (F.P.R. p. 337)

Vergil (P. Vergilius Maro), 109-119 (Catalepton iii, v;

Ecl. iv, viii;

Georg. i. 121-159, 424-514;

ii. 136-176, 458-540;

iii. 1-48;

iv. 460-527;

Catalepton xiv;

Aen. 1 a-4 a).

Verginius (L. Verginius Rufus), 255 (F.P.R. p. 371)

Vitalis, 358 b (A.L. 555)

Vomanius, 357 b (A.L. 514)

INDEX OF FIRST LINES

No.

Ablatus mihi Crispus est amicus

236

Acmen Septimios suos amores

83

Additur orator Cornelius suauiloquenti

18

Adeste Musae, maximi proles Iouis

354

Adhuc supersunt multa quae possim loqui

227

Ad regum thalamos numine prospero

241

Adulescens tam etsi properas, hoc te saxulum

40

Aeneadum genetrix, hominum diuumque uoluptas

66

Aequam memento rebus in arduis

146

Aëris in campis, memorat quos musa Maronis

345

Alcime, quem raptum domino crescentibus annis

271, i

Ales, dum madidis grauata pennis

318

Alfene immemor atque unanimis false sodalibus

96

Amborum uxores

8, iii

Amnem, Troiugena, Cannam fuge, defuge Cannam

54

Amnis harundinibus limosas obsite ripas

213

Amnis ibat inter arua ualle fusus frigida

316

Anceps forma bonum mortalibus

239

Andromedae sequitur sidus, quae piscibus ortis

204

Angustam amice pauperiem pati

138

Animula uagula blandula

287

Aquam Albanam, Romane, caue lacu teneri

13

Arma graui numero uiolentaque bella parabam

207, i

A siluis ad agros, ab agris ad proelia uenit

357, b

A sole exoriente supra Maeotis paludes

32

Asper eram et bene discidium me ferre loquebar

156

Aspice quem ualido subnixum Gloria regno

109

Aspicite, o ciues, senis Enni imaginis formam

34

At celer hasta uolans perrumpit pectora ferro

6, x

At chorus aequalis Dryadum clamore supremos

118

At genus humanum multo fuit illud in aruis

72

At tuba terribili sonitu taratantara dixit

21, v

At uos incertam, mortales, funeris horam

182

Audiuere, Lyce, di mea uota, di

128

Aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum

47

Aurea securi quis nescit saecula regis?

228

Aurum, quod nigri manes, quod turbida mersant

317

Bacche, uitium repertor, plenus adsis uitibus

293

Barbara praeruptis inclusa est Corsica saxis

233

Blande et docte percontat, Aenea quo pacto

8, iv

Bucula sum caelo genitoris facta Myronis

334

Caelo tonantem credidimus Iouem

141

Callimachi Manes et Coi sacra Philetae

163

Carmen ad iratum aum tu perducis Achillen

207, ii

Carmine diuinas artis et conscia fati

195

Carminibus pecudes et rus et bella canendo

357, c

Carminis incentor mihi Iuppiter! auspice terras

352

Castra Macer sequitur: tenero quid fiet Amori?

160

Catonis modo, Galle, Tusculanum

53

Cedo, qui rem uestram publicam tantam amisistis tam cito?

9, iii

Cernere facundi Tibur glaciale Vopisci

259

Ceu canis umbrosam lustrans Gortynia uallem

106, ii

Claudia, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti

270

Clausus ab umbroso qua tundit pontus Auerno

181

Collis o Heliconiei

77

Concurrent ueluti uenti cum spiritus Austri

21, viii

Conditus his ego sum, cuius modo rustica Musa

357, a

Confluges ubi conuentu campum totum inumigant

7, v

Conqueri fortunam aduersam, non lamentari decet

39

Conse, ulod oriese

1, iii

Constiteram exorientem Auroram forte salutans

48

Consules fiunt quotannis et noui proconsules

298

Conuiuae, tetricas hodie secludite curas

359

Copa Syrisca, caput Graeca redimita mitella

193

Corduba me genuit, rapuit Nero, praelia dixi

248

Cornelius Lucius Scipio Barbatus

5, i

Corpore tenuato pectoreque

51, ii

Cras amet qui numquam amauit quique amauit cras amet!

320

Crede ratem uentis, animum ne crede puellis

314

Crimine quo merui, iuuenis, placidissime diuum

262

Cui dono lepidum nouum libellum?

325

Cum seruos fueris proprios mercatus in usus

311, vi

Cum socios nostros mandisset impius Cyclops

6, ix

Cura, labor, meritum, sumpti pro munere honores

300

Curantes magna cum cura tum cupientes

15

Cursu uolucri pendens, cum nouacula

226

Custodes ouium tenerae propaginis, agnum

49

Cynthia prima suis miserum me cepit ocellis

165

Dea sancta Tellus, rerum naturae parens

229

Debilem facito manu, debilem pede, coxa

108, ii

Deficiunt magico torti sub carmine rhombi

170

Deinde pollens sagittis inclutus Arquitenens

8, v

Denique si uocem rerum natura repente

70

De numero uatum si quis seponat Homerum

322, i

Desine de quoquam quisquam bene uelle mereri

89

Desine, Paulle, meum lacrimis urgere sepulcrum

179

Desinite, o ueteres, Calpurnia nomina, Frugi

339, ii

Dianae sumus in fide

74

Dicebam tibi uenturos, irrisor, amores

167

Dicebas quondam solum te nosse Catullum

91, a

Difficilis facilis, iucundus acerbus es idem

279

Diffugere niues, redeunt iam gramina campis

152, ii

Di meliora ferant, nec sint mihi somnia uera

184

Diuitias alius fuluo sibi congerat auro

154

Diuom templa cante

1, i

Donec gratus eram tibi

126

Dum dubitat natura marem faceretne puellam

350

Dum lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit

50

Dum tibi Cadmeae dicuntur, Pontice, Thebae

168

Dum tu forsitan inquietus erras

268, ii

Ede tuos tandem populo, Faustine, libellos

283

Ego cum genui tum morituros sciui et ei rei sustuli

27

Ego deum genus esse semper dixi et dicam caelitum

26

Ego semper pluris feci

9, iv

Ego tui memini

3, i

Eheu fugaces, Postume, Postume

134

Enni poeta, salue, qui mortalibus

33

Enos, Lases, iuuate

2

Eripitur nobis iam pridem cara puella

174

Esse quid hoc dicam, quod tam mihi dura uidentur

210

Est locus in primo felix oriente remotus

310

Estne tibi, Cerinthe, tuae pia cura puellae

188

Est quod mane legas, est et quod uespere. laetis

332

Et amita Veneria properiter obiit

339, iii

Et cita cum tremulis anus attulit artubus lumen

14

E tenebris tantis tam clarum extollere lumen

69

Et leges sanctas docuit et cara iugauit

64, iii

Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus

21, x

Exaudi, regina tui pulcerrima mundi

373

Exegi monumentum aere perennius

153

Facete, comis, animo iuuenali senex

341

Fato Metelli Romae fiunt consules

8, ix

Felix o Menelae, deum cui debita sedes

342, i

Felix, qui propriis aeuum transegit in aruis

368

Florem anculabant Liberi ex carchesiis

7, vi

Flumina uerna cient obscuro lumine Pisces

62

Forsitan hoc etiam gaudeat ipsa cinis

65

Forte iacebat Amor uictus puer alite somno

347

Fortunam insanam esse et caecam et brutam perhibent philosophi

35

Furi et Aureli, comites Catulli

95

Furitis, procaces Naides

337

Gallia me genuit, nomen mihi diuitis undae

308

Hactenus ut caros, ita iusto funere fletos

339, i

Haecce locutus uocat, quocum bene saepe libenter

17

Haec mea, si casu miraris, epistula quare

220

Haec tibi Arateis multum uigilata lucernis

60

Haec urbem circa stulti monumenta laboris

237, i

Hanc puto de proprio tinxit Sol aureus ortu

381

Hauserat insolitos promissae uirginis ignis

367

Heia, uiri, nostrum reboans echo sonet heia!

307

Herculis ritu modo dictus, o plebs

143

Heu misera in nimios hominum petulantia census!

364

Hic est ille situs cui nemo ciuis neque hostis

31

Hie est ille, suis nimium qui credidit umbris

313

Hic est quem legis ille, quem requiris

284, i

Hic finis rapto! quin tu iam uulnera sedas

261

Hic Iouis altisoni subito pinnata satelles

56

Hic situs est Rufus, pulso qui Vindice quondam

255

Hoc pro continuo te, Galle, monemus amore

178

Hoc quod amare uocant misce aut dissolue, Cupido

330

Hoc rudis aurigae requiescunt ossa sepulcro

321

Hoc uide circum supraque quod complexu continet terram

37

Honc oino ploirime cosentiont Romai

5, ii

Horrida tempestas caelum contraxit et imbres

151

Hortus, quo faciles fluunt Napaeae

380

Hospes, quod deico paullum est, asta ac pellage

44

Hospita, Demophoon, tua te Rhodopeia Phyllis

216

Huc ades et tenerae morbos expelle puellae

187

Huc est mens deducta tua, mea Lesbia, culpa

91, b

Iambe Parthis et Cydonum spiculis

327

Iamne oculos specie laetauisti optabili?

7, x

Iam pridem post terga diem solemque relictum

205

Iam super oceanum uenit a seniore marito

212

Iam uer egelidos refert tepores

81

Iam ueris comites, quae mare temperant

122

Ibitis Aegaeas sine me, Messalla, per undas

155

Igne salutifero Veneris puer omnia flammans

382

Illa ego sum Dido, uultu quem conspicis, hospes

349

Ille ego qui fuerim, tenerorum lusor amorum

206

Ille ego qui quondam gracili modulatus auena

119, b

Ille et nefasto te posuit die

144

Ille mi par esse deo uidetur

84

Illic alternis depugnat pontus et aer

253

Immortales mortales si foret fas flere

10

In curru biiugos agitare leones

68

Inferus an superus tibi fert deus funera, Vlixes?

6, viii

In noua surgentem maioraque uiribus ausum

201

In Pylum deuenies aut ibi ommentans

6, vii

Instrue praeceptis animum, ne discere cessa

311, i

Intermissa, Venus, diu

130

Inueniat, quod quisque uelit: non omnibus unum est

250

Inuide, tu tandem uoces compesce molestas

172

Ipsus se in terram saucius fligit cadens

7, ii

Iste quod est, ego saepe fui: sed fors et in hora

173

Ite agite, o iuuenes, et desudate medullis

302

Ite hinc, inanes, ite rhetorum ampullae

110

Ite triumphales circum mea tempora laurus!

209, ii

Ite, uerecundo coniungite foedera lecto

360

Iucundum, mea uita, mihi proponis amorem

87, a

Iuli iugera pauca Martialis

273

Iuppiter hic risit tempestatesque serenae

21, ix

Iusserat haec rapidis aboleri carmina flammis

299

Iusta precor: quae me nuper praedata puellast

211

Iustum et tenacem propositi uirum

139

Iuuenis Sereni triste cernitis marmor

289

Laetus sum laudari me abs te, pater, a laudato uiro

9, i

Lais anus Veneri speculum dico: dignum habeat se

338

Lalla, lalla, lalla

4

Libertus Melioris ille notus

271, ii

Lilium uaga candido

64, i

Lucani proprium diem frequentet

256

Lucentes, mea uita, nec smaragdos

108, i

Ludi magister, parce simplici turbae

276

Lugete, o Veneres Cupidinesque

85, b

Luna decus mundi, magni pars maxima caeli

309

Lux mea puniceum misit mihi Lesbia malum

323

Maeonio uati qui par aut proximus esset

322, ii

Magna sapientia multasque uirtutes

5, iv

Magnum iter ad doctas proficisci cogor Athenas

175

Malest, Cornifici, tuo Catullo

103

Marmoreo Licinus tumulo iacet, at Cato nullo

105

Martia progenies, Hector, tellure sub ima

224

Martiis caelebs quid agam kalendis

131

Mater Lacaena clipeo obarmans filium

331

Mater optuma, tu multo mulier melior mulierum

24

Maximus Iliacae gentis certamina uates

198

Mea mater grauida parere se ardentem facem

25

Mea puer quid uerbi ex tuo ore audio?

6, iii

Mea puera quid uerbi ex tuo ore supera fugit?

6, ii

Me lapidem quondam Persae aduexere, tropaeum

329

Memnona si mater, mater plorauit Achillem

217

Me niue candenti petiit modo Iulia. rebar

254

Mercuri, nam te docilis magistro

148

Metiri se quemque decet propriisque iuuari

371

Militat omnis amans, et habet sua castra Cupido

209, i

Mirabar quidnam misissent mane Camenae

169

Miser Catulle, desinas ineptire

92

Mortalis nemo est quem non attingit dolor

59

Motum ex Metello consule ciuicum

140

Multa dies in bello conficit unus

21, vi

Multas per gentis et multa per aequora uectus

100

Multi iniqui et infideles regno, pauci beniuoli

43, v

Musae, quae pedibus magnum pulsatis Olympum

21, i

Nam is demum miser est, cuius nobilitas miserias nobilitat

43, iv

Nam praestatur uirtuti laus, sed gelu multo ocius

7, iv

Namque in caeruleo candens nitet orbita mundo

196

Namque nullum peius macerat hemonem

6, v

Natalis noster Nonas instare Nouembris

376

Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis

16

Ne forte credas interitura quae

121

Ne more pecoris otio transfungerer

288

Ne timeas illam, quae uitae est ultima finis

311, iv

Nomen cum uiolis rosisque natum

275, i

Nomen ego Ausonius, non ultimus arte medendi

340

Non ebur neque aureum

150

Non possum reticere, deae, qua me Allius in re

99

Nosti si bene Caesium, libelle

264

Nouem Iouis concordes filiae sorores

8, i

Nouom uetus uinum bibo

3, ii

Nulla potest mulier tantum se dicere amatam

87, b

Nulla sors longa est: dolor ac uoluptas

243

Nulli se dicit mulier mea nubere malle

88

Nullum opus exsurgit quod non annosa uetustas

237, ii

Num te leaena montibus Libystinis

94

Nunc est bibendum, nunc pede libero

142

Nunc quae causa deum per magnas numina gentis

73

Nyctilus atque Micon nec non et pulcer Amyntas

304

Nympharum pater amniumque, Rhene

281

Nymphius aeterno deuinctus membra sopore

361

O blandos oculos et o facetos

324

Occasu celeri feroque raptam

377

O crudelis adhuc et Veneris muneribus potens

127

O decus Argolicum, quin puppim flectis, Vlixes

57

Oderint dum metuant

43, vi

Odi et amo: quare id faciam, fortasse requiris

93

Odi profanum uolgus et arceo

137

O flexanima atque omnium regina rerum Oratio

38

O fons Bandusiae splendidior uitro

145

O Fortuna potens, at nimium leuis

355

O fortunatos nimium, sua si bona norint

116

Ohe iam satis est, ohe libelle

285

O mihi curarum pretium non uile mearum

267, ii

O mihi post nullos umquam memorande sodalis

218

Omne quod Natura parens creauit

363

Omnes mortales uictores, cordibus uiuis

21, iv

Omnes Sulpiciam legant puellae

282

Omnia tempus edax depascitur, omnia carpit

232

Omnipotens, annosa poli quem suspicit aetas

319

Omnis mulier intra pectus celat uirus pestilens

294

O multa dictu grauia, perpessu aspera

58

O nata mecum consule Manlio

136

O qui uenustos uberi facundia

326

Oraque magnanimum spirantia paene uirorum

192

Ornat terra nemus: nunc lotos mitis inumbrat

312

Orphea cum primae sociarent omina taedae

369

Orphea delenisse feras et concita dicunt

164

O saepe mecum tempus in ultimum

133

Otio qui nescit utier

28

Otium, Catulle, tibi molestum est

102

O Venus regina Cnidi Paphique

124

O uetustatis ueneranda custos

384

Pacui discipulus dicor, porro is fuit Enni

45

Paene insularum, Sirmio, insularumque

82

Paruos non aquilis fas est educere fetus

365

Paruus nobilium cum liber ad domos

383

Passer, deliciae meae puellae

85, a

Pastorum Musam Damonis et Alphesiboei

112

Pater ipse colendi

113

Pauca mihi, niueo sed non incognita Phoebo

190, ii

Paupertas me saeua domat dirusque Cupido

370

Pectora fida tenet desiderium, simul inter

21, iii

Per tot signorum species contraria surgunt

199

Phoebe, faue: nouus ingreditur tua templa sacerdos

159

Pindarum quisquis studet aemulari

147

Poetae tenero, meo sodali

80

Postquam auem aspexit in templo Anchisa

8, ii

Postquam Discordia taetra

20

Postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget

11

Postremus dicas, primus taceas

12, i

Prima mihi Musa est sub fagi Tityrus umbra

358, b

Principio aetherio flammatus Iuppiter igni

55

Priscos cum haberes, quos probares, indices

379

Probae etsi in segetem sunt deteriorem datae

43, ii

Probis probatus potius quam multis forem

43, iii

Proditus ad poenam sceleratae fraude Lacaenae

342, ii

Prosper conubio dies coruscat

374

Prospicito tecum tacitus quid quisque loquatur

311, v

Psittace dux uolucrum, domini facunda uoluptas

257

Psittacus, Eois imitatrix ales ab Indis

215

Puella senibus dulcior mihi cygnis

271, iv

Puerarum manibus confectum pulcerrime

7, ix

Quae mihi de rapto tua uenit epistola Celso

219

Quaere nouum uatem, tenerorum mater Amorum

214

Quaeris, quot mihi basiationes

86, b

Qualis et unde genus, qui sint mihi, Tulle, Penates

162

Quamuis nouentium duonum negumate

12, ii

Quandocumque igitur nostros mors claudet ocellos

183

Quando ponebam nouellas arbores mali et piri

291

Quantus incedit populus per urbis

238

Quasi in choro ludens datatim dat se et communem facit

9, vi

Quei apice insigne Dialis flaminis gesistei

5, iii

Quem ego nefrendem alui lacteam inmulgens opem

7, viii

Quem tu, Melpomene, semel

120

Quicumque ille fuit, puerum qui pinxit Amorem

166

Quid faculam praefers, Phileros, quae nil opus nobis?

46

Quid frustra quereris, colone, mecum

231

Quid mihi, Liuor edax, ignauos obicis annos

221

Quid noctis uidetur in altisono

30

Quid petam praesidi aut exequar, quoue nunc

23

Quid tacitus, Corydon, uultuque subinde minaci

247

Quid tacitus, Mystes?

246

Quid tam sollicitis uitam consumimus annis

202

Quid tibi, mors, faciam, quae nulli parcere nosti

315

Qui legis Oedipoden caligantemque Thyesten

266

Qui mali sunt, non fuere matris ex aluo mali

295

Qui mihi te, Cerinthe, dies dedit, hic mihi sanctus

186

Quin et odoratis messis iam floribus instat

245

Quin quod parere uos maiestas mea procat

7, iii

Quinti, si tibi uis oculos debere Catullum

90

Quintiliane, uagae moderator summe iuuentae

268, i

Quis desiderio sit pudor aut modus

149

Quis deus hoc medium uallauit uepribus auram

362

Quis fuit horrendos primus qui protulit ensis?

157

Quis multa gracilis te puer in rosa

125

Quis potis est dignum pollenti pectore carmen

71

Quisquis adest, faueat: fruges lustramus et agros

158

Quisquis Cecropias hospes cognoscis Athenas

234

Quisquis Flaminiam teris, uiator

271, iii

Quis uos exagitat furor

242

Quo Castalia per struices saxeas lapsu accidit

7, vii

Quod mihi fortuna casuque oppressus acerbo

98

Quod spirat tenera malum mordente puella

274

Quoi dono lepidum nouum libellum

78

Quome tonas, Leucesie

1, ii

Quoniam quieti corpus nocturno impetu

41

Quo tua, Romanae uindex clarissime linguae

61

Quum praematura raptum mihi morte Nepotem

286, i

Romuleum Sicula qui fingit carmen auena

358, c

Rumor ait crebro nostram peccare puellam

189

Salue, herediolum, maiorum regna meorum

344

Scribant de te alii uel sis ignota licebit

176

Sed neque Medorum siluae, ditissima terra

115

Sed prius emenso Titan uergetur Olympo

249

Sed quid iam tenui prodest ratione nitentem

203

Sed tempus lustrare aliis Helicona choreis

180

Septimi, Gadis aditure mecum et

132

Seseque ei perire mauolunt ibidem

8, viii

Set damnosa nimis panditur area

346

Sexagesima, Marciane, messis

277

Sicanius uates siluis, Ascraeus in aruis

358, a

Sic Apollo, deinde Liber sic uidetur ignifer

292

Sicelides Musae, paulo maiora canamus!

111

Sic profectione laeti piscium lasciuiam

36

Si credis mihi, Quinte, quod mereris

269

Sic tibi florentes aequaeuo germine nati

378

Si daret auctumnus mihi nomen, Oporinos essem

275, ii

Si deus est animus, nobis ut carmina dicunt

311, ii

Sili, Castalidum decus sororum

265

Si, Lucane, tibi uel si tibi, Tulle, darentur

272

Si mihi susceptum fuerit decurrere munus

119, a

Simul ac dacrimas de ore noegeo detersit

6, iv

Sin illos deserant fortissimos uiros

8, vii

Si potes, ignotis etiam prodesse memento

311, iii

Siqua recordanti benefacta priora uoluptas

97

Si quicquam mutis gratum acceptumue sepulcris

101

Si quidem loqui uis

9, v

Si qui forte mearum ineptiarum

104

Si quis Auitacum dignaris uisere nostrum

375

Si quis forte mei domum Catonis

52

Si tecum mihi, care Martialis

268, iii

Si tineas cariemque pati te, charta, necesse est

333

Sit mihi talis amica uelim

336

Siue igitur ratio praebentis semina terrae

197

Si uero solem ad rapidum lunasque sequentis

114

Soluitur acris hiems grata uice ueris et Fauoni

152, i

Sparge mero cineres bene olentis et unguine nardi

343

Sperne mores transmarinos, mille habent offucia

297

Splendor parentum nil mihi maius dedit

353

Stat uetus et multos incaedua silua per annos

208

Suaue, mari magno turbantibus aequora uentis

67

Summa deum, Pietas, cuius gratissima caelo

260

Sunt aliquid Manes: letum non omnia finit

177

Super alta uectus Attis celeri rate maria

76

Supprime iam lacrimas: non est reuocabilis istis

194

Tam malum est habere nummos, non habere quam malum est

296

Tandem concilium belli confessus agendi

366

Tanta moles labitur

42

Te, Messalla, canam, quamquam tua cognita uirtus

190, i

Temporibus nostris aetas cum cedat auorum

267, i

Te quoque, magna Pales, et te memorande canemus

117

Te quoque Vergilio comitem non aequa, Tibulle

161

Te, sale nata, precor, Venus, et genitrix patris nostri

21, ii

Tethya marmoreo fecundam pandere ponto

222

Te uigilans oculis, animo te nocte requiro

251

Threiciam uolucrem fertur Iunonius ales

372

Threicius quondam uates fide creditur canora

356

Topper citi ad aedis uenimus Circai

6, vi

Transit Melitam

8, vi

Triginta mihi quattuorque messes

278

Tu, Andromacha, per ludum manu

51, i

Tum autem lasciuum Nerei simum pecus

7, i

Tu quicumque mei ueheris prope limina busti

286, ii

Tu qui secura procedis mente, parumper

230

Tu qui secura spatiaris mente uiator

191

Tu quoque tu in summis, o dimidiate Menander

63

Tyrrhena regum progenies, tibi

135

Vado, sed sine me, quia te sine, nec nisi tecum

351

Vane, quid affectas faciem mini ponere, pictor

335

Vate Syracosio qui dulcior Hesiodoque

107

Venandi cano mille uias hilarisque labores

303

Vendidit hic Latium populis agrosque Quiritum

106, i

Venus amoris altrix genetrix cuppiditatis, mihi

51, iii

Verani, omnibus e meis amicis

79

Ver erat et blando mordentia frigora sensu

348

Verona docti syllabas amat uatis

263

Verum est an timidos fabula decipit

240

Verum est quod cecinit sacer

244

Vesper adest, iuuenes, consurgite: Vesper Olympo

75

Vesper it ante iubar quatiens

64, ii

Victa prius nulli, nullo spectata triumpho

235

Vides ut alta stet niue candidum

123

Vidi te in somnis fracta, mea uita, carina

171

Virginis inde subest facies, cui plena sinistra

223

Virtuti sis par, dispar fortunis patris

43, i

Virum mihi, Camena, insece uersutum

6, i

Vitam quae faciant beatiorem

268, iv

Viuamus, mea Lesbia, atque amemus

86, a

Viue laetus quique uiuis, uita paruom munus est

301

Vixi beatus dis, amicis, literis

305

Vixi puellis nuper idoneus

129

Vna est nobilitas argumentumque coloris

252

Vnctis falciferi senis diebus

280

Vndarum rector, genitor maris, arbiter orbis

306

Vnde haec, unde haec flamma exoritur?

22

Vndenis pedibusque syllabisque

284, ii

Vnde sacro Latii sonuerunt carmine mentes?

258

Vndique conueniunt uelut imber tela tribuno

19

Vnus homo nobis cunctando restituit rem

21, vii

Vos qui regalis corporis custodias

9, ii

Vos tenet, Etruscis manat quae fontibus unda

185

Vrsus togatus uitrea qui primus pila

290

Vtinam ne in nemore Pelio securibus

29

Vt rudibus pueris monstratur littera primum

200

Vulgare amici nomen, sed rara est fides

225

Vxor, uiuamusque ut uiximus et teneamus

328

FOOTNOTES:

[1] Sat. I. iv. 39 sqq.

[2] I follow here the 'orthodox', or popular, view. But see Notes, pp. 505-12.

[3] For what is said here of this poetry of primitive magic cf. Horace, Epp. II. i. 134 sqq.

[4] Even of the Italian poets of the Empire few or none are Romans. Statius and Juvenal are Campanians, Persius is an Etrurian.

[5] Ancient Lives of Vergil, p. 26.

[6] In his Sicily Augustus handled a theme of wide patriotic interest: and it is more than likely, I think, that Vergil in the Aeneid owed, or affected to owe, a good deal to this poem.

[7] Catullus, xliv.

[8] I borrow this phraseology from Henry's Aeneidea, where the phenomenon is infinitely illustrated.

[9] Said to be intended by the poet for a portrait of himself.

[10] The translator read apparently, with Bentley, bruma superbiae.

[11] A composite metre, an anapaestic paroemiac followed by a trochaic ithyphallic.

[12] Essays I, pp. 55 sqq.

[13] Fragments and Specimens of Early Latin pp. 396-7 and passim. Wordsworth's competence to treat questions of quantity may be judged from the fact that in a hexameter verse he makes the first syllable of caro (carnis) long: p. 567, l. 16.

[14] Classical Review XXI, pp. 100 sqq.

[15] l.c., p. 56 note.

[16] Altgerm. Metrik, 1892.

[17] An original Lucīus is, as Lindsay points out, impossible: and it is disproved by the Oscan Luvkis.

[18] See also Sommer, Lateinische Laut- u. Formenlehre chap. iii.

[19] Very occasionally three, in cases where one of the syllables can be slurred away in pronunciation.

[20] I use 'word-group' in the same sense as Lindsay. See also his Latin Language pp. 165-70.

[21] I say nothing of the difficulty of limen sali. We know the Hymn to have been sung within the temple, and with closed doors.

[22] Sio is an old Latin word. See Buecheler's paper Altes Latein in Rheinisches Museum 43 p. 480. Siat is glossed in Philoxenus by οὐρεῖ, ἐπὶ βρέφους. In common speech it survived only in the language of the nursery and in this connexion. But it is closely related to a number of words, in various Indo-Germanic languages, of which the root-meaning is 'moisture'. See Walde, Lateinisches Etymologisches Wörterbuch^2 p. 708.

[23] Acta Fratrum Arvalium p. 34.

Transcriber's Notes:

Table of contents added.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK THE OXFORD BOOK OF LATIN VERSE ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

The Oxford Book Of Latin Verse

Chosen by H.W. Garrod Fellow of Merton College.

Table of Contents

PREFACE

INTRODUCTION

I

II

III

NVMA POMPILIVS (?)

1. Fragments of the Saliar Hymns

i

ii

iii

THE ARVAL BROTHERHOOD

2. Against Plague upon the Harvest

ANONYMOUS

3. Charms

i. Against the Gout

ii. At the Meditrinalia

4. An Ancient Lullaby

5. Epitaphs of the Scipios

i

ii

iii

iv

L. LIVIVS ANDRONICVS

6. Fragments of the Odyssey

i

ii

iii

iv

v

vi

vii

viii

ix

x

7. Dramatic Fragments

i

ii

iii

iv

v

vi

vii

viii

ix

x

CN. NAEVIVS

8. Fragments of the Bellum Poenicum

i

ii

iii

iv

v

vi

vii

viii

ix

9. Dramatic Fragments

i

ii

iii

iv

v

vi

10. His Own Epitaph

T. MACCIVS PLAVTVS

11. His Own Epitaph

MARCIVS VATES

12. Precepts

i

ii

13. Vaticinium

Q. ENNIVS

14. The Vision of Ilia

15. Romulus and Remus

16. The Speech of Pyrrhus

17. Character of a Friend of Servilius[9]

18. M. Cornelius Cethegus

19. Caelius resists the Onset of the Istri

20. Toga Cedit Armis

21. Lesser Fragments of the Annals

i

ii

iii

iv

v

vi

vii

viii

ix

x

22. Alcmaeon

23. Andromache

24. Cassandra

i

25. ii

26. Telamon

27. Telamon

28. Molestum Otium

29. Medeae Nutrix

30. From the Iphigenia

31. Epitaph for Scipio Africanus

32. The Same

33. Scipio to Ennius

34. His own Epitaph

M. PACVVIVS

35. Fortune

36. The Greeks set sail from Troy

37. Genitabile Caelum

38. Speech

39. Womanish Tears

40. His Own Epitaph

L. ACCIVS

41. Tarquin's Dream

42. The Argo seen by a Shepherd who has never seen a Ship

43. Shorter Fragments

i

ii

iii

iv

v

vi

ANONYMOUS

44. Epitaph of Claudia

POMPILIVS

45. His Poetical Lineage

VALERIVS AEDITVVS

46. The Lamp of Love

Q. LVTATIVS CATVLVS

47. Lost: A Heart

48. The Rising Sun of Roscius

PORCIVS LICINVS

49. Ignis Homo Est

50. Terence corrupted by his Patrons

LAEVIVS

51. From the Erotopaegnia

i

ii

iii

M. FVRIVS BIBACVLVS

52. The Garden of Valerius Cato

53. The Reward of the Scholar

ORACVLVM

54.

M. TVLLIVS CICERO

55. De Consulatu Suo

56. Marius

57. From the Odyssey

58. From Sophocles

59. From Euripides

C. HELVIVS CINNA

60. An Astronomical Poem written upon Mallow Leaves

M. TVLLIVS LAVREA

61. Magic Waters in the Garden of Cicero's Villa

Q. TVLLIVS CICERO

62. Astronomical Fragment

C. IVLIVS CAESAR

63. Terence

C. LICINIVS MACER CALVVS

64. Fragments of Epithalamia

i

ii

iii

65. The Death of Quintilia

T. LVCRETIVS CARVS

66. Exordium

67. The Rule of Reason

68. Magna Mater

69. Epicurus and the Fear of Death

70. The Powers of Hell

71. The World's Conquerors

72. Primitive Man

73. Origin of Belief in God

C. VALERIVS CATVLLVS

74. A Hymn to Diana

75. Hymen, O Hymenaee

76. Attis

77. Iunia weds with Manlius

78. To Cornelius Nepos: A Dedication

79. To Veranius: A Welcome Home

80. A Letter to Caecilius

81. Farewell to Bithynia

82. Home-coming to Sirmio

83. The tender Love of Acme and Septimius

84. 'Φαίνεταί μοι κῆνος ἴσος θέοισιν'

85. Lesbia's Sparrow

a

b

86. To Lesbia, not to count Kisses

a

b

87. Everlasting Love

a

b

88. Woman's Words

89. Man's Ingratitude

90. To Quintius: A Supplication

91. Loving and Liking

a

b

92. Miser Catulle

93. Odi et Amo

94. Num te leaena...?

95. Nuntium Remittit Cynthiae

96. To Alfenus, who betrayed him

97. Vitam puriter egi

98. To Manlius: written in affliction

99. The Friendship of Allius

100. At the Tomb of his Brother

101. To Calvus: on the Death of Quintilia

102. Nothing to do

103. He craves Cornificius' Pity

104. To any Readers he may have

ANONYMOUS

105. The Tombs of the Great

L. VARIVS

106. Fragments of the De Morte

i

ii

107. Epilogue to the Vergilian Catalepton

C. CILNIVS MAECENAS

108.

i

ii

P. VERGILIVS MARO

109. 'Is this the Man that made the Earth to tremble'

110. 'Hence, all ye vain Delights'

111. 'Unto you a child is born'

112. Pharmaceutria

113. 'In the sweat of thy face shalt thou eat bread'

114. Solem quis dicere falsum audeat?

115. Italia, io te saluto

116. 'God made the country but man made the town'

117. Exordium

118. Orpheus and Eurydice

119. The Aeneid

a

b

Q. HORATIVS FLACCVS

120. Romanae fidicen lyrae

121. Song Makes Immortal

122. Spring: An Invitation to Vergil

123. Winter

124. To Venus

125. 'What slender youth...'

126. Amoris Integratio

127. Si jeunesse savait, si vieillesse pouvait

128. The Latter End of Lyce

129. He Abandons the Lists of Love

130. Rursus bella moues?

131. A Bachelor Festival

132. A Retreat for Old Age

133. Welcome home to Pompeius

134. Eheu fugaces

135. An Invitation to Maecenas

136. Pia Testa

137. High and Low, Rich and Poor

138. The Strenuous Life

139. The Path of the Just

140. Pollio

141. Regulus

142. Cleopatra

143. Augustus returns in triumph

144. Deliverance from Death

145. Bandusia

146. Mens Aequa

147. Pindar

148. The Daughters of Danaus

149. To Vergil: on the Death of Quintilius

150. Beatus unicis Sabinis

151. A Hard Winter

152. Two Poems on the Return of Spring

i

ii

153. Horace's Monument

ALBIVS TIBVLLVS

154. Love in the Valley

155. Lines Written in Sickness at Corcyra

156. A Shattered Dream of Love

157. The Blessings of Peace

158. A Rural Festival

159. In Honour of Messalinus, elected Guardian of the Sibylline Oracles

160. He appeals to Nemesis by the Memory of her dead Sister

DOMITIVS MARSVS

161. On the Death, in the same year, of Vergil and Tibullus

SEXTVS PROPERTIVS

162. His Birthplace

163. His Place in Poetry

164. The Power of Song

165. The first Onset of Love

166. Portrait of the Love God

167. To one who despised Love, and is now enslaved

168. To the same: Poets of Epic and Poets of Love

169. Cynthia's Birthday

170. Cynthia's Sickness

171. A Dream about Cynthia

172. Warning to a Rival

173. To Cynthia on her Kindness to his Rival

174. Cynthia is stolen from him

175. Athens shall cure him of his Love

176. Cynthia will one day be but Dust and Ashes

177. Cynthia Dead

178. Hylas

179. Cornelia's Plea

180. The Triumphs of Augustus in the East

181. Elegy on the Death of Marcellus

182. The Lover alone knows in what Hour Death shall come to him

183. 'When I die, Cynthia....'

LYGDAMVS

184. He dreams that Neaera is false to him

185. From a Sickbed

SVLPICIA

186. Cerinthus' Birthday

187. To Phoebus: A Prayer in Sickness

188. In Sickness: to Cerinthus

ANONYMOUS

189. Foul Rumour

PANEGYRISTAE MESSALLAE

190. Mighty in Peace as Mighty in Arms

i

ii

ANONYMOUS

191. Epitaph of Heluia Prima

CORNELIVS SEVERVS

192. The Death of Cicero

ANONYMOUS

193. Post Mortem Nulla Voluptas

194. Epicedion Drusi

M. MANILIVS

195. The Science of Nature

196. The Milky Way

197. Comets

198. The Theme of the Astrological Poet

199. The Rarity of True Friendship

200. Line upon Line

201. A New Poetry

202. The Rule of Fate

203. Macrocosm and Microcosm

204. Andromeda

ALBINOVANVS PEDO

205. 'Over the Seas our Galleys went

P. OVIDIVS NASO

206. His Autobiography

207. Epic and Love Elegy

i

ii

208. Tragedy and Love Elegy

209. Love and War

i

ii

210. The Captive of Love

211. Love and Song

212. Cruel Dawn

213. The Loves of Rivers

214. Farewell to Love-poetry

215. The Dead Parrot

216. Phyllis to Demophoon

217. Elegy on the Death of Tibullus

218. A Friend in Need

219. To Maximus: on the Death of Celsus

220. Lines Written in Sickness

221. The Immortality of Poetry

ANONYMOUS

222. Exordium to a Poem on the Sea

TIBERIVS CLAVDIVS CAESAR GERMANICVS

223. From the Golden to the Iron Age

224. At the Tomb of Hector

C. IVLIVS PHAEDRVS

225. Socrates

226. Opportunity

227. Epilogue

ANONYMOUS

228. Poetry and Science

229. Precatio Terrae

230. Epitaph of Homonoea and Atimetus

231. The Complaint of the Garden God

L. ANNAEVS SENECA

232. Time

233. Corsica

234. Athens

235. Britain

236. On the Death of Crispus

237. The Only Immortality

i

ii

238. The Last Pilgrimage

239. Fatal Beauty

240. Death has no Terror

241. Hymeneal

242. The Lot of Kings

243. Mutability

244. The Saying of Orpheus

L. IVNIVS MODERATVS COLVMELLA

245. The Flowery Spring

ANONYMOUS

246. Redeunt Saturnia Regna

C. CALPVRNIVS SICVLVS

247. A Singing Match

M. ANNAEVS LVCANVS (?)

248. His Own Epitaph

ANONYMOUS

249. Laus Pisonis

PETRONIVS ARBITER

250. Thorns and Roses

251. 'Come to me in my dreams'

252. True Nobility

253. Contrasts

254. Fire and Ice

L. VERGINIVS RVFVS

255. His Own Epitaph

P. PAPINIVS STATIVS

256. Lucan's Birthday

257. On the Death of a Favourite Parrot

258. The Marriage of Stella and Violentilla

259. A Villa at Tibur

260. To Claudius Etruscus on the Death of his Father

261. 'He hath outsoared the shadow of our night'

262. To Sleep

M. VALERIVS MARTIALIS

263. Bilbilis

264. He sends his Book to Caesius

265. To Silius Italicus

266. Life not Legends

267. To Valerius Flaccus

i

ii

268. Character of a Happy Life

i

ii

iii

iv

269. Quintus Ovidius' Birthday

270. The Marriage of Pudens and Claudia

271. In Memoriam

i

ii

iii

iv

272. 'The Ledean stars so famed for love Wondered at us from above.'

273. The Villa of Julius Martialis

274. Diadumenos

275. Earinos

i

ii

276. To a Schoolmaster

277. Long Life and Strong Life

278. The Conditions of Friendship

279. Domestic Life

280. Saturnalia

281. To the Rhine to send Trajan safe home

282. A purer Sappho

283. Posthumous Fame

284. Contemporary Fame

i

ii

285. Valedictory

ANONYMOUS

286. Epitaphs

i

ii

P. AELIVS HADRIANVS IMPERATOR

287. To his Soul

ANONYMOUS

288. Epitaph of M. Pomponius Bassulus

289. Epitaph of Serenus

290. Epitaph of Ursus

ANNIVS FLORVS

291. 'Tongues I'll hang on every tree.'

292. Apollo and Bacchus

293. Bacchus

294. Women

295. Evil Communications

296. A Study in Antithesis

297. French and English

298. The Rarity of Poets and their Patrons

C. SVLPICIVS APOLLINARIS

299. Vergil's Aeneid

300. Epitaph of Seneca

ANONYMOUS

301. Viue

P. LICINIVS GALLIENVS IMPERATOR

302. Ludite

M. AVRELIVS OLVMPIVS NEMESIANVS

303. Exordium to a Poem on Hunting

304. Pan

ANONYMOUS

305. Epitaph on M.P. Flavius Postumius Varus

306. To the Sea

307. Boating Song

308. 'Margaret'

CLAVDIVS

309. To the Moon

L. CAELIVS LACTANTIVS FIRMIANVS

310. The Phoenix

CATO

311. Moral Distichs

i

ii

iii

iv

v

vi

REPOSIANVS

312. The Bridal Bower of Mars and Venus

PENTADIVS

313. Narcissus

314. Woman

ANONYMOUS

315. Epitaph on the Actor Vitalis

TIBERIANVS

316. A Woodland Scene

317. Gold

318. 'Too Adventurous Wings'

319. God

320. Peruigilium Veneris

ANONYMOUS

321. Epitaph of a Charioteer

ALCIMIVS

322. Vergil and Homer

i

ii

323. A Present from Lesbia

324. Eloquent Eyes

D. MAGNVS AVSONIVS

325. Dedication

326. To Tetradius: A Remonstrance

327. A Letter to Paulinus

328. To his Wife

329. Nemesis

330. One-sided Love

331. The Spartan's Shield

332. In Commendation of his Book

333. To his Book

334. Myro's Heifer

335. A Picture of Echo

336. The Ideal Mistress

337. Narcissus

338. Dedication of a Mirror

339. The Graves of a Household

i

ii

iii

340. An Epitaph for his Father

341. In Memory of his Teacher, Nepotianus

342. Epitaphs of Heroes

i

ii

343. In Tumulo Hominis Felicis

344. To his Villa

345. The Martyrdom of Cupid

346. Valedictory

MODESTINVS

347. Another Martyrdom of Cupid

PSEVDO-AVSONIVS

348. 'Gather ye Rosebuds'

349. For a Statue of Dido

350. A Pretty Boy

351. Galla

AVIENVS

352. Prologue to the Aratea

ANONYMOUS

353. Epitaph of M. Vettius Agorius Praetextatus and Paulina his Wife

ASMENIVS

354. Thoughts in a Garden

THE ASMENIDAE

I ASCLEPIADIVS

355. Fortune

II PALLADIVS 356. Orpheus

III 357. Vergil Distichs

(a) Palladius.

(b) Vomanius.

(c) Maximinus.

358. Vergil Quatrains

(a) Asclepiadius.

(b) Vitalis.

(c) Euphorbius.

ANONYMOUS

359. Carpe Diem

360. Epithalamium

361. The Grave of Nymphius

362. Roses and Thorns

SVLPICIVS LVPERCVS SERVASIVS IVNIOR

363. The Work of Time

364. On Avarice

CLAVDIVS CLAVDIANVS

365. An Eagle of Roman Song

366. A Council of War—and War

367. The Marriage of Honorius and Maria

368. The Recluse

369. Epistle to Serena

370. Love in a Cottage

AVIANVS

371. The Ass in the Lion's Skin

372. The Peacock and the Crane

RVTILIVS CLAVDIVS NAMATIANVS

373. Rome

C. SOLLIVS MODESTVS APOLLINARIS SIDONIVS

374. For the Marriage of Polemius and Araneola

375. A Gallic Baiae

376. An Invitation

377. Epitaph of Filimatia

FLAVIVS FELIX

378. To his Patron

LVXORIVS

379. To his Readers

380. The Garden of Eugetus

381. A Rose with a hundred Petals

382. A Water Urn with a Figure of Cupid

383. His Book's proper Place

PHOCAS

384. Poetry and Time

TRANSLATIONS AND IMITATIONS

NOTE UPON THE SATURNIAN METRE

GLOSSARY OF OLD LATIN

INDEX OF AUTHORS AND PASSAGES

INDEX OF FIRST LINES

FOOTNOTES:

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE